Follomål

Follomål eller follodialekt er målføret eller dialekta som vert tradisjonelt tala av folk frå distriktet Follo i Akershus. Saman med vestfoldmål, grenlandsmål, og nord- og sør-austfoldsk dannar follomålet den vikværske målgreina av austlandsk.

Follomålet var einrådug på Follo fram til 1870-talet, men heilt sidan jarnvegen opna i Ski ved utgangen av 1800-talet har follomålet vore sterkt påverka av standard austnorsk. Allereie for 100 år sidan var follomålet på veg bort på mykje av Follo, og i dag er det berre eit knippe personar som enno talar follomålet.

 Særtrekk 

 Endinga -a, som vert bruka på fleire område i nynorsk og radikalt bokmål; som i fortid, bunden form eintal hjå hokjønnsord og liknande.

 kasta – kasta
 brua – brua

 Fleirtalsendingane i dei fleste hankjønns- og somme hokjønnsord svarar til nynorsk -ar og -ane, men har gått gjennom ei veiking der a vert heller uttala som æ, og til tider a i bunden form.

 bilar – bilær
 bilane – bilane/bilæne

 Andre uttaletrekk 

 Tjukk l femnar store delar av heile Austlandet og er vanleg i vikværsk òg. Han har utvikla seg frå historisk l og rð.
 Follomål har kløyvd infinitiv.
 Norrøn hv- er generelt utvikla til kv- mot nord, v- mot søraust og gv- nord/vest for Oslofjorden og i delar av Solør (tidlegare eit samanhengande område mellom kv- og v-). Området til gv- trekkjer seg stadig saman, men har sett spor over eit stort område, og gv- vert stundom bruka i område som no elles har v- (m.a. Hurum, Ås og Oslo m/Aker), til dømes i uttrykket det går så det gviner eller somme ord som gvekke (til) (finst òg som kvekke (til)). Sjølv ord med kv- kan ein finna i område der ein skulle venta v-, som kvesse og kvekke.
 I spørjeord og pronomen fylgjer ikkje utviklinga av hv- dei same skiljelinene. Former på g- finst ikkje, men til gjengjeld finst det former med h-, som dessutan strekkjer seg både nordetter, vestetter og søretter inn i område der det er kv- i andre ord (gjeld tilstøytande dialektgrupper òg). Parallelt med formene på h-, særleg i søraust, finst former utan h- og former med v- (t.d. vekke, åkke, hekke) òg.

 Substantiv 
I follomål, som vikværsk elles, vert alle dei tre grammatiske kjønna bruka til skilnad frå konservativt bokmål. Bøyingssystemet er relativt typisk for vikværsk, og liknar i stor grad på nynorsk, men med nokre monalege skilnader.
EintalFleirtalUbundenBundenUbundenBundenHankjønnen bilbilenbilærbilane/bilæneHokjønni/ei brubruabruerbrueneInkjekjønni/et hushusehus/huserhusa/husene

 Hankjønn 
Hankjønnsbøyinga i follomål er det fylgjande:
EintalFleirtalUbundenBundenUbundenBundenÅlmenn bøyingen bilbilenbilærbilæne/aneSomme einstava orden vennvennenvennervenneneJamvektsorden hagahaganhagærhagæne/ane
Hankjønnsord fylgjer eit bøyingsmønster som er veldig typisk for vikværsk. Det skil seg frå bokmål i at det har ei anna fleirtalsbøying enn hokjønnsord, og fylgjer heller eit system som ligg nærare nynorsk. Nokre få ord kan på somme stader finnast med -er i fleirtal i staden for -ær.

I hankjønn er jamvektformene tekne godt vare på. Ein ting å leggja merke til er at fleirtalsforma i follomål fylgjer dei vanlege vokalane, og skil seg slik frå midtaustlandske målføre der fleirtalsforma vil vera hagar.

