Alemand

Lalemand (autonim: Deutsch, ) es una lenga germanica orientala, parlada principalament en Euròpa Occidentala e Orientala. Es la lenga oficiala (o cooficiala) e majoritària d'Alemanha, Àustria, Soïssa e Liechtenstein, mentre qu'es tanben una de las lengas oficialas de Belgica, Luxemborg e Trentin-Aut Adige. Divèrsas comunitats alemandas an immigrat en America (p.e. en Pensilvània) e Africa (p.e. Namibia). 

Es la lenga qua lo nombre pus grand de locutors natius de lUnion Europèa (120 milions), e ocupa la 9 plaça dins lo classament mondial de las lengas per nombre de locutors. I a fòrça dialèctes locals, qui se despartisson en dos grops: Alemand bas (Niederdeutsch o Plattdeutsch), e Alemand naut (Hochdeutsch).

 Istòria 
Listòria de la lenga alemanda se despartartís en quatre periòdes:
 750–1050: Althochdeutsch (Alemand ancian)
 1050–1350: Mittelhochdeutsch (Alemand mejan)
 1350–1650: Frühneuhochdeutsch (Alemand premodèrne)
 depuès 1650: Neuhochdeutsch (Alemand modèrne)

Dempuèi 1900, fòrças paraulas anglesas sintegrèron dins lalemand.

 Prononciacion 
 Vocalas 

 a: [] en sillabas tonas, [] abans una consonanta dobla e en sillabas atonas 
 ä, ae: [] en sillabas tonas; dins fòrça varietats alemandas i a pas de diferéncia amb e ([]): Käse [kɛ:zə] o [ke:zə]. [] abans una consonanta dobla e en sillabas atonas 
 e: [] en sillabas tonas, [e], [ɛ] oder [ə] abans una consonanta dobla e en sillabas atonas; [ɐ] dins la combinason -er finala, muda dins las combinasons -el, -em, -en finalas (prononciacion del mot Sattel coma Zatl).
 i: [i:] en sillabas tonas, [ɪ] abans una consonanta dobla e en sillabas atonas 
 o: [o:] (coma lo francés bureau) en sillabas tonas, [ɔ] abans una consonanta dobla e en sillabas atonas
 ö, oe: [øː] (coma lo francés heureux) en sillabas tonas, [œ] abans una consonanta dobla e en sillabas atonas
 u: coma o occitana, [uː] en sillabas tonas, [ʊ] abans una consonanta dobla e en sollabas atonas 
 ü, ue, y: coma u occitana, [yː] en sillabas tonas, [ʏ] abans una consonanta dobla e en sillabas atonas 
Y pòt èsser [j] o coma i en anglés.

 äu, eu: [ɔɪ] coma òi, jamai eu
 ei, ey, ay, ai: [aɪ] 
 ie: [i:] long, pas coma la -ie- occitana.

Una vocala + h es prononciada longa: -ah- [a:], -eh- [e:] etc.

 Consonantas 

 c: [k] abans a, o, u e consonantas, [ts] abans e, i
 ch: [ç] (coma una version fòrta de la j) après e, i o vocala + r (p.e. Kirche); [x] (coma j espanhòl) après a, o, u; [ç] o [k] en posicion iniciala.
 chs: veire x
 g: fort en tots cases.
 h: [h]
 j: [j] coma la i consonantica; [d͡ʒ] dins los mots dorigina francesa o anglesa (coma la j occitana, pas coma la j francesa!).
 k: [k]
 qu: [kv] o [kw], coma la combinason "qü" occitan e espanhòl. 
 r: muda après una vocala, mas la vocala es prononciada obèrta e a la direccion de la [ɐ]: Mord [mɔɐt].
 s: [z] iniciala e entre doas vocalas (levat de las varietats sudalemandas); [s] abans las consonantas e en posicion finala.
 sch: [ʃ], coma ch francés.
 sp, st en posicion iniciala: s es prononciat coma sch.
 v: coma f
 w: coma v occitana
 x: ks, la vocala abans -x e -chs es cort (Sex [sɛks]). la vocala abans -ks es longa (Keks [ke:ks]) 
 z: ts

b, d, g, son fòrts en posicion finala.
k, p, t, son aspiradas (una pichona h après la letra).

 Tension sillabica 

 Gramatica 

 Substantiu e Declinason 
I a quatre cases: Nominativ, Genitiv, Dativ, Akkusativ.

 Genres e articles 
I a tres genres en alemand: feminin, masculin e neutre.

 Singular Masculin Feminin Neutre Plural Masculin / Feminin / Neutre Nominatiu der die das Nominatiu die Genitiu des der des Genitiu der Datiu dem der dem Datiu den Acusatiu den die das Acusatiu die Singular masculin feminin neutre Nominatiu ein eine ein Genitiu eines einer eines Datiu einem einer einem Acusatiu einen eine ein

 Adjectiu 

 Vèrb 
En alemand, i a de vèrbs fòrts (vèrbs irregulars) e de vèrbs febles (vèrbs regulars). De vèrbs fòrts importants Verbs son sein (èsser) e haben (aver).

Exemple dun vèrb regular : Präsens (present):
 -  Pronom  Verb (Infinitiu)  -  winken 1sg  ich  winke 2sg  du  winkst 3sg  er, sie, es  winkt 1pl  wir  winken 2pl  ihr  winkt 3pl  sie (plural)  winken

Exemple d'un vèrb regular en Präteritum (passat simple):
 -  Pronom  Verb (Infinitiu)  -  winken 1sg  ich  winkte 2sg  du  winktest 3sg  er, sie, es  winkte 1pl  wir  winkten 2pl  ihr  winktet 3pl  sie (plural)  winkten

Dins qualques cases, i a una mutacion de la raiç del mot:
Winken passa a gewunken al participi passat.
schwimmen passa a (ich) schwamm al Präteritum e a geschwommen al participi passat. 

Aquesta mutacion vocalica es un sistèma complex.

 Advèrb 

 Sintaxi 

 Dialectologia e modalitats estandardas 

 Distribucion mondiala 

 Situacion juridica 

 Nòtas e referéncias 

Categoria:Inventari de lengas
Categoria:Lenga germanica
Categoria:Lenga d'Alemanha