Còrs (lenga)

Lo còrs (autonim: corsu  o lingua corsa ) es una lenga romanica estreitament ligada amb lo toscan, parlada en Corsega e dins la Sardenha Septentrionala (dialèctes sasserés e gaddurés). 

Eissit del toscan medieval, lo còrs es doncas fòrça pròche de l'italian. Los lingüistas considèran de mai en mai que lo còrs es una lenga per elaboracion, qu'es distinta de l'italian dins son desvolopament normatiu e formal (pasmens lo còrs amb l'italian —e lo toscan en general— forman un diasistèma comun). 

A aperaquí  locutors natius, que l'utilizan sovent sonque a l'oral, en servant l'italian o lo francés per l'escrit. Ça que la lo còrs se desvolopa de mai en mai coma lenga escrita gràcias a cèrts sectors renaissentistas.

 Dialectologia 
Lo còrs se dividís en dos dialèctes principals:
 Cismuntanu, parlat a Capicorsu, Bastia, Aleria, Corti e Balagna, amb una fòrta influéncia toscana.
 Ultramuntanu, Parlat a Aiacciu, Vicu, Sartena, e Bunifaziu, e mai dins lo nòrd de Sardenha amb los parlars sasserés (sassaresu) e gallurés (gadduresu).

 Caracteristicas 
 Las I e U longas latinas evolucionan en cismontan  en É e Ó (pélu, gargamèla) e en ultramontan en Í e Ú (pílu, gúla); los limits d'aquesta division son entre lo país de Sartena, Levie e Sta Lucia di Pòrte Vejchu.
 Lo grop latin LJ de melju, palja deven en ultramontan meddu, padda e en cismontan L' o LL  mel'u o mellu e palla; lo limit se tròba entre Coti e Chiavari, Santa maria de Siche, Palneca e Solenzara.
 Las consonantas latinas C, T e P (locu, rota, nepote) devenon en ultramontan K, T e P (loku, rota, nipote) e en cismontan G, D e B (logu, ròda, ribode); lo limit se trapa entre Calcotoggio, Bocognano e Ghisonaccia.
 Lo grop latin LL (collu) deven en ultramontan DD (koddu) e en cismontan LL (kollu). Lo limit se trapa entre Calcatoggio, Ghisone e Aleria.
 A Bonifaziu se mantenon encara los trachs ligurs importats en 1195, e a Cargise se mantenon encara trachs grècs.
 En cismontan, malgrat l'influéncia toscana, se mantenon substrats similaras al del sarde, coma:
 Mantenença de zonas intermediàrias ont mantenon intacta la vocala tonica latina (kuistu, kuillu, prummissa, duve, gunnu, nucí).
 Manten la DD allòc de LL (iddu, idda, iddi, idde), (undu vòle-pas lo vòli, un da pigli-l'aganchi pas).
 Manten D dempús de N, coma nonza (italian nozza) e mansa-tròp.
 Fòrt substrat ligur: los sufixes -asco, -inco, los noms etnics coma Bisincu (d'Evisa), Urnasincu (d'Ornaso), Prupianincu (de Propiano), Sundincu (qui viu dessús) e  Ghjundincu (qui viu dessota).
 I a tanben un substrat etrusc: tafone o zafna (italian buco), tarcanu (çò melhor)-tarxi, lo vèrb falare (davalar) que proven del preïndoeuropèu fala (Falerii, Fallerona).

 Situacion lingüistica 
S'estima qu'en 1981, 75 % dels còrs originaris de l'Illa parlavan lo còrs. La creissença demografica, totun, es fòrça bassa per l'emigracion forçada. Segon una enquèsta de l'INSEE facha en 1977 sus l'emplec e coneissença de la lenga, donèt per resultats:

 100 % dels òmes nascuts dins l'Illa parlan lo còrs
 74 % dels originaris d'Aiacciu.
 84 % dels de Bastissiá
 80 %  de las femnas nascudas dins l'Illa
 78 %  dels mainatges.

Aital, s'estima que 79 % dels caps de familha de l'Illa parlan còrs, e 59 % dels filhs lo parlavan encara.

