Fuòc

Lo fuòc (var. fòc, fuec, huec, huècLo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, Dicod'Òc, recèrca « feu », consultat lo 21 d'abril de 2025, .) es la produccion d'una flamba pel mejan d'una reaccion quimica exotermica d'oxidoreduccion nomenada combustion. D'un biais mal general, lo tèrme « fuòc » designa sovent un fenomèn produsent lutz o calor, que siá la resultat d'una combustion o pas.

La domesticacion del fuòc per las espècias del genre Homo es un eveniment màger de l'istòria de la Tèrra e de l'umanitat. Permetèt a l'òme de còire sa noiridura, de s'esclairar, de se calfar, de colonizar las regions frejas e de realizar d'autras descobèrtas a l'origina de las tecnologias modèrnas. La recèrca dels vestigis mai ancians de fuòc es aital un dels objectius de la paleontologia que plaça l'eveniment  a  ans abans l'epòca actuala. En parallèl, aquelas recèrcas permetèron de retraire l'evolucion de las tecnicas umanas de la Preïstòria que los mejans utilizats per produire o protegir lo fuòc foguèron l'objècte de mai d'una evolucion.

 Quimia e fisica del fuòc 

 La combustion 


La combustion es una reaccion quimica exotermica entre un combustible e lo dioxigèn de l'air. La liberacion d'energia se manifèsta jos la forma d'una produccion de calor e de lutz. Aquela reaccion se fa quand se reünisson tres factors :
 la preséncia d'un combustible que ten lo ròtle de reductor.
 la preséncia d'un comburant que ten lo ròtle d'oxidant. Dins lo cas del fuòc, aqueu ròtle es tostemps tengut pel dioxigèn present dins l'atmosfèra terrèstraPer abús, se parla de còps de fuòc per designar la resulta de reaccion de combustion entre un combustible e un gas diferent del dioxigèn (per exemple, lo diclòr). Aquò es frequent dins l'industria quimica..
 la preséncia d'una font d'energia que permet d'aportar l'energia d'activacion de la reaccion de combustion. L'intensitat d'aquela energia varia segon los combustibles. Es febla per las substàncias consideradas coma inflamablas, mas aumenta pels materials pauc o pas inflamables.
La preséncia simultanèa d'aqueles tres elements es indispensable. Forman lo triangle del fuòc que permet de resumir simplament lo mecanisme de combustion(fr) Olivier Decuypere e Romuald Avenel, SSIAP 1. Manuel de formation Agent de sécurité incendie, Eyrolles, 2016, p. 38.. Amb l'efièit de l'energia d'activacion, que pòt èstre una beluga, una aumentacion de la temperatura o un fregament, lo combustible se descompausa (pirolisi) e produtz un gas que reagís amb lo dioxigèn. Aital, lo fenomèn pòt se resumir segon la formula :
Fuòc = combustible + energia d'activacion + dioxigèn
La lutz emesa pel fuòc ven de doas fonts diferentas :
 una part vèn dels escambis d'electrons entre los diferents compausats de la reaccion quimica ;
 una autra part vèn de la radiacion qu'emet tot còrs portat a nauta temperatura (radiacion del còrs negre).

 Las flambas 


Las flambas son un fenomèn visual caracteristic del fuòc. Son lo luòc de reaccion d'una combustion viva que produtz calor e lutz. Son distinguits dos tipes de flambas. Las de difusion s'obsèrvan quora lo combustible e lo comburant son separats. Es lo cas mai frequent dins la vida de cada jorn (combustion de solids, combustion de liquids...). Las flambas de premescla s'obsèrvan quora los dos reactius forman una fasa omogenèa. L'exemple mai frequent es lo bufador. Aquelas flambas produson mens de lutz, mas atenhon de temperaturas mai nautas.

 La domesticacion del fuòc 

Las recèrcas sus las originas de la domesticacion del fuòc son dificilas que los paleontològs devon estudiar de vestigis rars. De mai, a causa del prestigi associat al mestritge del fuòc, fòrça païses o scientifics pòdon revendicar de descobèrtas inexistentas o pauc apevadas per de pròvas materialas indiscutiblas. La cronologia de la domesticacion del fuòc es donc encara l'objècte d'evolucions e de discussions entre scientifics.

