Bordèu

Bordèu (en occitan ancian: Bordels, Bordeus o Bordelz; en francés: Bordeaux) es la capitala de Guiana, vila principau de Gasconha, atau com prefectura de Gironda e capitala de Nava Aquitània. 

En 2020, la comuna de Bordèu qu’a ua populacion de 263 247 abitants per ua superfícia de 49,36 km². La soa devisa en latin qu’ei .

La vila qu’ei coneishuda dens lo monde entièr peu vinhau, sustot despuish lo au, qui estó un vertadèr atge d'aur. Bordèu qu’ei situat geograficament au ras de las Lanas de Gasconha.

Despuish junh de 2007, dab mei de 1 810 ectaras, qu’ei la mei grana vila protegida au monde dab l'inscripcion deu Pòrt de la Lua sus la lista deu patrimòni mondiau de l'UNESCO, per la soa unitat arquitecturau classica e neoclassica qui data deu au e representa «un ensemble de bens culturaus e naturaus d'un interès excepcionau entà l'eretatge comun de l'umanitat».

 Geografia 

Bordèu qu’ei situat a l'oèst d'Occitània e qu’ei adaigada per Garona. Que i a  abitants dens la ciutat de Bordèu, e mei de  dens l'aglomeracion.

Après un periòde rapide de despoblament e d'importantas òbras de renovacion dens los quartièrs mei ancians, la populacion de la vila que s'ei estabilizada. A l'encòp, la zòna metropolitana que’s desvolopa a un ritme rapide, pr'amor d'ua hòrta expansion urbana qui's deu au hèit que los ostaus passan rarament dus o tres solèrs, e tanben dens las banlègas au ras deu centre vila.

Après abandonar un projècte de mètro automatic leugèr de tipe VAL (veïcul automatic leugèr), la vila que s'ei dotada d'un hialat de tram, inaugurat lo 21 de deceme de 2003. Ua de las particularitats qu’ei l'abséncia de catenari dens las zònas toristicas, puishque los trams e receben l’alimentacion electrica deu sòu.

 Demografia 

 En  la populacion qu’èra de  abitants e la densitat de  ab/km².

 Clima 
Lo clima d'Aquitània qu’ei de tipe oceanic; a Bordèu los ivèrns que son doç e los estius cauds. Las plojas que son frequentas e repartidas tot lo long de l'annada dab  d’aiga e 150 jorns plojós per an.

 Urbanisme 
Bordèu qu’ei ua vila espandida, baisha e clara. Qu’ei caracterizada per davantaus classics suus cais e botigas que son ostalòts de pèira d’un o dus nivèus dab un casau.

Suu plan, que pòden véder enqüèra la ciutat romana. Los ostaus qu’estón remplaçats per bastiments mei recents. Qu’ei un rectangle orientat nòrd-sud l'èish màger deu quau, l'antic cardo, ei l'actuau Carrèra Senta Catarina dinc au Cors Victor Hugo. Dens lo sens èst-oèst, los decumani que corresponen a las carrèras deus Tres Conilhs, a la Pòrta Dijaus e au Cors de l'Intendéncia.

Aquera vila que s'estenè dinc au Mont Judaïc abans la construccion deus prumèrs barris.

Devath lo Gran Teatre, que i a las roeinas deus Pielars de Tutèla, un edifici ubèrt compausat d'ua colomnada qui èra vededera despuish l’arriu, la foncion de la quau ei desconeishuda.

Lo darrèr vestigi d'aquera epòca qu’ei lo Palais Galian: qu'ei çò qui demòra d'un anfiteatre de  espectators.

A l'Edat Mejana, tres edificis religiós qu’estón bastits a l’entorn de la vila: un site paleocrestian a l'oèst, on ei adara la basilica de Sent Seurin, ua glèisa au sud, lo site de la futura catedrau Sent Andriu e lo tresau qu'ei ua comunautat benedictina au sud-èst, on se tròba l'abadiau Senta Crotz.

Au sègle XIIIau la vila s'esten a l'entorn deu pòrt antic e enter los actuaus Cors Victor Hugo e Alsàcia Lorena. Ua navèra murralha qu’ei bastida, qui ensarra una trama urbana densa e tòrta.

Au sègle XIVau, ua segonda cinta de barris que tempta d'enserrar los bastiments qui an desbordat dinc a l'actuau Plaça de la Victòria e dinc a l'abadia benedictina de Senta Crotz. Los Cors Pasteur e de la Marna que soslinhan aquera avançada.

