Lo Puèi de Velai

Lo Puèi de Velai ( localament, e [lu/lø'pɛj] enquesiam mai en Auvèrnhe), e sa forma classica Lo Puèi Nòstra Dòna (Le Puy-en-Velay en francés, ancianament Le Puy-Sainte-Marie), es la capitala de la region istorica de Velai (Occitània) e lo chapluòc delh departament delh Naut Léger dins la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.

 los pogés/las pogesas.

 Geografia 
Lo Puèi de Velai se situa alh centre delh departament delh Naut Léger, la vila se trapa a 135 km de Lion, 130 km de Clarmont d'Auvèrnhe e a 76 km de Sant Estève. Adoncas, es ben isolada de la rèsta d'Auvèrnhe e a mai de relacions embe Sant Estève qu'embe Clarmont d'Auvèrnhe : es religada a la promèira emb una autorota e nonmàs per la rota a la segonda).

Es la capitala delh país istoric de Velai que faguèt istoricament partida de Lengadòc e qu'ocupa la màger part delh departament delh Naut Léger (aiara dins la region administrativa d'Auvèrnhe Ròse Aups).

Perimètre delh territòri

Toponimia
Las fòrmas ancianas son : Ad locum quem Anicius vocitant en 591 (Gregòri de Tors), ANICIO alh segle VII (triens merovingian), Altare Sanctæ Mariæ Anitiensis ecclesiæ vèrs 920, Ecclesia Aniciensis seu Vallavensis en 924, Sancta Maria de Anicio en 961, Civitas Vallavorum en 998, Est civitas famosissima quæ ab antiquis Annicium, a modernis vero Podium Beatæ Mariæ nuncupatur alh S. X, Urbs Anitium alh secle S. X, ANITIO CIIVIT (en un denèir delh S. X), Podium Sanctæ Mariæ en 1077, Civitas Vellavorum en 1102, Beata Maria de Podio en 1163, Au Poi Sancta Maria en 1208, Civitas Podii  en 1220, Lo Pey alh S. XIII, Sancta Maria de Podio in Alvernia alh S. XIII (afirmacion erronèa, origina Sent Marçau de Limòtges), Poies del Puei alh S. XIII, L'evesquat, la siutat del Puei Nostra Domna alh S. XIII, La cort del Puoi Santa Maria alh S. XIII, Podium Nostræ Dominæ alh S. XIV, Le Puy Nostre Dame alh S. XV, Lo Peu en 1501, La cité du Puis-en-Velay en 1537, Le Puy d'Anis alh S. XVI, Nostre-Dame du Puy en 1644, etc.Augustin Chassaing, Antoine Jacotin Dictionnaire Topographique... de la Haute-Loire, p. 224 https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k392965/f273.image . 

Lo mot puei z-es l'evolucion del latin podium, « petita eminéncia ». Lo mot passèt a pòi, fòrma mantenguda dins los tèxtes tal qual albcomençament delh segle XIII, pueis puèi o pèu [pew] a partir delh segle XV. La fòrma pòi, puòi s'es conservada dins una partida delh Sinjalés Jean Arsac, Les noms de lieux en Velay, ed. des Cahiers de la Haute-Loire, 2023 (reedicion), p. 270.

Lo nom d'origina èra Anicio-, que vendriá de ana, « sanha, nauta, narsa », ambelh sufixe prelatin -iciu, e que s'explicariá per la preséncia dins una depression. Mas Negre explica lo nom per lo mot « romanic » de persona Anicius Jean Arsac, Les noms de lieux en Velay, ed. des Cahiers de la Haute-Loire, 2023 (reedicion), p. 110.

 Istòria 

 Antiquitat : un siti ja religiós 
Lo siti extraordinari del Puèi foguèt occupat au mens dempuèi lo Paleolitic (recèrcas arqueologicas en la bauma delh "Ranc delh Barri" amont de la vila). Lo "Puèi" (delh latin Podium o latin popular Podiu , que venguèt Puèi en occitan) èra lo plan d'un latz delh ranc Cornelha, qu'es ara lo plan del Fòr. I foguèt situat un dolmen, que venguèt la "peira de las febras", qu'es tojorn dins la catedrala.. Lo luòc venguèt un sanctuari gallo-roman per la divinitat Adidon, que se nomenat tanben Anis e qu'es beleu lo contrapar d'Appolon : lo nom latin de la vila èra Anicium. Lo terrador èra qu' un locus : la ciutat capitala del Velai èra Ru-essio (Sant Paulian).