 Las originas 

De datas situadas entre  e  abans l'epòca actuala son frequentament avançadas dins la literatura scientifica per plaçar la domesticacion del fuòc dins la cronologia de la Preïstòria(en) D. M. J. S. Bowman et al., « Fire in the Earth system », Science, 2009, vol. 324, n° 5926, pp. 481-488.. Ça que la, aquela data es largament tradicional e fòrça descobèrtas la contèstan. Per exemple, d'elements mòstran l'usatge del fuòc, al mens occasional, per Homo erectus per còire d'aliments un milion d'ans abans l'epòca actuala(en) Francesco Berna et al., « Microstratigraphic evidence of in situ fire in the Acheulean strata of Wonderwerk Cave, Northern Cape province, South Africa », PNAS, 2012, vol. 109, n° 20, E1215-E1220.. De traças mai ancianas indican tanben una data de 1,7 milion d'ans abans l'epòca actuala(en) Steven R. James, « Hominid Use of Fire in the Lower and Middle Pleistocene: A Review of the Evidence », Current Anthropology, University of Chicago Press, 1989, vol. 30, n° 1, pp. 1–26.. Pasmens, l'abséncia de lar sembla indicar l'utilizacion d'un fuòc natural. La lar mai vièlha identificada pels arqueològs se tròba sul site de Gesher Benot Ya’aqov en Israèl. Es datada de  ans(en) Nira Alpeson-Afil, « Continual fire-making by hominins at Gesher Benot Ya'aqov, Israel », Quaterly Science Reviews, vol. 27, 2008, pp. 1733-1739.. Enfin, l'alucafuòc mai ancian conegut foguèt descobèrt sul site breton de Menez Dregan. Data saique de  ans(fr) Marylène Patou-Mathis, Neandertal de A à Z, Allary éditions, 2018..

La diversitat d'aqueles elements, encara fòrça escampilhats dins lo temps e dins lo monde, illustra la dificultat d'establir lo scenari de la fasa iniciala de la domesticacion del fuòc. Los vestigis vènon mai e mai nombrós a partir de  ans abans l'epòca nòstra(en) Wil Roebroeks e P. Villa, « On the earliest evidence for the habitual use of fire in Europe », PNAS, 2011, vol. 108, n° 13, pp. 5209-5214.(fr) Gwenn Rigal, Le temps sacré des cavernes, José Corti, 2016, p. 70.. Aquò es probablament lo sens d'aquela data segon las conoissenças actualas : la de la generalizacion de l'usatge del fuòc dins mantuns grops umans.

 Los efièits del fuòc 

Las consequéncias de la domesticacion del fuòc son multiplas e divèrsas, mas aguèron d'efièits decisius sul desvolopament de l'espècia umana. Al nivèu alimentari, la coseson permetèt de conservar la vianda fumada, de reduire las parasitòsis, de favorizar la digestion(en) Richard W. Wrangham e Rachel Naomi Carmody, « Human adaptation to the control of fire », Evolutionary Anthropology, vol. 19, n° 5, 2010, pp. 187–199. e d'aumentar lo rendement metabolic dels aliments(en) Suzana Herculano-Houzel, The Human Advantage. A New Understanding of How Our Brain Became Remarkable, MIT Press, 2016, p. 194.. Aquò permetèt l'augment del cervèl en provesissent a la massa cerebrala l'energia necessària a son foncionament (20 % dau metabolisme basal, mas solament 2 % del pes uman)(en) Gerhard Roth e Ursula Dicke, « Evolution of the brain and intelligence », Trends in Cognitive Sciences, vol. 9, 1 de mai de 2005, pp. 250–257.. De mai, permetèt la reduccion de l'aparelh de masticacion e del tub digestiu(en) Catching Fire. How Cooking Made Us Human, Profile Books, 2010, p. 309.. Accelerèt tanben lo destetatge dels enfants e favorizèt un augment del nombre mejan d'enfants per femna(fr) Daniel Lieberman, L'histoire du corps humain, JC Lattès, 2015, p. 99..

Al defòra de l'alimentacion, lo mestritge del fuòc aguèt d'autres efièts. Èra probablament un biais de protegir los campaments contra los predators(en) Donna Hart e Robert W. Sussman, Man the Hunted. Primates, Predators, and Human Evolution, Avalon Publishing, 2008, p. 11., d'esclairar la nuèit o l'interior de las balmas e de fabricar d'espieuts mai durs(en) Hallam L. Movius, « A wooden spear of third interglacial age from Lower Saxony Southwestern », Journal of Anthropology, 1950, t. 5 pp. 139-142.. Joquèt egalament un ròtle probable dins l'expansion e la subrevida de las comunautats umanas que permetiá de resistir mai facilament als climats fregs. Enfin, una influéncia sul comportament social dels èssers umans es possibla. En efièch, d'observacions menadas al sen de tribús de Kalahari mostrèron una preponderància de las discussions economicas (caça, fabricacion d'aisinas...) durant la jornada e de las discussions socialas o recreativas pendant la nuèit (còntes, plasentariás, comairatges...)(en) Polly W. Wiessner, « Embers of society: Firelight talk among the Ju/’hoansi Bushmen », Proceedings of the National Academy of Sciences, vol. 11, n° 39, 30 de setembre de 2014, pp. 14027–14035..