Au sègle XVau, Carles VII de França qu’ensarra la vila entre duas hortalessas, lo Fòrt deu Har e lo Castèth Trompeta. Aqueste que serà destrusit. Que s’i tròba uei la Plaça deus Quinconç.

Au sègle XVIau, cap au nòrd, un barri d’enterpaus qu’ei bastit per negociants sus d’ancians terrens monastics: los Chartrons.

Aus sègles XVIIau e XVIIIau, que’s bastín los davantaus classics que vedem enqüèra uei. Los davants deus cais qu’estón bastits suus ancians barris: Gran Teâtre, Alèas de Tourny, Jardin Public.

Au sègle XIXau qu’arribè lo tren, lo desvolopament deu barri de La Bastida sus l’arriba dreta, lo passatge de Garona per dus ponts, e l'espandida de la vila a l'oèst, cap aus baloards.

Au sègle XXau, lo lac qu’estó cavat au nòrd on ei bastida la hèira internacionau. Au sud, que i a dus ponts de mei qui travèrsan l’arriu. Barris naus que sòrten de tèrra : lo Gran Parc, Meriadeck au centre. Las facultats que dèishan la vila entà anar suu domeni universitari de Talença, e la populacion qu’aumenta dens las comunas a l'entorn.

Au sègle XXIau, la comuna qu’a profieitat deu tram tà unificar la vila e favorizar la circulacion. Los batèus n’arriban pas mei aus cais, qui son tornats aus pescaires. L'arribada deu TGV qu’estó l'lo parat d’arreviscolar lo barri au sud de la gara Sent Joan, on se mesclan burèus e abitacions.

 Transpòrts 
 Estradas 
La vila qu’ei desservida per las autorotas : 
 A10 cap a París
 A89 cap a Peireguers, Lemòtges, Briva e Clarmont d'Auvèrnhe
 A62 cap a Tolosa
 A65 cap a Lo Mont de Marsan e Pau
 A63 cap a Baiona e Espanha.

Aqueras autorotas que son ligadas a la rocada A630, qui contorneja Bordèu, çò qui pòt explicar que sii sovent encombrada.

 Vias herradas 
Las granas linhas de camin de hèr qu’arriban a la gara Sent Joan. La ligason de TGV que rend possible de religar París en 2 h a la fin de 2016.

Nantas qu’ei a 4 h de tren, Tolosa e Pau a 2 h 10, Biarritz a 2 h.

Lo hialat de TER qu'arreliga las vilas de la region.

Passatges de Garona
Ponts rotèrs
 Pont de Pèira
 Pont Sent Joan
 Pont d'Aquitània
 Pont Jacques Chaban-Delmas

Ponts ferroviaris
 Palanca Sent-Joan
 Pont ferroviari de Bordèu

 Ligasons aerianas 
L'aeropòrt internacionau de Bordèu Merinhac qu’arcuelh lo trafic de passatgèrs e de mercaderias.

 Tram e bus 
Lo hialat TBC (Tram e Bus de la Commmunautat) qu’ei compausat de:
 3 linhas de tram (A, B e C)
 65 linhas de bus.
Aqueth hialat qu’arreliga las 27 comunas de la CUB de 5 òras a l’ua òra deu matin.

 Bicicleta 
Un sistèma de bicicletas en libre servici, lo VCUB, qu’ei en servici suu territòri de la CUB.

 Istòria 

 Originas e fondacion 
Sus l’arriba esquèrra de Garona, a 100 km de la boca deu fluvi, ua terrassa de grava de la plana landesa que dauneja los palús e devara sus la boca d'un arriu, la Devesa. 

Lo site qu’ei lo crotzament de duas vias comerciaus fluviau e terrèstra.

Las purmèras traças d'ua aglomeracion sus l’arriba esquèrra de Devesa que datan deu sègle VIau abans J. C. Aquera comunautat protoïstorica que vadó Burdigala, fondada au sègle Ièr abans J. C. peus Bituriges Vivisques, un pòble gallés desplaçat per l'Empèri roman. Un estudi numismatic que confirma la parentat enter las populacions gallesas de Berrí e deu bordalés, çò qui implica los Bituriges que s’installèn sus aqueth site après la conquista de Cesar. 