 Hokjønn 
Hokjønnsbøyinga i follomål er det fylgjande:
EintalFleirtalUbundenBundenUbundenBundenÅlmenn bøyingei/i brubruabruerbrueneOrd som endar på -ing, 
og somme einstava ordei/i kjærring
(eller kjæring)kjærringakjærringærkjærringæne/aneJamvektsordei/i mysumysuamysurmysune
Hokjønnsbøyninga fylgjer det same systemet som ein finn i det meste av vikværsk. Som i nynorsk får ord som endar på -ing ei anna bøying i fleirtal, nemleg den same som den ålmenne hankjønnsbøyinga. Dette hender i somme einstava ord òg, men dette er skiftande. Eit døme er ei øks - øksær.

Jamvektformene i hokjønn i follomål er ikkje tekne like godt vare på som i hankjønn. Kor godt varierer mellom ulike målføre innåt i follomålet. Som det vanlege i det meste av lågaustlandsk vert endevokalen tolka som ein del av rota, og vert ikkje bytt ut i bøyinga; endinga i bunden form kjem etter endevokalen, og byter henne ikkje ut. Dette er til skilnad frå midtlandsk, men i deler av indre austfoldsk òg, der ein heller vil få ei mysu - myso, i staden for mysua, som det er i follomål.

 Inkjekjønn 
Inkjekjønnsbøyinga i follomål er det fylgjande:
EintalFleirtalUbundenBundenUbundenBundenÅlmenn bøyinget/i taktaketaktakaOrd som endar på -eet/i epleepleeplereplaSomme einstava ordet/i hushusehus/huserhusa/husene
Som ein kan sjå på tabellen er den vanlegaste bøyinga toleleg lik henne ein har i radikalt bokmål og nynorsk. Som i det meste av vikværsk, og dei aller fleste orda i radikalt bokmål, får ord som endar på e -r i fleirtal. Merk at dette gjeld einstava ord òg, soleis vert bøyinga et tre - mange trer. Somme ord kan få same fleirtalsbøying som ein har i ålmenne hokjønnsord, men dette er skiftande. 

 Verb 
Verb i follomål kan, som i norsk elles, verta delte opp i fleire ulike grupper. Eit trekk som er litt spesielt for follomål, men som finst andre stader òg, er at vokalen i notidsendinga stort sett fylgjer tonelag (men nokre unnatak finst). Tonelag fylgjer som oftast om verbet er sterkt eller lint. Resultatet er at sterke verb, som plar å ha tonelag ein, får som oftast -er i notid, medan linne verb, som oftast har tonelag to, får -ær i notid. Ein har soleis, til skilnad frå nynorsk, ikkje noko systematisk skilje mellom e-verb og a-verb i notid. Men, som nynorsk, brukar ikkje follomålet same bøying i sterke og linne verb. I follomålet har telje-klassa, som i bokmål, nærast heilt kollapsa, og verb som høyrde til denne bøyingsklassa har stort sett vorte delte ut mellom tonelag ein og tonelag to i notid, og desse verba dannar mange av tilfella der linne verb har tonelag ein (og får -er) i notid.

Som vikværsk elles saknar follomål omljod i notid av sterke verb. Som i mange andre austlandske målføre har follomål kløyvd infinitiv, at nokre infinitivar endar på -a og andre endar på -e.

 Ordliste 
Utvalde ord på follomål, etterfylgde av tilsvarande ord på standard austnorsk og nynorsk:
+Stor L indikerer tjukk l-lyd.FollomålStandard austnorskNynorskMjælMelMjølArbeArbeid/jobbArbeidDrekkiDrukkeDrukkeEtiSpistEteArmærArmerArmarSpaeSpadeSpadeHæLjHelgHelgÆLjElgElgÆLvElvElvMåsaMoseMoseDømDemDeiHoHunHoSåvåSoveSovaGåLGårdGardHåLHardHard'BannanBa'nanBanan'AppelsinAppel'sinAppelsin'BennsinBen'sinBensin
+SpørjeordFollomålStandard austnorskNynorskHåtHva/HvilkenKvaHåfferHvorforKorfor/KviforHåstanHvordanKorleisHåkken/hekkenHvemKvenHårHvorKor/Kvar

 Referansar 

Denne artikkelen byggjer på «Follomål» frå ,  den 3. januar 2025.  

Kategori:Norske målføre