 Las tecnicas de produccion de fuòc 

 Las tecnicas arcaïcas 

Existisson dos ensems de tecnicas arcaïcas de produccion de fuòc(fr) Jacques Collina-Girard, Le feu avant les allumettes. Expérimentation et mythes techniques, Éditions de la Maison des sciences de l’homme, 2016, 146 p.(fr) Sophie Archambault de Beaune, Les hommes au temps de Lascaux. 40000-10000 avant J.C, Hachette Littératures, 2014, 315 p.. Lo primièr es lo de las tecnicas de friccion, mai frequentas, que consistisson a utilizar l'escalfament engendrat pel fretament de dos elements de fusta. Lo ressegum eissit del fretament s'acumula al nivèl del ponch de friccion. Puèi, l'augment de temperatura permet la formacion d'una pichona brasa utilisable per enflamar un combustible fin (palha, èrbas secadas, esca, agulhas de conifèrs...). Un còp lo combustible enflamat, vèn possible de crear un fuòc mai important.

Lo segond ensems de tecnicas es lo de las tecnicas de percussion. Demandan de percutir tangencialament un sulfur de fèrre (marcassita, pirita de fèrre...) al mejan d'una pèira dura (peirard, qüars, granit...) o d'un autre nodul de sulfur de fèrre. Aqueles tusts permèton d'engendrar de belugas incandescentas recuperablas sus un material combustible (esca, èrbas secadas...). Es alara possible de produrre un fuòc mai important.

 Las tecnicas modèrnas 

La màger part de las tecnicas modèrnas de produccion de fuòc son aparegudas durant o après la Revolucion Industriala mas, qualques metòdes son mai ancians. Per exemple, l'idèa de concentrar la lutz del Solelh es atestada a la fin de l'Antiquitat dins de tèxtes europèus e chineses. Es benlèu anteriora en Mesoamerica. Ça que la, l'utilizacion de miralhs per Arquimèdes per enflammar las galèras romanas durant lo sètge de Siracusa es probablament legendària(fr) Bertrand Roussel, « La concentration des rayons lumineux », dins Produire le feu de la Préhistoire à nos jours, 2015, pp. 63-68.. Las aluquetas existissián tanben durant l'Antiquitat en Euròpa e en China(en) Joseph Needham, Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology; Part 1, Physics, Cambridge University Press, 1962, pp. 70-71.. Pasmens, èran fòrça diferentas de las aluquetas modèrnas que foguèron inventadas al sègle XIX. Per exemple, foguèt lo cas dels batifuòcs modèrnes apareguts durant lo sègle XIX(fr) G. Angerville, Les Briquets, La Science illustrée, n° 816, julhet de 1903.. Lo periòde veguèt egalament l'aparicion dels primièrs sistèmas d'alucatge electric o d'alucatge quimic(fr) Maurice Bouvet, « Les pharmaciens et la découverte des allumettes et briquets », Revue d'Histoire de la Pharmacie, n° 140, 1954, pp. 223-233.(fr) Jean Talbot, Les éléments chimiques et les hommes, París, SIRPE, 1995, p. 188..

 Lo fuòc e l'Òme 

 Las dimensions simbolicas 


Lo fuòc a mantun dimension simbolica. Dins la filosofia chinesa, fa partida dels cinc elements amb lo metal, l'aiga, la fusta e la tèrra. De teorias elementàrias similaras existissián tanben en Grècia amb lo fuòc, l'aiga, la tèrra e l'air(en) Bertrand Russell, History of Western Philosophy, Londres, Routledge, 2 edicion, 1991, pp. 46-75.. Imaginadas pels filosòfes presocratics, aguèron una influéncia importanta sul desvolopament de las sciéncias ulterioras. En particular, la teoria dels quatre elements foguèt represa pels alquimistas arabs e occidentals. Lo fuòc i foguèt donc un element central de plusors doctrinas filosoficas desvolopadas pels alquimistas antics e medievals.