Periòde romanhttps://www.cityzeum.com/ar/l-histoire-de-bordeaux-dans-ses-grandes-lignes
alt=Lo palais Galian|vinheta|350x350px|Lo palais Galian
Au començament deu sègle Ièr, lo geografe StrabonPatrick Counillon, Strabon, Bourdigala et l’Aquitaine, Aquitania : une revue inter-régionale d'archéologie, 2008.

https://www.persee.fr/doc/aquit_0758-9670_2008_num_24_1_912 que descriu Burdigala com un simple comptader de comèrci. Pendent lo regne de l'emperador Vespasian, en 70, la vila que vadó lo capdulh administratiu de la província romana d'Aquitània. Que coneishó un periòde de prosperitat pendent la dinastia deus Sevères (193-235), e qu’estó dotada de monuments com lo fòrum dab los Pielars de Tutèla e lo palais Galian, un amfiteatre on cabèn 20 000 personas. Pr’amor de l'aumentacion deu trafic, que bastín un pòrt interior e la vila que s'espandí entà arcuélher ua populacion de 20 000 abitants. Enter 278 e 290, que bastín embarris de nau mètres de hautor entà emparar la vila de las invasions barbaras. Après aqueras invasions, Burdigala qu’avè haut o baish 15 000 abitants.

La vila que patí invasions barbaras nombrosas, e en 260, un empèri de Gàllia secessionista qu'estó proclamat, centrat purmèr sus Colonha puish sus Burdigala. Tetricus, governador d'Aquitània, qu’estó proclamat emperador en 270 e que demorè au poder dinc e Gàllia e tornèssi dens l'Empèri roman en 274Histoire de Bordeaux,

https://www.visites-p.net/ville-histoire/bordeaux-histoire-guilbert-01.html. AusòniPhilippe Cloutet, Histoire de Bordeaux de l'Antiquité à nos jours : Ausone.

https://www.aquitaineonline.com/actualites-en-aquitaine/bordeaux-metropole/8578-histoire-de-bordeaux-de-l-antiquite-a-nos-jours-ausone.html, vadut a Burdigala en 309, qu'èra un retorician e poèta celèbre. Que deishè la vila entà ensenhar la retorica a la cort imperiau puish que tornè tà Bordèu a la fin de la soa vita. Après los tribulòcis deu sègle IIIau, Bordèu que's dotè d'un embarri fortificat en 310 dab quate pòrtas, au demiei de las quau la Porta Navigera qui balhava la possibilitat aus batèus de passar tà Garona.
alt=Los pielars de Tutèla|esquèrra|vinheta|400x400px|Los pielars de Tutèla

De l'Edat Mejana a la Renaishença

Au començament deu sègle Vau, Bordèu qu'estó aucupat peus visigòts. Los francs de Clodovèu que’u s'apoderan après la batalha de Volhèc en 507. La vila qu'estó disputada o escambiada mantun còp enter los reis merovingians. Los vascons, qui passèn los Pirenèus, qu'arribèn sus l’arriba sud de Garona cap a 578 : los reis francs que devón har ua marca, ua zòna de proteccion, entà’us contiénerJacques Boussard, L'Ouest du royaume franc aux VIIe et VIIIe siècles, Journal des savants,‎ 1973, p. 3-7..

A la fin deu sègle VIIau, Bordèu que hasó partida deu ducat d'Aquitània. En 732, qu’estó pilhat per las tropas deu generau arabe Abd ar-RahmanAbd er-Rahman contre Charles Martel. La véritable histoire de la bataille de Poitiers

https://www.histoire-immigration.fr/abd-er-rahman-contre-charles-martel-la-veritable-histoire-de-la-bataille-de-poitiers. A la fin de 847, ua benda miada peu cap viking Hasting que’n hasó lo sièti e que sacamandegè la vila . En 855, Bordèu qu'estó pilhat peu segond còp peus vikingsRégis Boyer, Les Vikings : histoire, mythes, dictionnaire, R. Laffont, 2008, p. 19  (ISBN 2221106318)..

Deu sègle Xau au sègle XIIau, Bordèu qu’èra enqüèra dens lo ducat d'Aquitània, mes qu’avè un ròtle segondari dens las lutas enter los comtes de Peitieus e de TolosaGérard Pradalié, Les comtes de Toulouse et l’Aquitaine (IXe-XIIe siècles), Annales du Midi : revue archéologique, historique et philologique de la France méridionale, 2005 (consulté le 20 décembre 2021), p. 5-23.

https://www.persee.fr/doc/anami_0003-4398_2005_num_117_249_7072. Au sègle XIIau, la vila que s'agrandí e de navèths embarris qu’estón bastits entà emparar los quartièrs navèths au sègle XIIIau puish los navèths estrems au sègle XIVau (Senta Crotz, Senta Eulalia, Sent Miquèu).

