Fois

FoisL'ortografia retenguda per la nòrma classica es Fois, citada dins  Foish es pasmens una forma legitimament occitana emplegada tre l'Epòca Medievala dins las Leys d'Amors. () o FoishLo tèrme Foish, segon d'unes autors comtemporanèus (Guilhemjoan, Pojada), es una forma acceptabla. Es tanben referenciada dins lo Diccionari General de la Lenga Occitana de l'AO-CGS.Patrici Poujade, Dictionnaire toponymique de l'Ariège, ed. IEO d'Arièja, 2021, p. 21-22 (; en francés: Foix, coma en catalan e en occitan ancian) es una vila occitana del Comtat de Fois. Situada al pè dels Pirenèus, còsta lo riu Arièja, a la confluéncia amb Arget, es la capitala istorica del País de Fois e del departament d'Arièja.

Se tròba al sud de la capitala de la region, Tolosa, e al costat de la frontièra andorrana. En 2015 comptava  abitants, çò que ne fasiá la segonda vila del departament demograficament aprèp Pàmias. Lo gentilici de sos abitants es foissenc (en francés fuxéen, en catalan foixenc).

Geografia
vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.

 Perimètre del territòri 

Toponimia
La prononciacion es [fujʃ]. Las fòrmas ancianas (presentacion sintetica) son Castro Fuxi o Castro Fusci (moneda merovingiana), Fuxum (epòca carolingiana), Fox, castrum de Fox, abadia de Fox, castello quem dicunt Fuzo, abbadia de Fuz, cap a 1034, comes de Foys en 1049-1064, Foys en 1060, loco de Fox, Fuxo en 1086, Foys, Fuxo en 1160, comte de Fois en 1176, Fuxi en 1181, Foix en 1202 e 1297, Fuxo en 1225, 1259, 1272, castro Fuxi en 1233, Foicz en 1236, comes Fuxi en 1241, Foiss en 1243, Fuxum en 1243, villa Fuxi en 1245, Foixs en 1272, Fuxo en 1308, 1320, 1331, 1385, 1398, Fuxum, Foxs en 1318-25, Foix en 1326, 1358, 1391, Foixs en 1327, 1349, 1373, 1398, villa Fuxi en 1329, loci de Fuxo en 1349, Foys en 1358, 1365, 1391, Fois en 1391, Foix en 1401, 1424, 1445, 1473, 1492, Foixs en 1401, 1425, 1448, 1484, 1499, Fuxo en 1401, 1492, Foix, Foys, cap a 1460 (Cronica d'Esquerrièr), Foys en 1522, Foix en 1525 e cap a 1542, etc Patrici Poujade, Dictionnaire toponymique de l'Ariège, ed. IEO d'Arièja, 2021, p. 183-187.
Segon Dauzat, que cita una atestacion a l'epòca carolingiana, Fuxum, Fois es un nom d'origina preceltica, que supausan aquitanic, e se pronóncian pas sul sensAlbert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 293. Segon Negre, citat per Patrici Pojada e los Féniés, lo nom de la vila s'explica per fuscum (castellum) : « vila fortificada de color fosca »; lo -sc- seriá estat tractat coma un -cs- (o seriá passat a -cs-), ambe -is- per resultatBénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007, p. 128. Segon Coromines, citat per Patrici Pojada, Foish ven d'un nom d'òme en latin tardiu Fŭscĭus, atestat, probablament derivat de l'adjectiu fuscus, « brun, escur, fosc, trum, sorne ». Segon P-H Billy, citat per Patrici Pojada, Foish vendriá de l'adjectiu latin fuscus, pr'amor del site de la vila. Segon Carbona, citat per Patrici Pojada, lo nom de la vila es d'origina sorotaptica segon la terminologia de Coromines, la dels Urnenfelder, d'un pòble que parlava una lenga indoeuropèa anteriora al celtic; dins aquela lenga, le mot (pre ?)indoeuropèu BUX « boish » se seriá adaptat en F-; atal Foish seriá una varianta de boish, venguda pus ancianament en çò nòstre abans lo mot d'origina latina. Carbona precisa que lo bois(h) abonda près de Foish.
Segon Patrici Pojada, cap solucion explica l'origina del nom de Foish de faiçon segura. I a principalament d'explicas aquitanicas e doás ipotèsis latinas, que Pojada estima pus solidas. La primièra es l'adjectiu fuscus (> fosc); sc tractat coma cs auriá menat regularament a -ish dins l'airal. La segonda es lo nom d'òme Fŭscĭus qu'explica lo nom sense passar per un accident fonetic.

 La question de la grafia. 
Segon Patrici Pojada, la grafia atestada Foix (ambe una grafia latina e tanben catalana e bearnesa) representa fidèlament [fujʃ], mès se pòt pas descodar en la grafia occitana modèrna e pòt èsser remplaçada per Foish. La grafia Fois es ambigüa e permet pas per exemple de destriar las consonantas respectivas de ['rɔkɔfi'saðo] (Ròcafissada) o de [frejse'net] (Freissenet, Freychenet en francés çaquelà !) e de [lej'ʃɛɾt] (Leishèrt). P. Pojada dona la preferéncia a la grafia Foish, ambe -sh, d'istoricitat segura; las Leys d'Amors citan « la comtessa de Foysh » e l'Elucidari de las proprietatz de totas res naturals anóncia que foguèt redigit per le « noble príncep Guasto, compte de Foysh »Patrici Poujade, Dictionnaire toponymique de l'Ariège, ed. IEO d'Arièja, 2021, p. 21-22

Istòria
Entre 1790 e 1794, La Barra foguèt incorporada a Foish.http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=14104

Administracion

 Demografia 

 En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².

Luòcs e monuments
 Castèl de Fois

Personalitats ligadas amb la comuna

Véser tanben
 Foissenc (sosdialècte)
Comunas d'Arièja

Ligams extèrnes

Nòtas e referéncias

Categoria:Comuna del País de Fois
Categoria:Comuna d'Arièja
Categoria:Comuna de Comtat de Fois
Categoria:Prefectura