Aranco

Aranco (Erango en basco, Arancou en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics dens la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

Los sons abitants que son los arancòis.

Geografia
Las comunas tòcatocantas que son Càmer au nòrd-oèst, La Bastida a l'èst e Vergüei-Vièlanava au sud-oèst.

Qu'ei traversada per un afluent de l'arriu de Bidosa e per un tributari deu Gave de Pau.

vignette|upright=1.4|centre|Comunas a l'entorn.

Predominància lingüistica


Las duas versions de la Carte des sept provinces basques montrant la délimitation actuelle de l'euscara en dialectes, sous-dialectes et variétés (Mapa de las sèt províncias bascas qui mòstra la delimitacion actuala de l'euscarà en dialèctes, sos-dialèctes e varietats) dessenhadas en 1863 per lo prince Loís Lucian Bonaparte que plaçan Aranco hòra de l'aira bascofòna.

Lo Recueil de linguistique et de toponymie des Pyrénées (Recuelh de lingüistica e de toponimia deus Pirenèus) realizat en 1887 per Julian Sacaze que dona per Aranco ua version en gascon, compausada d'ua traduccion de dus tèxtes mitologics, puish ua lista deus microtoponimes de la comuna.

Le Recueil des idiomes de la région gasconne (Recuelh deus idiòmas de la region gascona) realizat en 1894 per lo lingüista Edouard Bourciez que dona per Aranco ua version de la parabòla deu hilh prodigue traduita en gascon.

La mapa deu Pays Basque français (País Basco francés) dessenhada en 1943 per Maurice Haulon que hè paréisher la "démarcation actuelle entre la langue basque et les dialectes romans" (demarcacion actuau enter la lenga basca e los dialèctes romanics) e qu'enclutz la comuna d'Aranco dens l'aira gasconofòna.

Toponimia
La prononciacion qu'ei [a'rrãnku]. Las fòrmas ancianas que son Sanctus Martinus de Aranco, en latin, aus sègles XI-XII, Aranque, Arancoe en 1119-1136, Aranchoen au sègle XII, Arancoyen en 1309, Arancohen en 1360,  Arancoeynh, Arancoinh, en 1372, Arancou (mapa de 1638), Arrancon (mapa de 1733) Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes. Landes et Bas-Adour, ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 255-256.

Dauzat qu'explica Arrancon per l'aquitan aran, « vath », e un segond element inexplicat Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 23.

Segon Negre, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, lo nom que vien deu basco aran e de gor, « haut » .

Segon J.B. Orpustan, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, lo nom que vien (prumèra solucion) de *aran-goien, « vath mei hauta », puish lo g que ho assordit en gascon, o (segonda solucion) de *aranko-ain (-ko ei un diminutiu), « haut de la petita vath » .

Bénédicte Boyrie-Fénié qu'ei totaument en acòrd dab J.B. Orpustan. Que cau ajustar la prumèra sillaba que ho con.honduda dab un a- protetic, d'aquí l'èrra multipla (fenomèn atestat tanlèu lo sègle XVIII). La fòrma occitana qu'ei Arranco (de mei, B. Boyrie-Fénié qu'escriu Arancon, çò qui desplaça l'accent tonic sus la darrèra sillaba).

Istòria
Lo vilatge qu'apartienèva au reiaume de França e non pas au de Navarra devath lo Regim Ancian. Que dependèva de la Senescaucia de DacsJean Robert, Des travaux et des jours en piémont pyrénéen : Bidache, Éditions Jean-Pierre Gyss, Barenbach, 1984, p. 38. Que hè totun partida deu "Bascoat" dens lo sens de la lei Pasqua de 1995.

Lo 1 de genèr de 1973 que s'uní dab Vergüei e dab Vilanava entà har ua sola comuna, mes lo 15 de noveme de 1977 que tornè independent.

Administracion

Demografia

Economia
L'agricultura qu'ei la basa de l'economia. Que i a ua peirèra de calcari.

Monuments e lòcs toristics
Qu'arcuelh mantun ostau tradicionau deus sègles XVII e XVIII e la glèisa de l'Assompcion, deu sègle XIII, situada suu Camin de Sant Jaume, qui a un polit portau gotic e un lavador.

Personalitats ligadas dab la comuna
Véder tanben
 Comunas deus Pirenèus Atlantics

Ligams extèrnes

Nòtas e referéncias