Thora Matheson Næs

Thora Oppegaard Matheson Næs () var ein norsk disponent. Ho var aktiv  under andre verdskrigen og var medlem av etterretningsorganisasjonen XU.

 Bakgrunn 
miniatyr|Mathesongården, Olav Tryggvasons gate 14, Trondheim. Arkitekt: Karl Norum.
Thora var dotter av Sofie Matheson (fødd Sundland, 1863–1943) og mannen Birger M. Matheson (1859–1935) og hadde ei seks år eldre syster, Johanna (1900–1944). 

Ho fekk namn etter farmora si Thora Matheson, fødd Oppegaard (1830–1905). 

Faren var forretningsmann. Saman med broren sin eigde han manufakturfirmaet J. Matheson, som hadde vore i familien sidan 1852. Firmaet var den fyrste reine manufakturhandelen i byen, og hadde på sitt største 60–70 tilsette. Brørne hadde overtatt bedrifta etter sin far, som i 1890-åra hadde fått bygd den staselege forretningsgarden  i sentrum av Trondheim. Bygget er teikna av arkitekt .  

Thora arbeidde som disponent i firmaet. Økonomikunnskapane gjorde ho godt skikka til oppgåvene ho hadde som motstandskvinne under andre verdskrigen.

 Motstandskvinne 
miniatyr|Systrene Johanna (t.v.) og Thora i 1926. Foto: Peder O. Aune

Under andre verdskrigen kom begge Matheson-systrene tidleg med i motstandsarbeidet. Dei var tilknytta Trondheimsavdelinga (TXU) av etterretningsorganisasjonen XU. Ifølgje {motstandsmannen  var dei med heilt frå etableringa av organisasjonen. Johanna arbeidde ved Trondheim folkebibliotek og var sentral i kurerverksemda. Ho formidla meldingar til og frå kurerar i motstandsrørsla. 

Thora sørga, ifølgje Fougner, for distribusjon av pengar i XU-systemet. 

Hausten 1942 blei nettverket sprengt, og mange blei avslørte. 31. oktober blei Johanna arrestert. Ho blei fyrst plassert i Trondheim kretsfengsel avdeling B. Deretter blei ho send mellom Trondheim, Falstad og Grini. Den 2. mars 1943 blei Thora arrestert i Oslo. Ho blei også flytta mellom ulike fengsel. Våren 1943 sat begge systrene ein periode fengsla i Trondheim, men det er usikkert om dei sat fengsla på same stad i byen. Tyskarane brukte fleire lokale som fengsel. Medan dei sat fengsla i Trondheim, døydde mora deira, og dei fekk lov til å delta i bisetjinga, med soldateskorte.

Begge systrene sat fengsla på Falstad i perioden 20. mai til 8. desember 1943. Deretter blei begge sende til Grini, før Johanna igjen blei send tilbake til Trondheim og Falstad for nokre månader.

I 1944 sat begge systrene på Grini i sju månader, før Johanna i juli 1944 blei send til konsentrasjonsleiren Ravensbrück i Tyskland. Thora stod også på lista over dei som skulle sendast med fangetransporten til Tyskland, men leiinga ved Grini hadde behov for ho som arbeidsleiar ved vaskeriet der, så ho blei heldt tilbake. Ho blei på Grini til krigen tok slutt.

 Etter krigen 
Thora Matheson fortsette å møte andre medlemmar av TXU etter krigen, og i 1946 var ho med på å skipe Trondheim og omegns avdeling av . Ho sat også ei tid i det fyrste, mellombelse styret til avdelinga.

Nokre år etter krigen gifta Thora seg med n i Sør-Trøndelag, Trygve Næs. Dei fekk ingen barn. Næs hadde to barn fraå det første ekteskapet sitt. Thora hadde vore guvernante for dei, og ei tid etter at den fyrste kona til Næs døydde, gifta Thora og doktor Næs seg.

 Drontheim 
Våren 2025 set Trøndelag Teater opp framsyninga Drontheim av  på hovudscena. Tema for stykket er kvinners innsats under andre verdskrigen, og hovudpersonane er systrene Thora og Johanna Matheson. Handlinga er lagd til perioden 5.–9. oktober 1942, «den mørkeste uka i norsk og trøndersk krigshistorie», men manusforfattaren og dramatikaren Matheson understreka at dette ikkje er ein dokumentar, men eit drama som bygger på verkelege hendingar og historiske personar. Etter 15 års research, som omfatta «samtaler med XU-agenter, skriftlige vitnesbyrd, intervjuopptak, faglitteratur, masteroppgaver og arkivmateriale», hadde stykket urpremiere 31. januar 2025. Dei historiske hendingane som er ramma for manuskriptet er gjennomgått med historikarar på dei ulike fagfelta. Dramatikaren er dotterdotter av tremenningen til systrene, som også var fosterbroren deira.

 Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Thora Matheson» frå , den 16. mars 2025.

Kategori:Norske disponentar
Kategori:Folk frå Trondheim
Kategori:Medlemmar av XU