Vivaroaupenc

vinheta|Bandièra propausada per lo vivaroaupenc.
Lo vivaroaupenc (var. vivaroalpenc), vivaroalpin, o rodanoalpenc, es lo dialècte nòrd-occitan parlat en França dins lo nòrd-èst de Velai, de franjas au sud de Léger, lo nòrd de Vivarés, lo Daufinat meridional, aital coma  en Itàlia, dins las Valadas Occitanas e a la Gàrdia en Calàbria (lo bas-vivarés, nòrd-occitan el tanben, es pas de vivaroaupenc, mas la varietat nòrd-cevenòla dau lengadocian).

 Denominacions 
La denominacion de vivaroaupenc la devèm au lingüista Pèire Bèc dempuei los ans 1970, es lo nom que mai s'utiliza encuei. D'unes especialistas an donat tanben d'autres noms au vivaroaupenc: aupenc-daufinenc (Juli Ronjat), nòrd-provençal (Joan Glaudi Bouvier), anfizonic e lo domeni dialectau essent lAnfizòna (Pèire Nauton); o encara aupenc, provençal aupenc, gavòt dins un sens alarjat (normalament l'aupenc e lo gavòt son de subdivisions dau vivaroaupenc, vejatz çai sota).

 Dinamica 
vinheta|Frontieras ancianas dialectalas en Gàllia.
Ancianament, lo vivaroaupenc s'estendiá fins a Mauriana"Mauriana" e non "Mauriena". http://linguistica-oc.com/wp-content/uploads/2013/07/Linguistica-occitana-6-CLO.pdf p 95. au nòrd-èst, mai a l'èst en Piemont, mai au sud en Provença, e mai au sud-oèst dins lo País Niçardhttps://ontsacaba.blogspot.com/2018/07/https://web.archive.org/web/20210627234620/https://opinion.jornalet.com/laurenc-revest/blog/2957/tracas-de-reculaa-dal-vivaroalpenc-dins-varhttps://web.archive.org/web/20210627200759/https://opinion.jornalet.com/laurenc-revest/blog/1912/tracas-de-reculaa-totala-o-parciala-dal-vivaroalpenc-entorn-de-nicahttps://web.archive.org/web/20210627232811/https://opinion.jornalet.com/laurenc-revest/blog/3173/tracas-de-reculaa-possibla-de-loccitan-en-lo-sud-de-savoia-e-consideracions-linguisticashttps://web.archive.org/web/20210628160042/https://opinion.jornalet.com/laurenc-revest/blog/3182/tracas-de-reculaa-possibla-de-loccitan-en-iserahttps://books.google.com/books?id=x31iAAAAMAAJ&dq=Terres+et+langages%2C+peuples+et+r%C3%A9gions%3A+Atlas+et+annexes+bonnaud&focus=searchwithinvolume&q=pi%C3%A9montais.

Perdiguèt sas frontieras ancianas au profièch de l'arpitan, dau piemontés, dau ligur, e dau provençau.

 Caracteristicas 
Sa caracteristica principala es la chaüta de las dentalas intervocalicas latinas simplas : chantaa (o chantaia) per c(h)antada, monea per moneda, bastia (o bastiá) per bastida, maür per madur.

Lo vivaroaupenc, tocant a las T finalas tonicas representa un estat intermediari entre la situacion daus autres dialèctes occitans e la dau  francés (E dau francoprovençal) : non i a convergéncia de fòrma entre d’una part los mots de formacion populara eissits d’un etimon que presenta una T simple intervocalica en sillaba finala (ex. latin ; en vivaroaupenc: grat, prat, bontat, ciutat, fortunat, laissat, estat, marit, partit, batut), e d’autra part los mots de formacion  populara venguts d’un etimon en  (o  ), o  los mots que provenon  d'un manlèu sabent au latin (; en vivaroaupenc: status, discretus, spiritus > c(h)at, plat, rat,  petit,  sèt, solet; estat, discret, esperit) ;  quand lo vivaroaupenc presenta,  coma lo francés, doas serias distintas : 1) /gra/, /pra/, /buntˈa/, /siwt'a/, /furtyn'a/, /lejs'a/, /est'a/, /mar'i/, /part'i/, /bat' y/ ; 2) /ʧat/, /plat/, /rat/, /pet'it/, /sɛt/, /sul'et/ ; /est'at/, /diskr'et/, /esper'it/. -tz se pronóncia [s] levat per las formas verbalas, dins las qualas s'amudís completament.

