1989

Aquesta pagina concernís l'an  del calendièr gregorian.

 Eveniments 

 Occitània 

 França 



 Euròpa 
 2 de mai - Madrid (Espanha): lo govèrn ratifica l'Acòrd europèu per la prevencion de la tortura e los tractes deshumans o degradantes.
 9 d'abril - Tragèdia del 9 d'abril, a Tbilissi, Georgia: Una manifestacion anti-Sovietica es esclafada per l'armada roja. 
 9 de novembre - Berlin (Alemanha): s'òbri al transit ciutadan lo mur que dividissiá la vila en doas parts, la qu'aperteniá a la Republica Federala e la qu'aperteniá a la Republica Democratica, a l'encòp que los meteisses ciutadans lo començan a desrocar. 
 29 de decembre - Checoslovaquia: Comença la Revolucion de Vellot: l'Assemblada Federala, lo parlament comunista, escuelhèt lo dissident Václav Havel coma nòu president. Se forma immediatament un govèrn de coalicion amb l'objectiu de far las reformas economicas liberalas necessàrias per establir una economia de mercat e las reformas legalas per portar la democracia.

 Polonha 

Signatura d'un acòrd de transicion vèrs lo capitalisme entre lo govèrn e l'oposicion. Prevesiá l'eleccion liura dau Senat e de la Dieta. Pasmens, lo POUP obtenguèt un nombre assegurat de deputats a la Dieta que li permetiá encara de tenir un ròtle important. En junh, Solidaritat averèt leis eleccions legislativas. Jaruzelski venguèt president e Tadeusz Mazowiecki, un conselhier de Lech Walesa, foguèt nomat cap dau govèrn. Enfin, a la fin de l'annada, la transicion s'accelerèt e la fin dau ròtle dau POUP dins leis institucions foguèt decidida.

 Africa 

 Etiopia 

Creacion dau Front Democratic Revolucionari dei Pòbles Etiopians que gropava lo Front de Liberacion dei Pòbles de Tigre, l'Organizacion Democratica dau Pòble Oròmo, lo Movement Nacionau Democratic Amara e lo Movement Democratic dei Pòbles dau Sud d'Etiopia. Lo Front Popular de Liberacion d'Eritrèa sostenguèt aquela coalicion, çò que permetèt de formar un movement larg còntra lo regime dau Derg. En mai d'aquò, la fin de l'ajuda militara sovietica liada au cambiament de politica iniciat per Mikhaïl Gorbachov afebliguèt l'armada etiopiana que foguèt durament desfacha a Afabet (17-20 de març) per leis Eritrèus.

 Sodan 

Capitada d'un còp d'estat organizat per un grop de militars dirigits per lo generau Omar el-Bechir. La causa principala d'aquela revòuta militara foguèt probablament lei temptativas de negociacion menadas per Sadiq al-Madhi ambé la rebellion dau sud. Al-Turabi retrobèt un ròtle important dins lo govèrn qu'adoptèt oficialament un programa islamista.

 Asia 
 Entre lo 15 d'abril e lo 4 de junh - Beijing (Republica Populara de China): Protèstas de la Plaça de Tian'anmen divèrses milièrs d'estudiant universitari seguit unes jorns mai tard per trabalhadors convòcan manifestacions pacificas en demandant la dubertura del regim comunista. Lo 4 de junh Li Peng ordena lo deslotjament de la part de l'armada populara de la China en culminant en la mòrt de divèrses centenats de manifestants, milièrs de ferits e centenats d'arrestats.

 Iran 

Mòrt de Rouhollah Khomeini que foguèt remplaçat coma Guida de la Revolucion per Ali Khamenei.

 Arts 

 Sciéncias e tecnicas 

 Astronomia 

Passatge de la sonda espaciala estatsunidenca Voyager 2 dins lo sistèma de Neptun. Permetèt de realizar unei fotografias, observacions e mesuras de la planeta, de son satellit principau Triton que sembla presentar una activitat geologica importanta, de confirmar la preséncia d'un sistèma d'anèus e de descubrir cinc pichons satellits suplementaris.

 Medecina 

Publicacion d'una tiera d'estudis, realizats entre 1987 e 1989, regardant lo virüs a l'origina deis « epatitas non A e non B ». Aquò permetèt d'oficializar la descubèrta dau virüs de l'epatita C.

D'autra part, premiera endoscòpia d'una vena.