 Nauta Edat Mejana : naissença de la vila 
A partir del sègle IV, lo culte es marial. L'avescat quitèt Sant Paulian per lo Puèi beleu alh sègle VI. Lo nom qu' erá entre Lo Puèi e Anicium/ Anis es Lo Puèi al sègle XII. Es la capitala del Velai alh sègle X.

Dison que la verge nèira del Puèi foguèt donada per Sant Loís.

 Edat Mejana : desvolapement 
La vila se bastiguèt alh sègle XIII (muralhas e tors, fònt de la Bidoira ). Es un de los pus grands centres de pelerinatge. Lo punt de despartida delh chamin  vers Sant Jaume de Compostèla bailèt son nom a la Via Podiensis. Dos capdòbras de l'art romanic i fogueron bastits: la catedrala et la chapèla Sant Michial d'Agulhahttps://dicodoc.eu/oc/diccionaris?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=OMLH&q=&q2=Sent&submit=Cercar.

Es tanben un grand centre intellectual d'Occitània : los trobadors s'encontran a la "cor delh Puèi' e l'universitat Sant Maiòl i èra famosa. Peire Cardenal  ne's sortit.

Sègles XVI a XVIII : l'atge d'aur de la vila 
La vila es d'importança: mai de 15000 abitants (coma uèi!), una de las pus grandas d'Occitània. La richessa de la vila se vei amb força ostalas d'aquelh temps.Grandas fèiras, mestièrs delh cuer e de la dentèla fon la fama de la ciutat. Èra tanben un grand país de vinha, çò qu'es dificil d'imaginar uèi (mès la toponomia i fai pensar).

Força testimònis escrits son gardats sobre aquela epòca :  
 las cronicas d’ Estiène Mètge (dit “ de Médicis”), Joan Burel,  A. Jacmon bailan una  descripcion au jorn lo jorn de  la vida de la ciutat (epidemias, visita reila ou autres, facts de justiça,...) . 
 las comedias  en occitan e francés  d’Antòni Clet  montran lo monde de la vila vès 1750 : cònsol  “content” d’èstre estat eligit, eposa o maire que n’ an pro, cirurgians sobretot amaturs de cabaret, bolongièra que “cranha pas”, vinhairon malin e mesme un abat qu'a perdut lo cap...
En 1794, la verge nèira es cremada per Guyardin, un ancian abat sortit de la Marna vengut revòlucionari, davant que d'achabar sa corsa coma "chabalièr de l'Empèri".

En 1789, Lo Puei èra lo chapluòc de la província e delh comtat de Velai e la residéncia d'un aveschat, d'una seneschauciá, d'una mareschauciá e d'una cort comuna non ressortissenta. En mai de sa gleisa catedrala, dedicada a Nòstra Dòna, la vila aviá cinc gleisas parochalas : 1) la gleisa collegiala de Sant Vòsi, a la nominacion de l'avesque; 2) la gleisa de Sant Jòrge, a la nominacion delh director delh seminari; 3) la gleisa de Sant Pèire lo Monestier, a la nominacion delh prior de Sant Pèire lo Monestier; 4) la gleisa de Sant Pèire la Torre, a la nominacion de l'abat de la collegiala d'aquelh nom; 5) la gleisa de Sant Joan de Jerusalèm, a la nominacion delh grand baile de Lion . 

  Sègles XIX e XX: lo chapluòc delh Naut Léger 
Lo chapluòc delh departament delh Naut Léger s'espandís. De monuments novèls son bastits: l'estatua Nòstra Dama de França (1860) de l'estetica discutida e sobretot lo musèu Crosatièr (1868), un delhs pus grands de França en 1900. La vila es dinamica mas pas pro per retrobar son prestigi d'autrecòps.
En feurèir de 1965, Taulhac e Orç e Mons saguèron recampadas amb Lo Puei .

La vila vièlha saguèt renovada remarcablament dins las annadas 1970-1980.

 Eraldica 
+100px|Escut delh Puèi de Velai|centrat|sens_quadre D'azur semenat de floralís d'aur ambe l'agla d'argent delh vòl abaissat brochant.