Un trach frequent mas non sistematic es lo rotacisme de l (passatge a r): barma per balma o bauma, escòra per escòla, saraa (o saraia) per salada.

Los parlars aupencs (stricto sensu) an mantengut la prononciacion de la r finala daus infinitius (çò qu'es excepcional en occitan modèrne) e la m finala dels noms prononciada "-mp".

Las combinacions de a e de + article que divergisson dau lengadocian son:

a + lo : aua + las : a las o asde + lo : dau (del o dal per la Contea de Niça e las valaias occitanas de Pimont)
de + los : daus (Naut Vivarés), o dels (Auts Alps)
de + las : de las o dasLa desinéncia verbala de primiera persona i es -o au present de l'indicatiu (coma en francoprovençal, italian, catalan central e nòrd-occidental, castelhan, galego e portugués): parlo per parli o parle, mas tanben a l'imperfait.

 Article

L'article masculin lo ja au sègle XX èra en via de substitucion per le, coma en auvernhat, benlèu per influéncia de l'arpitan e de dialèctes francés.

 Lexic 

Lo vivaroaupenc ten en general lo vocabulari de l'occitan daube los eventuals cambiaments fonetics dau nòrd-occitan, mas a tanben de formas lexicalas especificas (arcaïsmes e mots diferents de la rèsta de l'occitan) que plan sovent son comunas daube los dialèctes  lemosin e auvernhat. Aqueste lexic conten de tèrmes tanben emplegats endacòm mai, pasmens los avèm pas exclus per l'amor de donar una mòstra dau vocabulari vivaroaupenc.

