Setimela

Setimela (go tšwa go Old French , go tšwa go Latin , "go goga, go thala")  ke molokoloko wa dikoloi tše di kgokagantšwego tšeo di sepelago go bapela le seporo le go sepediša batho goba dithoto. Ditimela ka tlwaelo di gogwa goba di kgorometšwa ke ditimela (gantši di tsebja bjalo ka "di enjene" še dingwe di sepela ka botšona, go swana le diyuniti tše mmalwa goba ditimela. Banamedi le dithoto di rwalwa ka dikoloi tša seporo, tšeo gape di tsebjago bjalo ka dikoloi goba dikoloi. Ditimela di hlamilwe go ya ka gauge e itšego, goba bokgole magareng ga seporo. Ditimela tše dintši di šoma ka ditseleng tša tšhipi tšeo di na le go mabilo a tšhipi, tšeo go šikinyega ga tšona ga fase go di dirago gore di šome gabotse go feta mehuta ye mengwe ya dinamelwa. Dinaga tše ntši di šomiša dinamelwa tša setimela.

Ditimela di na le medu ya tšona ditseleng tša dikoloyana, tšeo di bego di diriša diporo tša ditimela gomme di be di sepedišwa ke dipere goba di gogwa ke megala . Ka morago ga go hlangwa ga terene ya mouwane kua United Kingdom ka 1802, ditimela di ile tša phatlalala ka lebelo lefaseng ka bophara, tša dumelela merwalo le banamedi go sepela godimo ga naga ka lebelo le ka theko e tlase go feta le ge e le neng pele. Dinamelwa tša ka pela le diterema di agilwe la mathomo mafelelong a bo-1800 go sepetša palo ye kgolo ya batho ka gare le go dikologa metse. Go thoma ka mengwaga ya bo -1920, le go akgofiša ka morago ga Ntwa ya II ya Lefase, ditimela tša disele le tša mohlagase di ile tša tšeela mouwane legato e le mokgwa wa maatla a tutuetšo. Go latela tlhabologo ya dikoloi, teraka, le lenaneo le legolo la ditsela tša naga tšeo di fanego ka phihlelelo ye kgolo ya go sepela, gammogo le difofane tša lebelo,karolo ya mmaraka le bohlokwa bja ditimela bo ile bja fokotšega, gomme mela e mentši ya ditimela e ile  ya tlogelwa. Go phatlalala ga dipese go ile gwa iša go tswalelweng ga ditshepedišo tše dintši tša go sepela ka lebelo le tša diterema nakong ye le yona.

Go tloga ka mengwageng ya bo 1970s, mebušo, bo-ra-tikologo, le baboleledi ba ditimela ba ile ba kgothaletša go tšhomišo ya ditimela mo go oketšegilego ga ditimela ka baka la go diriša ga tšona makhura gabotse le go ntšhwa ga dikgase tša go hlola boso bjo bo fokolago ge di bapetšwa le mekgwa e mengwe ya dinamelwa tša naga. High-speed rail, e agilwe la mathomo ka bo-1960, e ipontšhitše e le phadišano le dikoloi le difofane bokgoleng bjo bokopana go ya go bja magareng. Seporo sa banamedi se gotše ka bohlokwa ga e sa le go tloga ka bo-1970 e le mokgwa o mongwe go ditsela tše dikgolo tšeo di pitlagantšwego le mokgwa wa go tšwetša pele tlhabollo, go etša ge go bile bjalo ka seporo se bobebe lekgolong la bo-21 la nywaga. Ditimela tša go rwala merwalo di sa dutše di le bohlokwa bakeng sa go sepetša dithoto tše dintši tša go swana le malahla le mabele, gammogo le go ba mokgwa wa go fokotša pitlagano ya sephethephethe sa tseleng ka dilori tša go rwala merwalo.

Le ge ditimela tša setlwaedi di šoma godimo ga diporo tše pedi mo tseleng tše di lekanego, palo ya ditimela tše di kgethegilego di gona tšeo di fapanego kudu ka mokgwa wa tšona wa tshepedišo. Diterene tša monorail di šoma godimo ga seporo se tee, mola di- funicular le diporo tša rack di hlamilwe ka mokgwa wo o ikgethilego gore di kgone go sepela godimo ga maphoto a magolo. Diterene tša diteko tše bjalo ka di- maglev tša lebelo le godimo, tšeo di šomišago go phagamela ka maatla a makenete godimo ga tsela ya tlhahlo, di ka tlase ga tlhabollo ga e sa le go tloga ka bo-1970 gomme di fana ka mabelo a godimo go feta gaešita le ditimela tše di tlwaelegilego tša di lebelo kudu. Ditimela tšeo di šomišago makhura a mangwe a go  swana le gase ya tlhago le hydrogen ke tlhabollo/ tšwelopele ya lekgolo la bo-21 la mengwaga.

Diterene di ka aroganywa ka mehuta go ya ka gore di rwala banamedi goba dithoto (eupša go na le tšeo di hlakantšwego tšeo di gogang bobedi bja tšona  ), ka boima bja tšona ( seporo se se boima bakeng sa ditimela tša ka mehla, seporo se bobebe bakeng sa ditshepedišo tša diterene tše bobebe), ka lebelo la tšona (lebelo la fase le lebelo la godimo ), ka bokgole bja leeto (maeto a makopana le maeto a matelele), le ka mokgwa ofe wa seporo seo di se dirišago. Ditimela tše di tlwaelegilego di šoma diporong tše pedi, eupša mehuta e mengwe e mmalwa ya ditshepedišo tša diporo le yona e a dirišwa lefaseng ka bophara, tše bjalo ka seporo se tee .

Mareo a seporo ao a šomišwago go hlaloša terene a farologantšwe magareng ga dinaga. Mokgatlo wa Boditšhabatšhaba wa Ditimela o leka go fana ka mareo ao a beilwego maemong go ralala le maleme.  Mokgatlo wa Ditimela tša Amerika o fana mareo a Amerika Leboa.  Mareo a akaretša: