Aranés

Oficialitat der aranés 
Damb era aprovacion dera Lei 16/1990, de 13 de junhsèga, sus eth règim especiau dera Val d’Aran, es era prumèra reconeishença der aranés de part dera administracion. Era Lei 1/1998 de 7 de gèr, de politica lingüistica, en article 7, hè referéncia ara proteccion der aranés.

Eth dusau lòc, la Lei organica 6/2006, qu'aprova era reforma der Estatut d'Autonòmia de Catalonha, consistís un gran cambiament de normalizacion lingüistica, donques qu'era lengua occitana siguec oficiaument arreconeishuda en tota Catalonha. Er article 6, punt 5, indica: «Era lengua occitana, denominada aranés en Aran, ei era lengua pròpria d’aguest territòri e ei oficiau en Catalonha, cossent damb çò qu’establissen aguest Estatut e es leis de normalizacion lingüistica.»

 Caracteristiques der aranés 
Era separacion politica der aranés avó consequéncies sus era evolucion de la lenga, com ac muisha Aitor Carrera. (Legir en linha)

Abantes d'aquera separacion, er aranés ère part deth gascon pirenenc que n'a es trets evolutiu a partir deth latin vulgar:

 Pas de F latina a H: FERRUM> hèr
 Queiguda de N intervocalica: FARINA> haria
 Aparicion de A- protetica deuant de R iniciau, en tot doblar-se atau era R: ROTA> arròda
 Evolucion de LL latina interiora o finau a TH: VITELLU> vedèth
 LL intervocalica passe a R: BELLA> bèra
 Cap de L finau de sillaba a U semivocau: SAL> sau
 Metatèsi de –R: VENTRUM> vrente
 Article pirenenc eth/era

Es sòns trets particulars son:
 Era aspiracion dera H non se hè capmès en Aran (totun, se pòt encara sénter un shinhalon a Canejan e Bausen).
 Prononciacion /a/ dera -a atòna finau (tret comun tamb es parlars de Luishon e de bères vaths de  Bigòrra (Asun, Ador, etc) e, en Bearn, dera Hauta Vath deth Gave de Pau.
 Eth /b/ intervocalic passa a /w/ grafiat u: deuant, víuer sauv Pujòlo. Aqueth biaish de prononciar ei frequent  en gascon, mès la grafia la nòte tostemp v en gascon der estat francés. 
 Passatge en posicion finau deth diftong -ÈI a -È: tornarè deman. Qu'èi un tret frequent en grop sud-orientau deth gascon (Comenge, Coserans) e en d'auti parlars gascons tanben.
 Passatge en posicion finau deth diftong - ÒU a -Ò (tret compartit damb bèris parlars gascons, mès que mès de Bigòrra e deu grop sud-orientau).
 Article plurau definit epicèn (qu'a era madeisha fòrma ath masculin e femenin): es .
 Plurau en -es des noms en -a: es pèires, coma en luishonés.
 Plurau en -i des determinants, pronoms e de quauqui noms e adjetius: aguesti, toti. Aqueth tret qu'a ua origina lengadociana antiga.
 AVER qu'ei eth solet auxiliar: a estat.

Quadre comparatiu tamb d’autes lengües romaniques
                                                                                                LATIN

                                                                          francés


                                                                          italian

                                                                          castelhan


                                                                          aragonés


                                                                          catalan

                                                                          aranés



                                              FESTA
                                                                          fête

                                                                          festa

                                                                          fiesta

                                                                           fiesta

                                                                          festa

                                                                          hèsta



                                              LUNA
                                                                          lune

                                                                          luna

                                                                          luna

                                                                          luna

                                                                          lluna

                                                                          lua


                                              MELE
                                                                          miel

                                                                          miele


                                                                          miel

                                                                          miel

                                                                          mel


                                                                          mèu


                                              CASTELLUM

                                                                          château

                                                                          castello


                                                                          castillo

                                                                          castiello / castiel

                                                                          castell


                                                                          castèth


                                              ILLA
                                                                          elle

                                                                          lei

                                                                          ella

                                                                          ela

                                                                          ella

                                                                          era


                                              RIDERE
                                                                          rire

                                                                          ridere

                                                                          reír

                                                                          redir

                                                                          riure

                                                                          arrir


                                              CAPRA
                                                                          chèvre


                                                                          capra

                                                                          cabra


                                                                          craba

                                                                          cabra

                                                                          craba





 Normativizacion der aranés 
vinheta|Escultura en aumenatge ara lengua e cultura aranesa a Vielha
Er aranés ei normativizat segon era nòrma classica e unitària der occitan, definida iniciaument per Loís Alibèrt. Es nòrmes deth Conselh de la Lenga Occitana son reconegudes oficiaument peth Conselh Generau d'Aran (e donques pera Oficina de Foment e Ensenhament der Aranés) despús  1999.