Al sègle XIX, la lenga de cultura dels còrses foguèt l'italian toscan normatiu. La messa se fasiá en italian fins a 1925; quitament a l'ora d'ara, 40 % de las televisions de l'illa recebon la television italiana, e la segonda lenga a l'institut mai sollicitada es l'italian.

Despuèi 1974 s'aplica la Lei Deixonne dins l'ensenhament del còrs, e despuèi 1988 lo còrs es ensenhat coma matèria a totes los estudis de l'illa. Existisson tanben las E Cardelline, d'estudis maternals ont l'ensenhament se fa totalament en còrs, mas ne dispausam pas del nombre.  Segon de fonts nacionalistas, sonque 20 % dels mainatges de l'illa s'exprimisson abitualament en còrs. Existís tanben l'Universitat de Corti, gaireben alternativa, ont se pòdon estudiar de carrièras de letras amb qualques matèrias en còrs.

Despuèi 1972 lo grop Scola Còrsa trabalha per la difusion de la lenga dins los mejans de comunicacion e a l'escòla.  D'aquesta manièira, en 1996 i aviá  mainatges còrses qu'avián fach la primària en còrs o ben l'avián estudiat a l'escòla, e en 1998 acresquèron a un total de  mainatges còrses (85 % de totes los escolans de l'illa) que fasián l'"Ensenhament bilingüe". La lenga gaudís d'un estatut particular: se garantís l'ensenhament del còrs dins lo sistèma public e s'ofrís un real sistèma bilingüe. Despuèi 1998 lo bilingüisme consistís en tres oras setmanièras en còrs, e despuèi 2000 es previst l'emplec rutinari del còrs dins l'organizacion dels oraris, un cors bilingüe a parvulari e 29 en primària (èran fins ara 17). 
Vejatz tanben: Literatura còrsa

 Bibliografia 
 FALCUCCI, Francesco Domenico. Vocabolario dei dialetti della Corsica. 1915
 MARCHETTI, Pascal. Intricciate è cambiarine. Éd. Beaulieu, 1971
 CECCALDI, Mathieu. Dictionnaire corse-français. Éditions Klincksieck, 1974
 MARCHETTI, Pascal. Le corse sans peine (U corsu senza straziu). Chennevières sur Marne: Assimil, 1974
 MELILLO, A.M. Profilo dei dialetti italiani: Corsica. Pisa: Pacini Editore, 1977
 AGOSTINI, Pàulu Marìa. L'usu di a nostra lingua. 1984
 FUSINA, Jaques. Les racines de la vie, La Corse naturelle. Paris: Éditions CRITT/DRAE/DRT, 1991
 SAINT-BLANCAT, C. (a cura di). La Corsica. Identità Etnico-Linguistica e Sviluppo. Padova, CEDAM, 1993
 FUSINA, Jaques. Parlons Corse. Paris: Éditions L'Harmattan, 1999
 MARCHETTI, Pascal. L'usu corsu (diziunariu corsu-talianu-francese). Éditions Stamperia Sammarcelli, 2001
 DURAND, Olivier. La lingua corsa. Brescia: Paideia Editrice, 2003 - ISBN 88-394-0674-3

 Referéncias 

 Ligams extèrnes 
 Accademia Corsa
 Banca dati INFCOR/ADECEC di a lingua corsa
 ADECEC: A cultura corsa nant'à u Web
 InterRomania: Centru Culturale Università di Corsica
 Dizionario còrso da Lexilogos
 Lèxic Cors-Italià
  A lingua corsa
  A lingua corsa adatta à e nove tecnulugie
 Lingua è cultura corsa
  Ethnologue de la llengua corsa
 Forum in lingua corsa su PasqualePaoli.com
 MatinaLatina: pubblicazioni sul Còrso del Sud
 Carta europea de les llengües regionals o minoritàries
 Ghjuvan Maria Comiti - A tumbera
 Lisandru Marcellesi - A infantata o a fola di i Martinelli (pdf)

Categoria:Inventari de lengas
Categoria:Lenga romanica
Categoria:Lenga de França