En 1152, Alienòr, duquessa d'Aquitània, que’s maridè dab Enric II Plantagenêt qui n'èra pas enqüèra, lavetz, rei d'Anglatèrra, mes solament comte d'Anjau e deu Maine. Bordèu n'estó pas jamei anglés : qu’ei lo duc d’Aquitània qui vadó rei d’Anglatèrra. Aquitània qu'èra en union personau dab lo reiaume d'Anglatèrra mes un aumenatge qu’èra devut au rei de França. Qu'estó disputat dens las guèrras qui opausèn los reis de França e d'Anglatèrra : aucupat per Felip IV de França de 1294 a 1303, que’s revoltè contra los francés qui’u devón tornar au rei d'AnglatèrraAndré Desforges et al., Histoire des maires de Bordeaux, Les Dossiers d'Aquitaine, 2008, p. 67-74.

https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.google.fr%2Fbooks%2Fedition%2FHistoire_des_maires_de_Bordeaux%2F5jKEwJlVhCAC%3Fhl%3Dfr%26gbpv%3D1%26dq%3DPrince%2Bnoir%2C%2BBordeaux%26pg%3DPA87%26printsec%3Dfrontcover#federation=archive.wikiwix.com&tab=url. Pendent la guèrra de Cent Ans, Edoard III d'Anglatèrra que refusè de dar aumenatge au rei de França : Bordèu, fidèu au rei d'Anglatèrra, qu'estó assetjat shens escaduda per Felip VI de 1337 a 1340. Los bordalés que dèn tanben ua flòta de cinquanta batèus entà har partir los francés de LibornaAndré Desforges et al., Histoire des maires de Bordeaux, Les Dossiers d'Aquitaine, 2008, p. 79-84.

https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.google.fr%2Fbooks%2Fedition%2FHistoire_des_maires_de_Bordeaux%2F5jKEwJlVhCAC%3Fhl%3Dfr%26gbpv%3D1%26dq%3DPrince%2Bnoir%2C%2BBordeaux%26pg%3DPA87%26printsec%3Dfrontcover#federation=archive.wikiwix.com&tab=url. La pèsta negra qu’interrompó los combats en 1348 mes que’s tornèn aviar arron. Lo hilh ainat d'Edoard III, Edoard de Woodstock, lo « Prince Negre », qu’avó residéncia a Bordèu e que miè cavaucadas devastadoras contra las tèrras francesas en 1355 e 1356. Après la victòria de Peitieus, lo Prince Negre que regnè en prince sobiran e qu'instaurè lo purmèr parlament de Bordèu en 1362. Lo son hilh, qui regnè sus Anglatèrra e Aquitània, qu'estó aperat « Ricard de Bordèu »André Desforges et al., Histoire des maires de Bordeaux, Les Dossiers d'Aquitaine, 2008, p. 85-96.

https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.google.fr%2Fbooks%2Fedition%2FHistoire_des_maires_de_Bordeaux%2F5jKEwJlVhCAC%3Fhl%3Dfr%26gbpv%3D1%26dq%3DPrince%2Bnoir%2C%2BBordeaux%26pg%3DPA87%26printsec%3Dfrontcover#federation=archive.wikiwix.com&tab=url.

En 1377, Bordèu que resistí a ua armada francesa comandada per Bertrand du Guesclin. En 1400, que s’arrevendí contra lo rei d'Anglatèrra Enric IV qui avè acaçat e dilhèu hèit assassinar Ricard II « de Bordèu ». En 1406-1407, ua flòta bordalesa que cacè los francés de Gironda e que'us obliguè a abandonar los siètis de Blaia e Borg. En 1416, los bordalés qu'acceptèn de dar aumenatge a Enric V, lo hilh de l'usurpaire Enric IV, mes que conservèn la lor autonomiaDossiers d'Aquitaine, Histoire des maires de Bordeaux, Bordeaux, Dossiers d'Aquitaine, 21 novembre 2008, 523 p.

https://books.google.fr/books?id=5jKEwJlVhCAC&printsec=frontcover&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false. Pèir Berland, arquevesque de Bordèu de 1430 a 1456, que s'opausè a la conquista de la vila per las tropas deu rei de França.

