Austersjøfinsk lydhistorie

Austersjøfinsk lydhistorie er lydhistoria til dei austersjøfinske språka, ein viktig del av den austersjøfinske språkhistoria.

Dei austersjøfinske språka er ei klårt avgrensa gruppe nærskylde språk, og hovudtrekka i den austersjøfinske lydhistoria har vore klår lenge. Det er likevel framleis opne spørsmål, som t.d. den interne klassifiseringa av språkfamilien, noko som lydhistoria kan gje svar på.

 Vokalane 
Vokalsystema skil seg frå kvarandre i trykksterk (første) og trykklett staving, så vi ser på dei kvar for seg. 

 Vokalane i første staving 
 Korte vokalar 
For å rekonstruere vokalsystemet i uraustersjøfinsk samanliknar vi samsvaret mellom ulike ord i dei austersjøfinske språka, og i tillegg også tilsvarande ord i dei andre greinene av uralsk. Ein slik rekonstruksjon er framstilt av Kaisa Häkkinen (1985:52ff), og det er hennar framstilling denne presentasjonen bygger på. 

Häkkinen sett opp følgjande ordformer som representantar for dei korte vokalane i austersjøfinsk:

Kort *i ( < *ilma)
 Austersjøfinsk    Andre uralske språk finsk  ilma      luft       nordsamisk      albmi luft karelsk  ilma    luft      komi jen       gud votisk  ilma     luft      udmurtisk   in       himmel estisk  ilm     luft      mansisk   ēləm       luft livisk  īlma     verd      hantisk   itəm       luft

Som andre døme reknar Häkkinen opp finsk ikä "alder", imeä, "suge", itse "sjølv", kivi "stein", nimi "namn", pilvi"sky" og silmä "auge".

Kort *e ( < *elä-)
 Austersjøfinsk    Andre uralske språk finsk  elää      leve       nordsamisk      eallit leve karelsk  eleä    leve      austmarisk ilaš       leve vepsisk  el´ädä     leve      komi   ovni̮       leve votisk  elǟ    leve      udmurtisk   uli̮ni̮       leve estisk  elada      leve      mansisk   jalt-       bli betre livisk  je´llə̑     leve      hantisk   jĕlpəɣlä       vakne til liv                              ungarsk   él       leve                              nenetsisk   jīl´ē-      leve

Som andre døme reknar Häkkinen opp finsk enä oppr. tyding: "stor", kehä "ring, omkrins", keri(tuohi) "neverrull", mennä "dra av garde", pelätää "bli redd", pesä "reir", vesi "vatn", vetää" "dra".

Kort *ä ( < *käte)
 Austersjøfinsk    Andre uralske språk finsk  käsi      hand       nordsamisk      giehta hand karelsk  käzi    hand      erzja ked´       hand vepsisk  käźi     hand      austmarisk   kit̮       hand votisk  čäsi    hand      komi   ki       hand estisk  käzi      hand      udmurtisk   ki       hand  livisk  ke´iž     hand      mansisk   kāt       hand                              hantisk   ket       hand                              ungarsk   kéz     hand

Som andre døme på opphavleg kort ä i reknar Häkkinen opp finsk jänne "sene", jää (< *jäŋe-) "is", nähdä "sjå", pää (< päŋe). täi "lus" og väki oppr. "kraft".

Kort *ü ( < *sükśe)
 Austersjøfinsk    Andre uralske språk finsk  syksy      haust       nordsamisk      čakča haust karelsk  sükšü    haust      erzja śokś       haust vepsisk  sügüz     haust      austmarisk   šə̑žə̑      haust votisk  süčüzü    haust      udmurtisk   siźi̮l  haust estisk  sügis      haust      mansisk   takwəs       haust  livisk  si´kš     haust      hantisk   sĕkwəs       haust                              ungarsk   ösz       haust

Som andre døme på opphavleg kort ü i finsk reknar Häkkinen opp finsk kynsi "nagl", nysi "skaft" (på arbeidsreidskap), sydän "hjarte", syli "fang", sylki "spytt", sysi (i dag som forledd i t.d. sysimusta "heilt svart"), tymä "lim".