Lo fuòc es tanben naturalament associat al Solelh, qu'es tanben una font de calor e de lutz (se sap uèi que agís pas d'una combustion mas d'una fusion nucleara). Tanben sovent s'assòcia als volcans, coma per exemple lo fuòc de la farga d'Efèst/Vulcan. Lo fuòc sovent s'assòcia a de cultes divèrs. A vegadas, s'assòcia a la poténcia divina, amb un grand nombre de rituals, passats o actuals, a l'entorn del fuòc. Mas tanben s'assòcia a las fòrças del mal; dins la tradicion crestiana, l'infèrn souvent se representa coma lo reialme de las flambas eternalas. Aquela dualitat se pòt veire dins los aspèctes morals e juridics del fuòc; de còps qu'i a se considèra coma l'instrument d'una justícia transcendenta (lo lenhièr foguèt una condamnacion penala correnta a l'Edat Mejana, e existís encara fòrça localament a l'epòca contemporanèa; alara que l'immolacion se considèra per qualques uns coma un acte de sacrifici suprèm fàcia a la justícia dels Òmes, tanben dins las societats modèrnas, coma en Checoslovaquia en 1969); de còps qu'i a son usatge se contraròtla en tota rigor, e d'autres grevament sancionat (l'encendi foguèt un dels pus grands crimes a Atenas).

Lo fuòc es tanben un simbòl de purificacion, amb l'utilizacion del lenhièr per qualques condamnacions. Aquel simbòl ven sens dobte de practicas agràrias que consistisson a brutlar la tèrra per la rendre pus fertila (brutladís), mas es certan qu'aquela simbolica ten son origina de plusors fonts. Pasmens, lo fuòc coma simbòl de purificacion foguèt practica correnta per los crestians del Edat Mejana; dins lo temps aquelas practicas (ordalias, lenhièrs, etc.) se perdèron o tot simplament foguèron enebidas« Es pus agradable d'èsser purificat dins una font que dins lo fuòc, los Òmes que serián pas estats purificats dins l'una o seràn dins l'autre. » (Malaquia III, 3)

Lo fuòc a tanben un simbolisme erotic. Dins l’Eneïda la passion que Didon aviá per Enèas la consumava de dedins. Aquela simbolica erotica pren son sens dins las metafòras e los imatges que fan coïncidir lo fuòc e l'acte sexual, la passion, l'afectivitat, los sentiments, etc. Dins la mitologia grècoromana, Cupidon foguèt representat per un arc e una entòrcha.

 Lo fuòc e las religions 

Lo fuòc foguèt o es divinizat dins fòrça culturas. Foguèt aital l'objècte de l'adoracion d'un grand nombre de pòbles e de tribús.

 Pèrsia 


Pels ancians Pèrsas, lo culte del fuòc coma la partida fondamentala de lor religion e las ceremonias d'aquel culte son contadas amb detalhs dins lo Zend-Avesta. Los Pèrsas saludavan totes los matins quand lo solelh sortís, simbòl del fuòc pus pur. Vesián lo fuòc coma lo protector dels Estats e conservavan dins de santuaris lo fuòc sacrat que jamai deurián apagar. Behram, filh d'Ormuzd e un dels 28 Izeds, foguèt lo gèni del fuòc. Al sègle XIX, los Persans actuals, los Guèbres, qu'abitavan subretot dins lo Kerman e lo Guzzerat, avián conservat totas las ceremonias dels ancians Pèrsas concernent lo fuòc.

De ceremònias centradas sul fuòc existisson totjorn dins l'Iran actual. Per exemple, lo festenal de Sadeh, celebrat 50 jorns abans la fèsta de Noruz, es d'origina aquemenida.

 Lo paganisme grècoroman 

Dins la mitologia grèga, lo fuòc foguèt raubat als dieus e aportat als òmes per Prometèu. Simbòl de la civilizacion e de la creacion de las ciutats, lo fuòc ocupava una plaça importanta dins los rites religioses (fuòc inamorçable dels Grècs, culte de Vulcan, fuòc alimentat per las preiressas de Vesta...). Lo fuòc èra tanben sovent utilizat dins de rites d'ofrendas per cremar la carn dels animaus sacrificats(fr) Walter Burkert (trad. Pierre Bonnechere), La Religion grecque à l'époque archaïque et classique, París, Picard, 2011, p. 95.. Durant de funeralhas, de rituals de cremacion èran tanben aplicats als objèctes destinats a acompanhar lo defunt(fr) Walter Burkert (trad. Pierre Bonnechere), La Religion grecque à l'époque archaïque et classique, París, Picard, 2011, pp. 264-265.(en) D. Felton, « The Dead », dins Daniel Ogden (dir.), A Companion to Greek religion, Malden e Oxford, Blackwell, 2007, pp. 86-88..

