Pronóncia de l'occitan

Per conóisser la lista completa de las letras e dels signes diacritics, vejatz: alfabet occitan.

La pronóncia (o prononciacion) de l'occitan, dins la nòrma classica, se fa segon de règlas de lectura pro constantas e pro regularas, amb plan pauc d'excepcions.

Per de rasons de clartat pedagogica e d'economia, aqueste article presenta las règlas de pronóncia mai generalas, en foncion de las mai grandas modalitats regionalas de l'occitan larg, sens poder intrar dins totes los detalhs locals. Dins los tablèus, la "pronóncia per defaut", dins la colomna centrala, es la del lengadocian, qu'es tanben sovent la pronóncia mejana de la majoritat dels dialèctes; s'indica la "pronóncia regionala diferenciada", dins la colomna de drecha, solament quand es diferenta del lengadocian.

 Remarca — Pel vivaroalpenc, s'indica aicí subretot las tendéncias foneticas del vivaroalpenc de l'èst (alpenc). Cal saber que lo vivaroalpenc de l'oèst (vivarodaufinenc) a una pronóncia pro similara a la de l'auvernhat.

Lo principi de las grafias englobantas
L'ortografia de l'occitan (dins la nòrma classica) ten de règlas de pronóncia variablas segon los dialèctes. Un principi majoral es de privilegiar de grafias englobantas o grafias suport: una meteissa manièra d'escriure accèpta de règlas de pronóncia diferentas segon los dialèctes. Aquel principi intra dins lo principi mai general de la diasistematicitat, çò es, se met en valor las correspondéncias regularas entre los diferents dialèctes, que son units dins lo meteis diasistèma (lo sistèma de las correspondéncias interdialectalas que fan la coesion de la lenga occitana).

Vocalas

 Grafèma Pronóncia per defaut Pronóncia regionala diferenciadaa en general  noicon|30px  auvernhat e lemosin:
  s'es tonica
  s'es abans l'accent tonic -a finala, atòna   / noicon|30px provençal: . Dins la terminasons -ia, la a es generalament muda (-ia prononciada [i]).aranés, auvernhat meridional, bearnés pirenenc , donasanés, montpelhierenc, niçard, nimesenc, vivaroalpenc-as finala, terminason atòna    
 provençal:  ( dins los vèrbs a la 2a persona del singular)
 niçard:  ( dins los vèrbs a la 2a persona del singular)
 vivaroalpenc: 
 auvernhat: 
 lemosin:  -an finala, terminason tonica   ( dins certans mots internacionals)  
 provençal, niçard, vivaroalpenc: 
 lemosin e auvernhat:  ( dins certans mots internacionals) (tanben aquesta pronóncia se tròba dins los parlars lengadocians e vivaroalpencs del Massís Central)-an finala, terminason atòna dins los vèrbs a la 3a persona del plural    
 provençal, niçard, vivaroalpenc, auvernhat, lemosin: 
 Remarca - A costat de la pronóncia referenciala , se pòt ausir tanben  dins fòrça parlars.à  noicon|30px   á  noicon|30px provençal e niçard: 
 lengadocian oriental: ai    provençal, vivaroalpenc, auvernhat, lemosin:
  s'es tonic
  s'es atònau    provençal, vivaroalpenc, auvernhat, lemosin:
  s'es tonic
  s'es atònè  noicon|30px 
 auvernhat: 
 lemosin: , mas se fa brisa de distincion entre  e .e, é  noicon|30px auvernhat:  
 lemosin: , mas se fa brisa de distincion entre  e . i * noicon|30px* noicon|30px après una vocala*  o  abans una vocala í  noicon|30px  -ion final    provençal: 
 niçard, vivaroalpenc: 
 lemosin: ò  noicon|30px niçard:  en general, mas  dins certans mots (tanben  dins certans parlars provençals, lengadocians, vivaroalpencs e auvernhats)ó  noicon|30px o * noicon|30px*  o  davant una vocala  oi, ói    lemosin:  (tanben en provençal maritim)oï, oí   o   u * noicon|30px*  après una vocala*  o  davant una vocala Dins certans parlars de la còsta mediterranèa, u passa de  a .uè, ue  uè   gascon: ue 
 lemosin: ue 
 auvernhat: uè 
 vivaroalpenc, niçard, provençal: ue uò    y,  segon los mots

Vocala + s en lemosin e en auvernhat
 En lemosin, una s en fin de sillaba sovent es muda, mas alonga la pronóncia de la vocala precedenta:
 as, às, ás  
 es, és 
 ès  en fin de mot
 is, ís 
 òs 
 os, ós 
 us, ús 
 s se pronóncia totjorn dins los mots internacionals.

