Atletisme

L’atletisme es un ensemble d'espròvas esportivi comprenent de corsas de plat e d'obstacles e de marchas, de concors de saut e de lançar e d'espròvas combinadi. Lo vencèire es l'autor de la corsa pus rapida ò dau saut pus lòng ò pus aut. Es un espòrt universau practicat despí l'Antiquitat segon de modalitats variablas (distanças, projectiles tirats, luecs dei competicions, etc.). La sieua forma actuala es eissida de l'atletisme grèc ancian e li sieui evolucions europèï. Foguèt fixada ai Jòcs Olimpics dau 1896. Totun, de competicions locali e tradicionali existisson totjorn dins mai d'una region.

 Istòria 

Remarca : l'atletisme modèrne es l'eiretier de l'atlestisme practicat per lu Grècs durant l'Antiquitat. Per aquela rason – e per gardar un article simple de legir – aquela seccion non intègra l'istòria dei practicas atletiqui presenti dins d'autru país sensa rapòrt emb aqueli tradicions e la sieua evolucion.

 Antiquitat 


Córrer, sautar e lançar son de gèstes naturals frequentament representats tre lo periòde preïstoric, generalament dins de scenas de caçaMarc Azéma e Laurent Brasier, Le beau livre de la préhistoire. De Toumaï à Lascaux 4, Dunod, 2016.. Li descubèrtas dei arqueològs mòstran finda l'importància dei armas de lançar dins mai d'una regionDe bastons de lançar foguèron bessai utilizats dins la region de Schöningen fa  ans (U. Schmit, A. P. Singh, H. Thieme, P. Friedrich e P. Hoffmann, « Electron microscopic characterization of cell wall degradation of the 400,000-year-old wooden Schöningen spears », Holz Als Roh-und Werkstoff, 2005, vol. 63, n° 2, pp. 118-122).. Lu elements vènon mai precís a partir dau siècle XV en Egipte emb una referéncia a una corsa a pen trobada dins la tomba dau faraon Amenhotep IIDominique Valbelle, Histoire de l'Etat pharaonique, Presses universitaires de France, 1998, p. 238.. A la meteissa epòca, d'espròvas de corsa e de lançar (javelina e disc) son atestadi en CretaD'estadis d'atletisme son estats identificats per lu arqueològs durant lo periòde mejan de la civilizacion minoïca (Louis Godart e Yannis Tzedakis, Témoignages archéologiques et épigraphiques en Crète occidentale du Néolithique au Minoen Récent III B,  Gruppo editoriale internazionale, 1992)..

Pendent lo siècle VIII avC, apareissèrron lu premiers concors esportius en Grècia e l'atletisme i aguèt una plaça centrala. La corsa mai anciana es la « corsa de l'Estadi » que correspònde a 600 còps la longor dau pen d'Eraclès, sia 192,27 m. Avant la fin dau siècle, foguèt completada per la corsa diaulica (dos estadis), la corsa ippica (mièg fond) e la corsa dolica (fond). Lo pentatlon prefigurava lo decatlon, mas integrava la lucha. Lu Juecs Olimpics modèrnes son lu vestigis d'aqueli espròvas. Totun, pendent l'Antiquitat Grèga, li competicions èran frequenti car li avia d'autru juecs sacratsWolfgang Decker e Jean-Paul Thuillier, Le sport dans l'Antiquité, París, Picard, 2004, p. 85.. Aquò favorizèt la difusion de l'atletisme e lu Romans organizèron d'espròvas d'atletisme grèc en lo 186 avCJean-Paul Thuillier, Le sport dans la Rome antique, París, Errance, 1996, p. 115-116. Doi siècles mai tard, l'Estadi de Domician èra unicament dedicat a aqueli competicionsJean-Paul Thuillier, Le sport dans la Rome antique, París, Errance, 1996, p. 78..

Una partida dei espròvas d'atletisme modèrna es probablament originària d'Irlanda. D'efècte, a partir dau 632 avC, de formas de saut a la pèrtega, de lançar de marteu e de cross-country èran practicadi dins l'illa. Au siècle IV apC, foguèron exportadi per lu Scòts en Escòcia.

