Arle

Arle (en francés Arles) es una vila d'Occitània, en Provença e es la capitala de Camarga. Es una comuna dau departament dei Bocas de Ròse dins la region administrativa de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Son animal totemic es lo leon.
Lo gentilici es arlatenc -a.

Toponimia
Lo nom d’Arle deriva d’Arelate, mot d’origina celtica significant luec situat près de l’estanhLuec situat près (are)  de l’estanh (late) ; lo radicau *lat- es generalament ligat au substantiu feminin latis, bessai celtic, que designa « un palun, una sanha ». Se retròba tanben aquela rasiga late dins d’autres toponims de vilatges situats dins de zonas de paluns, mai que mai en Provença o en Lengadòc : Pèiralata, Lata….
Fonts : Encyclopédie universalis, consultée le 4/05/2008; patrimoine.ville-arles, consulté le 4/05/2008, per referéncia ais terrenhs sanhós qu'enròdan la ciutat. 
Durant l'Edat dau Fèrre (sègle VIIIen-IIen avans J.-C.), Arle èra un dei principaus oppida celtics de Mediterranèaréférence, Dominique Garcia, La Celtique méditerranéenne. Habitats et sociétés en Languedoc et en Provence. -s av. J.-C., éditions Errance, Paris, 2004, (ISBN 2-87772-286-4).
Vèrs 50 av. J.-C., Juli Cesar sona encara la ciutat Arelate dins sei Comentaris sus la Guèrra civila (I, 36, 4)« Naves longas Arelate numero XII facere instituit » (« Il fit construire à Arles douze vaisseaux de guerre »)..

Se pòt qu'en latin tardiu, lo nom Arelate sia estat abreujat en Àrele, a l'origina de la fòrma occitanaDAUZAT, Albert. Les noms de lieux: origine et évolution; villes et villages--pays--cours d'eau--montagnes--lieux-dits. Delagrave, 1926.. La fòrma longa se conservèt dens lo nom dau parçan d'Arle, l'Arletés (Arlatés?).

Sos escainoms istorics son Arle lo Blanc a l'Edat Mejana e Arles en France ("Arles en França") abans 1789https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=arle.

Geografia
Arle se situa a la broa de Ròse, ont comença son dèlta a la pòrta de Camarga. La vila la bastiguèron au sègle VI sus un ròc que domina la riba senèstra de Ròse e se desvolopèt vèrs l'oèst, sus la riba drecha (quartier de Trencatalha) puèi au Sud (quartiers dau Borg Vièlh, de la Roqueta e de Barriòu) e au Nòrd (quartiers de Montplaser e de Trebon). La preséncia de paluns a l'èst a limitat son desvolopament dins aquela direccion.
La vila d'Arle es marcada fortament per la preséncia de Ròse que la còpa en dos e que demòra encara, a l'ora d'ara, una menaça a causa de seis aigats.

Quartiers
La vila se compausa de nòus quartiers:
L'Autura
Coma son nom l'indica es lo quartier pus aut de la vila, e tanben lo pus ancian , poblat dempuèi lo sègle VI. Sei carrieras pichòtas son fòrça presadas dei toristas; es uèi situat dins lo sector sauvagardat de la vila.
La Ciutat (quartièr de l'Ostau de vila)
Situat au centre de la vila, lo quartier de la ciutat ne foguèt lo centre religiós e politic dempuei l'antiquitat.  Aquela denominacion, d’origina medievala, es uei rarament utilizada; se ditz ara quartier de l'ostau de vila en referéncia a un de seis edificis mai conegut. D'una granda riquessa arquitecturala es tanben fòrça animat, en particular durant la Feria Coma l’ensems dau centre vila, fa partit dau sector sauvagardat.
Lo Mejan
Lo Mejan se situa entre lei quartiers de la Ciutat a l’èst e au sud, de la Roqueta a l’oèst e de Ròse au nòrd; lo quartier ocupa una superfícia modesta dau centre de la vila e son abitat se distinguís pauc dei quartiers vesins.
Son istòria remonta a la renaissença medievala de la vila.
Encuei, ambe l’arribada deis edicions Actes Sud, lo quartier a pres una orientacion culturala e aperten tanben au sector suvagardat de la vilaSource :  patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008.

La Roqueta
Sonat autrecòps, Borg dei Porcelets o Vielh Borg lo quartier de la Roqueta se situa entre Ròse, lo baloard Clemenceau e la carriera Gambetta.
Lo nom de Borg deis Porcelets remonta au sègle  quora lo quartier èra lo fèu dei senhors arlatencs. Lo tèrme de Vielh Borg li foguèt bailat per oposicion au quartier dau nòrd d’Arle creat pauc après e apelat lo Borg Nòu. 
Après estre estat un quartier de pescadors e de mestiers liats au flume dusca l’arrivada dau camin de fèrre au mitan dau sègle XIX, la Roqueta ambe seis ostaus estrechs e seis otèls particulars, es encuei un quartier de 2500 abitants  que coneis un reviscòl important ambe l’implantacion de fòrça botigas e comèrcisSource :  patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008.