 En auvernhat, una s en fin de sillaba sovent es muda, e alonga pas la vocala precedenta. 
 as, às, ás  
 es, és 
 ès  en fin de mot
 is, ís 
 òs 
 os, ós 
 us, ús 
 Per contra s se pronóncia davant c/qu, p, t, ch (almens en sud-auvernhat).
 s se pronóncia totjorn dins los mots internacionals.

Consonantas

 Grafèma Pronóncia per defaut Pronóncia regionala diferenciadab  ( entre doas vocalas o al contacte de ,  e )  provençal, niçard, vivaroalpenc, lemosin: 
 auvernhat: 

  davant i, u-b finala  provençal, auvernhat, lemosin: muda (rarament:  dins los mots internacionals)bt    lemosin, auvernhat, provençal, niçard, vivaroalpenc: c * *  davant e, i  auvernhat:

  davant u
  davant e 
  davant i-c finala  provençal, auvernhat, lemosin: muda (rarament:  dins los mots internacionals)ç  davant a, o, u  auvernhat:
  davant a, o 
  davant u-ç finala   auvernhat, lemosin: muda (rarament:  dins los mots internacionals)
 provençal:  (mas muda après un diftong)cc solament davant e, i   gascon: 
 lemosin, vivaroalpenc, niçard, provençal: 
 auvernhat:
  davant e
  davant ich   lemosin:  (tanben dins certans parlars lengadocians, vivaroalpencs e provençals)
 auvernhat: 

  davant i, u-ch finala   auvernhat, lemosin: muda (rarament:  dins los mots internacionals)
 provençal: muda (rarament:  dins los mots internacionals)d  ( entre doas vocalas o al contacte de ,  e )  provençal, niçard, vivaroalpenc, lemosin: 
 auvernhat: 

  davant i, u-d finala    provençal, auvernhat, lemosin: muda (rarament:  dins los mots internacionals) dd   provençal, niçard, vivaroalpenc, auvernhat, lemosin: f   auvernhat: 

  davant i, ug *  ( entre doas vocalas o al contacte de ,  e )*  davant e, i  gascon:
  ( entre doas vocalas o al contacte de ,  e )
  davant e, i
 provençal, niçard, vivaroalpenc: 

  davant e, i
 lemosin: 

  davant e, i (tanben dins certans parlars lengadocians, vivaroalpencs e provençals) 
 auvernhat:

  davant u
  davant e 
  davant i-g finala * *  dins qualques mots  lemosin, auvernhat, provençal: mudagd    gascon, lemosin, auvernhat, provençal, niçard, vivaroalpenc:  gu davant e, i   ( entre doas vocalas o al contacte de ,  e )   provençal, niçard, vivaroalpenc, lemosin: 
 auvernhat:
  davant e
  davant igü (o gu, trèma facultatiu)  ( entre doas vocalas o al contacte de ,  e )   provençal, niçard, vivaroalpenc, auvernhat, lemosin: h muda  gascon: j   gascon: 
 lemosin:  (tanben dins certans parlars lengadocians, vivaroalpencs e provençals)
 auvernhat:

  davant i, uk   auvernhat:

  davant i, ul   auvernhat:

  davant i, u-l finala    en general
 Mas dins la màger part dels dialèctes, -l finala es muda dins un mot accentuat sus l'avantdarrièra sillaba.ll   provençal, niçard, vivaroalpenc, auvernhat, lemosin: lh  provençal: -lh finala  provençal, niçard, auvernhat, lemosin: m *  en general*  davant p, b, m *  davant una consonanta autra que p, b, m gascon:
  en general
  davant p, b, m, n, s
  davant una consonanta autra que p, b, m, n, s
 lemosin, vivaroalpenc, niçard, provençal:
  en general
  davant una consonanta (seminasalizacion de la vocala precedenta) 
 auvernhat:

  davant i, u
  davant una consonanta (seminasalizacion de la vocala precedenta)-m finala   lemosin, auvernhat, provençal, niçard:  (seminasalizacion de la vocala precedenta)
 vivaroalpenc: 

  dins los vèrbs a la 1a persona del plural (seminasalizacion de la vocala precedenta)
 gascon: mm   provençal, niçard, vivaroalpenc, auvernhat, lemosin: n * *  davant p, b, m*  davant c/qu, g/gu*  davant f  provençal, niçard, vivaroalpenc, lemosin:

  davant una consonanta (seminasalizacion de la vocala precedenta)
 auvernhat:

  davant i, u
  davant una consonanta (seminasalizacion de la vocala precedenta)-n finala muda dins la majoritat dels mots ( dins certans mots)  auvernhat, lemosin: muda dins la majoritat dels mots ( dins certans mots: seminasalizacion de la vocala precedenta)
 gascon: muda (o ben  segon las zònas) dins la majoritat dels mots ( dins certans mots)
 provençal, niçard, vivaroalpenc:  (seminasalizacion de la vocala precedenta)nn   provençal, niçard, vivaroalpenc, auvernhat, lemosin: -nd finala-nt finala   lemosin, auvernhat, provençal:  (seminasalizacion de la vocala precedenta)
 niçard: 
 vivaroalpenc: nh   -nh finala   lemosin, auvernhat, provençal, niçard:  (seminasalizacion de la vocala precedenta)
 gascon, vivaroalpenc: p   auvernhat:

  davant i, u-p finala   provençal, auvernhat, lemosin: muda (rarament:  dins los mots internacionals)
 niçard: 
  en general
  dins los tres mots còp, tròp, cap =  que tanben se pòdon escriure tròup, còup, caup (lo cap de la còsta maritima se pronóncia  mas lo cap al sens de partida del còrs o de dirigent se pronóncia )   qu    auvernhat:

  davant iqü (o qu, trèma facultatiu)   r *  apicala brèva *  apicala longa en començament de mot*  apicala longa davant n, l  provençal, niçard:
  uvulara en general
  apicala brèva entre doas vocalas 
 vivaroalpenc, auvernhat, lemosin:  apicala brèva o tanben, eventualament,  uvulararr entre doas vocalas  apicala longa  provençal, niçard:  uvulara 
 vivaroalpenc, auvernhat, lemosin:  apicala brèva o tanben, eventualament,  uvulara-r finala muda en general ( dins certans mots)  lemosin: 

 muda dins los vèrbs a l'infinitiu acabats en -ar , -ir , -er 
 muda dins las terminasons -ier, -er.
 muda après un diftong
 auvernhat: 

 muda dins los vèrbs a l'infinitiu acabats en -ar , -ir , -er 
 muda dins las terminasons -èir, -er, -dor.
 muda après un diftong
 provençal, niçard: 

 muda dins los vèrbs a l'infinitiu acabats en -ar , -ir , -er 
 muda dins las terminasons -ier, -er, -dor.
 muda après un diftong
 vivaroalpenc: ; se pronóncia dins totas menas de terminasons, e mai dins los vèrbs a l'infinitiu-rm finala   provençal, niçard: 
 vivaroalpenc: -rn finala   provençal: 
 niçard: 
 vivaroalpenc: s * *  entre doas vocalas  auvernhat:

  davant i, u
  entre doas vocalas
  entre doas vocalas, davant i, u-s finala * * muda dins qualques mots cona pas, pus, res, dins plaçats davant una consonanta  gascon: 
 auvernhat, lemosin: 
 muda en general ( dins los mots internacionals)
 tot essent muda, pòt influenciar la pronóncia de la vocala precedenta, cf. çai subre seccion "Vocalas + s".
 provençal, niçard:

 muda après un diftong
 muda dins certans mots coma pas, pus, ges, dins
 muda dins los plurals acabats per -s
 pasmens, -s muda se pronóncia tornarmai  davant un mot que comença per una vocalass entre doas vocalas   auvernhat:

  davant i, ush   En gascon, la i es muda entre una vocala e sh: peish t   auvernhat:

  davant i, u-t finala   provençal, auvernhat, lemosin: muda (rarament:  dins los mots internacionals)
 vivaroalpenc: 

 muda dins certans mots, en particular dins los participis passats acabats per vocala + -ttg davant e, itj davant a, o, u   gascon, provençal, niçard, vivaroalpenc: 
 lemosin:  (tanben dins certans parlars lengadocians, vivaroalpencs e provençals)
 auvernhat:

  davant i, utl    lemosin, auvernhat:  
 provençal, niçard, vivaroalpenc:  tm    lemosin, auvernhat:  
 provençal, niçard, vivaroalpenc:  tn    lemosin, auvernhat:  
 provençal, niçard, vivaroalpenc:  tz entre doas vocalas   gascon, lemosin, auvernhat, provençal: 
 vivaroalpenc, niçard: -tz finala   provençal, niçard, vivaroalpenc: 
 auvernhat, lemosin: muda v  ( entre doas vocalas o al contacte de ,  e )  provençal, niçard, vivaroalpenc, lemosin: 
 auvernhat:

  davant i, uw ,  segon los mots  provençal, niçard, vivaroalpenc, auvernhat, lemosin: ,  segon los motsx * *  davant una consonanta  gascon:

  dins lo prefixe ex- davant una vocala
  davant una consonanta
 lemosin, vivaroalpenc, niçard, provençal:

  dins lo prefixe ex- davant una vocala
  davant una consonanta
 auvernhat:

  davant i, u
  dins lo prefixe ex- davant una vocala
  dins lo prefixe ex- davant i, u
  davant una consonantaz   auvernhat:

  davant i, u-z finala   

Particularitats lengadocianas
Tanben cal notar que lo lengadocian:
 A uniformizat las sequéncias ,  e  amb la pronóncia unenca : los còps , los baobabs , la sinòpsi , los amics , occitan , bòxa , fax .
 Fa sovent una assimilacion dins un grop de doas consonantas: la primièra consonanta pren lo son de la segonda consonanta: captar , acte , subjècte , fotbòl .

Qualques excepcions
Los mots amb una pronóncia irregulara son pauc nombroses.
 Amb (emb, dab) es una ortografia unificada que recampa de pronóncias fòrça divèrsas segon los parlars:
 lengadocian: amb  davant vocala,  davant p, b, m,  davant las autras consonantas (pronóncias mai localas: ).
 provençal: amb  davant vocala,  davant consonanta (pronóncias mai localas: )
 niçard: emb  davant vocala,  davant consonanta (pronóncias mai localas: )
 vivaroalpenc: amb  davant vocala,  davant consonanta (pronóncias mai localas: )
 auvernhat: amb  davant vocala,  davant consonanta (pronóncias mai localas: )
 lemosin: emb (rarament amb)  davant vocala,  davant consonanta
 gascon: dab  (pronóncias mai localas: )
 Paur se pronóncia en general . Ça que la se pòt prononciar  en auvernhat e en niçard.
 Dins benlèu e bensai (gascon bensè), la n de l'element ben- se pronóncia pas.
 Dins tanben e tanplan, la doas n se pronóncian pas en general. Pasmens se pronóncian en provençal, niçard e vivaroalpenc.

Signes diacritics
Qualques signes diacritics servisson per modificar o precisar la pronóncia de las letras de l'alfabet occitan.

 L'accent grèu (_̀) se pòt trobar sus à, è, ò. Dins certanas condicions, indica que las vocalas pòrtan l'accent tonic e qu'an un son dobèrt: 
à 
è  (en auvernhat )
ò  (en niçard 

 L'accent agut (_́) se pòt trobar sus á, é, ó, í, ú. Dins certanas condicions, indica que las vocalas pòrtan l'accent tonic e qu'an un son barrat: 
á  (en provençal e niçard )
é  (en auvernhat )
ó 
í 
ú .

 Lo trèma (¨) se pòt trobar sus ï, ü. 
 Indica qu'aquelas letras forman una sillaba diferenta (un iat) d'aquela de la vocala precedenta. Per exemple aü  fa doas sillabas distintas (o un iat), mentre que au  fa una sola sillaba (o un diftong). Exemples: aï (arcaïc, païsatge), eï (Preïstòria), iï (en niçard diïi per disiái), oï (Soïssa, oïstití), aü (aürós, ataüc), eü (reünir), oü (groüm). 
 Remarca 1 - L'accent grafic, plaçat après una vocala, indica que i a un iat e mai que i a un accent tonic irregular: país (mas païses, païsatge), Loís (mas Loïsa, Loïson), soís (mas soïssa, Soïssa), e en niçard aí (= òc). 
 Remarca 2 - La sequéncia oï/oí se legís coma un iat  mas tanben se pòt legir coma un diftong : Loís, Loïsa, Loïson, soís, soïssa, Soïssa. Es diferenta de la sequéncia oi/ói que se legís : conoissi, conóisser; en gascon batoi, digoi.
 Remarca 3 - Lo CLO a abandonat lo trèma sus ë en 1997: poesia, coerent (e pas pus poësia*, coërent*).
 Tanben lo trèma s'utiliza, facultativament, per indicar que dins los grops gü  e qü  cal prononciar la ü: lingüistica, igüana, bilingüe bilingüa, eqüacion, aqüifèr, ubiqüitat. Lo trèma es facultatiu en aquel cas, doncas tanben s'admet: linguistica, iguana, bilingue bilingua, equacion, aquifèr, ubiquitat. Dins la practica correnta del gascon, los mots fòrça usuals s'escrivon puslèu sens trèma: guardar, quan, quate (eventualament güardar, qüan, qüate).