 Economia 



 Naissenças 
 21 de febrièr - Corbin Bleu, actor american
 1èr de març - Daniella Monet, cantaira, actritz e dançaira americana
 4 de març - Erin Heatherton, modèl americana
 9 de març - Rasmus Guldhammer Poulsen, ciclista danés
 11 de març - Orlando Johnson, jogaire de basquetbòl american
 6 de mai - Dominika Cibulková, tennista eslovaca
 10 de junh - Alexandra Stan, cantaira romanesa
 23 de julhet - Daniel Radcliffe, actor anglés de Harry Potter
 14 d'agost - Malvina Seferi, modèl albanesa-italiana
 28 d'octobre - Camille Muffat, nataira francesa (m. 2015)
 7 de decembre - Nicholas Hoult, actor britanic
 26 de decembre - Yohan Blake, atlèta jamaican

 Decèsses 
 7 de genièr - Hirohito, emperaire de Japon (n. 1901)
 11 de genièr - José Luis Bustamante y Rivero, president de Peró (n. 1894)
 22 de genièr - Sándor Weöres, poèta ongrés (n. 1913)
 23 de genièr – Salvador Dalí, pintor catalan (n. 1904)
 24 de genièr - George Cukor, cineasta american (n. 1899)
 3 de febrièr - John Cassavetes, actor american (n. 1929)
 4 de febrièr - Thorkild Hansen, escrivan danés (n. 1927)
 27 de febrièr - Konrad Lorenz, etològ austrian (n. 1903)
 22 d'abril - Emilio Gino Segrè, fisician italian, Prèmi Nobel (n. 1905)
 26 d'abril - Lucille Ball, actritz americana (n. 1911)
 30 d'abril - Sergio Leone, cineasta italian (n. 1929)
 20 de mai - John Richard Hicks, economista anglés, Prèmi Nobel (n. 1904)
 3 de junh - Ruhollah Khomeini, líder espiritual d'Iran (n. 1900)
 22 de junh - Martti Talvela, cantaire d'opèra finés (n. 1935)
 30 de junh - Hilmar Baunsgaard, primièr ministre de Danemarc (n. 1920)
 2 de julhet - Andrei Gromiko, òme politic sovietic (n. 1909)
 6 de julhet - János Kádár, òme politic ongrés (n. 1912)
 11 de julhet - Laurence Olivier, actor britanic (n. 1907)
 16 de julhet - Herbert von Karajan, maèstro austrian (n. 1908)
 19 de julhet - Kazimierz Sabbat, òme politic polonés (n. 1913)
 2 d'agost - Luiz Gonzaga, cantaire, compositor e musician brasilièr (n. 1912)
 12 d'agost - William Bradford Shockley, fisician american, Prèmi Nobel (n. 1910)
 13 d'agost - Hugo del Carril, cantaire argentin de tango (n. 1912)
 21 d'agost - Raul Seixas, cantaire e compositor brasilièr (n. 1945)
 4 de setembre - Georges Simenon, escrivan belga (n. 1903)
 22 de setembre - Irving Berlin, compositor american (n. 1888)
 28 de setembre – Ferdinand Marcos, dictator de las Filipinas (n. 1917)
 6 d'octobre - Bette Davis, actritz americana (n. 1908)
 26 d'octobre - Charles John Pedersen, quimista american, Prèmi Nobel (n. 1904)
 3 de novembre - Timoci Bavadra, primièr ministre de Fidji (n. 1934)
 5 de novembre - Vladimir Horowitz, pianista rus (n. 1903)
 12 de novembre - Dolores Ibárruri, La Pasionaria, femna politica espanhòla (n. 1895)
 13 de novembre – Prince [[Frances Josèp II de Liechtenstein (n. 1906)
 14 de decembre - Andrei Sakharov, fisician e activista politic sovietic, Prèmi Nobel de la Patz (recusat) (n. 1921)
 26 de novembre - Ahmed Abdallah Abderemane, president de las Comòras (n. 1919)
 27 de novembre - Carlos Arias Navarro, primièr ministre d'Espanha (n. 1908)
 30 de novembre - Ahmadou Ahidjo, president del Cameron (n. 1924)
 3 de decembre - Fernando Martín, jogaire de basquetbòl espanhòl (n. 1962)
 3 de decembre - Sourou-Migan Apithy, president de Dahome, actual Benin (n. 1913)
 14 de decembre - Andrei Saharov, fisician e activita politic sovietic, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1921)
 16 de decembre - Lee Van Cleef, actor american (n. 1925)
 22 de decembre - Samuel Beckett, escrivan irlandés, Prèmi Nobel (n. 1906)
 25 de decembre – Nicolae Ceauşescu, dictator de Romania (executat) (n. 1918)
 29 de decembre - Andrei Tarkovski, cineasta e escrivan rus sovietic (n. 1932)

 Prèmi Nobel 
 Prèmi Nobel de Fisica : Norman Foster Ramsey, Jr, Hans Georg Dehmelt, Wolfgang Paul
 Prèmi Nobel de Quimia : Sidney Altman, Thomas Robert Cech
 Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : John Michael Bishop, Harold Elliot Varmus
 Prèmi Nobel de Literatura : Camilo José Cela
 Prèmi Nobel de la Patz : Tenzin Gyatso (14en Dalai Lama)
 Prèmi Nobel d'Economia : Trygve Haavelmo


*
Categoria:Ans 1980