Adygisk

Adygisk, også kjent som adygé eller vesttsjerkessisk, er eit kaukasisk språk. Saman med det nærskylde språket kabardinsk utgjer det den tsjerkessiske greina av den nordvestkaukasiske språkgruppa. Språket er knytt til folkegruppa adygarar, og blir tales av kring  i Kaukasus – hovudsakleg i Republikken Adygia i Russland – og omtrent  i Tyrkia, i tillegg til i spreidde grupper på Balkan, i Irak, Jordan og Syria.Adygeisk (14. august 2015). I Store norske leksikon. Henta 6. juni 2016.

Adygisk har ifølgje språkleksikonet Ethnologue  talarar totalt. 

Adygisk fekk eige skriftspråk i 1918, etter oktoberrevolusjonen.

Adygisk i Russland og Kaukasus
Republikken Adygia, som har namn etter adygarane, huser den største delen av adygisktalande i  Russland. Ifølgje folketejlinga i 2010 var talet på talarar ; ingen var einspråklege. Folketeljinga opplyser også at den etniske folkesetnaden var på .

Adygisk utanfor Tsjerkessia og Kaukasus
Store norske leksikon anslår omtrent  adygisktalande i Tyrkia, medan Ethnologue anslår  i 2014, med ingen einspråklege ifølgje ei folketeljing i 1965. Adygisktalande folk er spreidde over Tyrkia, blant anna i Sentral- og Vest-Anatolia, Kayseri, Tokat, Kahramanmaraş og fleire andre provinsar. Den adygiske busetnaden i Tyrkia er eit resultat av tsjerkessisk diaspora fordriven under den russisk-tsjerkessiske krigen (omtrent 1763–1864).

Adygisk blir lært bort i Jordan ved skolen for jordanske adygarar, Prins Hamza ibn al-Hussein vidaregåande skule, i Amman. Denne skulen, som blei skipa av adygiske jordanarar med støtte frå den avdøde kong Hussein av Jordan, er ein av dei første skulane for adygarsamfunna utanfor Tsjerkessia. Skulen har omtrent 750 jordanske adygiskstudentar, og har som eit av sitt fremste mål å verna adygisk språk og tradisjonar blant nyare generasjonar. Talet på adygisktalande i Jordan var omtrent  i 2013.

Adygisk blir tala av tsjerkessarar i Irak og av tsjerkessarar i Israel, der det blir brukt på landsbyskular. I Irak var talet på adygisktalande i 2014 omtrent , hovudsakleg busette i Bagdad, guvernementa Diyala, As Sulaymaniyah og Kirkuk, og i spreidde samfunn. I Israel var talet på adygisktalande i 2005 omtrent 3000, fordelt på to landsbyar med ein liten dialektforskjell.

Språket blir også tala av mange tsjerkessarar i Syria, sjølv om dei fleste syriske tsjerkessarar snakkar kabardinsk. Ethnologue rekna med rundt 35000 adygisktalande i Syria i 2014, hovudsakleg i distriktet Salkhad i As-Suwayda guvernement, og distriktet Daraa i Daraa guvernement.

I tillegg finst det ei lita adygisktalande gruppe i Nord-Makedonia på Balkan.

Truga status
Ifølgje UNESCO sitt kart frå 2009 med namnet UNESCO Map of the World's Languages in Danger («UNESCO-kart over verdas språk i fare»), var adygisk i 2009, med alle stammedialektane sine, klassifisert som «sårbart».

Språkdøme
Menneskerettserklæringa på adygisk og kabardinsk, saman med den opphavlege erklæringa på engelsk.
 Engelsk Adygisk KabardinskUniversal Declaration of Human Rights  Цlыф Фэшъуашэхэм Афэгъэхьыгъэ Дунэепстэу Джэпсалъ  C’ıf Feȿuaşexem Afeǵehıǵe Dúneyapstew Jepsał  Цlыху Хуэфащэхэм Теухуа Дунейпсо Джэпсалъэ  C’ıxu Xuefas̨exem Tyewxua Dúnyaýpsew Jepsałe Article 11-нэрэ пычыгъу  1-nere pıçıǵu1-нэ пычыгъуэ  1-ne pıçıǵueAll human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.  ЦIыф пстэури шъхьэфитэу, ялъытэныгъэрэ яфэшъуашэхэмрэкIэ зэфэдэу къалъфы. Акъылрэ зэхэшIыкI гъуазэрэ яIэшъы, зыр зым зэкъош зэхашӏэ азфагу дэлъэу зэфыщытынхэ фае.  C’ıf pstewri ȿhefitew, yałıtenıǵere yafeȿuaşexemreç’e zefedew qalfı. Aqılre zexeş’ıç’ ǵuazere yaꜧeȿı, zır zım zequeş zexaş’e azfagu dełew zefıs̨ıtınxe faye.  ЦIыху псори щхьэхуиту, я щIыхьымрэ я хуэфащэхэмрэкIэ зэхуэдэу къалъхур. Акъылрэ зэхэщIыкI гъуазэрэ яIэщи, зыр зым зэкъуэш зэхащӏэ яку дэлъу зэхущытын хуейхэщ.  C’ıxu psweri s̨hexuitu, ya s̨’ıhımre ya xuefas̨exemreç’e zexuedew qałxur. Aqılre zexes̨’ıç’ ǵuazere yaꜧes̨i, zır zım zequeş zexas̨’e yaqu dełu zexus̨ıtın xuyeýxes̨. 

 Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Adygisk» frå ,  den 8. april 2021.  

Kategori:Språk i Irak
Kategori:Språk i Jordan
Kategori:Språk i Russland
Kategori:Språk i Syria
Kategori:Språk i Tyrkia
Kategori:Agglutinerande språk
Kategori:Adygia
Kategori:Krasnodar kraj
Kategori:Utryddingstruga språk i Kaukasus