La Cavalariá / Pòrtanhèl
Lo Barriòl (au sud)
Lo Trebon (au nòrd)
Leis Aliscamps (a l'èst)
Trencatalha (a l'oèst)

 Istòria 

 Lo periòde preroman 

Avans lo periòde roman, la region rodanenca provençala èra poblada per de populacions celtoliguras arribadas entre lei sègles VIII e IV avC. La zòna rocassosa d'Arle, probable en causa de son caractèr estrategic dins la vau bassa dau flume, i fuguèt lo luòc d'un abitat fortificat tre la fin dau sègle VII avC. Permetèt a un pòble indigèn – probablament de Ligurs – de desvolopar de relacions comercialas amb de navegaires punics, etruscs e grècs. Vèrs 540-530 avC, lei Focèus de Massalia i fondèron un emporion que se transformèt en colonia vertadiera vèrs 500-490 avC.

Pasmens, au començament dau sègle IV avC, aquela ciutat tornèt passar sota lo contraròtle de populacions indigènas. Aqueu cambiament foguèt probable lo resultat de l'expansion cèlta vèrs lo sud de Gàllia. Aquò entraïnèt la formacion de pòbles « celtoligurs » dins lei regions mediterranèas. Dins lei tèxtes ancians, la region d'Arle fa partida dau territòri dei Nearchi, un pòble installat entre lo pendís sud deis Aupilhas e lo nòrd de Crau. Lei quartiers grècs fuguèron restructurats e la vila entretenguèt desenant de relacions sovent conflictualas amb lei Focèus.

A la fin dau sègle III avC ò dins lo corrent dau sègle II avC, lei Nearchi integrèron probable la confederacion dei Sallavis, un pòble installat au nòrd de la vila actuala d'Ais. La poissança dei Sallavis inquietèt pauc a cha pauc leis abitants de Massalia. A partir de 182 avC, una tiera de guèrras opausèt donc lei Massaliòtas, de còps sostenguts per lei Romans, ai pòbles indigèns installats en Provença. Vèrs 175 avC, una venguda deis aigas de Ròse e una ataca grèga causèron ansin de degalhs importants dins l'abitat indigèn d'Arle. Totei lei quartiers meridionaus foguèron abandonats e lei construccions foguèron desplaçadas vèrs d'endrechs pus favorablas a la defensa. Puei, en 125 avC, lei Romans decidiguèron de mandar una armada importanta per sostenir lei Foceans. De 122 a 118 avC, lei legions conquistèron lo quart sud-èst de Gàllia e la region d'Arle foguèt integrada au sen de la Gàllia Narbonesa.

 Lo periòde roman 

 La fondacion de la colonia d'Arelate 

Durant la premiera partida dau sègle I avC, Arle interessèt pauc lei Romans en despiech de la construccion d'un canau entre la vila e Fòs per leis armadas de Marius en 103-102 avC. Au contrari, la construccion d'un cementèri sus una zòna urbanizada suggerís puslèu una reduccion novèla de l'abitat. Aquò cambièt en 49 avC durant lei guèrras civilas de la Republica Romana quand Massalia refusèt de sostenir lo partit de Cesar e intrèt de facto en conflicte amb eu. Per trobar lei mejans necessaris au sètge de la vila, Cesar se raprochèt d'Arle e i obtenguèt la construccion de 12 naviris que tenguèron un ròtle important dins la desfacha dei Massaliòtas. Per recompensar leis abitants, ordonèt alora a Tibèri Neron de fondar la colonia romana d'Arle amb de veterans de la VIa Legion. Una part importanta dei departaments actuaus dei Bocas de Ròse e de Var foguèt presa ai Massaliòtas e atribuïba ai colons. Aquò permetèt ais abitants d'Arle d'aquistar l'estatut de ciutadans romans e de se liberar de la tutèla exercida per l'elèit foceanAquela accession au ciutadanatge roman prenguèt la forma d'una inscripcion deis abitants sus lei registres de la tribú Teretina, una dei 35 tribús de Roma..

Eraldica

Administracion

Demografia

Luòcs e monuments
 Leis Arenas d'Arle, anfiteatre roman.
Leis Aliscamps
Glèisa de Sant Trefume
Abadiá de Montmajor
Obelisc d'Arle
Vènus d'Arle

Personalitats liadas ambé la comuna
 Bertran Boisset (mitat sègle XIV-debuta sègle XV), erudit d'Arle, autor d'una cronica e d'un Tractat de destrar e d'atermenar''.
Camin de Compostèla
La Via Tolosana dei camins de Sant Jacme debuta a Arle.

Veire tanben

Liames extèrnes

Nòtas

Categoria:Comuna dei Bocas de Ròse
Categoria:Comuna de Camarga
Categoria:Arle
Categoria:Patrimòni Mondial en França