 Judaïsme 

Los Josieus alucan una Hanoukkia (candelièr de nòu brancas) pendent la fèsta de Hanoucca per commemorar lo miracle de la fiòla d'òli se remplissent per miracle cada jorn.

Cada divendres ser quand se fa nuèch, es tanben de costuma d'alucar lo Handil o de bogias per onorar la dintrada dins lo Sabatat o de tota granda fèsta religiosa.

Atal, dins qualques familhas, s'aluca tanben lo Handil o las bogias l diluns e l dijòus, jorns que se sortís la Thora, o a la data d'enversairi de la mòrt de familhars.

 Crestianisme 

L'usatge del ciri se generaliza dins las glèisas catolicas e ortodoxas per marcar dels temps liturgics, o en ofèrta pels sants. La flamba simboliza tanben lo Sant Esperit.

Un certan nombre de practicas paganas utilizant lo fuòc foguèron recuperadas dins lo crestianisme popular (los fuòcs de Sant Joan, las candèlas de Santa Lucia en Suècia, etc...).

 Asia (Indoïsme, Bodisme…) 

Los Indós e los Bodistas fan brutlar divèrsas ofèrtas dins lo quadre de lor culte. Practican tanben la cremacion dels defunts.

 Utilizacions del fuòc per l'òme 

Las aplicacion del fuòc dins la societat umana son nombrosas, comprés dins lo monde actual. En efièch, lo fuòc permet totjorn de coire los aliments, çò que permet de tuar de gèrmes e de consomir d'aliments pas manjables autrament(fr) Claude Siret, Structure des aliments, Techniques de l'ingénieur, referéncia F1012 v1, version del 15 de genièr de 2018, consultat lo 17 de mai de 2025, .. Permet tanben de se calfar durant los periòdes freds (ivèrn) e de s'esclairar durant la nuèch. Pasmens, dins los païses desvolopats, lo fuòc d'origina electrica a pauc a pauc remplaçat lo fuòc d'origina quimica (calfatge electric, placa electrica, ampola...).

Un autre domeni d'utilizacion del fuòc es lo de la transformacion dels materials. Per exemple, de temps passat, lo fuòc permetiá de melhorar l'eficacitat dels espleches de fusta. Al temps que sèm, los procediments quimics meton en òbra frequentament de tractaments termics, en particular dins lo domeni de la metallurgiaPer exemple d'utilizacion del fuòc dins la metallurgia modèrna :* (fr) Jean-Marc Steiler, Haut fourneau - Principes de fonctionnement, Techniques de l'ingénieur, referéncia M7402 v1, version del 23 de junh de 2021, consultat lo 17 de mai de 2025, .* (fr) Pierre Blazy e El-Aid Jdid, Pyrométallurgie et électroraffinage du cuivre, Techniques de l'ingénieur, referéncia M2241 v1, version del 10 de decembre de 2001, consultat lo 17 de mai de 2025, .. Dins las vilas modèrnas, l'incineracion del rebut es un mejan encara privilegiat. Es obligatòri per lo rebut non reciclable. Lo fuòc es una fònt d'energia que permet d'alimentar las maquinas de vapor e los motors termics(fr) André Lallemand, Moteurs thermiques - Turbines à gaz et à vapeur. Moteurs à essence et Diesel, Techniques de l'ingénieur, referéncia BE8068 v1, version del 10 de març de 2020, consultat lo 17 de mai de 2025, .. Problematics a causa de sas emissions de gas d'efièch de sèrra(fr), Luis Le Moyen, Moteur thermique et enjeux du changement climatique, Techniques de l'ingénieur, referéncia TRP1123 v2, version del 10 de febrièr de 2025, consultat lo 17 de mai de 2025, ., aqueles motors son relativament simples e pauc costoses. Aital, maldespièch de l'aparicion d'alternativas coma l'energia nucleara o los motors electrics, ocupan totjorn una plaça preponderanta dins lo domeni de la produccion energetica.