 Administracion 

Demografia

 En  la populacion èra de  abitants e la densitat èra de  ab/km².
La populacion municipala baissa, en partida encausa de la periurbanizacion. Mas la populacion de l'unitat urbana baissa (42 605 abitants en 1975, 38047 en 2021). L'aira d'atraccion compta 82 583 abitants sobre 59 comunas. 

 Quartièrs e charrèiras delh Puèi 

 Lo plan 
Una de las plaças majoras delh Puèi. En francés "place du plot" és una tautologia, que vòl dire "plan delh plan" ! Èra benleu  lo "cardo" de la vila galloromana e es d'aquí que los pelegrins  parton ves Sant Jaume de Compostèla.

Lo plan èra alh sègle XVI lo plan de la Fruta: un mercadal. I a totjorn lo mercat los dissabtes. Es d'una arquitectura occitana. D'un latz, la comuna foguèt bastida en 1762. La fònt de la Bidoira alh mièg de la plaça es de 1246 e se ditz qu'es alquimics.

I a los quartèirs delhs Olèirs e lo delhs Barris.

Lo reglament comunal delh Puèi del segle XVI nos rensenha sus los noms dels barris de la vila:

« S'ensegont las charreyras ordonnadas a faire las gardas aux portals de la ville del Peu (...) El portal de las Farghas (...) El portal de Panessac... ».https://archive.org/stream/lelivredepodioo00mdgoog/lelivredepodioo00mdgoog_djvu.txt

 Lo Clausèl e lo Martoret 
De l'autre latz de la comuna, doas plaças tocat-tocantas. Lo clausèl èra un cimentèri a l'Eatge Mejan. Lo martoret èra l'endreit ont los condemnats èran pendolats puèi guilhotinats (pendent la Revolucion Franceda). La famosa "verge nèira" de la catedrala delh Puèi i foguèt cremada per los revolucionaris lo 8 de junh delh 1794.

 Lo barri delh Collègi 
Entre lo Clausèl e lo Potzaròt. S'apelava charrèira de Sabatariá-Velha dempuèi lo sègle XIV. Èra lo quartèir mai poblat de la ciutat amb los òmes e femnas dels mestèirs del cuèr, de la dentèla amai los orfèbres. Antòni Clet i teniá sa librariá/estampariá. Lo collègi foguèt fondat per los jesuitas (que se dison "joistes" al Puèi) dins las annadas 1580. Aviá 1200 escolans en 1712. Venguèt lo licèu "imperial", lo licèu "de garçons" davant de devenir a l'ora d'ara lo collègi La Faieta. L'alumnus mai famos foguèt Francés Peirard, menaire politic pendent la Revolucion, e matematician.

 Lo potzaròt 
Un barri qu'èra fòra las muralhas de la ciutat e ont i aviá un potz de ròda... Ara es un polit vilatge alh mièg de la vila modèrna, mas qu'èra lo quartièr delh "petit monde" delh Puèi.

La còla de basquet de la vila ten son antièna d'un vielh chant occitan delh quartièr :

"Anem, anem elh baschàs Potzaròt

Carnaval apròcha

Aqu'es aquò,

la farça i sará".

 Charrèira Pana-sac 
Alh cap, la tor Pana-sac, la sola conservada de las muralhas de la ciutat. Alh mièg d'un barri ont èra descargat lo granatge e ont los sacs èran panats... I a de polits ostalàs que mostran la richessa de la ciutat alh sègle XVII.

 Charrèira delh cossolat (consolat) 
L'ostau delhs cònsols i èra a l'Eatge Mejan. Lo contrabandièr  Lois Mandrin i ataquèt lo depaus de tabat en octòbre del 1754.

Especialitats
Lentilha verda delh Puèi
Dentèla delh Puèi
Verbena de Velai

Personalitats ligadas amb la comuna
Pèire Cardenal (vès 1180- vès 1278) : trobador
Pònç de Chapduèlh (s. XII - XIII) : trobador
Gilbèrt dau Motier de La Faieta (1757-1834) : general, òme politic
 Antòni Clet (1705-1785) : estampaire, escrivan occitan
Simone Weil (1909-1943)  : filosòfa
 Marion Bartòli (n1984), jogaira de tennis

 Galariá 

 Ligams extèrnes 
  Site oficial
 Lo Puei sobelh site de l'Insee

Nòtas

Categoria:Via Podiensis
Categoria:Comuna del Naut Léger
Categoria:Comuna de Velai