Kort *u ( < *pure)
 Austersjøfinsk    Andre uralske språk finsk  purra      bite       nordsamisk      borrat ete karelsk  purra    bite      erzja poŕems      bite vepsisk  purda     bite      austmarisk   puraš     bite votisk  purra    bite      komi  purni̮  bite estisk  pureda      bite      udmurtisk   puri̮ni̮       bite  livisk  pu´rrə̑     bite      mansisk   pur-       bite                              hantisk   părDa       bite

Som andre døme på opphavleg kort u i finsk reknar Häkkinen opp finsk kulkea "vandre", lukea "lese" pura "meisel", tuli "eld" og tuntea "kjenne".

Kort *o ( < *voje "feitt")
 Austersjøfinsk    Andre uralske språk finsk  voi      smør, feitt       nordsamisk      vuodja smør, feitt karelsk  voi    smør, feitt      erzja oj     smør, feitt vepsisk  voi     smør, feitt      austmarisk   üj     smør, feitt votisk  ve̮i    smør, feitt      komi  vi̮j  smør, feitt estisk  või      smør, feitt      udmurtisk   ve̮j      smør, feitt  livisk  vui    smør, feitt      mansisk   uj       smør, feitt                              hantisk   uj      smør, feitt                              ungarsk   váj     smør, feitt

Som andre døme på opphavleg kort o i finsk reknar Häkkinen opp finsk koivu "bjørk", kolme "3" kota "gamme", olla "å vere", otava "laksegarn" og polvi "kne".

Kort *a ( < *maksa "lever")
 Austersjøfinsk    Andre uralske språk finsk  maksa      lever       umesamisk      müeksee lever karelsk  makša    lever      erzja makso    lever vepsisk  maks     lever      austmarisk   mokš     lever votisk  mahsa    lever      komi  mus  lever estisk  maks     lever     udmurtisk   mus      lever livisk  maksà    lever      mansisk   mājt      lever                              hantisk   muXət     lever                              ungarsk   máj     lever                              nenetsisk   mi̮d     smør, feitt

Som andre døme på opphavleg kort a i finsk reknar Häkkinen opp finsk ala "ned", antaa "gje" kala "fisk", pala "ein bit", sala "hemmeleg" og varis "kråke".

I tillegg til desse vokalane finst det i finsk og fleire andre austersjøfinske språk kort ö. Orda med ö har ikkje samsvar i dei andre greinene av den uralske språkfamilien, så konklusjonen er at ö er ein yngre vokal i språksystemet.

 Lange vokalar og diftongar 

Dei lange vokalane i, u går attende til lange vokalar i dei andre uralske språka. Det same gjer vokalane e, o, dei har vorte diftonger til ie, uo i dei fleste austersjøfinske språka. Dei austersjøfinske språka har også felles ord med dei lange vokalane ü, ä, ä, men for desse orda har ikkje orda i slektspråka lang vokal. Framstillinga byggjer på Häkkinen 1985:54ff.

Lang *i ( < *vīte "fem")
 Austersjøfinsk    Andre uralske språk finsk  viisi      fem      nordsamisk      vihta fem karelsk  viisi    fem      erzja vet´e    fem vepsisk  viž     fem      austmarisk   vič     fem votisk  vīsi    fem      komi  vit  fem estisk  viis     fem     udmurtisk   vit´      fem livisk  viž    fem      mansisk   at      fem                             hantisk   wet     fem                             ungarsk   öt     fem                             nenetsisk   ju´     ti

Det er ikkje mange ord som er rekonstruert med lang ī, to er likevel piiri "ring, omkrins" og niini.

Lang *u ( < *kūle- "høyre")
 Austersjøfinsk    Andre uralske språk finsk  kuulla      høyre      nordsamisk      gullat høyre karelsk  kuule-    høyre      erzja kul´ems    høyre vepsisk  kulda    høyre      austmarisk   kolaš     høyre votisk  kūlla    høyre      komi  ki̮vni̮  høyre estisk  kuulda     høyre     udmurtisk   ki̮li̮ni̮      høyre livisk  kūl    høyre      mansisk   Xūli     høyre                             hantisk   Xutta     høyre                             ungarsk   hall  (?)   høyre                             nenetsisk   Xā  (?)  øyre

Andre ord med lang *ū er kuusi "seks", muu "annan", tuuli "vind", uuhi.