 De l'Edat Mejana a l'aparicion de l'atletisme modèrne 


De l'Edat Mejana a l'aparicion de l'atletisme modèrne, li espròvas esportivi son pauc a pauc integradi dins li estructuras sociali creadi per lu Estats modèrnes. Au siècle XI, l'afogament per li corsas en Anglatèrra necessitèt una intervencion dei autoritats per regular l'activitat. En particular, en lo 1154, un espaci foguèt reservat ai corsas per la vila de Lord. Durant lo sieu rèine, Enric II (1154-1189) reservèt de terrens de Londres per la practica dau lançar de marteu e dau lançar de javelinaRobert Parienté e Alain Billouin, La Fabuleuse Histoire de l'Athlétisme, Minerva, 2003, p. 192.. Totun, en lo 1365, lo rèi Edoard III enebissèt la practica de la màger part dei activitats esportivi per privilegiar l'arc, necessari a la formacion d'un còrs d'arquiers per la sieua armada. Mas lu concors persistissèron e, finalament, Enric VIII annulèt l'interdiccion en lo 1510. Aquò permetèt un desvolopament suplementari de l'atletisme anglés coma lo mòstra l'aparicion dei Juecs de Cotswold, una mena de meeting inspirat per lu juecs grècsCelia Haddon, The First Ever English Olimpick Games, Hodder & Stoughton, 2004..

Au siècle XVII, li competicions atletiqui conoissèron un desvolopament pus important. Li espròvas pus practicadi èra la corsa, lo lançar de marteu, lo saut en autessa e lo saut en longuessa. Aquel envanc suscitèt l'oposicion dei puritans car li competicions èran sovent pretèxtes a de batèstas mai ò mens alcoolizadi. La Glèisa Anglicana demandèt ensin mai d'un còp l'interdiccion d'aqueli espròvas. Totun, en reaccion au puritanisme, lo rèi Jaume I (1603-1625) encoratjèt l'espòrt après l'ofici dau dimènegueJean-Paul Massicotte e Claude Lessard, Histoire du sport de l'Antiquité au XIXe siècle, Pu Québec, 2005, p. 164.. Aquela epòca foguèt finda aquela de la reaparicion de l'espòrt professionau en Euròpa Occidentala emb d'esportius ambulants que si confrontavan ai campions locals dins d'espròvas remuneradi.

Dins lo rèsta dau monde, de corsas medievali son atestadi a Roma pendent lo pontificat de Pau II (1464-1471). Durant la Revolucion, li autoritats organizèron li Olimpiadas de la Republica en lo 1796, lo 1797 e lo 1798 a París. Aqueli espròvas introdussèron l'utilizacion dau sistema metric e dau cronomètreAlain Arvin-Bérod, Les enfants d’Olympie, CERF, 1996, pp. 27-40.. Marcan donc una transicion importanta entre l'atletisme ancian e li competicions modèrni.

 L'atletisme modèrne 

 L'estructuracion de l'atletisme 


Lo siècle XIX es un periòde d'estructuracion de l'atletisme marcat per una organizacion creissenta dei competicions, una adopcion de règlas comuni e l'imposicion d'una vision aristocratica de l'espòrt fòrça ostila au professionalisme. Lo premier meeting modèrne d'atletisme es ensin organizat en lo 1825. Lo sieu programa èra encara limitat mas d'espròvas novèli apareissèron rapidament. De mai, en lo 1849, l'armada britanica creèt li sieui competicions a l'arsenau londonenc de Woolwich. Pi, la promiera pista d'atletisme foguèt construcha en lo 1850. França e lu Estats Units d'America conoissèron d'evolucions similari emb l'aparicion de corsas professionali populariThierry Terret (dir.), Histoire des sports, L'Harmattan, 1996, p. 245.. Pi, lo movement si difusèt dins lo rèsta d'Euròpa.

La definicion e l'adopcion de règlas comuni acompanhèt la creacion de clubs esportius. La creacion de l'Union dei Societats Francesi d'espòrts atletics (USFEA) es una etapa importanta car definissèt d'espròvas basadi sus lo sistema metric. D'efècte, dins li escòlas britaniqui, li distàncias èran pusleu definidi a partir dau sistema imperial. La creacion dei Juecs Olimpics modèrnes, que pilhèt lo programa de l'USFEA coma basa, marquèt la fin d'aqueu procès car pauèt de basas demoradi establi.