Après benalèjas de totas, la reddicion de Bordèu e la des·hèita de Castilhon en 1453 que placèn la vila devath l'autoritat deu rei de França : los bordalés que's devón resignar a ua autoritat qui ne’us agradava pas guaire e qui amiè, dens los actes oficiaus, a remplaçar lo gascon peu francés.

Carles VII que decidí en 1459 de har de Bordèu ua vila reiau e d'i har edificar mantua hortalessa, lo fòrt deu HarDominique Mirassou, Un mystérieux édifice bordelais, Le fort du Hâ, palais devenu prison…, sus Bordeaux Gazette.

https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.bordeaux-gazette.com%2Fun-mysterieux-edifice-bordelais-le-fort-du-ha-palais-devenu-prison.html#federation=archive.wikiwix.com&tab=url entà deféner la vila de las atacas qui vienèn deu sud e de l'oèst, e lo castèth Trompeta entà l’emparar deu costat de Garona. En 1470, lo fòrt deu Har que vadó la residéncia de Charles de Valois, nomat duc de Guiana peu son hrair Loís IX, rei de França. Lo castèth, vadut lo sièti d'ua cort brilhanta, que coneishó ua corta epòca d'esplendor dinc au decès deu duc qui s’i morí lo 24 de mai de 1472.
alt=Lo pòrt de Bordèu au sègle XVIau|vinheta|400x400px|Lo pòrt de Bordèu au sègle XVIau

De la Renaishença au sègle de las Lutz (deu sègle XVau au sègle XVIIIau)

L'integracion de Bordèu au reiaume de França qu'estó mercada per resisténcias, sustot contra l'introduccion de la fiscalitat reiau. En 1548, ua susmauta qu'esclatè contra l'impòst, çò qui entrainè ua repression sevèra. Lo massacre de la Sent Bertomiu en 1572 qu'avó lòc tanben a Bordèu ; enter 200 e 300 protestants que perínPierre Miquel, Les Guerres de religion, Paris, Fayard, 1980, 596 p. . Pendent las guèrras de religion, Miquèu de Montanha qu'estó purmèr cònsol de la vila, de 1581 a 1585.

Bordèu que coneishó un periòde de prosperitat deu miei deu sègle XVIIau dinc a la Revolucion francesa, mercés au son pòrt qui vadó lo purmèr deu reiaume. Lo comèrci deus negres que's desvolopè, çò qui enriquí los negociants bordalésEric Saugera, Bordeaux port négrier (XVIIe-XIXe siècles), KARTHALA Editions, 2002, 384 p.. Las guèrras de Succession d'Àustria (1742-1748), de Sèt Ans (1756-1763) e d'Independéncia deus Estats Units (1775-1783) qu'interrompón temporàriament lo comèrci, mes aqueste que’s tornè aviar lèu après cada conflicte. Los negrièrs que beneficiavan de mesuras d'encoratjament de l'Estat, com exempcions fiscaus e incitacions financèras. Autanlèu arribat a París en 1791, lo deputat bordalés Armand Gensonné que s'inscrivó a la Societat deus amics deus negres, qui avè per mira d'obtiéner l'egalitat enter los òmis blancs e los òmis de color libres. En 1794, la hèsta de l'abolicion de l'esclavatge qu'estó celebrada a BordèuCaroline Crouin, Étude scénographique des fêtes en faveur de l'abolition de l'esclavage en France (février - juillet 1794), Annales historiques de la Révolution française, vol. 339, no 1,‎ 2005, p. 55-77.

https://www.persee.fr/doc/ahrf_0003-4436_2005_num_339_1_2752. En 1804, l’independéncia de Haïti que marquè ua virada entau comèrci maritime bordalés pr’amor lo comèrci deus negres que vadè mensh rentable e mei perilhósFrançois Hubert, Christian Block et Jacques de Cauna, Bordeaux au XVIIIe siècle: Le commerce atlantique et l'esclavage, Bordeaux/33-Mérignac, Le Festin, 2018, 205 p..
alt=Lo pòrt de Bordèu en 1759|esquèrra|vinheta|400x400px|Lo pòrt de Bordèu en 1759
Pendent lo periòde de las Lutz e de la Revolucion, Bordèu que coneishó ua prosperitat grana e de nombrós amainatjaments urbans. Los arquevesques, intendents e governaires qu’emberogín la vila, qu'assequèn los marescs e qu'amainatgèn los ancians embarris. Los intendents Claude Boucher e Louis-Urbain Aubert de Tourny qu’avón un ròtle important en aqueras transformacions, comparablas a las hèitas peu baron Haussmann a París un sègle mei tard. L'arquitècte André PortierRenée Leulier, L’architecte André Portier (1702-1770) et l’art rocaille à Bordeaux.