Lang *e ( < *kēle- "tunge")
 Austersjøfinsk    Andre uralske språk finsk  kieli     språk, tunge      nordsamisk      giella språk karelsk  kieli   språk, tunge      erzja kel´    tunge vepsisk  kel´    språk, tunge      austmarisk   kə̑l     streng  votisk  čēli    språk, tunge      komi  ki̮v  språk estisk  keel    språk, tunge     udmurtisk   ki̮l     språk livisk  kēl´    språk, tunge      sørmansisk   kelä     høyre                             hantisk   ket     høyre                             ungarsk   śie     høyre                             nenetsisk   Xā  (?)  øyre

Det er ein gammal lang *ē også i liemi, ‘kjøttkraft’, mieli, ‘sinn’, niella, ‘svelgje’, pieli.

Lang *o ( < *ńōle, ‘pil’)
 Austersjøfinsk    Andre uralske språk finsk  nuoli     pil      nordsamisk      njuolla pil onegakarelsk  nuoli   pil      erzja nal    pil estisk  nool    spil      austmarisk   nölö    pil  livisk  nùol   pil      komi  ńev  pil                       udmurtisk  ńe̮l    pil                        sørmansisk   ńāl    pil                             hantisk   ńot    pil                             ungarsk  nyíl   pil                             nenetsisk   tūńńu  børse (eld + pil)

Det er ein gammal lang *ō også i kuolla, ‘døy’, nuolla, ‘sleike’, suoli, ‘tarm’, suoni, ‘sene’.

I tillegg til desse fire vokalane har dei austersjøfinske språka også ord med lang *ā, *ǟ, *ǖ, *ȫ. I og med at orda er felles for alle dei austersjøfinske språka må lydutviklinga som har ført til dei lange vokalane gå attende til tida då austersjøfinsk var eitt språk. Attom dei lange vokalane er det fleire språklege endringar, dei fleste av dei er vokalisering  av *j, *v og *ŋ.

    tyding  finsk   estisk  urfinsk-samisk  erzja lår sääri     sär    *säjer   śejer hoggorm  kyy   küü    *küje kuj ete  syö-    söö   *söv < *seve  sevems  arbeid  työ   töö   *töv < *teve   t´ev måne  kuu    kuu  *kuŋe  kov mus  hiiri    hiir    *šiŋere  čejer

Dei austersjøfinske språka har fleire diftongar. Diftongane ie, üö, uo er resultat av diftongering av lang ē, ō, ū. Dei er ikkje diftongert i alle dei austersjøfinske språka, så denne utviklinga må vere frå etter at språka skilde seg frå kvarandre. Diftongar som sluttar på trong vokal er på si side fells for alle dei austersjøfinske språket.

Denne tabellen viser au og ei, den første, hauta "grav", frå eit germansk lån *sauþa "grop" (jf. det norske stadnamnet Sauda), og i det andre, seitsemän "sju" går diftongen ei attende til eŋ (jf. urf. *śeŋ́će).

    Språk  "grav"  "sju" finsk  hauta     seitsemän    karelsk  hauda   seiččemän    vepsisk  haud   śeič́č́emän   votisk  auta    seicē   estisk  haud    seitse   livisk  ōda    seìs  

 Frå uraustersjøfinsk til dei moderne språka 

På bakgrunnen av samanstilling ovafor kan vi rekonstruere dette vokalsystemet for uraustersjøfinsk, dvs. det felles urspråket for austersjøfinsk og samisk :

      Korte vokalar   Lange vokalar Høg  i       ü      u       i:       u: Mid  e               o       e:      o: Låg  ä               a              

Som vi har sett har vi for både dei korte vokalane i, e, ä, y, u, o, a og for dei lange vokalane ī, ē, ō, ū funne tilsvar i dei andre uralske språka. Dei er også felles for dei austersjøfinske språka. Diftongar der andre vokal er trong kjem frå lånord eller frå vokal + konsonant-samband. Resultatet for dei moderne språka blir altså slik.

      Korte vokalar   Lange vokalar   Diftongerte lange vok. Høg  i       y       u       i:       y:       u:       ie       yö  uo Mid  e       ö       o       e:       ö:       o:       Låg  ä               a       ä:               a:      

 Vokalane i andre staving 

For ur-finsk-samisk kan vi rekonstruere vokalsystemet for andre stavinga i ordet:Korhonen 1988:271

      Vokalar  Mid  e       o  Låg  ä       a 

 Konsonantane 

Konsonantane i det finsk-samiske urspråket

For å rekonstruere konsonantsystemet i austersjøfinsk går vi gjennom dei ulike konsonanttypane i dei ulike språka. 

Lukkelydar 
Lukkelydane p, t, k er uforandra i dei fleste språka (estisk -b- representerer standardortografien, uttale er [p]). 

*p- ( < *pesä "reir), *-p- (< śepä "hals")
Initial konsonant   Konsonant mellom vokalane finsk  pesä         nordsamisk      beassi    finsk  sepä         nordsamisk      čeabet  karelsk  pesä      erzja pize         karelsk  šepä      erzja śive    vepsisk  pezä       austmarisk  pə̑žaš         vepsisk  śeba       austmarisk  šüj   votisk  pesä       komi   poz                      komi   śi̮li estisk  pesa        udmurtisk   puz      estisk  seba        udmurtisk  si̮l livisk  pjezà       mansisk   pit´i       livisk  sebà       mansisk   sip                             hantisk   pĕl                              hantisk  sapet                           ungarsk   fészek                             ungarsk                             nenetsisk   pid´e                          nenetsisk     

Andre ord med opphavleg initial p er finsk pala, ‘bit’, palaa, ‘brenne’, panna, ‘setje’, pelätä, ‘frykte’, perä, "bak’, pii, ‘tann, rivetind’, pilvi ‘sky’, poika ‘gut’. p mellom vokalar finst i finsk hupa, ‘udryg, sløsaktig’, kupinas, ‘symjeblære’, repo, ‘rev’, sopa, ‘klesdrakt’.

*t- (< tälvä, "vinter"), *-t- (< kota, ‘hytte, gamme’)
Initial konsonant   Konsonant mellom vokalane finsk  talvi         nordsamisk      dálvi    finsk  kota         nordsamisk      goahti  karelsk  talvi      erzja t´el´e         karelsk  koda    erzja kudo    vepsisk  tal´v       austmarisk  tele         vepsisk  koda       austmarisk  kuđo votisk  talvi       komi   te̮v        votisk  kota     komi   kola estisk  talv        udmurtisk   tol      estisk  koda        udmurtisk  kuala livisk  tōla       mansisk   tāl      livisk  kuodà       mansisk                              hantisk   tĕtə                              hantisk  Xot                           ungarsk   tél                             ungarsk   ház

Andre ord med initial t er te "dokker", touko "vår", tuli "eld", tuntea "kjenne, føle", tuoda "bringe", tyvi "rot", täi "lus". t mellom vokalar har vi i finsk pata "gryte", sata "hundre", vetää "dra".

*k (< kakta, "2"), *-k- (< joke, "elv")
Initial konsonant   Konsonant mellom vokalane finsk  kaksi         nordsamisk  guokti       finsk  joki         nordsamisk      johka  karelsk  kakši      erzja        kavto        karelsk  kogi    erzja Jov (stadnamn)    vepsisk  kakś       austmarisk   kok          vepsisk  d´ögi       austmarisk  - votisk  kahsi       komi          kik         votisk  je̮či     komi   ju estisk  kaks        udmurtisk    kik        estisk  jõgi        udmurtisk  ju- livisk  kakw       mansisk         kit´     livisk  jo´G       mansisk   jā                           hantisk     kĕt                               hantisk  jŏɣən                           ungarsk      két                               ungarsk   -jó                          nenetsisk    śid´e                             nenetsisk   jaXā

Gamle uralske ord på k- er det mange av, t.d. finsk kala, ‘fisk’, kantaa, ‘bere’, kehä, ‘ring’, kieli, ‘tunge, språk’, kivi, ‘stein’, kolme, ‘3’, kota, ‘gamme’, kuolla, ‘døy’, kynsi, ‘nagl’, käsi, ‘hand’. Ord med k i intervokalisk posisjon er t.d. ikä, ‘alder’, lukea, ‘lese’, taka, ‘bak’, väki, ‘folk’.