Enfin, lo fuòc es un element central dins lo foncionament de las armas de fuòc(fr) Alain Gallusser, Monica Bonfanti e Frédéric Schütz, Expertise des armes à feu et des éléments de munitions dans l'investigation criminelle, Presses polytechniques et universitaires romandes, 2002.
. L'aparicion e lo desvolopament d'aquelas armas marquèron una extension de l'utilizacion del fuòc per la guèrra. En efièch, las descobèrtas arqueologicas mòstran un usatge militar del fuòc tre l'Antiquitat per atacar e destruire las vilas enemigas. Puèi, d'usatges tactics apareguèron, mas lor mesa en òbra èra complicat (fuòc grèc, sagetas enflamadas...(fr) David Guillard, Les armes de guerre et l'environnement naturel. Essai d'étude juridique, Éditions L'Harmattan, març de 2006, p. 15.). Pasmens, dins la guèrra modèrna, la màger part dels efièchs letals son la consequéncia dirècta o indirècta d'una utilizacion del fuòc (projectils tirats per una arma, explosion, incendi...). D'un biais mai pacific, las armas de fuòc son tanben utilizats per la caça.

 Risques 

Un incendi es un fuòc non mestrejat dins lo temps o dins l'espaci. Sa caracteristica es de s'espandir rapidament e d'ocasionar de degalh important tant per l'environament que pels èssers vivents. Pels umans, los risques son multiples :
 brutladura per la calor al contacte de las flambas o d'un objècte caud o en respirant de gases e de fums cauds.
 asfixia a causa de la disparicion del dioxigèn de l'air qu'es consumit per la combustion e remplaçat per d'autres gases (en particular pel dioxid de carbòni).
 empoisonament a causa de la respiracion de gases toxics eissits de las reaccions de combustion. Lo mai co
 efièchs fisics engendrats per la destruccion de las estructuras (esfondrament d'un ostal en fuòc...).
Un incendi pòt tanben destruire las infrastructuras, las fònts de noiridura o los ostals. A tèrme lòng, aqueles efièchs pòdon menar a la mòrt d'una part de la populacion d'un endrech tocat per las destruccions o per las pollucions (emission de gases toxics, escorriment de l'aiga d'extinccion...). Dins la natura, pòt presentar un risc per la biodiversitat, mas fòrça ecosistèmas an egalament besonh d'incendis regulars per se regenerar.

Per gerir aqueles risques, las autoritats an pauc a pauc creat d'organizacions dedicadas a la lucha contra los incendis. Los pompièrs ne son la forma mai modèrna. Sovent organizats segon un modèl militar, son de fòrças destinadas a la proteccion de las populacions civilas e la prevencion e lo combat contra l'incendi es una part de lor missionLas fòrças armadas an tanben de pompièrs militars que son especialament destinats a la lucha contra los incendis militars, per exemple sus un naviri tocat per un atac enemic. En temps de patz, aquelas unitats pòdon tenir lo ròtle de pompièrs classics al servici de la populacion. En Occitània, es lo cas dels pompièrs militars de Tolon e de Marselha..

 Veire tanben 

 Articles connèxes 
 Comburant
 Combustible
 Combustion
 Domesticacion del fuòc
 Dioxigèn
 Incendi
 Incinerator
 Esclairatge
 Flamba
 Folet
 Forn
 Fuòc d'artifici
 Motor de combustion intèrna
 Pompièrs
 Triangle del fuòc

 Bibliografia 

 (fr) Sophie Archambault de Beaune, Les hommes au temps de Lascaux. 40000-10000 avant J.C, Hachette Littératures, 2014, 315 p.
 (fr) Roland Borghi e Michel Destriau, La combustion et les flammes,  Editions Technip, 1995, 373 p.
 (fr) Louis Boyer, Feu et flammes, Belin, 2006.
 (fr) Jacques Collina-Girard, Le feu avant les allumettes. Expérimentation et mythes techniques, Éditions de la Maison des sciences de l’homme, 2016, 146 p.
 (fr) Olivier Decuypere e Romuald Avenel, SSIAP 1. Manuel de formation Agent de sécurité incendie, Eyrolles, 2016, 380 p.
 (fr) André Lallemand, Énergétique de la combustion - Aspects fondamentaux, Techniques de l'ingénieur, referéncia BE8311 v1, version del 4 de genièr de 2020, consultat lo 17 de mai de 2025, .
 (fr) Marylène Patou-Mathis, Neandertal de A à Z, Allary éditions, 2018.
 (fr) Nicolas Struski, Compréhension du système feu : apports scientifiques, approche opérationnelle, Neuilly-Plaisance, Papyrus, 2014, 136 p.

 Nòtas e referéncias 

*