L'olimpisme modèrne, especialament l'USFEA e li escòlas britaniqui, aguèron egalament un ròtle centrala dins la lucha còntra lo professionalisme. D'efècte, tre lo siècle XIX, un espòrt popular, pròche dei movements obriers, èra apareissut. Totun, lu sieus actors mai famós èran sovent professionaus car non avian de revenguts annèxes. Mas aqueu professionalisme si turtèt ai ideals de perfeccion absoluda de l'amatorisme promogut per li escòlas aristocratiqui dau Reiaume Unit. Aqueu debat non es especific a l'atletisme car mantun espòrt en cors d'estructuracion a la fin dau siècle XIX ò au començament dau siècle XIX foguèron finda tocats. Totun, dins lo cas de l'atletisme, s'acabèt per una victòria esquasi totala dei partisans de l'amatorisme. Ensin, a la sieua creacion en lo 1912, la Federacion Internacionala d'Atletisme adoptèt lo principi de l'amatorisme dins lu sieus estatuts.

 De l'amatorisme au professionalisme 

Lo refús dau professionalisme foguèt una constanta de la Federacion Internacionala de l'Atletisme durant la màger part dau siècle XX. La repression de l'amatorisme marron entraïnèt d'escandals frequents coma aqueu dau Francés Jules Ladoumègue excluch a vida en lo 1932Marianne Lassus, L'affaire Ladoumègue. Le débat amateurisme/professionnalisme dans les années trente, L'Harmattan, 2000.. Totun, aquelu afaires demenissèron la popularitat de l'atletisme en França, cen que favorizèt lo desvolopament dau fotbòl vengut professionau dins li annadas 1930. Dins d'autru país, aquela defensa extrèma de l'amatorisme favorizèt lo desvolopament dau fotbòl american, dau baseball e dau rugbi de XIII, espòrts qu'acceptèron rapidament lo professionalisme.

Totun, la Guèrra Freja fragilizèt aqueu totèm car lu atletas sovietics, oficialament amators, avian de mejans esquasi professionaus per s'entraïnar. Una autra entòrsa a aquela règla èra l'espòrt universitari estatsunidenc. Un autre problema foguèt la complexificacion dei tecnicas e dei besonhs de l'atleta per mantenir un niveu mondiau. Aquelu elements menèron a una evolucion lenta e, finalament, lo professionalisme foguèt autorizat en lo 1982. Rapidament, lu atletas de niveu internacional venguèron de trabalhaires professionals pagats per li federacions, lu clubs, lu esponsòrs e li primas.

 La mondializacion de l'atletisme 


Pendent lo siècle XX, l'atletisme modèrne venguèt un espòrt mondiau gràcias a un lent procès de difusion. Pendent la promiera dau siècle, l'Euròpa Occidentala, Escandinàvia e lu Estats Units dominèron li competicions. Totun, una premiera difusion s'observèt dins li annadas 1930 emb lu premiers campions negres estatsunidencs (Eddie Tolan, Jesse Owens, etc.). Après la Segonda Guèrra Mondiala, lu atletas dei èx-dominions e dei país comunistas venguèron finda capables de ganhar de competicions majori, cen que menèt a una transposicion dau monde bipolar de la Guèrra Freja dins li espròvas d'atletisme. Dins li annadas 1960-1970, aquela evolucion foguèt completada per l'emergença dei Caribas, de MagrèbTotun, si fau nòtar la presença d'atletas maugrabins dins d'equipas francesi tre li annadas 1920. e de l'Africa Negra (mai que mai d'Etiopia e de Kenya). Pi, au començament dau siècle, lu Jòcs Olimpics de Pequin entraïnèron d'investiments en China per desvolopar l'atletisme e ganhar de medalhas.

 Espròvas 

En atletisme, li a un destriament important entre li espròvas inscrichi ai Juecs Olimpics e li autri espròvas. D'efècte, lu Jòcs ocupan una plaça centrala dins li competicions, cen que mena a una diferença de prestigi fòrça importanta entre li disciplinas olimpiqui, sovent ben conoissudi per lo public internacional, e li disciplinas non olimpiqui sovent cantonadi a un país donat. Ensin, la seccion seguenta si concentra principalament sus li espròvas dau programa olimpic.