Affrikatar 

*č- (< čappama, "sur"), -č- ( < kečä, "ring")
Initial konsonant   Konsonant mellom vokalane finsk  hapan          nordsamisk   -        finsk  kehä         nordsamisk      giessat karelsk  hapan       erzja        čapamo        karelsk  kehä    erzja či    vepsisk  hapata      austmarisk   šop          vepsisk         austmarisk  keče votisk  apō           komi                votisk        komi   kič estisk  hapu         udmurtisk           estisk  keha       udmurtisk  koš livisk  ap̀pə̑n        mansisk              livisk          mansisk   

Opprinneleg č har vorte h i dei austersjøfinske språka, men falle bort i votisk og livisk.

*ć- (< ćolme, "knute"), -ć- (< ićä) 
Initial konsonant   Konsonant mellom vokalane finsk  solmu          nordsamisk  čuolbma      finsk  isä         nordsamisk      áhčči karelsk  šolmu       erzja        śulmo        karelsk  izä    erzja oćä "fars eldre bror"    vepsisk  sol´m       austmarisk            vepsisk  ižä       austmarisk  iza votisk  selmu         komi                  votisk  izä      komi    estisk  solm         udmurtisk           estisk     isa     udmurtisk  koš livisk   suol̄ḿ       mansisk             livisk      izà     mansisk   niśśè

Opprinneleg ć har vorte s initialt i dei austersjøfinske språka. Mellom vokalar har  ć  vorte s, men i aust og sør z. I samisk har  ć vorte til č.

Sibilantar 

*s- (< süle, "fang"), -s- ( < *pesä)
Initial konsonant   Konsonant mellom vokalane finsk  syli          nordsamisk   salla        finsk  pesä        nordsamisk      beassi karelsk  šüli       erzja        sel´       karelsk  pesä       erzja  pize    vepsisk  sül´      austmarisk   šülö          vepsisk   peza      austmarisk  pə̑žaš votisk  süli           komi        si̮v         votisk  pesä       komi   poz estisk  süli         udmurtisk     sul      estisk  pesa         udmurtisk  puz livisk  si´l´       mansisk         tal     livisk   piezà      mansisk    pit´i

Ord på s- er t.d. sala, ‘hemmeleg’, soutaa, ‘å ro’, suoni, ‘åre’ og suvi ‘(for)sommar’. Intervokalisk -s- er t.d. kesä ‘sommar’, kuusi ‘gran’.

*ś- (< śilmä, "auge"), -ś- ( < *kuśV "spørje")
Initial konsonant   Konsonant mellom vokalane finsk  silmä          nordsamisk   čalbmi        finsk  kysyä        nordsamisk      gahččat karelsk  šilmä       erzja        śel´me       karelsk  küšüö       moksja  kiźəft´ms    vepsisk  silm       austmarisk    šińča          vepsisk   küzuda      austmarisk  - votisk  silmä           komi        śin         votisk  čüsüä       komi   - estisk  silm         udmurtisk     śin      estisk  küsida         udmurtisk  - livisk  sīlma       mansisk         sam     livisk   ki´zzə̑      mansisk  -

Ord med opprinneleg ś er m.a. suu, ‘munn’, sydän, ‘hjarte’, sylkeä ‘å spytte’.

Uraustersjøfinsk til dei moderne språka 

På bakgrunn av dei nære slektspråka samisk og mordvinsk er det mogleg å rekonstruere dette konsonantsystemet, notert med det finskugriske fonetiske alfabetet.

 Lab  Alv  Pal  Retr  Vel  p  t  	 	  k	       ć	 č 		    s  ś	 š 		    δ  δ´ 	 		 v           j	 m  n  ń	 	  ŋ	    l  l´ 	 		    r        		

I finsk har s og ś vorte s, men š har vorte h.  Her er slektspråka meir konservativ: s, ś, š er bevart i både dei mordvinske og permiske språka.

