Hagetmau

Hagetmau o Haget (Hagetmau en francés) qu'ei ua comuna gascona de Shalòssa situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.


Lo nom sancèr qu'es "Hagetmau", mès oraument que s'emplega sustot l'abracat "Haget".

Gentilici
Los abitants que son "los Hagets" o "los Hagetons" (pejoratiu).
Dens lo mitan esportiu, sustot rugbistic, que son chafrats "los Carronhas".

Geografia
La vila de Haget qu'es un caplòc de canton de la Shalòssa Hauta. Que's tròba a mieitat camin enter Lo Mont (27 km) e Ortès (22 km), sus la rota D933.
La vila qu'es adaigada peu Los, afluent de l'Ador.
La comunas tanhentas que son : Senta Coloma, Horsarriu, Doasit, Sèrraslós e Arribans, Sent Cric de Shalòssa, Momui, La Bastida de Shalòssa, La Craba, Montsegur, Samadèth, Sèrras Gaston.

vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.

Perimètre deu territòri

Toponimia
La prononciacion qu'ei [ha'jet]. Las fòrmas ancianas que son Ffagetmau en 1291, Hayetmau en 1417-1418, Hagetmau (mapas de 1638, 1651 e deu començament deu sègle XVIII), Hagemau (mapa de 1714), Hagnemau (mapa de 1733) Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes. Landes et Bas-Adour, ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 111.

Haget qu'es format de "hai" (latin fagus) e deu sufixe collectiu vegetau "-et" (latin -etum) = Haget : bòsc de hais.
Mei l'adjectiu "mau" (latin malum) = maishant. Hagetmau significa "Maishant bòsc de hais".

L'adjectiu pejoratiu mau qu'ei ocultat de la fòrma orala . Qu'ei donc arcaïc.

Economia
La fabrica de sietis qu'èra vaduda emblematica de la ciutat, dinc a la barradura en 2010 de l'usia Capdeviela.

Istòria
La preïstòria qu'a deishat quauques tumuli dens lo vesiatge, e vestigis litics esbarrisclats.
Gironç (Gerontius), vienut evangelizar Novempopulània dab sheis auts compairs, que seré estat martirizat a Haget, de cap a 409Sent Gironç suu site de l'avescat d'Aira e Dacs.
Au sègle XIIau, que bastín (o qu'arrebastín ?) ua glèisa abadiau, per dessús ua cripta on serén conservadas las relíquias de Sent Gironç. La glèisa qu'estó desbastida en 1904 ; ne damora pas mei sonque la cripta. La glèisa actuau qu'estó apitada en 1884.
La vila de Hagetmau que s'es desvelopada a l'entorn deu son castèth, on viscón las familhas de Marsan, Lescun, Andoins e Gramont. Ne damora pas arren d'aqueth castèth, despitat de cap a 1800.
Preu miei deus hèits qui an marcat l'istòria e la memòria deus Hagets, que cau mentàver :
 La captura d'Antoine de Gramont en 1572, en plen castèth de Haget, on avè amassat tota la noblessa catolica deu parçan, hèit presonèr peu baron d'Arròs, dab sonque 38 òmisLa France protestante ; De Eugène Haag, Émile Haag ; Paris ; 1846 ; T. I, p.134. ; d'auts que parlan de 1573, dab 200 a 300 òmisCorisande d'Andoins Comtesse de Guiche et Dame de Gramont. 
 la susmauta contre la gabèla, miada peu Bernat Daudijòs, sortit de CoudurasRelation véritable... ; Enric de Labòrda Pèboèr de Doasit.
 Lo passatge deus Anglés en 1814. Wellington qu'estó plan arcuelhut per los uns, e un chic mensh per los auts.The dispatches of field marshal the duke of Wellington ; John Murray, Albemarle Street ; London ; 1838 ; T.11, p.601..
 La linha de demarcacion pendent la Dusau Guèrra MondiauHagetmau 1920-1950, Hagetmau village de Chalosse "Il était une fois les gens d'ici" ; Michel Marsan ; imp. Dumartin ; Haget ; deceme 2005..


Administracion

|-
|colspan="5" align="center" bgcolor="#f3fff3" |

Demografia

Lòcs e monuments
 La cripta de Sent Gironç.
 Los Lacs d'Halco : Lagas amainatjadas tà las passejadas e la pesca.
 Lo lac d'Agès : 2,5 Mm3 sus 51 ectarasSite de la "Fédération des Landes pour la pêche et protection du milieu aquatique, vesitat lo 08/01/2018., a miejas dab la comuna de Montsegur ; sostien de las aigas baishas deu Los, irrigacion deu milhòc, pesca.


Personalitats ligadas a la comuna
 Sent Gironç ; evangelizator, martirizat a Haget de cap a 409.
 Enric II de Navarra, mort a Haget en 1555.
 Diane d'Andoins, dita "la bròia Corisanda" (Haget, 1555 - Haget, 1621) : mestressa d'Enric III de Navarra (IV de França).
 Pascal Duprat (Haget, 1815 - 1885 en mar) : mantuns còps elejut deputat, republican.
 Fernand Lubet-Barbon (Haget, 1857- Sent Cric de Shalòssa, 1948) : medecin.
 Henri Lefebvre (Haget, 1901- Pau, 1991) : filosòf marxista.

Arreproèrs
Haget, HagetonsDictionnaire Gascon-Français ; Vincent Foix ; Presses Universitaires de Bordeaux ; CECAES ; 2003..
(Çò qui sembla voler díser : a Hagetmau, petitas gents)
Mensfida't de l'aiga e deu huec, e de las gojatas de Haget.
(Aqueth arreproèr que seré en ligason dab lo passatge deus Anglés en 1814 : gojatas de Haget qu'aurén ahiscat sordats anglés tà'us atirar dens quauque tracanard, avant de tuà'us, e d'ahonar los còs dens lo Los o de'us har cresmar dens lo horn deu panissèr.)
Pudir com los òlis de HagetDictionnaire du Béarnais et du Gascon modernes; Simin Palay ; éd. CNRS ; 1980 ; p.553..
(Flairar lèd)

Bibliografia
 Hagetmau 1900-1920, Regards oubliés, seguit de "Petite Histoire de Cagots" ; Michel Marsan ; en çò de l'autor ; Haget ; abriu 1997.
 Hagetmau Perle de la Chalosse ; Pierre Bordes ; imp. Dumartin ; Haget ; noveme 1997.
 Hagetmau 1920-1950, Hagetmau village de Chalosse "Il était une fois les gens d'ici" ; Michel Marsan ; imp. Dumartin ; Haget ; deceme 2005.

Véder tanben
 Comunas de las Lanas

Ligams extèrnes
 Comunautat de comunas de Shalòssa Tursan

Nòtas

Categoria:Comuna de Shalòssa
Categoria:Comuna de las Lanas
Categoria:Comuna de Gasconha
Categoria:Via Lemovicensis