Malta

Malta, oficialament la Republica de Malta (en maltés: Reppublika ta' Malta; en anglés: Republic of Malta), es un estat sobeiran insular de la mar Mediterranèa, mai petit estat de l'Union Europèa. Se compausa d'una archipèla que se tròba a 80 km al sud de Sicília (Itàlia), 284 km a l'èst de Tunisia,Ashby, Thomas (1915). «Roman Malta». 5: 23–80. doi:10.2307/296290. JSTOR 296290. S2CID 250349579. e 333 km al nòrd de Libia. La capitala  n'es  La Valeta, lo gentilici es maltés, maltesa, las lengas oficialas son lo maltés e l'anglés.

 Istòria 
Lo sieu nom ancian foguèt Melita (dal grèc ancian Μελίτη) derivat de mèl. Foguèt una colònia fenícia qu'amb lo temps demorèt dins l'orbita de Cartage.

A la Primièra Guèrra Punica èra en mans dels cartagineses e foguèt atacada per la flòta romana dirigida per Atilius Regulus, lo 257 aJC, mas foguèt pas ocupada.

A la Segonda Guèrra Punica la garnison cartaginesa èra comandada per Amilcar, filh de Gisgó, que se rendèt davant la flòta de Tibèri Semproni çò 218 aJC e dempuèi apertenguèt alavetz a Roma e incorporada dins la província de Sicília.

Après una brèva dominacion bizantina en 533 e un probable atac dels vandals, Malta foguèt conquistada en 870 pels arabis, que la siá influéncia pòt èsser trobada dins la lenga maltesa modèrna, una lenga fòrtament romanizada qu'a l'origina deriva de l'arabi vernacular.

En 1530 los Cavalièrs de Sant Joan s'establiguèron en Malta. Consideravan l'illa coma la pòrta del cristianisme de cogant e l'adornèron amb fòrça temples e fortalesas.

Los Angleses demorèron ailà mai d'un sègle e mièg. Obtenguèt l'independéncia en 1964 e après 1974 es una republica, qu'aperten dempuèi 2004 a l'Union Europèa.«Malta», sus Encyclopædia Britannica.

 Politica 
Malta es una republica parlamentària. L'actual president de la Republica de Malta es George William Vella dempuèi lo 2 d'abril de 2019, es elegit per 5 ans president de Malta per la Cambra dels representants e entre en foncion lo 4 d'abril.

 Geografia fisica 
L'archipèla de Malta es compausada de l'illa de Malta, las illas de Gozzo (67,1 km²) e Kemmuna o Comino (2,8 km²) e doas illas desèrtas (Cominotto e Filforta). Se situa a mai o mens 90 km al S de Sicília e mai o mens 290 al N de Libia. 

L'illa de Malta es un blòc calcari tabular de bassa altitud (lo maximum es de 258 m, al Sud), qu'emergís de la dorsala que separa la Mediterranèa orientala e occidentala. Es una granda plana desprovesida de cors d'aiga, ont, en consequéncia de la natura dels materials que la compausan, se produson dels fenomèns carstics. 

Lo climat es tipicament mediterranèu: las temperaturas mejanas annalas de 18,2°C e dels ivèrns plan doces (11,8°C en mejana en genièr). 

La vegetacion predominanta es lo maquís.«Malta» (en catalan), a: Gran Enciclopèdia Catalana, sus enciclopedia.cat.

 Lista de las localitats 

 Illa de Malta
 Attard
 Balzan 
 Birgu
 Birkirkara 
 Birżebbuġa
 Bormla  
 Buġibba
 Dingli 
 Fgura 
 Floriana   
 Gudja 
 Gżira  
 Għargħur   
 Għaxaq 
 Ħamrun   
 Iklin 
 Isla 
 Kalkara   
 Kirkop 
 Lija   
 Luqa 
 Marsa 
 Marsaskala   
 Marsaxlokk
 Mdina 
 Mellieħa
 Mġarr    
 Mosta 
 Mqabba    Msida
 Mtarfa   
 Naxxar 
 Paola  
 Pembroke
 Pietà 
 Qawra
 Qormi 
 Qrendi 
 Rabat 
 Safi
 San Ġiljan (Saint Julian's)   
 Santa Luċija (Saint Lucia's) 
 San Pawl il-Baħar (Saint Paul's Bay)   
 San Ġwann 
 Santa Venera   
 Siġġiewi 
 Sliema 
 Swieqi   
 Ta' Xbiex 
 Tarxien 
 La Valeta
 Vittoriosa (Birgu)   
 Xemxija
 Xgħajra   
 Żabbar 
 Żebbuġ   
 Żejtun 
 Żurrieq Illa de Gozo
 Fontana 
 Għajnsielem
 Għarb 
 Għasri
 Kerċem
 Munxar 
 Nadur
 Qala
 Victòria 
 San Lawrenz (Saint Lawrence)
 Sannat 
 Xagħra
 Xewkija 
 Żebbuġ
vinheta|Carta geografica de l'archipèla de Malta.

 Economia 

 Populacion 
La populacion rejonhiá 518 536 abitants en 2021; la densitat èra de 1640.93 abitants/km², la mai nauta de l'Union Europèa,«Eurostat, Eurostat celebrates Malta» (en anglés), sus ec.europa.eu, consulta : 21 de septembre de 2017 una de las nautas del mond. Los malteses representan 95% de la populacion, la rèsta es compausada de descendents de ciutadans britanics principalament.

 Religion 
Lo catolicime roman es la religion d'Estat. Son presents 95 % Catolics, 2 % Musulmans, 1 % Jusieus; 1 % autras confessions cristianas e 1% Ellenistas.

 Lengas 
Lo maltés es la primièra lenga oficiala e nacionala de Malta amb l'anglés coma segonda lenga oficiala.«Court Services» (en francés), sus justiceservices.gov.mt L'administracion, los tribunals emplegan normalament lo maltés, mas pòdon emplegar l'anglés s'o jutjan necessari. Lo maltés es una varietat de l'arab sicilian comprenent egalament un lexic italian e espanhòl amb un nombre de locutors nativi de 430 000.«Maltés», sus lingvo.info, amb lo sosten de la Comission Europèa L'anglés ensenhat a Malta seguís las recomandacions normativas de l'anglés britanic. Los locutors de l'anglés de lenga mairala son al nombre de 6 200. Los malteses son pasmens capables de parlar corrèctament l'italian (mai de 59% de la populacion), que foguèt lenga oficiala fins en 1934. A partir de las annadas seissanta, la television italiana es recebuda a Malta, la quala permet una renaissença de la lenga principalament en çò dels joves. Segon un sondatge Eurobaromètre en 2012, environ 94 % de la populacion a Malta parlan anglés coma lenga segonda, mas 59 % parlan tanben italian e 9 % franceses.

 Cultura 
En 2018, La Valeta foguèt, amb la vila neerlandesa de Leeuwarden, capitala europèa de la cultura.

 Nòtas 

 Referéncias 

 Ligams extèrnes 

 Lo site web oficial del Govèrn Maltés

 Vejatz tanben 
 Maltés
La Valeta

Categoria:Malta