 afiquet: àbit, vestit, pelha, guelha
 ajaçar (s'), s'acocolar, s’acoconar, s'acaptar, s'agrovar, s’acratar, s’acatar, s’agrobilhar
 arlèri: original, babòi
 as [a] : v. Vès
 ateirar: recaptar, arranjar, adaptar
 aüra : ara
 aure: autre ; autra causa
 aurelhar: ausir/auvir, entendre
 barraiar: ??
 barronar: barrar, verrolhar, ferrolhar, pestelar
 belu(g)ar, belujar: beluguejar, trelusir, lampejar, dardalhar
 brisa (una) : momenton
 brison, bresilhon, bricalhon: trocet
 capir: comprendre, entendre
 chalaa: traça en la nèu
 chamin: camin. sobre chamin: pel camin
 chavalh, chavau: caval
 chorma: grope, còlha
 coneissença, conoissença, sabença (nf) ; saber (nm)
 confusion, mescladissa (nf) ; pastís, mescladís, borrolís, embolh, barrejadís (nm)
 daube: ambe
 degalhar, escagassar, gastar, esquintar, estraçar, petafinar, abimar, abismar, maganhar, cachar
abondamment (adv) : abondament, abondosament, fòrça, a bodre, a refolaa, a ragís
 d'ès: v. Vès
 demiea: mièg, mièja
 dimencha f. : dimenge
 dintre: dins (tanben emplegat)
 dissande(s): dissabte
 divèrt: disavèrt; dolent, marrit
 entalabordir: estordir 
 eissubliar: oblidar
 embabiolar, embabiaular: enfaitilhar amb de mots
 empassaire: farinx (nm) ; gargamela (nf)
 endarrier: autom, tardor
 enlojar(s'): obstruir
 enquesiam (mai): endacòm (mai)
 entrapar: plantar, atrapar
 esgrasar: gratar
 esmaiar: inquietar, estonar; ocupar, afarar
 eüra: v. Aüra
 fachina : nina, patòta, popada, popèia
 fesclard: embuc
 fuèc: fuòc
 galar (se) : s’amusar
 gangalhar (se) : brandar
 garçon: filh
 garna: branca de conifèr amb las agulhas
 gibar: secotir
 golalhon: gargalhon
 guinhar: bolegar
 guinhar, guinchar, clucar, parpelejar, clinhar
 jarri: buòu, brau
 laïns: dedins, lahens/laguens gasc.
 liéger: legir, léger
 lucar: gaitar (tanben emplegat)
 mainaa (nf) ; dròlle, enfant, pechon (nm)
 marrit, marria: enfant, manit, filh, -a
 mièijorn o miegjorn: miègjorn
 nèça: neboda
 nipat: original (persona estranha)
 ordi(lh?)s: otilhs
 paniòu: nesci, pauc desgordit
 paparòt: pureia, sopa
 patir: suportar
 pechon: pichon, dròlle, mainat (tanben emplegats)
 pechon-marrit, pechona-marria: pichon-filh, pichona-filha
 pereu: tanben
 pialar: escorçar
 piana: pantofla
 pifraire: golut
 pom m. : poma
 quesar (/se ~) : (se) calhar, (se) tàiser
 quistar: recampar (d'argent, de causas)
 ramentar (/se) : (/se) remembrar, (/se) recordar, se sovenir
 rata penaa, rata pena, rata plena, rata pen(n)ata, rata penada, rata penat, rata bòrnha, rata voloira [voroira] («soritz que pana»)
 recèure: recebre
 recordari: pensada, tèsta (al figurat)
 remieutar : murmurar
 ren: res. quauque ren aure: quauque ren mai
 repuar: reprendre, recomençar
 sabentat, sapientat: sapiéncia sabença, sciéncia
 saule, -a : sadol, -a
 soca: còlha
 tabalòri: nesci
 taravèla: foradoira, traucadoira
 tege: fart
 totaüra: totara
 uau [jaw] : uèlh (tanben emplegat)
 varalh : tap (trafec rotièr)
 varalhar: agitar; forfolhar; vagabondar, rodar
 vès, v-ès [ves/be], [vas], d'ès : en/a; a cò de. ex: Vès Clarmont (Marcha, Lengadòc, Provença, Forés, vivaro-alpin) (la poténcia e omnipreséncia del francés bota a identificar v-ès a vèrs, mas las doas proposicions non an pas ren a veire)
 virolaa: virament, tornejament, remolin, molinatge, molinet

 Sosdialèctes 
I a dos grands sosdialèctes.
 L'aupenc (vivaroaupenc de l'èst) se parla dins los Aups, çò es dins las Valadas Occitanas (estat italian), los Auts Aups, lo nòrd e lo centre daus Aups Maritims e lo nòrd e lo centre daus Aups d'Auta Provença. Se caracteriza per una fonetica fòrça conservatritz, ont sovent se pronóncia totas las consonantas finalas coma en occitan medievau, en particular la -r finala daus vèrbs a l'infinitiu e de las terminasons -ier, -aor, -ior (per -ador, -idor). Tanben se pòt auvir, dins certans parlars, las finalas intactas -m , -rn , -rm , -lm . Se subdevesís en doas sosvarietats segon Robèrt Lafont:
 Lo cisaupenc o aupenc orientau dins las Valadas Occitanas (estat italian). Una autra classificacion, segon Felip Martèl, parla de l'inaupenc, que correspònd aproximativament au cisaupenc, mas en exclusent las Valadas Occitanas dau nòrd e en apondent Cairàs.
 Lo gavòt subre lo pendís occidentau daus Aups (estat francés). Una autra classificacion, segon Felip Martèl, parla de l'intraaupenc, que correspònd aproximativament au gavòt, mas en exclusent Cairàs e en inclusent lo nòrd de las Valadas Occitanas.
 Lo vivarodaufinenc (vivaroaupenc de l'oèst) se parla dins lo sud d'Isèra, Droma, lo nòrd de Vivarés (Ardecha), lo nòrd-èst de Velai o dau Naut Léger (vèrs Sinjau) e dins de franjas au sud de Léger (vèrs Sant Bonet dau Chastèl e Lo Borg d'Argentau). Se caracteriza per una fonetica mai evolutiva, pròcha de las tendéncias de l'auvernhat e dau lemosin, en amudissent las consonantas finalas. Segon Felip Martèl, i a doas sosvarietats:
 Lo vivarovelaiés a l'oèst de Ròse (nòrd-èst de Velai, franjas de Léger e nòrd de Vivarés : Naut Vivarés, Botèiras).
 Lo rodanodaufinenc en Droma e dins lo sud d'Isèra.