 Corsas de plat 

Li corsas de plat son de corsas a pen organizadi sus una pista ò sus una rota sensa obstacles.

 Esprint 

L'esprint es una corsa disputada sus una corta distança. Es caracterizada per un esfòrç breu e intens afin de desvolopar una velocitat de desplaçament maximala. Per aquò, li esprintaires dèvon aver de fibras musculari capabli de si contractar rapidament. En foncion de la distança, son destriats l'esprint cort (100 e 200 m) e l'esprint lòng (400 m). Dins lu esprints corts, lu atletas pòdon agantar de velocitats de l'òrdre de 45 km/h. Dins lu esprints lòngs, la fisiologia umana empacha de mantenir aqueu ritme fins a la linha d'arribada e de consideracions d'endurança intran donc dins l'espròvaAquò es la consequença de la consumacion de la totalitat dei resèrvas de fosfocreatina presenti dins lei muscles..

De corsas de releus existisson en esprint. Opauan doi equipas de quatre atletas que dèvon córrer 100 ò 400 m en si donant un baston cilindric (4 x 100 m e 4 x 400 m).

 Corsa de mièg fond 

Li corsas de mièg fond son d'espròvas disputadi sus de distanças de 400 a  m. Ai Juecs Olimpics, son representadi per lo 800 m e lo 1500 m. Son de disciplinas dificili que permèton de corsas rapidi dont es possible d'adoptar d'opcions diferenti. Li qualitats demandadi son donc nombroï : velocitatFòrça corsas de mièg fond s'acaban per un esprint., endurança e sens tactic. Lu atletas que participan a aqueli espròvas dèvon donc aver de fibras musculari rapidi e lenti dins de proporcions egali.

 Corsas de fond 

Li corsas de fond son d'espròvas disputadi sus de distanças superioras a  m. Ai Juecs Olimpics, son representadi per lo 5000 m, lo 10000 m e lo maraton (42,195 km). La qualitat principala per participar a aqueli corsas es l'endurança e lu atletas que participan a aqueli espròvas dèvon donc aver sustot de fibras musculari lenti. Lo maraton a la particularitat de si disputir principalament ò totalament sus rotaAi Juecs Olimpics, la tradicion vòl que l'arribada de la corsa sigue organizada dins l'Estadi Olimpic..

 Corsas d'obstacles 

Li corsas d'obstacles son d'espròvas disputadi sus de distàncias variadi. An la particularitat de necessitar de sautar de baranhas plaçadas sus lo percors. Li doi espròvas principali son organizadi sus de distàncias d'esprint : 100 m baranhas per li fremas, 110 m baranhas per lu òmes e 400 m baranhas per lu doi sèxes. En mai dei qualitats exigidi en li espròvas d'esprint d'origina, es egalament capital de mestrejar li tecnicas de passatge dei baranhas.

Existisse finda un corsa d'obstacles de mièg fond. Dicha 3000 m steeple, simula lo passatge d'un riu e d'un obstacle important. Cumula li tecnicas de passatge dau riu e dei baranhas amb lu problemas pus classics dei corsas de mièg fond (velocitat, endurança e tactic).

 Marcha 

La marcha atletica es una espròva d'endurança e de saupre-faire tecnic. En efècte, li distanças son importanti (20 e 50 km) e cau respectar un gèste tecnic precís per « marchar ». De jutges son plaçats lòng dau percors per sancionar lu gèstes incorrèctes. Li competicions si debanan sus pista per de distàncias inferiori a 10 km e sus rota per li distàncias pus importanti.

 Concors de saut 

Li espròvas de saut necessitan de sautar, sia verticalament sia orizontalament, lo pus aut ò luènh possible après una corsa d'abriva. La pus simpla es lo saut en longuessa que consistisse a sautar lo pus luènh possibla après una corsa d'abriva simpla. Lo triple saut es una varianta de saut en longuessa après tres apèls successius. Per li espròvas de saut vertical, l'objectiu es de passar una barra plaçada a una autessa definida. Dins lo saut en autessa, l'atleta sauta après una crosa d'abriva. Dins lo saut a la pertèga, l'atleta utiliza una pertèga.