Mès bèri detalhs dera adaptacion d'aquera normativa ar aranés divergissen der usatge preferenciau des autes varietats gascones: es particularitats araneses son en teoria aplicables tanben en autes varietats de gascon, mès en practica non s'utilizen sonque en aranés, ja qu'era rèsta deth gascon preferís solucions mès unitàries. Essenciauments se tracte:
 dera forma deth plurau femenin en -es en lòc dera grafia -as qu'ei mès unitària e englobanta (ja que pòt prononciar-se  segon es parlars). Ex: hemnes araneses en lòc de hemnas aranesas.
 de u entre dues vocales en lòc dera grafia v qu'ei mès unitària e englobanta (poguent prononciar-se  segon es parlars). Ex: auer en lòc d'aver.
Segon era normativa occitana, en absolut, arren non impedís qu'er aranés utilize es formes grafiques mès unitàries coma -as e v.

Era normativa de l'occitan, aplicada ar aranés e a quauques parlars gascons vedins, nòte bères particularitats morfologiques coma es pluraus sensibles masculins en -i (es aranesi "eths aranés") e es articles pirinencs (eth, era, es; aquí es qu'ei era varianta aranesa per eths, eras).

 Francismes en aranés 

L’aranés dispòsa d’un bon nombre de francesismes. Quauques gallicismes més o mens tipics de l’occitan local apareishen simptomaticament en eth lexic de l’ensenhament  e  son  facilment  substituibles  per  fòrmes  autoctònes,  mès ara  tanben  an  de competir  tamb  ispanismes  recents.

Es  principals  francesismes son: *creion o *craion  (gredon, que pòt competir tamb *lapis), *caièr  (quadèrn, quasèrn, que pòt competir tamb *libreta), *estilò (estilo, que pòt competir tamb *bolígraf), *boèta ( 
(boita, b(r)óstia), *maishina (maquina), *retrèta ('retirada), *grèva (cauma), ...

Autres  francesismes,  o  almens  fòrmes suspèctes d'o èster, son pro ancians e an pro extension per èsser acceptats normativament,  si  cau  en  occitan  o  gascon generas: pompièr (serie pompèr en gascó), botjar (bolegar), possar (botar/butar), jaune (cròç; pròpri de tot eth terçon des Quate Lòcs e egemonic en occitan), sièta o sètia (plat), shivau (que bethlèu calrie considerar d'escriure damb  ch-, com autres casi tamb un fricatiu prepalatal iniciau  d’importacion), palai (palais, o palatz arcaisme), carròta (pastanaga), sanglièr (sanglar en aranés autentic), blu (blau), ...

 Ispanizacion der aranés 

Pr'amor dera sua pertanhença ar estat espanhòu, er aranés ei sometut a influéncies pesugues deth castelhan e deth catalan. Atau er aranés a incorporat aquestes darrères decades un arramat de neologismes meridionaus coma actuar (vs. agir), empresa (vs. entrepresa), increment (vs. aumentacion), jubilacion (vs. retirada), laborau (vs. professionau), matrícula (vs. inscripcion), oficina (vs. burèu, totun burèu ei un francesime) ath sòn vocabulari tecnic.

I a tanben de deformacions de paraules coma abantes (abans) o despuès (dempús), e er ús d'ispanismes coma hasta (enquia).

 Usatges lingüistics 
Segontes es donades dera darrèra Enquèsta d'Usatge Lingüistics, realizada en 2018 pera Generalitat de Catalonha, ei era lengua pròpria d'un 21,4% dera populacion d'Aran, donques segona darrèr er espanhòu qu'ei lengua mairau de 37,7% des abitants dera Val. En tot repassar de mès a pròp es usatge, eth catalan ei lengua d'un 16,3%, eth 17% corresponen a d'autes lengües iniciaus e darrerament eth 6,9% autes combinacions de lengües. Tanben i a mès poblacion qu'a l’aranés coma lengua d’identificacion que non pas era que la a coma iniciau (24,7%) en lòc d'un 21,4% de lengua iniciau ena Val d'Aran.
 2 e + 1996 2001 2013 Chifres absoludes Percentatge Chifres absoludes Percentatge Chifres absoludes Percentatge Lo comprén 6 795 93,05% 6 712 91,88% 6 840 80,74% Lo sap parlar 4 634 65,85% 4 700 66,24% 4 710 55,61% Lo sap liéger 4 545 62,29% 4 413 60,44% 5 020 59,33% Lo sap escríuer 1 946 26,97% 2 016 27,69% 2 950 34,87% Hònt: IDESCAT, Cens lingüístic de l'aranès de 2001

