Eqüator (país)

Eqüator, de còps ortografiat Equator (en espanhòl: Ecuador), oficialament la Republica d'Eqüator, es un estat d'America del Sud. Confronta Colómbia al nòrd e Peró a l'èst e al sud. A l'oèst es bordat per l'Ocean Pacific. 

La capitala n'es Quito e lo gentilici es eqüatorian -a.

 Istòria 
Lo territòri conegut uèi coma Eqüator foguèt abitat per divèrsas culturas dempuèi unes 15.000 ans aJC, e benlèu quitament dempuèi unes 30.000 ans. Lo periòde preistoric (anterior a l'arribada dels conquistadors espanhòls) se devesís abitualament en quatre grandas estapas: lo periòde paleoindian (fins unes 3.500 ans aJC), lo periòde formatiu (del 4500 al 300 aJC), lo periòde de desvolopament regional (300 aJC - 800 d.C.) E lo periòde d'integracion (800 - 1534). Entre las culturas mai importantas de l'epòca preistorica cal notar la cultura Valdivia (3500 - 1500 aJC), la cultura Chorrera (900 - 300 aJC), la cultura de la Tolita (600 aJC - 400 d.C.) E la cultura Cañari (400 -1532), entre autras.

Pauc abans de la conquista inca se formèron de grandas confederacions de pòbles, coma la quitu o caranqui (coneguda posteriorament amb l'equivòc nom de "Reialme de Quito") o la cañari. Pels environs de 1450, l'inca Túpac Yupanqui comencèt la conquista del territòri eqüatorian, completada unes 30 ans après. La dominacion incaica acaba amb l'arribada dels espanhòls, que sus l'ancian territòri del "Reialme de Quito" creèron la Reiala Audiéncia de Quito, dins del Vicereialme del Peró.

Lo movement d'independéncia s'inicièt ja a la fin del sègle XVIII, amb los escrits de Eugenio Espejo e d'autras illustrats. Lo primièr crit d'independéncia se produsiguèt lo 10 d'agost de 1809 a Quito, mas foguèt pas fins lo 24 de mai de 1822, après la batalha del Pichincha, quand demorèt establida l'independéncia formala de la nòva republica. Entre ongan e 1830 l'Equator demorèt integrat a la Grand Colómbia. La nòva republica independenta visquèt unes primièrs ans força inestables, jol govèrn del general Juan José Flores e los sieus successors. Los darrièrs ans del sègle XIX son dominats per las grandas figuras antagonicas de Gabriel García Moreno, conservador, e Eloy Alfaro, progressista.

Lo sègle XX se caracteriza per una cèrta inestabilitat politica (57 presidents dempuèi lo 1900) e per guèrras periodicas amb lo Peró (1941, 1981 e 1995) a causa dels dreches sus grands airals de territòri amazonic e de limits termierèrs, sageradas amb lo tractat de patz de 1998 signat pels presidents Alberto Fujimori e Jamil Mahuad. Los ans 1970 e 1980 veson una cèrta estabilitat e prosperitat economica mercés a las primièras grandas espleitacions petrolièras de la sèuva amazonica. Lo 1978, après la dictatura de Guillermo Rodríguez Lara (Lo bombita) s'inícia lo periòde democratic pus long qu'a viscut lo país e que dura (se plan de forma inestable en fòrça cases) fins a l'actualitat.

La fin dels ans 1970 e de principis de 1980 lo país es dirigit per politics capables e dinamics, coma Jaime Roldós o Osvaldo Hurtado, mas de divèrses conflictes e de divisions politicas trincan aquela tendéncia. Lo darrièr periòde es marcat per la crisi dels ans 1990, qu'a donat luòc al fenomèn migratori mai important del país, e a la dolarizacion de l'economia l'an 2000, que s'a plan aténher controlar l'inflacion, a abocat una part de la populacion a la praubesa.

 Politica 
L'Eqüator es una republica presidenciala. Lo cap d'Estat e cap de govèrn es lo president, elegit per un periòde de quatre ans.

 Geografia 
L'Eqüator continental ten 3 regions geograficas :
 La zona del litoral (La Costa) a l'oèst, bordada per l'Ocean Pacific
 La region andina (La Sierra), esperlongada de nòrd al sud, e
 La region orientala (El Oriente), cobèrta principalament per la selva amazoniana. Es abitada solament per 5% de la populacion del país.
Tanben administra las Illas Galapagos, dins l'Ocean Pacific, situadas a 1000 km de la còsta d'America del Sud.

 Divisions administrativas 
L'Eqüator es divisit en 4 regions, 24 províncias, 200 cantons e de parròquias urbanas e ruralasDivisión Político Administrativa del Ecuador, https://web.archive.org/web/20080524183631/http://www.inec.gov.ec/web/guest/ecu_est/territorio/div_pol_adm.

 Província Capitala Abitants (2001)  Superfícia (km²) 1 Azuay Cuenca 626 857 8 639 2 Bolívar Guaranda 176 089 3 254 3 Cañar Azogues 206 981 3 908 4 Carchi  Tulcán 160 983 3 699 5 Chimborazo Riobamba 513 225 5 287 6 Cotopaxi Latacunga 384 499 6 569 7 El Oro Machala 559 846 5 988 8 Esmeraldas Esmeraldas 385 223 15 216 9 Galápagos Puerto Baquerizo Moreno 18 640 8 010 10 Guayas Guayaquil 3 070 145 20 502,5 11 Imbabura Ibarra 344 044 4 599 12 Loja Loja 440 835 11 027 13 Los Ríos Babahoyo 650 178 6 254 14 Manabí Portoviejo 1 186 025 18 400 15 Morona Santiago Macas 115 412 25 690 16 Napo Tena 90 139 13 271 17 Orellana Puerto Francisco de Orellana 86 493 20 733 18 Pastaza  Puyo 61 779 29 520 19 Pichincha Quito 2 101 799 12 938 20 Santa Elena Santa Elena 238 889  21 Sto. Domingo de los Tsáchilas Santo Domingo 287 018  22 Sucumbíos Nueva Loja 128 995 8 330 6 23 Tungurahua Ambato 441 034 3 333,6 24 Zamora Chinchipe Zamora 76 601 23 110,8

 Zonas non delimitadas 
1419 km² de l'Eqüator son pas inclús dins cap de província. En 2006, aqueles territòris avián 85 265 abitants.Zonas no delimitadas El Comercio 
Aquelas zonas son :
 El Piedrero : Airal entre los cantons d'El Triunfo (Guayas) e La Troncal (Cañar).El Piedrero incluido en dos proyectos de parroquialización El Universo

 Economia 
De veire : Economia de l'Eqüator.

 Cultura 

 Referéncias 

 Ligams extèrnes 
 Presidencia de la República, Site Oficial de la Presidéncia de la Republica
 , Institut Eqüatorian d'Estadisticas e Recensaments 
 Portal del Ministèri del Torisme d'Eqüator - http://www.vivecuador.com
 Radio Mundial - http://www.radio-mundial.com