Nona Gaprindashvili

Nona Gaprindashvili () er ein georgisk sjakkstormeister. Ho var  frå 1962 til 1978. I 1978 var ho den fyrste kvinna nokonsinne som blei tildelt FIDE-tittelen stormeister. Gaprindashvili er kjend for den aggressive spelestilen sin, og er blitt anerkjend med innføring i  i 2013 og den georgiske  i 2015.

Gaprindashvili byrja å spele sjakk då ho var fem år gammal. Ho flytta til Tbilisi for å trene under stormeistrar i 1954. I 1962 blei ho verdsmeister i sjakk for kvinner med ein knapp siger mot den regjerande meisteren . Etter dette mottok ho vid anerkjenning over heile Georgia. Ho forsvarte tittelen sin fire gongar: tre gongar mot  og ein gong mot . Ho mista tittelen til Maja Tsjiburdanidze etter eit knepent tap i 1978. Gaprindashvili deltok i fleire herreturneringar i løpet av karrieren, blant anna ei deltaking i  som gav ho tittelen stormeister. Ho konkurrerte seinare regelmessig i  for kvinner.

I tillegg til karrieren som sjakkspelar var Gaprindashvili aktiv i georgisk politikk. Ho var medlem av , var president for den georgiske nasjonale olympiske komitéen, og var medlem av folkeforsamlingsgruppa som organiserte . I 2021 anla Gaprindashvili eit ærekrenkingssøksmål mot Netflix etter at dei feilaktig skildra ho i serien  som å aldri ha konkurrert mot menn. Netflix inngjekk  i 2022.

 Tidleg liv 
Nona Gaprindashvili blei fødd i  i 1941. Ho var den yngste av seks barn, og den einaste jenta. Familien hennar var svært atletiske, og barna i nabolaget samla seg ofte heime hos Gaprindashvili for å spele bordtennis, biljard og fotball. Gaprindashvili blei ofte sett til å vere målvakt under fotballkampane fordi ho var jente. Ho lærte å spele sjakk av faren sin då ho var fem år gammal, og av å sjå broren spele. 

Då Gaprindashvili var elleve-tolv år var ho med broren sin på ei sjakkturnering, og då han ikkje var i stand til å spele, spelte ho for han. Under turneringa blei ho lagd merke til av sjakktrenaren . 

I 1954 flytta Gaprindashvili til tanta si i Tbilisi, der ho fekk trene med sjakkstormeistrar. 

I 1956, som fjortenåring, vann ho semifinalen i sovjetmeisterskapen i sjakk for kvinner.

 Verdsmeister og stormeister 
Gaprindashvili vann kandidatturneringa i 1961, noko som kvalifiserte ho til å utfordre den regjerande kvinnelege verdsmeisteren i sjakk Jelisaveta Bykova. Favorittfotballaget til Gaprindashvili, Dinamo Tbilisi, deltok på kampen som tilskodarar for å støtte ho. I 1962 vann Gaprindashvili mot Bykova med ein overlegen siger, med sine ni poeng mot Bykova sine to. Spelet blei utsett for å bli attoppteke morgonen etter, men Bykova gav seg over ein telefonsamtale seinare same kveld.

Etter sigeren blei Gaprindashvili ein kjendis i Georgia, og folkemengder samla seg for å møte ho då ho kom tilbake frå VM-kampen. Den kvinnelege stormeisteren  skildra Gaprindashvili som eit symbol på georgisk nasjonalisme og forteneste under tida til landet som ein konstituerande republikk av Sovjetunionen. Sigeren hennar markerte byrjinga på ein «kvinnesjakkrevolusjon» i Georgia. Den kvinnelege stormeisteren {{ikkjeraud|Rusudan Goletiani]] sa at dette gjekk endå lenger med at suksessen hennar bidrog til å inspirere ein breiare «intellektuell revolusjon» hos georgiske kvinner. Mange kvinner tok opp sjakk, og Georgia blei eit av dei leiande landa innan kvinnesjakk. Det har produsert ei rekkje  i løpet av karrieren til Gaprindashvili.

Gaprindashvili klarte å forsvare tittelen sin tre gongar mot den sovjetiske spelaren . I 1975 blei Gaprindashvili utfordra av den georgiske spelaren . Konkurransen mellom dei to georgiarane blei følgd nøye i heimlandet, og Gaprindashvili vann med 8,5 poeng mot Alexandria sine 3,5.

I løpet av karrieren konkurrerte Gaprindashvili med stor suksess i turneringar som tradisjonelt blei spelte av menn, og vann blant anna Hastings Challengers-turneringa i 1963/64. Ho enda på delt andreplass i  i 1976, delt fyrsteplass ved  i 1977, og delt andreplass ved Dortmund-turneringa i sjakk i 1978. Deltakinga hennar i Lone Pine gjorde ho til den fyrste kvinna nokonsinne som fekk ein stormeisternorm. Prestasjonane hennar ved Sandomierz og Dortmund oppnådde ikkje stormesternormar, noko som ville bidrege til at ho hadde fått ein stormeistertittel. Ho mangla eit halvt poeng i kvart tilfelle. På møtet til FIDE-kongressen i 1978 blei Gaprindashvili tildelt tittelen stormeister, sjølv om det normale kravet var tre normar over totalt 24 kampar. Ho ser sjølv prestasjonen hennar i Lone Pine-turneringa og den påfølgjande tildeling av stormeistertittelen som dei største prestasjonane sine i sjakk.

