Johanna Matheson

Johanna Matheson () var ein norsk bibliotekar. Ho var  under andre verdskrigen og var medlem av etterretningsorganisasjonen XU.

 Bakgrunn og yrke 
Johanna Matheson var dotter av Sofie Matheson (fødd Sundland) (1863–1943) og mannen Birger M. Matheson (1859–1935).  

Ho hadde ei seks år yngre syster, Thora (1906–1991). 

Faren var forretningsmann. Saman med broren sin eigde han manufakturfirmaet J. Matheson, som hadde vore i familien sidan 1852. Firmaet var den fyrste reine manufakturhandelen i byen, og hadde på sitt største 60–70 tilsette. Brørne hadde overtatt bedrifta etter far sin, som i 1890-åra hadde fått bygd den staselege forretningsgarden  i sentrum av Trondheim. Bygget er teikna av arkitekt .  

I perioden 1917–1919 gjekk Johanna Matheson på , men på grunn av sjukdom fekk ho ikkje fullført meir enn dei to fyrste åra. Ho fullførte gymnaset fyrst i ein alder av 33 år, då ho hadde bestemt seg for å bli bibliotekar. Ho ønskte seg eit yrke som kombinerte den intellektuelle og den sosiale legninga hennar, og hadde tidleg fått interesse for bibliotekaryrket. Det eksisterte ikkje bibliotekskule i Noreg på den tida, og for å komme inn på bibliotekarstudiet i utlandet, måtte ein ha examen artium, som ho avla på latinlinja ved Trondheim katedralskole i 1933. Same sommar deltok ho på eit tre vekers bibliotekkurs i Oslo, i regi av Kyrkjedepartementet. Bibliotekarutdanninga fekk ho ved University of London, University College, School of Librarianship, der ho oppnådde å bli den femte beste studenten, trass for at ho ikkje var engelskspråkleg.miniatyr|Mathesongården, Olav Tryggvasons gate 14, Trondheim. Arkitekt: Karl Norum.

Før bibliotekarutdanninga hadde Johanna både hatt praksis som assistent ved  og tatt fag og kurs i utlandet. Døtrene fekk av og til vere med faren på forretningsreiser. Dette gav dei impulser, og Johanna oppheldt seg eit år i Tyskland (1921–1922) for å studere tysk språk, kultur og litteratur. Ho var også tre månader i England i 1923. I Noreg tok ho eit kurs i sosialfag ved  sine kurs i 1926.

Etter avslutta bibliotekareksamen fekk Johanna Matheson fast tilsetjing ved hovudbiblioteket til Trondheim folkebibliotek, fyrst folkebiblioteks hovudavdeling, fyrst som 3. assistent, seinare 2. assistent (1936) og 1. assistent (1938). Bibliotekar-tittelen var det på den tida berre leiaren av biblioteket som hadde.

miniatyr|Systrene Johanna (t.v.) og Thora i 1926. Foto: Peder O. Aune
Jobben på biblioteket gav Matheson eit godt utgangspunkt for det som skulle bli hennar innsats under krigen.

 Motstandskvinne 
Under andre verdskrigen kom begge Matheson-systrene tidleg med i motstandsarbeidet. Dei var tilknytte Trondheimsavdelinga (TXU) av etterretningsorganisasjonen XU. Ifølgje   var dei med heilt frå etableringa av organisasjonen.

Thora hadde økonomisk utdanning og arbeidde som disponent i firmaet J. Matheson. Ho sørga, ifølgje Fougner, for distribusjon av pengar i XU-systemet. 

Johanna Matheson var sentral i kurerverksemda. Ho var blant anna den einaste kontakten til kureren Tormod Morset i Trondheim. Han bringa post og radiosendarar over fjellet frå Sverige til Noreg. Ho vidareformidla meldingar til han om kvar sendarane skulle plasserast i eller nær byen, for å bli henta av andre motstandsfolk. I biblioteket kunne ho høvesvis umerka bruke bibliotekbøker til å gøyme beskjedene ho skulle formidle frå heimefronten. Hausten 1942 blei nettverket sprengt, mange blei avslørte, og 31. oktober blei Johanna arrestert. Ho blei fyrst plassert i Trondheim kretsfengsel avdeling B. Deretter blei ho send mellom Trondheim, Falstad og Grini. Våren 1943 blei systera Thora arrestert i Oslo. Ho blei også flytta mellom ulike fengsel. I 1944 sat båe systrene på Grini i sju månader, før Johanna i juli 1944 blei send til konsentrasjonsleiren Ravensbrück i Tyskland. Thora stod også på lista over dei som skulle bli send med fangetransporten til Tyskland, men leiinga ved Grini hadde behov for ho som arbeidsleiar ved vaskeriet der, så ho blei halden tilbake. Ho blei på Grini til krigen enda. 

Johanna døydde av sjukdom i Ravensbrück i november 1944. Dødsdatoen er i dei fleste kjelder sett til 15. november, men  oppgjev 16. november som dødsdato. På familiegravsteinen, der også Johanna er minna, er også datoen sett til 15. november. 

 Heider og ettermæle 
Johanna Matheson var den einaste bibliotekaren i Noreg som gav livet sitt som følgje av aktivt motstandsarbeid under andre verdskrigen. Norsk Bibliotekforening ønskte difor å heidre ho, og i 1945 tok foreininga initiativ til å opprette eit fond, Johanna Mathesons minnefond. Fondet skulle dele ut stipend til studentar som ønskte å utdanne seg til bibliotekarar. Både Trondheim kommune, bokhandlar, bibliotek og private, blant anna fangevennar frå Grini, bidrog med midlar. I åra som følgde blei det delt ut fleire stipend, men i 1990 ble fondet slått saman med fire andre fond under Norsk Bibliotekforening, og mista dermed tilknytinga til namnet hennar.
miniatyr|Minnesmerket over Johanna Matheson i Trondheim folkebibliotek, hovedbiblioteket
I 1994, 50 år etter Mathesons død, avduka ordførar Marvin Wiseth ein minneplakett over ho i inngangspartiet til Trondheim folkebiblioteks hovedbibliotek, og Einar Rædergård skreiv eit minneskrift om ho som blei publisert av biblioteket.

 Drontheim 
Våren 2025 set Trøndelag Teater opp framsyninga Drontheim av  på hovudscena. Tema for stykket er innsatsen til kvinner under andre verdskrigen, og hovudpersonane er systrene Thora og Johanna Matheson. Handlinga er lagd til perioden 5.–9. oktober 1942, «den mørkeste uka i norsk og trøndersk krigshistorie», men manusforfattar og dramatikar Matheson understreka at dette ikkje er ein dokumentar, men eit drama som bygger på verkelege hendingar og historiske personar. Etter 15 års research, som omfatta «samtaler med XU-agenter, skriftlige vitnesbyrd, intervjuopptak, faglitteratur, masteroppgaver og arkivmateriale», hadde stykket urpremiere 31. januar 2025. Dei historiske hendingane som er ramma for manuskriptet er gjennomgått med historikarar på dei ulike fagfelta. Dramatikaren er dotterdotter av tremenningen til systrene, som også var fosterbroren deira.

 Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Johanna Matheson» frå , den 16. mars 2025.

Kategori:Norske bibliotekarar
Kategori:Folk frå Trondheim
Kategori:Medlemmar av XU