 La cedilha (¸) se pòt trobar sota ç. Indica que ç se pronóncia  davant a, o, u e en fin de mot: balançar, çò, dançum, brèç. Sens la cedilha, la letra c se prononciariá  dins aquelas posicions.  

 Lo ponch interior o en gascon punt interior (·) se pòt trobar entre las consonantas seguentas: n·h e s·h. S'utiliza en gascon. Indica que las letras separadas pel ponch se pronóncian distintament: 
n·h  es distint de nh  Per exemple: lo mot gascon in·hèrn (dins d'autras varietats d'occitan: infèrn).
s·h  es distint de sh . Per exemple: lo mot gascon des·har (dins d'autras varietats d'occitan: desfar).

Cal ben notar que los signes diacritics son obligatòris subre las majusculas tant coma subre las minusculas. Aquela règla ajuda a precisar la lectura: Índia, Àustria, Sant Çubran, FÒRÇA, SOÏSSA, IN·HÈRN (e non pas India*, Austria*, Sant Cubran*, FORCA*, SOISSA*, INHERN*).

Règlas d'accentuacion
En occitan, l'accent tonic pòt tombar siá:
 sus la darrièra sillaba: mots oxitòns (o mots aguts).
 sus l'avantdarrièra sillaba: mots paroxitòns (o mots plans).
 sus l'avant-avantdarrièra sillaba: mots proparoxitòns (o mots esdrúchols): aquò es possible solament en niçard e en cisalpenc (mas pas dins las autras varietats d'occitan). 

Dins certans cases, l'accent tonic (prononciat) es indicat amb un accent grafic (escrich).

 a. L’accent tonic tomba sus la darrièra sillaba dins los mots que s'acaban:
 per una consonanta: revelh, occitan, magnific.
 per un diftong (vocala + -u o vocala + -i):  progressiu, verai.

 b. L’accent tonic tomba sus l’avantdarrièra sillaba dins los mots que s'acaban:
 per una vocala o per una vocala + -s: aiga, aigas, libre, libres, analisi, analisis, quilo, quilos, Osiris, virus.
 per una vocala + -n del plural (dins los vèrbs a la 3a persona del plural): parlan, dison, gascon disen.
 per lo plural provençal en -ei, -eis: aquelei, aqueleis.

 c. Atanben, l’accent tonic tomba sus l’avantdarrièra sillaba dins los mots que s'acaban per doas vocalas, quand forman doas sillabas ben distintas (l’accent tonic tòca l’avantdarrièra vocala): Tanzania (accent tonic sus i), filosofia (accent sus tonic i), energia (accent sus tonic i), assidua (accent tonic sus u), estatua (accent tonic sus u), avoï (avoe, avoo) (accent tonic sus l'avantdarrièra o).

 d. Dins los mots que seguisson las règlas precedentas, las vocalas tonicas dobèrtas è e ò s’escrivon amb un accent grèu per fin de las distinguir de las vocalas tonicas barradas e e o: tèsta ~ cresta; còrsa ~ corsa. 
 Remarca — En aquel cas, lo lemosin distinguís pas è e e en general: testa, cresta.

 e. Accentuacion irregulara — Los mots que respèctan pas las règlas (a), (b) e (c) an lor accent tonic a una plaça irregulara. Donc l’accent tonic i es indicat sistematicament amb un accent grafic. Las vocalas tonicas dobèrtas pòrtan alavetz un accent grèu (è, ò, à) e las vocalas tonicas barradas un accent agut (é, ó, á, í, ú).
 Mots irregulars, acabats per una vocala o per una vocala + -s: parlarà, parlaràs, teniá, teniás, cafè, cafès, casinò, casinòs, perqué, aquí, aquò, cangoró, precís.
 Mots irregulars, acabats per una consonanta: crèdit, cóser, ténher, èsser, Fèlix, àngel, títol, cònsol.
 Mots irregulars, vèrbs acabats per -n de la 3a persona del plural: parlaràn, parlarián, gascon parlarén, gascon vengón. 
 Mots irregulars, acabats per doas vocalas, amb l'accent tonic abans: comèdia, gràcia, tendéncia, Varsòvia, lópia.
 Segon lo meteis principi, en niçard e en cisalpenc, los mots accentuats sus l'avant-avantdarrièra sillaba (proparoxitòns) sempre recebon un accent grafic: pàgina, ànima, síngaro, Mónegue.

Vejatz tanben
 Fonologia de l'occitan
 Nòrma classica
 Alfabet occitan
 Alfabet fonetic internacional

categoria:lingüistica
categoria:occitan