 Escolarisacion 

Er aranés qu'ei era lengua d’aprenedissatge des escolans de 3 a 7 ans e era lengua veïculara en toti es centres d’educacion infantila e primària ena Val d'Aran. Eth curriculum der aranés ei eth conjunt d'objectius, contenguts, metòdes pedagogics e critèris d'avaluacion de cadun des nivèus, etapes, cicles, grads e modalitats deth sistèma educatiu que guiden era accion docent. Eth Conselh Generau d'Aran qu'aprovèc per unanimitat eth curriculum der aranés der ensenhament obligatòri en session plenària deth 13 de hereuèr de 1998.

 Mon der audiovisuau en aranés 
miniatura|Pancarta reivindicativa der usatge dera lengua occitana a Vielha damb la frasa de Frederic Mistral, en aranés, «Qui ten era lengua ten era clau»
Aué ei possible d’accedir a informacion e notícies en aranés cada dia, en toti es formats: Ràdio, television, revistes, jornaus digitaus, webs e canaus institucionaus enes hilats sociaus.

Era aufèrta en aranés de contengut informatiu enes mieis publics catalans (Catalonha Informacion, Betevé, Canau 3/24 e TV3) a guanhat visibilitat. En çò que tanh as mieis privats, cau soslinhar era constància deth canau Aran TV, de Lhèida Television. En encastre digitau se percep era alendada d’aire fresc des naues pagines informatives. I a un parelh de bulletins radiofonics informatius a trauès de "Catalonha Ràdio" quan fan es desconnexions locaus. Un d'eri se realize de 8h enquiara 9h e er aute de 12h a 12:30 h deth meddia, de deluns a diuendres toti dus.

S'i a d'ahíger qu'a TV3 aufrissen dus bulletins audiovisuaus ena nòsta lengua. A deseme deth 2021 s'emet de deluns a diuendres un butlletin de 20 menutes de 15:35 enquiara 16 h de la tarde. Aguest darrèr se pòt veir en tota Catalonha. D'autra banda, ei disponible era aufèrta d'ua auta seccion que se ditz "TN comarques" e ei a compdar dera ua e mieja de la tarde e dura un quatau d'ora. En aguest darrèr cas s'emet unicaments ena Val d'Aran.

Era preséncia e increment de contenguts en aranés ei deguda, en part, ara arreconeishença institucionau dera lengua e as accions de normalizacion lingüística desvolopades en Aran. Totun, era consolidacion d’aqueres politiques hèn de besonh anar mès enlà; hèr a créisher er usatge der aranés encara mès, en naui encastres e en naui supòrts informatius, en tot adaptar-se as naui tempsi e as naues tecnologies dera comunicacion. 

Eth nau acòrd de collaboracion entre era Corporacion Catalana de Mieis Audiovisuaus e eth Conselh Generau d’Aran (2019) ei un pas mès entà refortilhar es contenguts en aranés e apropar era realitat d’Aran en tota Catalonha, ua preséncia mès grana de notícies d’Aran en arròdes informatives en canau 3/24 e en aranés; eth doblatge de programes infantils en aranés o era creacion de seccions fixes en aranés enes webs ccma.cat e 324.cat.

 Annèxes 
 Ligams intèrni 
 gascon
 gascon pirenenc
 Ligams extèrni 
 Diccionari der aranés
 Pagina de la Generalitat de Catalunya sobre l'aranés
 Normes ortografiques der aranés 
 Ressorsas en aranés e sobre l'aranés
 Corsi d'aranés en linha deth conselh generau d'Aran
 Cens linguistic der aranés de 2001. Grafics damb es principaus resultats 
 Curriculum der aranés der ensenhament obligatòri
 Lista de servicis de traduccion automatica en línia occitan aranés-catalan e occitan aranés-castelan
 Traductor automatic catalan-aranés e aranés-catalan
 Diccionari catalan-occitan (inclutz las formas aranesas) de Patrici Pujada e Claudi Balaguer 
 Pagina sobre l'aranés, amb un extens lexic aranés-castelan-catalan-francés 
 Vocabulari basic aranés, Conselh Generau d'Aran
 Abracat de gramatica aranesa, Joan Francés Blanc 
 Diccionari infantil catalan-aranés
 Lexic aranés-catalan per Aitor Carrera
 Mai de Lexic aranés-catalan per Aitor Carrera

 Referéncies 

Categoria:Pirenèus
Categoria:Aranés (parlar)
categoria:gascon (dialècte)