Chal ben precisar que lo bas-vivarés (o sud-vivarés) es un parlar lengadocian e non pas vivaroaupenc.

 Comparason de las nòrmas 

En cisaupenc (varietat de vivaroaupenc de las Valadas Occitanas), doas nòrmas se fan concurréncia, la nòrma classica e la nòrma de l'Escòla dau Pò.

 Comparason entre las doas nòrmas existentas en occitan cisaupenc (extrach de la Declaracion Universala dels Dreches Umans) 

Un tablèu mai complet de totas las nòrmas de l'occitan se pòt consultar a l'article occitan. Nòrma classica  Nòrma de l'Escòla dau PòTotas las personas naisson liuras e egalas en dignitat e en drech. Son dotaas de rason e de consciéncia e lor chal agir entre elas amb un esperit de frairesa.Toutes les persounes naisoun liures e egales en dignità e en drech. Soun douta de razoun e de counsiensio e lour chal agir entre eles amb (/bou) un esperit de freireso.

 Bibliografia 
 Mots du Champsaur, Hautes-Alpes, Claudette Germ

Alibert L., 1976, Gramatica occitana segond los parlars lengadocians,  Montpellier, CEO, 2a  edicion.

Anghilante D. & Bianco G., 2002, Parlar, lèser, escriure en occitan  alpenc oriental, Regione Piemonte / Chambra d’òc.

 BRONZAT Franc, MARTÈL Felip (1983), L'espandi dialectau aupenc, assag de descripcion, Revista Novel temp''.

Carrera A. 2007, Gramatica aranesa, Lleida, Pagès Editor.

Comission internacionala per la normalizacion linguística de  l’occitan alpin 2008, Nòrmas ortogràficas, chausias morfològicas e  vocabulari de l’occitan alpin oriental, Coni, Espaci occitan / Regione  Piemonte.

Chambon J.-P., 2003,  « La déclinaison en ancien occitan ou :  comment s’en débarrasser ?  Une réanalyse descriptive non  orthodoxe de la flexion substantivale », RLiR, n° 67.

 DALBERA Jean Philippe, 1994. Les parlers des Alpes- Maritimes, étude comparative, essai de recontruction, ed. Association Internationale d’Etudes Occitanes, Londras (Anglaterra), 1984, 750 p.

Deledar J., 1995,  Grammaire  des parlers  Couserannais,  IEO-Arièja,  Loubières  (09).

Deledar  J.  &t  Poujade  P.,  2001,  L’occitan  parlé  en  Ariège,  Pamiers,  Cercle  Occitan Prosper  Estieu.

Desrozier  P.  &  Ros  J.,  1974,  L’ortografia  occitana,  lo  lemosin,  CEO,  Université  de Montpellier  III.

De   Stefano  A.  1909,  La  Noble  leçon  des  vaudois  du  Piémont,  Paris,  Honoré Champion.

Di  Lizan  P.  1986,  Occitano  Alpino.  Cenni  storici,  grammatica,  vangelo  di  S.  Marco, Cuneo,  Primalpe.

Griset I.  1966,  La  parlata  provenzaleggiante  di  Inverso  Pinasca  (Torino)  e  la penetrazione  del  piemontese  in  Val  Perosa  e  val  San  Martino, Giappichelli Editore,  Torino, 182 p.