 Concors de lançar 

Lu concors de lançar son d'espròvas que consistisson a mandar lo pus luènh possible un engenh (pes, disc, marteu ò javelina). Lu gèsts tecnics despendon de l'engenh e son fòrça diferents segon li espròvas.

 Espròvas combinadi 

Li espròvas combinadi reünisson d'espròvas causidi dins cada categoria d'espròvas (esprint, corsa d'obstacles, mièg fond, saut e lançar). Ai Juecs Olimpics, lu òmes practican lo decatlon, compausat de 10 espròvas, e li fremas l'eptatlon, compausat de 7 espròvas. Cada concors permet de marcar de ponchs segon un tableau d'equivalença. Lo vencèire es l'atleta que ganha lo maximom de ponchs.

 Terren e estadi d'atletisme 


Lu terrens reservats ai concors omologats per l'Associacion Internacionala dei Federacions d'Atletisme ò li sieui federacions nacionalas son definits per de nòrmas internacionali. La pista a una longor de 500 m e deu comportar 6 a 8 corredors de 1,22 m de larg. En sala, li dimensions son pus reduchi amb una longor totala de 200 m e 4 a 6 corredors. Coma lu viratges son pus marcats, es possible de relevar li corbas d'un angle de 18° maximom. Lo revestiment a variat dins lo corrent de l'istòria de l'atletisme : tèrra a l'origina, èrba au començament dau siècle XX, tèrra batuda e materiaus sintetics despí li annadas 1960. La color roja foguèt causida car melhora la resisténcia dau revestiment ai efèctes dei ultraviolets.

Li pistas d'abriva dau saut, dau triple e dau saut a la pertèga an una longuessa de 40 m e una larguessa de 1,22 m. La zòna reservada au saut en autessa mesura 20 × 20 m. La pista d'abriva dau lançar de javelina deu aver una larguessa de 4 m e mesurar au mens 36 m de longuessa. Li zònas dedicadi ai autri espròvas de lançar son de ceucles de 2,135 m per lo pes e lo marteau e de 2,5 m per lo disc. Li susfàcias de recepcion son generalament erboï per permetre l'enfonsament dei projectiles. Lo pes de cada objècte tirat es definit dins li règlas. Per li corsas d'obstacles, l'autessa dei baranhas varia segon li espròvas.

 Organizacion de l'atletisme 

Au niveu mondial, l'atletisme es gerit per l'Associacion Internacionala dei Federacions d'Atletisme qu'es venguda World Athletics en lo 2019. En lo 2023, 212 federacions nacionali èran afiliadi a aquela associacion. Totun, lo Comitat Internacionala Olimpic (CIO) a finda una certana influença car lu Juecs Olimpics son la competicion pus prestigioa en atletisme. Li autri competicions importanti son lu campionats dau monde, lu campionats continentals e lu campionats nacionals.

 Recòrds dau monde principals 

89 espròvas son l'objècte d'un recòrd omologat despí lo 1912. Toti li competicions olimpiqui son ensin seguidi, mas d'autri espròvas son finda cronometradi coma lo  m ò lo 4 × 800 m. Totun, per de questions de simplicitat, aqueu tableu presenta unicament lu recòrds dei espròvas olimpiqui.

