Turlough O'Carolan

Turlough O'Carolan () var ein irsk songar, harpist og komponist.

Carolan blir rekna som den fyrste irske nasjonalkomponisten.Grainne Yeats i The New Grove Melodiane hans er ein særprega syntese av irsk tradisjonsmusikk og europeisk kunstmusikk.

 Liv 
Carolan blei fødd i 1670 i Nobber i County Meath. Faren var ein fattig landarbeidar og/eller smed som i 1684 flytta til Ballyfarnon i County Roscommon for å finna arbeid, noko han fann hjå familien McDermott Roe i Alderford House. Husfrua Mary sørgde for at Carolan fekk utdanning, og han viste seg å ha talent for poesi. Då han var 18 år gammal fekk han koppar og blei blind. Sidan han var blitt ute av stand til å arbeida, finansierte Mary McDermott tre års læretid hjå ein harpespelar som også heitte McDermott Roe.Notat av Earle Hitchner i CD-heftet til Celtic Treasure, Narada Collecion Series, 1996, ND-63925

Då Carolan var utlært, fekk han ein hest, litt pengar og ein rettleiar, og 21 år gammal byrja han på eit liv som omreisande musikar og poet.White, Harry: "Carolan, Turlough (Ó Cearbhalláin, Toirdhealbhach)", in: Dictionary of Irish Biography (Cambridge: Cambridge University Press, 2009). Den fyrste han vitja, George Reynolds, forstod at Carolan hadde starta opplæringa for seint i livet til å bli ein meisterspelemann, og råda han til heller å konsentrera seg om komposisjon. Samstundes gav han Carolan i oppgåve å komponera ei melodi inspirert av to stridande alveklanar som han meinte heldt til i nærliggjande haugar (sidhe). På kort tid komponerte Carolan Sí Bheag, Sí Mhór (‘Vesle haug, store haug’) - ein av dei mest populære melodiane hans.

I nesten femti år reiste Carolan på kryss og tvers over heile Irland og framførte melodiane, songane og dikta sine i velståande hushald, i bryllaup, gravferder og liknande høve.

Carolan gifta seg fyrst i 1720, då han var femti år gammal. Saman med kona si, Mary Maguire, slo han seg ned ved landsbyen Maothail Manachain (dagens ) i County Leitrim. Mary rakk å føda seks døtrer og éin son før ho døydde i 1733

Turlough Carolan er gravlagd i familiekrypten til McDermott Roe på Kilronan Burial Ground i oppvekstbyen Ballyfarnon.

 Musikk 
mini|Turlough Carolan. Måleri av J.C. Trimball (1844).
Carolan henta inspirasjon frå fleire kjelder: frå den gamle irske harpetradisjonen, frå det som på Carolan si tid var moderne folkeleg musikk (marsjar, laments, airs og dansemelodiar), og dessutan frå dei nyaste impulsane innan europeisk kunstmusikk. Nokre av melodiane hans ligg nær den gamle, modale harpetradisjonen, som «Sir Arthur Shaen» og «Carolan's farewell to Music», medan andre igjen er sterkt påverka av den europeiske barokkmusikken i tida, til dømes «Carolan's Concerto».Earle Hitchners notater i CD-heftet til Celtic Treasure, Narada Collecion Series, 1996, ND-63925 Mange av melodiane som er tilskrivne Carolan er eldre tradisjonsmelodiar som han forbetra eller utvida. Han komponerte både instrumentalmusikk for harpe og songar, alle med irske tekstar, bortsett frå éin song med engelsk tekst.

Carolan komponerte gjerne melodiane på hesteryggen medan han brukte knappane i frakken som eit enkelt tabulatursystem. Teksten la han til seinare, medan den vanlege framgangsmåten blant harpespelarane var å skriva teksten før dei sette melodi til.

 Ettermæle 
mini|Carolan stod i ein lang tradisjon: biletet viser eit irsk relikvarium frå ca 1100, og er den tidlegaste sikre framstillinga av ein clàrsach.
Carolan var den siste i ein irsk tradisjon med harpespelande komponistar, og med sine over 200 overleverte komposisjonar blir han rekna som den fyrste irske nasjonalkomponisten.

Ordet «planxty», som går igjen i mange av melodititlane til Carolan, er eit sjølvlaga ord han brukte for å markera at melodien var dedisert ein bestemd person, gjerne som takk for utvist gjestfridom. Døme er Planxty Irwin, Planxty Plunkett, Planxty Fanny Poer, Planxty Burke, Planxty Maggie Brown.

Carolan hadde inga formell musikkutdanning og skreiv ikkje ned melodiane sine. Nokre blei bevarte takka vera innsamlingsarbeidet til mellom anna Edward Bunting, medan andre blei overleverte ved at generasjonar av folkemusikarar heldt dei i live inntil dei til slutt blei skrivne ned. Dei aller fleste melodiane er derfor berre bevarte i form av melodilinjer – korleis Carolan sjølv framførte musikken er ikkje kjent. I vår tid er melodiane blitt arrangerte og framførte på mange ulike måtar av ei lang rekkje populære irske musikarar, som Planxty, The Chieftains, The Dubliners, De Dannan og mange andre.

På 1970/80-talet vart Carolan framstilt på ein irsk 50-pundsetel. Infanteriavdelingane Foot Guards i British Army har brukt Carolan's Concerto som ein «slow march» under seremonien Trooping the Colour. Det står ein statue av Carolan på fødestaden Nobber, og på marknadsplassen i Mohill i County Leitrim står eit bronsemonument laga av bilethoggaren Oisin Kelly som den dåverande presidenten av Irland, Patrick Hillery, avduka 10. august 1986. Kvar sommar blir O'Carolan Harp Festival halden i Keadue i County Roscommon.

 Nokre kjende melodiar 
 Carolan's Concerto
 Carolan's Draught
 Carolan's Farewell to Music
 Carolan's Receipt (Dr. John Stafford)
 Carolan's Welcome
 Dr. John Hart, Bishop of Achonry
 Eleanor Plunkett
 Fanny Power
 George Brabazon
 Hewlett
 John O'Connor
 Lament for Owen Roe O'Neill
 Mr O'Connor
 Mrs Mc Dermott/Princess Royal
 Lord Inchiquin
 Planxty Irwin
 Sí Bheag, Sí Mhór
 Sir Arthur Shaen

Merknadar

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Turlough O'Carolan» frå ,  den 6. mars 2025.  

 Litteratur 

 Brian Keenan, Turlough, Jonathan Cape, London 2000 (Roman)
 Donal O'Sullivan, Carolan, The Life Times and Music of an Irish Harper, Ossian, Cork 2001 (new edition), ISBN 1-900428-71-7
 Caiseal Mór, «Carolan's Concerto» 1999 (roman)
 Dónal O'Sullivan, Carolan – The Life, Times, and Music of an Irish Harper (1958)
 Dónal O'Sullivan, Songs of the Irish, Browne & Nolan, Dublin (1960)
 Art Edelstein, Fair Melodies: Turlough Carolan; An Irish Harper (2001)
 Grainne Yeats, Artikkel i The New Grove Dictionary of Music and Musicians, ed. Stanley Sadie, MacMillan Publishers Limited, London 1980, bind 3, ss. 813-814
 Nikolaus Newerkla, Playford Dances & Carolan Tunes, Moeck-Verlag Celle, 2007, arrangement for blokkfløyte og basso continuo

Kategori:Harpistar
Kategori:Irske komponistar
Kategori:Barokkomponistar
Kategori:Blinde musikarar
Kategori:Sider utan gjennomgåtte omsetjingar