Castèthgelós

CastèthgelósBénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 80-81 (Casteljaloux en francés) o Castèlgelóshttps://web.archive.org/web/20120127113049/http://toponimiaoc.webs.com/47utegarona.htm es ua comuna vasadesa https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9616679v/f159.item.zoom de Gasconha, situada dens lo departament d'Òut e Garona e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

Geografia

vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.

Perimètre deu territòri

Toponimia
Las fòrmas ancianas son Castrum Gelosium, en latin, en 1121, Castedgelos, en occitan, en 1242, Castrum Gelosii, Gelosii Castrum, en latin, en 1242-1255, Casted Gelos, en occitan, en 1242-1255, Castelgelous, en 1262, Castelgelos (frais menors de ~), en occitan, en 1326, Castro-Geloux (castrum de ~), en 1341, Castrum Gelosium, en latin, en 1370, Castet-Gelos, en occitan, en 1383, Castelgelos, en occitan, en 1407, Castelgeloux, en occitan, en 1498, Castelgelloux, en occitan (?), en 1598, Castet Jaloux, en francés, en 1594, Castelgeloux, en 1652, Castelgeloux, en francés (mapa deu sègle XVII) .

Castèlgelós es format de dus elements que pausan sengles problèmas. Lo purmèir ven d'una de las fòrmas occitanas deu mot latin castellum. I a divergéncia entre duas honts. Lo siti Toponimia occitana dona Castèl(gelós) , donc ua fòrma lengadociana, mès tanben ua fòrma francesa, qu'es un nom comun ( « un castel ») e que pòt representar variantas diferentas deu resultat deu latin castellum; cau benlèu sospieitar ua influéncia de la fòrma oficiala, mès i a d'atestacions en Castel- en occitan tanlèu lo sègle XIV (o XIII). Bénédicte Boyrie-Fénié dona la fòrma normala en gascon Castèth(gelós), dab la prononciacion [kas'tɛtje'lus]  (-tje- se legeish « tyé- ») mès jamèi se sap pas dens son libe se la prononciacion es observada o supausada; a l'entorn de la vila, la prononciacion sembla ni [kas'tɛtje'lus], ni [kas'tɛlje'lus], mès [kas'tɛlja'lus]. Lo segond element pòt estar l'adjectiu gelós, mès son sens manca d'evidéncia : « expausat, perilhós », per Dauzat Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 154, « emparat dab un zèl coratjós », per Negre, citat per B. Boyrie-Fénié; Astor, citat tanben per B. Boyrie-Fénié parla d'ua « proteccion gelosa ». Bénédicte Boyrie-Fénié ha remarcar que la proximitat de Castèthamorós poiré justificar l'idèa de Negre [enter los dus Castèth, lo rapòrt poiré estar au revèrs de çò que pensa la toponimista], mès evòca tanben las recèrcas de Miquèu Grosclaude sus ua basa idronimica, probablament preceltica, gel-, relevada dens plan de noms de rius gascons, com Gelós que passa au vilatge deu medish nom. E d'un aute costat, quan lo sens de gelós li sembla incontestable, Miquèu Grosclaude l'explica dens son sens ancian « zelat, prompte a venjar las injúrias » Michel Grosclaude, Dictionnaire toponymique des communes du Béarn, Escòla Gaston Febus, 1991, p. 392-393 e 400 .

Joan Glaudi Dinguirard, en se basant sus ua lenga de Bigòrra nommada semedia per Virgilius Maro Grammaticus, eventualament diferenta deu basque, que conten l'expression mota gelus, sinonime de mons altus, ha ua ipotèsi que dens los noms com Castèlgelós, Ainhice-Mongelòs o Castèthgelòs, gelòs auré lo sens de « haut ». Lo mot seré donc un oronime e non pas un idronime. Dinguirard sosten l'explicacion per tres rasons de mèi : 1. gelòs, fòrma que se tròba dens dus cas, a un ò obèrt mentre que l'adjectiu occitan gelós a un o barrat; 2. i a ua parentat, benlèu per azard, entre gelus/gelòs e gara, que significa « haut » en basque; 3. lo mot gelòs/gelós es present en toponimia qu'en Gasconha occidentala, la partida mens latinizada. Dens lo cas de (Castèl/Castèth)gelós, ua atraccion paronimica auré hèit passar la fòrma d'origina -gelòs a l'adjectiu occitan gelós Jean-Claude Dinguirard, Notes Aquitaines, in via domitia n° 27, 1982, p. 59-60. Ua dificultat es lo passatge de gelus deu sègle VII a Gelòs, l'auta dens lo cas de Castèlgelós es que lo castèth èra sus la riba d'Avance (nom francés), çò que justifica pas un oronime, mès meilèu un idronime, com los que Miquèu Grosclaude estudièt. D'un aute costat, un castèth pòt estar qualificat de « haut » per son bastiment, per la hautor de las tors.

 Istòria 
 Avant 1806, Lupiac (nom francés e probablament occitan) estó annexat a Castèlgelós http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=7087 [en realitat, Lupiac es dens La Reunion e benlèu que sonque una partida de la parròpia de Lupiac es dens la comuna, o tot simplament tota la parròquia de Lupiac es dens La Reunion]

 En 1841, Saint-Gervais (nom francés) estó tanben annexat a Castèlgelós . Lo lòc èra situat au sud-oèst de la vila, mès se vei pas mèi sus las mapas de l'IGN actualas; sus la mapa d'Estat major, St Gervais es plaçat au sud de la vila https://www.geoportail.gouv.fr/carte, com se n'estosse un barri; es confirmat per lo cadastre napoleonenc, qui muisha que Sent Gervasi correspond haut o baish au quart Sud-Oèst de la comuna actuau de Castèlgelós, damb lo caplòc tòca-tocantas damb la vila.Cercar Saint-Gervais (voir Casteljaloux) suu site deus arquius departamentaus d'Òut e Garona: https://web.archive.org/web/20180815055411/http://www.cg47.org/archives/documents/plan-cadastraux/plan-cadastraux.htm

Administracion

 Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra caplòc deu canton de Castèlgelós; es adara burèu centralizator deu canton de Les Forêts de Gascogne (en francés), donc Los Bòscs (las Ahorèsts ? las Seuvas ?) de Gasconha.

Demografia

 En  la populacion èra de  abitants.

Demografia Saint-Gervais (nom francés)

 Lo n° INSEE es estat cambiat per rasons practicas.

Lòcs e monuments

Personalitats ligadas dab la comuna

Véser tanben 
 Comunas d'Òut e Garona
 Ligams extèrnes 

Nòtas

Categoria:Comuna de Vasadés
Categoria:Comuna de Gasconha
Categoria:Comuna d'Òlt e Garona