https://pariset.hypotheses.org/1990 que bastí arcs de triomfe majestuós en plaça de las ancianas pòrtas fortificadas, mentre que Victor Louis e concebó un opèra tà la vila. A la demanda de Tourny, Ange-Jacques Gabriel, arquitècte de Loís XV, que creè lo Jardin publicBordeaux, porte océane (1715 - 1793).

https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.bordeaux.fr%2Fp7097%2Fbordeaux-porte-oceane-1715-1793#federation=archive.wikiwix.com&tab=url. Gabriel que bastí tanben la plaça de la Borsa, aperada lavetz plaça Reiau, qui vadó la veirina de la vila. Bordèu que vadó un centre europèu de las Lutz, dab Montesquiu com precursor.

alt=Plaça de la Borsa|centrat|vinheta|600x600px|Plaça de la Borsa

De la Revolucion au sègle XXau

Totun, las guèrras de la Revolucion e de l'Empèri que hasón parciaument har arrèrpè au comèrci bordalés. Napoleon qu'ordonè en 1810 la construccion deu pont de Pèira entà facilitar la progression de las tropas de cap tà Espanha, çò qui afectè los obradors navaus de Bordèu. La vila que paguè contribucions pesugas entà finançar las campanhas militaras e qu'arcuelhó los nafrats de guèrra dens los espitaus. En 1814, de cap a las des·hèitas deus manescaus de Napoleon en Espanha, lo purmèr cònsol Jean-Baptiste Lynch que's raliè a Loís XVIII, çò qui hasó de Bordèu la purmèra vila de França a proclamar la RestauracionAndré Desforges et al., Histoire des maires de Bordeaux, Les Dossiers d'Aquitaine, 2008, p. 281-284.

https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.google.fr%2Fbooks%2Fedition%2FHistoire_des_maires_de_Bordeaux%2F5jKEwJlVhCAC%3Fhl%3Dfr%26gbpv%3D1%26dq%3Dlynch%2C%2Bbordeaux%26pg%3DPA281%26printsec%3Dfrontcover#federation=archive.wikiwix.com&tab=url.
alt=Lo pont de Pèira|vinheta|400x400px|Lo pont de Pèira

Après las guèrras napoleonianas, Bordèu que's transformè pendent la Restauracion dab la demolicion deu castèth Trompeta en 1816. Qu’estó remplaçat per la plaça deus Quinconcis. Lo pont de Pèira qu'estó acabat en 1822, e l'Enterpaus Lainé, bastit ad aqueth moment, qu’ei ua marca de l'arquitectura portuària deu sègle XIXau. L'espitau Sent Andrèu que tornè estar bastit en 1829. Lo comèrci deus negres que s’acabè a Bordèu en 1826. L'abolicion que data en 1848Butel, Paul., Les négociants bordelais, l'Europe et les îles au XVIIIe siècle, Paris, Aubier, 1996, 427 p.. La vila que s'espandí cap a l'oèst dab la construccion d’ostalets baishs (qui èran enter lo sègle XVau e lo sègle XVIIIau taus mercadèrs e mestieraus) e la modernizacion deus baloards.

Lo desvolopament ferroviari que comencè en 1841 dab la purmèra linha enter Bordèu e La Tèsta. En 1852, la linha Bordèu-Engolesme que religuè Bordèu a París. La gara Sent Joan qu'estó bastida en 1855, seguida peu camin de hèr de cinta e la gara deu MedòcBordeaux : la gare Saint-Jean et son histoire, départ et terminus depuis 114 ans.

https://www.sudouest.fr/economie/transports/bordeaux-la-gare-saint-jean-et-son-histoire-depart-et-terminus-depuis-114-ans-9319492.php. En 1858, lo purmèr sistèma d'adduccion d'aiga qu'estó inaugurat.

Pendent la guèrra franco-alemanda de 1870, Léon Gambetta que formè un governament de la Defensa nacionau a Bordèu. En 1940, pendent la Segonda Guèrra mondiau, Bordèu qu'arcuelhó lo governament francés.