Same år ble Gaprindashvili utfordra for tittelen som verdsmeister av ein annan georgisk spelar, Maja Tsjiburdanidze, som då var berre sytten år gammal. Dei tre fyrste partia enda i remis. Tsjiburdanidze vann deretter tre parti på rad, etterfølgde av to sigrar for Gaprindashvili. Det siste partiet avgjorde då kven som skulle vinne meisterskapen, og partiet blei vunne av Tsjiburdanidze. Gaprindashvili mista dimed tittelen som verdsmeister.

 Seinare karriere 
miniatyr| Gaprindashvili i 1995
Gaprindashvili spelte for Sovjetunionen i Sjakk-OL for kvinner i 1963, 1966, 1969, 1972, 1974, 1978, 1980, 1982, 1984, 1986, 1990, og for Georgia i 1992. Ho var ein av spelarane på det sovjetiske laget som dominerte kvinneolympiadane på 1980-talet. Ho vann totalt 25 medaljar, inkludert elleve laggull og ni individuelle gullmedaljar. Under  i Dubai vann ho alle dei ti kampane ho spelte. Gaprindashvili vann  fem gongar: i 1964, 1973/74, 1981, 1983 og 1985. Ho oppnådde si høgaste FIDE-rating på 2495 i juli 1987. Gaprindashvili fortsette som trenar for unge kvinnelege sjakkspelarar, blant dei  og . Sidan 2022 har ho åtte sigrar i verdsmeisterskapen for seniorar for kvinnar, som er ein sjakkmeisterskap for kvinnelege spelarar over 65 år.

Utanom sjakk var Gaprindashvili også aktiv politisk, og var medlem av Det øvste sovjetet i Den georgiske sosialistiske sovjetrepublikken. Ho blei deretter president for den georgiske nasjonale olympiske komitéen frå 1989 til 1996. 

Gaprindashvili var aktiv i protestane mot president Eduard Sjevardnadse i 2002.  Ho var då blant dei leiande medlemmane av Folkeforsamlinga, som var ei politisk opposisjonsrørsle som protesterte mot presidentskapet til Mikheil Saakasjvili. Ho og folkeforsamlinga var involverte i dei .

I 2005, i ein alder av 64, vann Gaprindashvili -sjakkturneringa i Haarlem i Nederland med ein poengsum på 6,5 av 10 poeng og ei rating på 2510. 

I 2020 dukka Gaprindashvili opp i dokumentaren Glory to the Queen, saman med ,  og .

I 2020 kom Netflix-serien , der delar av handlinga var inspirert av livet til Gaprindashvili. Då serien blei gjeven ut, var Gaprindashvili den einaste verkelege sjakkspelaren som blei nemnd i serien. Serien skildra ho feilaktig som ein kvinnesjakkspelar som aldri hadde konkurrert mot menn. Den 16. september 2021 sende Gaprindashvili eit søksmål mot Netflix på 5 millionar dollar for misvisande opplysningar, krenking av personvernet og ærekrenking. I september 2022 inngjekk Netflix eit forlik med Gaprindashvili.

 Spelestil og filosofi 
Gaprindashvili var kjend for konkurranseevna si og den aggressive spelestilen sin. Etter sigeren hennar over Bykova i 1962 blei det vanleg for unge kvinnelege sjakkspelarar å etterlikne stilen til Gaprindashvili med aggressivt og teknisk spel. Som barn hadde Gaprindashvili eit rykte for å handtere tap dårleg, og ho har uttrykt takksemd for at skilsdomdommare ikkje har ei vesentleg rolle i sjakk, etter å ha sett problem med det i andre idrettar.
Gaprindashvili har sagt at ho ikkje likar å samanlikne sjakkspelarar, siden ho ser på kvar sjakkspelar som unike spelarar, i staden for ei samansetjing av enkeltfaktorar som kan samanliknast. Blant dei ho ser på som gode sjakkspelarar, har ho lista opp Bobby Fischer, Mikhail Tal og Paul Morphy.

 Utmerkingar og prisar 
Gaprindashvili blei tildelt  i 2015 av den georgiske presidenten  for «hennar eineståande bidrag til landet og nasjonen» og «representasjon av Georgia på internasjonalt nivå». 

I 2013 blei Gaprindashvili innlemma i .

Sjakkpalasset i Tbilisi er dedikert til Gaprindashvili. Byen Zugdidi har sett opp ein statue til ære for henne. På 60-årsdagen hennar gav den georgiske regjeringa ho to bilar. 

I 2016 gav FIDE-president  Gaprindashvili ein replika av , i form av ei sjakkdronning, laga av Lobortas Classic Jewelry House.

 Bibliografi 



Merknadar

 Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Nona Gaprindashvili» frå , den 27. mars 2025.

Kategori:Georgiske sjakkspelarar
Kategori:Stormeistrar i sjakk
Kategori:Sjakkolympiadedeltakarar
Kategori:Folk frå Zugdidi