L'Isla de Haut

L'Isla de Haut (en francés L'Isle-en-Dodon) ei ua comuna de Comenge en Gasconha situada dens lo parçan de Savés e traucada justament per l'aiga Sava; ei administrada peu departament de Hauta Garona, dens la region d',  ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

 Eraldica 
100px|leftL'escut de L'isla de haut que's blasona atau : de gules au castèth d'aur dab ua tor portau au bèth miei caperada e auberta de sable, ua tor caperada a senèxtre e ua escargaita caperada a dèxtre, tot aquò ajornat de sable pausat sus ua terrassa ondada d'argent cargarda de doas ondadas de sinòple, deu cap cosut d'azur e cargat de quate otelas d'argent adossadas e pausadas en sautadèr.
2OOpx|thumb|left|La Sava

 Geografia 
La vila se situa a un quaranteat de quilomètres de Sent Gaudenç (on passan las vias deu tren e l'A64) capvath deu platèu de Lanamesa. Es traucada per l'aiga Sava.
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn. 
Perimètre deu territòri

Toponimia
Le lòc qu'es atestat Isla en 1139 (deu latin insula) Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 360, a IleÉmile Connac, Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne, manuscrit, 1882, Vol. 2, p. 1437, cercar sus Gallica.
Segon Negre, lo nom [tradicionau] ven de l'occitan isla, « vilatge entornejat de varats », dambe'u títol onorific En, « Sénher » e un nom de persona abondantament atestat Dodo(n) Ernest Nègre, Toponymie générale de la France, volume III, n° 29 553. 
Segon Astor, lo nom ven deu traçat de las aigas que hè islas o peninsulas Jacques Astor, Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France, ed. du Beffroi, 2002, p. 411. 
En occitan, lo nom tradicionau, basat sus un nom de senhor, ei estat remplaçat per ua oposicion geografica entre las duas islas.

Istòria
Restas protoistoricas e romanas hon mantuns còps trobadas suu territòri de l'Isla de Haut. Sembla que aja avut ua villa romana e se mentau sustot un orador vodat au semidiu Ercules, bastit au long d'ua via romana suu lòc on uei e's quilha la capèra de Sent Ròc. Un altar marcat d'inscripcions latinas, ara plaça a l'exterior deu còr de la glèisa de Santa Adrian, mentau un certan Philetus qui merceja Ercules e lo son mèste Pompeius qui l'aurè aquitat. 

Un cartulari de 987 mentau l'existéncia d'un borg a l'emplaçament de L'Isla de Haut (aquesta ei donc la data mei anciana dens l'istòria coneguda de la vila). A la neishença deu Comtat de Comenge, L'Isla de Hauta existiva ja e hore ua hortalessa deus comtes de Comenge. Un d'eths, Dodon, dè lo son nom a la vila. Lo còr de la glèisa de Sent Adrian s'estau au bèth miei de çò qui demòra d'ua de las duas pòrtas principaus de la fortificacion. Las murralhas de la fortificacions deu castèth èran entornejadas per un gran varat au ras de la Sava, en formant atau (com dens lo cas de mantuas ciutat hortificadas) ua mena d'isla qui dè lo son nom a la ciutat.

Un islenc aperat De Bon e partit en crozada aurè portat relíquias de Sant Adrian a qui la glèisa b'ei vodada. Sant Adrian ho tanben atau lo nom d'un barri de la vila.

Lo comte Bernad IV, dit Dodon, autrejè ua carta a L'Isla de Haut en 1266. En 1299 se fondè un espitau suu lòc on uei e's tròba la maison de retreta. En 1372 se fondè un convent jacobin.

En 1454 L'Isla de Haut, atau com la resta de Comenge ho restacada a la corona de França.

200px|thumb|left|Maison comuna de l'Isla de Haut dab los sons dus mercats
Durant las guèrras de religion la ciutat ho esparnhada a maugrat de la presença pròcha d'ua posicion protestanta a Poimaurin qui sacamandejava la region.

Ua grana partida deu castèth tombè en roeina au sègle XVII mentre que la vila e's modernizava dambe ostaus borgés au sègle XVIII.

Pendent l'Ancian Regime, L'Isla de Haut èra de l'eleccion de Lomanha, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'Aush, de la diocèsi de Comenge e de la senescaucia de Tolosa. Lo vocable de la glèisa ei Sent Adrian. Tanlèu 1790, L'Isla de Haut èra caplòc de canton. Anexèn Lagarde-de-l'Isle a L'Isla de Haut per ordenança deu 20 de seteme de 1828 Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne, p. 26 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html. Lagarde de l'Isle, benlèu en occitan La Garda (Guarda) de l'Isla, èra de l'eleccion de Comenge e de la senescaucia de Tolosa. En 1790, èra deu canton de L'Isla de Haut Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne, p. 23 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html. Èra probablament ua comunautat, mès pas ua parròpia. La Garda ei a l'oèst-nòrd-oèst en direccion de Molans. Au sud de La Garda, i a un lòc nommat St-Pierre, dambe ua capèra, mès i a pas d'informacions suu diccionari de las localitats de Nauta Garona.

Durant la Revolucion Francesa la vila vadó caplòc. Wellington passè dab las soas òsts per L'Isla de Haut suu son camin de cap a Tolosa.

La mairia ho bastida au bèth miei deu sègle XIX. En 1860 lo varat de "l'isla" ho pleat en bèth vàder baloard.

En 1897 la ciutat conegó un aigat catastrofic qui tuè e sacamadegè avalí mantuns ostaus.

Enter 1901 e 1950 la vila avó ua linha de camin de hèr entà Tolosa.

La vila ho marcada per l'execucion crudèla deus martirs de Melhan qui comptavan enter eths 24 maquisards islencs per la 2au panzerdivision SS Das Reich. Après la Segonda Guèrra Mondiau, lo salon principau de la mairia ho ondrat de frescas deu pintre locau René Gaston-Lagorre e ua d'eras aunora los fusilhats.

En 1977 las aigas de la Sava creishón un còp mei e lo cors ho amenatjat entà emparar la vila. L'Isla de Haut causí l'annada 1987 entà hestejar los sons mila ans.

Administracion

 Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu canton de L'Isla de Haut (caplòc); ei ara deu canton de Casèras.

Demografia

 En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².
La Garda de l'Isla

Lòcs e Monuments

Ostaus deu sègle XVIIIau sus la plaça de la mairia.
Glèisa classificada, fortificada dab vitraus deu famós mèste gascon Arnaud de Moles.
Capèra Sent Ròc sus la rota de cap a Anan
Mairia, bastida au bèth miei deu sègle XIX e ondrada de frescas de René Gaston-Lagorre.

 Educacion 
L'Isla de Haut possedeish ua escòla primària e un collègi. Que compta tanben dab ua escòla de musica. 
200px|thumb|Plaça deu castèth

 Equipament 
La vila que compta un terrenh de rugbi e un estanc d'aiga. Entau torisme, i a un vilatge de vacanças.
200px|thumb|Sinhaletica bilingüa a l'entrada de la ciutat

 Transpòrts 
L'Isla de Haut es desservida de cap a Tolosa e Sent Gaudenç per autocars de la Companhia Arc-en-ciel'' de Hauta Garona.

 Galeria 

Véser tanben
 Comunas de la Nauta Garona

Ligams extèrnes
 Site oficiau.

Nòtas

Categoria:Comuna de la Nauta Garona
Categoria:Comuna de Savés