 Lenga 
Article principal : Bordalés (parlar).
A Bordèu que s’i parlava ua fòrma septentrionau deu dialècte gascon, uei en via de despareishuda. A l'entrada deu sègle XIXau, lo gascon que dominava dens la lenga deu pòble.

 Administracion 
 Cantons 
Bordèu qu’ei dividit en 5 cantons despuish 2015 (8 abans).

 Lista deus purmèrs cònsols màgers 

 Ensenhament superior e recèrca 
Bordèu qu’ei lo sièti de l'academia de Bordèu qui compren cinc departaments.

Bordèu qu’ei la 6au vila universitària francesa après París, Lion, Tolosa, Lilla e Marselha . La vila qu’arcuelh  estudiants dens las soas universitats e granas escòlas. La màger part deus ensenhaments que’s hèn suu domeni universitari de Peçac Talença Gradinhan, lo  campus màger d'Euròpa, manca los estudis medicaus qui’s hèn a costat deu CHU, las sciéncias de l'òmi qui son plaça de la Victòria e los estudis de gestion.

A Bordèu que i a quate universitats dens quate domenis de competéncias : 
 l'Universitat de Bordèu I : sciéncias e tecnologias.
 l'Universitat de Bordèu II : medecina, sciéncias de l'òmi, espòrt e enologia.
 l'Universitat de Bordèu III : sciéncias umanas, letras en lengas.
 l'Universitat de Bordèu IV : dret, sciéncias politicas, sciéncias economicas, sciéncias sociaus, sciéncias de gestion e management.
Que i a tanben establiments publics d'ensenhament superior :
 L'Escòla Nacionau de la Magistratura.
 Arts e Mestièrs ParisTech (ENSAM).
 École spéciale de mécanique et d'électricité (ESME Sudria).
 L'Escòla Nacionau Superiora de Sciéncias Agronomicas de Bordèu Aquitània Bordèu sciéncias agro, ancianament ENITA.
 L'Escòla Nacionau Superiora d'Arquitectura e de Paisatge de Bordèu (ENSAPBx).
 L'Institut d'Estudis Politics de Bordèu (IEP).
 L'Escòla Nacionau Superiora de Cognitica (ENSC)
 L'Escòla Nacionau Superiora en Environament Georessorças e Engenheria deu Desvolopament durable (ENSEGID), creada en 2011.
 L'Escòla Nacionau Superiora d'Electronica, Informatica, Telecomunicacions, Matematicas e Mecanica de Bordèu (ENSEIRB-MATMECA).
 L'Escòla Nacionau Superiora de Tecnologia de las Biomoleculas de Bordèu (ENSTBB).
 L'Escòla Nacionau Superiora de Quimia, Biologia e Fisica de Bordèu (ENSCBP), gessida de la fusion de l'ENSCPB e de l'ISTAB.

 Economia 

L'economia màger de Bordèu qu’ei la viticultura. Bordèu qu’ei la capitala deu vin dab ua chifra d'ahar de 14,5 miliards d'euros.
L'industria qu’emplega  personas a Bordèu, de las quaus  e trabalhan dens lo sector de la husta e deu papèr.

Lo caumatge a Bordèu qu’ei deu 8,8 %.
 Cultura 

 Lo Pòrt de la Lua que hè partida de la lista deu Patrimòni Mondiau de l'umanitat.

 Teatre 
 Las salas 
 Opéra National de Bordeaux, Grand-Théâtre -> Tram A/Grand Théâtre.
 Théâtre Trianon, 6 carrièra Franklin 
 Théâtre Femina, 10 carrièra de Grassi
 Comédie Gallien, 20 carrièra Rolland
 Théâtre national de Bordeaux en Aquitaine (TNBA), 3 plaça Pierre Renaudel -> Tram C/Sainte Croix.
 Café Théâtre des Beaux Arts, 2 carrièra Beaux Arts
 Théâtre Onyx, 13 carrièra Fernand Philippart -> Tram C/Place de la Bourse.
 Théâtre des Salinières, 4 carrièra Buhan -> Tram B/Place du Palais.
 Enchântier Théâtre, 37 carrièra de la Fusteria (Fusterie) -> Tram C/Saint Michel.
 Glob théâtre,
 La Lucarne, 49 carrièra Carpentèira (Carpenteyre) -> Tram C/Saint Michel.
 Théâtre du Pont Tournant
 Espace Médoquine