DisciplinasRecòrds masculinsRecòrds femeninsPerformançaAtletaDataPerformançaAtletaData100 m9 s 5820px Usain Bolt16 d'aost dau 200910 s 4920px Florence Griffith-Joyner17 de julhet dau 1988200 m19 s 1920px Usain Bolt20 d'aost dau 200921 s 3420px Florence Griffith-Joyner29 de setembre dau 1988400 m43 s 0320px Wayde van Niekerk14 d'aost dau 201647 s 6020px Marita Koch6 d'octòbre dau 1985800 m1 min 40 s 9120px David Rudisha9 d'aost dau 20121 min 53 s 2820px Jarmila Kratochvílová26 de julhet dau 19831 500 m3 min 26 s 0020px Hicham El Guerrouj14 de julhet dau 19983 min 49 s 1120px Faith Kipyegon2 de junh dau 20233 000 m steeple7 min 52 s 1120px Lamecha Girma9 de junh dau 20238 min 44 s 3220px Beatrice Chepkoech20 de julhet dau 20185 000 m12 min 35 s 3620px Joshua Cheptegei14 d'aost dau 202014 min 0 s 2120px Gudaf Tsegay17 de setembre dau 202310 000 m26 min 11 s 0020px Joshua Cheptegei7 d'octòbre dau 202029 min 1 s 0320px Letesenbet Gidey8 de junh dau 2021Maraton2 h 1 min 9 s20px Eliud Kipchoge25 de setembre dau 20222 h 17 min 1 s20px Mary Keitany23 d'abriu dau 2017100 m baranhas / / /12 s 1220px Tobi Amusan24 de julhet dau 2022110 m baranhas12 s 8020px Aries Merritt7 de setembre dau 2012 / / /400 m baranhas45 s 9420px Karsten Warholm3 d'aost dau 202150 s 6820px Sydney McLaughlin23 de julhet dau 2022Saut en autessa2,45 m20px Javier Sotomayor27 de julhet dau 19932,09 m20px Stefka Kostadinova30 d'aost dau 1987Saut a la pertèga6,23 m20px Armand Duplantis17 de setembre dau 20235,06 m20px Yelena Isinbayeva28 d'aost dau 2009Saut en longuessa8,95 m20px Mike Powell30 d'agost dau 19917,52 m20px Galina Chistyakova11 de junh dau 1988Triple saut18,29 m20px Jonathan Edwards7 d'aost dau 199515,74 m20px Yulimar Rojas20 de març dau 2022Lançar de pes23,56 m20px Ryan Crouser27 de mai dau 202322,63 m20px Natalya Lisovskaya7 de junh dau 1987Lançar de disc</center>74,08 m20px Jürgen Schult6 de junh dau 198676,80 m20px Gabriele Reinsch9 de julhet dau 1988Lançar de marteu86,74 m20px Yuri Sedykh30 d'aost dau 198682,98 m<center>20px Anita Wlodarczyk28 d'aost dau 2016Lançar de javelina98,48 m20px Jan Zelezny25 de mai dau 199672,28 m20px Barbora Spotakova13 de setembre dau 2008Eptatlon / / / ponchs20px Jackie Joyner-Kersee24 de setembre dau 1988Decatlon ponchs20px Kevin Mayer16 de setembre dau 2018 ponchs20px Austra Skujytė15 de setembre dau 201520 km marcha1 h 16 min 36 s20px Yusuke Suzuki15 de març dau 20151 h 23 min 49 s20px Yang Jiayu20 de març dau 202150 km marcha3 h 32 min 33 s20px Yohann Diniz15 d'aost dau 20143 h 59 min 15 s20px Liu Hong4 × 100 m36 s 8420px Jamaïca11 d'aost dau 201240 s 8220px Estats Units d'America10 d'aost dau 20124 × 400 m2 min 54 s 2920px Estats Units d'America22 d'aost dau 19933 min 15 s 1720px Union Sovietica1 d'octòbre dau 1988

 Annèxas 

 Ligams intèrnes 
 Espòrt
 Esprint (atletisme)
 Espròvas combinadi (atletisme)
 Fond (atletisme)
 Jòcs Olimpics
 Lançar (atletisme)
 Marcha atletica
 Mièg fond (atletisme)
 Saut (atletisme)

 Bibliografia 

 Wolfgang Decker e Jean-Paul Thuillier, Le Sport dans l'Antiquité, París, Picard, 2004.
 Jean-Paul Massicotte e Claude Lessard, Histoire du sport, de l'Antiquité au XIXe siècle, PUQ, 1984.
 Robert Parienté e Alain Billouin, La Fabuleuse Histoire de l'athlétisme, París, Minerva, 2003.
 Jean-Paul Thuillier, Le Sport dans la Rome antique, París, Errance, 1996.
 Violaine Vanoyeke, La Naissance des Jeux olympiques et le Sport dans l'Antiquité, París, Les belles lettres, 1992.

 Nòtas e referéncias 

Categoria:Espòrt
Categoria:Espòrt olimpic
Categoria:Atletisme