Cinc elements (Wuxing)

Wuxing (en chinés: 五行; en pinyin: wǔxíng, "cinc processus", "cinc estapas", "cinc movements") es una nocion venent de la pensada chinesa antica que descriu l'interaccion entre las cinc energias de basa qu'es considerat coma compausant totes los fenomèns. Es un alarguiment del principi del Yin e Yang segon que tota causa es formada per doas facietas dinamicas que se genèran e se destruson mutualament. 

Lo concèpte de wuxing s'exprimís sovent coma la "teoria dels cinc elements (chineses)", mas aquela definicion se vei una pauc limitada, perque la nocion d'"element" a una connotacion de rigiditat contradictòria amb la nocion de transformacion de contunh d'aquela concepcion. De fach, los cinc elements chineses simbolizan puslèu una mena d'"energia" o "foncion" que se manifèsta de biais representatiu en cadun d'aqueles nomenats "elements".

 Los cinc procèssus e lors relacions 
Los cinc processus son:
 Fuòc (火, huǒ)
 Aiga (水, shuǐ)
 Fusta (木, mù)
 Metal (金, jīn)
 Tèrra (土, tǔ)

Aqueles cinc procèssus son en relacion segon dos cicles d'interaccions, un dich de generacion (生, xeng), segon que cada element o fòrça evoluís fins a venir la seguenta, e un de domeni o d'inibicion (克/剋, kè), que cada fòrça predomina pas sus la seguenta, mas sus l'autra. Per aquò lo primièr cicle se nomena tanben "maire-filh" e lo segon "grand paire-pichon filh".

Aqueles dos cicles s'enóncian per mejan de frasas que constituisson una ajuda mnemotecnica per se'n remembrar l'òrdre:

 Cicle de generacion 
 la Fusta alimenta lo Fuòc;
 Lo Fuòc se càmbia en Tèrra (o en cendra, es a dire polvera de tèrra);
 la Tèrra forma lo Metal;
 lo Metal ven Aiga (torna a l'estat liquid);
 l'Aiga noirís la Fusta.

 Cicle del domeni 
 la Fusta manten la Tèrra;
 la Tèrra conten l'Aiga;
 l'Aiga atuda lo Fuòc;
 lo Fuòc fond lo Metal;
 lo Metall copa la Fusta.

 Correspondéncias 
Vèrs 200 AbC, apareguèt una escòla de pensada nomenada Yinyangjia, o l'escòla del Yin-Yang, de caracter naturalista e la fondacion que s'atribuís al mèstre Zou Yan (305 AbC - 240 AbC). Dins son ensag d'explicar lo monde se referissent pas que a las causas mecanicas naturalas, aquela escòla sistematizèt un sistèma de correspondéncias entre los concèptes del Yin e del Yang, los cinc procèssus e los signes del Yi Jing. 

Aquelas correspondéncias, d'en primièr luòc una explicacion cosmologica, foguèron fòrça utilizadas dempuèi dins totas las disciplinas practicas, coma l'alimentacion, la medecina, l'astrologia/astronomia, lo feng-xui, los arts marcials, la musica, etc.

 Correspondéncias segon los uèit trigramas del Yi Jing:
 Processus  Fusta  Fusta  Fuòc  Tèrra  Tèrra  Metal  Metal  Aiga Yi Jing Tròn  Vent  Fuòc  Montanha  Tèrra  Cèl  Lac  Aiga Trigrames☳ 震 zhèn☴ 巽 xùn☲ 離 lí☶ 艮 gèn☷ 坤 kūn☰ 乾 qián☱ 兌 duì☵ 坎 kǎn

 Taula dels cinc procèssus (non exaustiva)
   Fusta Fuòc Tèrra Metal Aiga Color cianLo tèrme chinés 青 designa la gama de colors entre blau e verd, e se l'assòcia al cian (de blau a verd) roge jaune blanc negre Animal simbolic Dragon blau Aucèl roge Unicòrn jaune Tigre blanc Tortuga negra Mes lunar 1r, 2d, 3n 4n, 5n, 6n (cap) 7n, 8n, 9n 10n, 11n, 12n Punt cardinal Èst Sud Centre Oèst Nòrd Sason Prima Estiu(los dos primièrs meses) Cambi de sason(cada tres meses) Tardor Ivèrn Planeta Jupitèr Mart Saturne Vènus Mercuri Nota de musica chinesa(sistèma pentatonic) mi  júe sol  zhǐ do  gōng re  shāng la  yù Desequilibri fisiologic aire  fēng calor  rè umiditat  shī fred  hán excès   zào Organ “plen” fetge còr mesolha palmon ren Organ “vuèit” vesicula biliara intestin prim estomac intestin gros bofiga Dets indèx màger poce anular det pichon Organ dels senses uèlh lenga boca nas aurelha Senses vista paraula gost odorat audicion Secrecions lagremas bava saliva secrecions nasalas susor Sabors agre amar dolç picant salat Localizacion de las sabors(en medecina chinesa) ligaments, nèrvis venas e artèrias muscle pèl òs e mesolha Sentiment colèra jòia /euforia obsession tristesa paur Vertut confuciana fraternitat 仁 rén correccion 禮 lǐ paraula 信 xìn dever 義 yì saviesa 智 zhì Comportament contenença observacion pensada paraula escota Animal domestic polalha Feda, cabra buòu can, caval pòrc Fruch pera pruna caqui persec castanha Gran sesam blat ris milh mongeta

 Nòtas