Hirsch, E.,  1978,  Provenzalische  Mundarttexte  aus  Piemont,  Tübingen,  Max  Niemeyer Verlag.

L’occitano  dell’alta  Val  Pellice,  studio  morfologico,  2007,  Provincia  di  Torino  / Comunità  montana  Val  Pellice  -  Società  di studi  valdesi.

Lafont  R.,  1971,  L’ortografia  occitana,  sos  principis,  CEO,  Université  de Montpellier  III.

Lafont  R.,  1972,  L’ortografia  occitana,  lo  provençau,  CEO,  Université  de  Montpellier III,  74  p.

Morosi  G.  1890,   L’odierno  linguaggio  dei  Valdesi  del  Piemonte,  AGI,  t.  XI,  pp.  309416.

Pons  T.  1968,  « Georges  Morel,  prosateur  occitan  du  XVIème  siècle  »,  Annales  de l’Institut d’Etudes Occitanes,  4ème  série,  n°  3  pp.  341-347. 

Pons  T.  &  Genre  A.,  2003,  Prontuario  morfologico  del  dialetto  occitano-provenzale alpino  della  Val Germanasca,  Pinerolo,  Alzani editore.

 REVEST Laurenç, 2002. Lingüística sincrònica, lo parlar vivaroalpin de Berra (Alps Maritimas), airal trivalent entre vivaroalpin maritime, creissent e meian. 4 p. trabalh presentat a la universitat de Niça, facultat de Letras.

 REVEST Laurenç, 2003. Le vivaroalpin maritime (dit gavot) et la zone au contact du niçois et du provençal dans les Alpes Maritimes, 135 p. Memòria de Mestritge.

Sibille  J.,  2003,  La  Passion  de  saint  André,  drame  religieux  de  1512  en  occitan briançonnais  :  édition  critique,  étude  linguistique  comparée,  thèse  de  l’Université de  Lyon  II.

Sibille  Jean  2008,  «  Les  formes  en  -i  issues  du  nominatif  pluriel  de  la  2ème  déclinaison latine,  en  occitan  :  essai  d’approche  panchronique  »,  in  Fréchet  C.  (dir.),  Langues et  cultures  de  France  et  d’ailleurs.  Hommage  à  Jean-Baptiste  Martin,  Lyon, PUL,  pp.  233-250.

Telmon T.  &  Canobbio  S.,  2004-...,  Atlante  linguistico  del  Piemonte  occidentale, Torino  Priuli &  Verluca  editori.  (http://www.alepo.unito.it).

 Liams 
 De l’adaptation de la graphie dite classique de l’occitan aux variétés les plus atypiques : Le cas de -t final en vivaro-alpin et de -s du pluriel en cisalpin méridional, Jean Sibille 
 Sit sus l'occitan vivaroaupenc de Velai e Vivarés
 Sit sus l'occitan vivaroaupenc dau Vivarés Naut 
 Presentacion del gavòt berrenc o palhonenc pel lingüista Laurenç Revèst
 Imatgièr italian - occitan aupenc per la mainada
 Pechon lexic d'alpin d'òc, Hardryan e Pénélope Devirieux sus Calameo
 Pechon lexic d'alpin d'òc, Hardryan e Pénélope Devirieux
 Lexic del vivaroaupenc e del vivarés, Didier Grange, 2008
 Lexic francés - occitan aupenc, Andrieu Faure, 2009
 Apréner la lenga e lo vocabulari occitan vivaroaupenc
 Lexic del gavòt
 Presentacion e caracteristicas del gavòt
 Gramatica del gavòt de Molièras
 Provèrbes e dichas de Molièras
 Comptinas de Molièras
 Lexic del b♫sc e las plantas de Molièras
 Lexic plurilingüe de Lo Vernant (Valadas)

 Voses connèxas 

 lengas indoeuropèas
 lengas italicas
 lengas romanicas
 lengas occitanoromanicas
 occitan 
 nòrdoccitan
 vivaroaupenc'''
 Lingüistica

 Lenga 

 Nòtas 
*

 Referéncias