 Patrimòni 

 Bastiments e lòcs publics remarcables 
 Plaça de la Borsa
 Plaça deus Quinconcis
 Colona deus Girondins
 Gran Teatre
 Palais Rohan
 Plaça de la Victòria (ancianament d'Aquitània)
 Pòrta Calhau
 Tor Sent Ilègi (Grosse Cloche)
 Pòrtas Dijaus, de la Moneda, d'Aquitània
 Gara Sent Joan
 Alèas de Tourny
 Anciana gara d'Orleans
 Bacins a flòt
 Anciana basa sosmarina
 Jardin public
 Parc bordalés

 Bastiments religiós 
 Catedrau Sent Andriu
 Tor Pèir Berland
 Basilica Sent Miquèu (e la Flècha)
 Basilica Sent Seurin
 Abadiau Senta Crotz
 Glèisa Nosta Dauna : edifici barròc
 Glèisa Senta EulàliaI tròban una placa damb inscripcions en gascon medievau.
 Glèisa Sent Bruno
 Glèisa Sent Pèir
 Glèisa Sent Pau-Sent Francés Xavièr (Dominicans)
 Glèisa Sent Loís
 Capèra de la Magdalena (cors Pasteur)
 Glèisa Senta Maria de la Bastida
 Glèisa Nosta Dauna deu Cipressat
 Glèisa Sent Marçau
 Glèisa Sent Nicolàs
 Glèisa Sent Amand de Cauderan
 Glèisa deu Còr Sacrat
 Ancianas glèisas Sent Remèsi e Sent Progèit
 Granda Sinagòga de Bordèu

 Musèus 
 Musèu d'Aquitània (Musée d'Aquitaine)
 Musèu de las Bèras Arts (Musée des Beaux Arts)
 Musèu d'Art Contemporanèu (Musée d'Art Contemporain)
 Musèu d'Art decoratiu (Musée d'Art décoratif)
 Musèu de las Doanas (Musée des Douanes)
 Musèu Goupil
 Centre Jean Moulin
 Cap Sciences

 Espòrt 

 Equipas de nivèu nacionau 
 Fotbòl : Girondins de Bordeaux 
 Rugbi de XV : Union Bordeaux Bègles
 Andbòl : Girondins de Bordeaux HBC
 Basquetbòl : JSA Bordeaux
 Personas celèbras ligadas a Bordèu 
 Personas celèbras vadudas a Bordèu 
 Ricard II d'Anglatèrra, rei d'Anglatèrra e duc d'Aquitània.
 Carle Vernet, pintre.
 Mèste Verdièr, escrivan e poèta. 
 Franz Schrader, geografe alpinista e pintre.
 Jules Ladoumègue, atlèta de miei hons.
 Pierre Pujol, jogaire Occitan de voleibòl
 Jean Anouilh, autor dramatic.
 René Clément, cineasta.
 Danielle Darrieux, actritz.
 Edouard Molinaro, cineasta.
 Marcèu Amont, cantaire.
 Boris Cyrulnik, psicològue.
 Lucenzo, cantaire francés e portugués

 Personas celèbras ligadas a Bordèu 
 Ausòni, poèta latin.
 Pèir Berland, arquevesque.
 Miquèu de Montanha, escrivan, filosòfe e purmèr cònsol de Bordèu.
 Montesquieu, escrivan e pensaire.
 Camille Jullian, istorian.
 Aristides de Sousa Mendes, diplomata portugués.

 Eraldica 
+centrat|sens_quadre|150x150px«De golas ; a la Gròssa Campana obèrta, festonada e aparedada de sable e somada d'un leopard d'aur ; a la mar d'azur, ondejada de sable e d'argent, cargada d'un creishent tanben d'argent ; au cap d'azur, semiat de França.»

 Embessonatges 
 Bristol ()
 Casablanca ()
 Los Angeles ()
 Madrid ()
 Munic ()
 Oran ()
 Nòtas e referéncias 

Categoria:Comuna de Gironda
Categoria:Comuna de la Grava
Categoria:Pòrt sus Garona
*
Categoria:Via Turonensis
Categoria:Vila membre de l'AIMF
Categoria:Vila embessonada emb Quebèc
Categoria:Prefectura
Categoria:Ancian caplòc de districte
Categoria:Patrimòni Mondial en França