Purpurmarihand

Purpurmarihand (Dactylorhiza majalis ssp. purpurella) er ei plante i marihandslekta Dactylorhiza i orkidéfamilien (marihandfamilien) Orchidaceae.

 Systematikk 
Purpurmarihand blei tidlegare ofte rekna som ein eigen art, D. purpurella, men blir no rekna til kongsmarihand-gruppa D. majalis, og har status som underart. Heile gruppa er tetraploid og har truleg kome til ved hybridisering mellom dei to diploide plantene engmarihand (D. incarnata) og skogmarihand (D. maculata ssp. fuchsii), kopla med dobling av kromosomtalet.

Andre underartar av kongsmarihand i Noreg er smalmarihand (ssp. sphagnicola) og lappmarihand (ssp. lapponica). I Sør-Sverige og Danmark veks nominatunderarten (ssp. majalis).

I Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean (2019) og i WFO – The World Flora Online er purpurmarihand rekna som underart, medan Plants of the World Online reknar taksonet som ein eigen art D. purpurella.

Utbreiing
Purpurmarihand er bunden til kalkrikt sanddynelandskap nær sjøen i Rogaland, Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal. Planta har òg vore funne i Ørland i Trøndelag, men kan vere utgått der. Purpurmarihand er freda, men er truga av både redusert beite og nedbygging av lokalitetar. Purpurmarihand er derfor på Norsk raudliste for artar (2021) med statusen sterkt truga (EN).

Arten finst òg i Danmark (status LC, dansk namn purpur-gøgeurt) og på Færøyane (VU, sera sjáldsom, færøysk namn reyður børkubóndi). I den danske Naturbasen er det oppgitt to varietetar:
D. majalis ssp. purpurella var. purpurella (LC, dansk namn purpur-gøgeurt)
D. majalis ssp. purpurella var. cambrensis (LC, dansk namn vendsyssel-gøgeurt)

På Dei britiske øyane er purpurmarihand (engelsk namn northern marsh orchid) rekna som ein art D. purpurella og er rekna som livskraftig (LC) i både den britiske og den irske raudlista, på same måte som lokalt i England og Wales, og han er ikkje nemnd for tiltak i Skottland. Ein har tidlegare rekna med to underartar (ssp. purpurella og ssp. cambrensis), som no blir rekna som varietetar. Underarten ssp. cambrensis (engelsk namn Welsh marsh orchid) har vore verna gjennom den britiske Handlingsplan for biodiversitet  og er rekna som sårbar (VU) i Wales og Skottland.

I Nederland er purpurmarihand nyleg funne på Dei vestfrisiske øyane og på fastlandet heilt i nord. Han er så langt ikkje raudlistevurdert.

 Hybridar 
Hybridar mellom purpurmarihand og grasmarihand (Dactylorhiza incarnata ssp. incarnata × majalis ssp. purpurella eller Dactylorhiza ×latirella) er funne på det nordlege Vestlandet i Noreg, i Danmark og i dei nordlege delane av Dei britiske øyane. I Danmark er det òg registrert hybridar mellom purpurmarihand og dynemarihand (Dactylorhiza incarnata ssp. coccinea × majalis ssp. purpurella).

Hybridar med flekkmarihand (Dactylorhiza maculata ssp. maculata × majalis ssp. purpurella eller Dactylorhiza ×formosa) er i Noreg registrert i Rogaland og Sogn og Fjordane, og han finst òg i Danmark. Denne hybriden er registrert med eitt funn frå 1987 på Færøyane, og på Dei britiske øyane er han rekna som den vanlegaste orkidéhybriden i den nordlege delen av Storbritannia og i Irland. Ganske vanleg på Dei britiske øyane er òg hybriden mellom purpurmarihand og skogmarihand (Dactylorhiza maculata ssp. fuchsii × majalis ssp. purpurella eller Dactylorhiza ×venusta), men han er ikkje funne i Norden. Hybridar med stormarihand (Dactylorhiza majalis ssp. praetermissa × majalis ssp. purpurella eller Dactylorhiza ×salteri) er svært sjeldne og er berre funne i Wales.

På dei britiske øyane er det registrert hybridar med grønkurle (Dactylorhiza majalis ssp. purpurella × viridis eller Dactylorhiza ×viridella) i Irland og på Hebridane i Skottland.

Purpurmarihand kan òg danne ein intergenerisk hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med grannbrudespore (Dactylorhiza majalis ssp. purpurella × Gymnadenia borealis eller ×Dactylodenia varia). Han er funnen i Nord-England, Skottland og Irland.

 Vernetiltak 
I samband med Ryfast-utbygginga blei Vegvesenet i mars 2015 pålagt å flytte ein forekomst av purpurmarihand frå midtrabatten på motorvegen til Mostun ved Mosvatnet i Stavanger.

 Referansar 

Genetisk variasjon og taksonomi i gruppa blir handsama i: 

 Bakgrunnsstoff 


Kategori:Orkidear i Noreg
Kategori:Orkidear i Danmark
Kategori:Orkidear på Færøyane
Kategori:Orkidear i Storbritannia
Kategori:Orkidear i Irland
Kategori:Orkidear i Nederland
Kategori:Marihandslekta