Vårmarihand

Vårmarihand (Orchis mascula) er ei plante i vårmarihandslekta Orchis i orkidéfamilien (marihandfamilien) Orchidaceae.

 Utsjånad 
Vårmarihand kan bli kring 30 centimeter høg og har eit aks med purpurraude blomar, som har ei stor tredelt leppe med store «venger». Den indre delen av leppa er gjerne lys, ofte nesten kvit. Arten blømer i mai og er ein av våre tidlegaste orkidear.

 Systematikk 
I Baltikum er det omtalt ein underart ved sidan av nominatunderarten (ssp. mascula):
 O. mascula ssp. speciosa (òg kalla ssp. signifera) 

Utbreiing
Vårmarihand toler meir tørke enn dei fleste orkideer, men treng kalkrik jord. I Noreg veks han i hovudsak i kystnære område nord til Troms. Vårmarihand er i raudlistevurderinga (2021) rekna som livskraftig (LC).

Arten finst òg i Sverige (LC) (svensk namn: Sankt Pers nycklar), i Danmark (LC) (dansk namn: tyndakset gøgeurt), i Finland (NT) (finsk namn: miehenkämmekkä) og på Færøyane (CR) (færøysk namn: kalmansbørkubóndi).

Vårmarihand (engelsk namn: early purple orchid) er vanleg over det meste av Dei britiske øyane. I både den britiske og den irske raudlista har arten status som livskraftig (LC), på same måte som lokalt i England og Wales, og han er ikkje nemnd for tiltak i Skottland.

I Estland (estisk namn jumalakäpp) veks vårmarihand mest på øyane og vest på fastlandet. Han er rekna som nær truga (NT). I Latvia (latvisk namn vīru dzegužpuķe) veks arten spreidd på fukteng og er klassifisert som sjeldan (kategori 3 – samazinās). I Litauen (litauisk namn vyriškoji gegužraibė) veks arten spreidd, mest i nordvest. Han er rekna som sårbar (VU).

I Benelux veks arten (nederlandsk namn mannetjesorchis, fransk namn orchis mâle) vilt i Nederland berre i Limburg. I Belgia er han svært sjeldan i Flandern, noko vanlegare i Vallonia. I den nederlandske raudlista er arten rekna som sterkt truga (EN, bedreigd). I Belgia er han rekna som sterkt truga (EN, bedreigd) i Flandern og nær truga (NT, espèce quasi menacée) i Vallonia. I Luxembourg er han rekna som sårbar (VU).

 Hybridar 
Hybriden mellom vårmarihand og alpenøklar (Orchis mascula × spitzelii eller Orchis ×petterssonii) er lista opp i  svenske Artfakta, men det er uvisst om hybriden verkeleg er observert. I England er det påvist at vårmarihand kan danne hybridar med purpurnøklar (Orchis mascula × purpurea), registrert i Kent.

Vårmarihand kan òg danne ein intergenerisk hybrid (hybrid mellom ulike slekter) med narrmarihand (Anacamptis morio × Orchis mascula eller ×Anacamptorchis moriorides). Hybriden er observert sporadisk i England og Wales, medan det er uvisst om ei registrering i Småland i Sverige er reell.

 Kommuneblome 
Det er framlegg om at vårmarihand skal vere kommuneblome for Austevoll kommune.

 Referansar 

 Bakgrunnsstoff 


Kategori:Orkidear i Noreg
Kategori:Orkidear i Sverige
Kategori:Orkidear i Danmark
Kategori:Orkidear i Finland
Kategori:Orkidear på Færøyane
Kategori:Orkidear i Storbritannia
Kategori:Orkidear i Irland
Kategori:Orkidear i Estland
Kategori:Orkidear i Latvia
Kategori:Orkidear i Litauen
Kategori:Orkidear i Nederland
Kategori:Orkidear i Belgia
Kategori:Orkidear i Luxembourg
Kategori:Vårmarihandslekta
Kategori:Austevoll kommune