Nasalar 

I utgangspunktet har det vore fire nasalar, *m, *n, *ń, *ŋ. Av desse er dei to første bevart. Palatal *ń har falle saman med *n, mens *ŋ har falle bort i alle andre posisjonar enn foran k, slik at det i dag er meir 

*m-/*-n- (< mene-, "gå, dra")
 finsk  mennä          nordsamisk   mannat      karelsk  männä       austmarisk        mijaš   vepsisk  mändä     komi   munni̮     votisk  mennä         udmurtisk        mi̮ni̮ni̮  estisk  minna         mansisk     mini                   khantisk         menta  

Andre ord er t.d. maksa, ‘lever’, miniä, ‘svigerdotter’, muna, ‘egg’.

*n-/*-m- (< *nime, "namn")
 finsk  nimi          nordsamisk   namma karelsk  ńimi       erzja        l´em  vepsisk  nimi       austmarisk    lüm  votisk  nimi           komi        ńim estisk  nimi         udmurtisk     ńim livisk  ni'm       mansisk         nam

Ord med opprinneleg -m- er m.a. emä "mor",  imeä "suge", suomu "fiskeskjell". Ord på *n- er neiti "ungjente", nysi "skaft på verkty" og nähdä "å sjå".

*ń- (< *ńele, "svelgje")
 finsk  niellä          nordsamisk   njiellat karelsk  ńiellä       erzja        ńil´ems  votisk  nēllä       austmarisk    nelaš estisk  neelda           komi        ńi̮kavni̮ livisk  nielə̑         udmurtisk     ńi̮li̮ni̮            mansisk         ńalt            ungarsk         nyel (<ny> = ń)            nenetsisk         ńāllā

Ord med opprinneleg ń- er m.a. neljä "4",  nuoli "pil", nuolla "sleike".

*-ŋ- (< *jäŋe, "is")
 finsk  jää          nordsamisk   jiekŋa karelsk  jeä       erzja        ej  vepsisk  d´a       austmarisk    ij votisk  jǟ           komi        ji estisk  jää         udmurtisk     je̮  livisk jeì          mansisk         jāŋk            khantisk        jeŋk            ungarsk         jék

Ord med opprinneleg *-Ŋ- er m.a. kuu (< *kuŋe) "måne",  pii (< piŋe)  "flint".

Moderne finsk

Moderne finsk har gått gjennom fleire endringar, og har mista både palatale og retroflekse konsonantar:

 Lab  Alv  Pal  Retr  Vel  Far  p  t/d  	 	  k	    s   	   	   h	 v           j	 m  n   	 	  ŋ	    l    	 		    r        		

 Fotnotar 

 Litteratur 
Häkkinen, Kaisa 1985: Suomen kielen äänne- ja muotorakenteen historiallista taustaa. Åbo: Finska institutionen vid Åbo akademi.
Kallio, Petri (2006): Suomen kantakielten absoluuttista kronologiaa Virittäjä 110. Summary: On the absolute chronology of proto-languages of Finnish.
 Kallio, Petri (2014). "The Diversification of Proto-Finnic". In Ahola, Joonas; Frog (red.). Fibula, Fabula, Fact: The Viking Age in Finland (Studia Fennica Historica 18). Helsinki, Finland: Finno-Ugric Society.
 Kettunen, Lauri (1960). "Suomen lähisukukielten luonteenomaiset piirteet". Suomalais-Ugrilaisen Seuran Toimituksia. 119.
 Korhonen, Mikko 1988: The history of the Lapp language. Sinor, Denis: The Uralic languages. Description, history and foreign influences]. Leiden: E.J. Brill. s. 264-278.
 Laakso, Johanna (2001). "The Finnic languages: Typology and contact". I Dahl, Ö.; Koptjevskaja-Tamm, M. (red.). The Circum-Baltic languages. Volume I: Past and Present. Amsterdam: John Benjamins.
 Laanest, Arvo (1982). Einführung in die ostseefinnischen Sprachen (in German). Translated by Laanest. Hamburg: Buske.
 Sammallahti, Pekka (1977).  Suomalaisten esihistorian kysymyksiä. Virittäjä: 119–136.
 Viitso, Tiit-Rein (1998). "Fennic". I Abondolo, Daniel (red.). Uralic languages. Routledge.

Kategori:Austersjøfinske språk
Lydhistorie