Hornlue

Hornlue, ladjo  eller ládju, etter den nordsamiske nemninga  ládjogahpir,Om kvinnenes luer blant sjøsamer i Lyngen er ei tradisjonell nordsamisk kvinnelue med ein hornforma topp. Den høgreiste, framoverbøygde kammen er skore til av ein uthola trestamme, plassert på bakhovudet og trekt med fargerikt stoff som lua elles.

Hornluer er kjende frå nordlege delar av Sápmi frå kring år 1700 til 1900. Luetypen var særleg vanleg i  austlege delar av Finnmark. Han var òg i bruk i finsk Lappland. Frå 1850-åra fordømde læstadianarane hovudplagget som eit «satans tegn», og lua gjekk ut av bruk i delar av Finnmark i løpet av hundreåret.

 Bakgrunn 

 Namn 
Nemningane ladjo, ládjuOm hornlue i Várjjat Sámi Musea (Varanger samiske museum) og laggjo kan visa til både hornet, altså trestykket inni, og til sjølve lua. I dialektar i området frå Nesseby til Karasjok har ein òg kalla hornet fierrå eller fierra,Alternative navn for luehorn i  Saviomuseet, innsamlet 1907  og luar utan dette trestykket sluobmo. Det austsamiske ládjogahpir kunne tidlegare òg skrivast laggjokâpper, eventuelt i kortforma laggjo, og på andre måtar. Alternative nordsamiske nemningar er čoarvegahpir.Betegnelse på gul kvinnelue fra 1800-tallet i Varanger Samiske Museum

Ladjo har òg blitt omtalt som konelue på norsk.  Eit sjeldnare namn er hjelmlue.

På finsk kallar ein luetypen sarvilakkiLapin kansa om hornlue i finsk tradisjonBildetreff etter søk på sarvilakki på finna.fi og kuumukka («månebøy»), på svensk hornmössaMösstomme til hornmössa i samisk husflid og på engelsk horned cap.

 Utforming og bruk 
mini|Studiar frå Inari i Finland på 1850-talet som viser korleis eit holt trestykke i luetoppen formar eit breitt, framoverbøygd horn med ein spiss framme og ein fot mot bakhovudet.
mini|«Finnekone fra Karasjok i Finmarken», foto frå 1860-talet av samisk konedrakt med sid kufte, skallar og tradisjonell hornlue. 
Hornlua minner om ei frygisk lue av fargerikt tekstil som er utstyrt med ein hornforma, uthola valk av tre inne i pullen. Hornet, som er trekt med stoff, gjev hovudplagget ein høg, krum kam som stig opp i nakken og over bakhovudet. Det har flat, brei topp med eit spisst nebb fremst og dannar ein baug- eller halvmåneforma krone øvst på hovudplagget. I tillegg blei luene pynta med dekorband, kniplingar og anna. Lua er staseleg, men kunne vera tung og upraktisk i bruk. Ho kunne hekta seg i greiner under sledekjøring, og det skal ha vore vanleg å slå eit skaut over i uvêr.

Trestykket vart tradisjonelt laga av furu eller bjørk, og gifteferdige kvinner skulle sjølv skjera det ut til si eiga konelue. Etter tilverking blei det trekt med skinn, og ytst med klede. Hornet var holt, ope oppe og nede, og hadde eit ovalt tverrsnitt på 7–9 cm. Hornet kunne òg vera av tøy og fylt med reinhår. Hornlua blei sydd av raudt klede for gifte kvinner og blått eller svart for enker. Inni hornet kunne det vera ei lita pute fylt med fjør. Der kunne kvinner ta vare på smykke på reiser.Opplysninger om hornlue gitt i gave til Norsk Folkemuseum i 1911

Ifølgje Skildring over Finmarkens lappar av Knud Leem frå 1767 var kvinneluene til samane på den tida vanlegvis sett saman av to delar; ein øvre på issen og i nakken, og ein annan som dekte hovudet elles. Før kvinnene tok på seg hovudplagget, samla dei håret i ein høg valk som dei dytta inn i den øvste delen som deretter blei stramma til med eit band og blei ståande som ein topp på lua.[

 Utbreiing og fordømming 
mini|Stereokortet «Laplander's from Norway» viser utstilte samedrakter under verdsutstillinga i Philadelphia i USA i 1876, blant anna kvinne- og jenteantrekk med hornluer.
Fargar og design på samiske luer og kofter varierer mellom kjønn og ulike stadar og område.NTNU Vitenskapsmuseet om samiske luer og votter Særleg hovudplagga kan ha store geografiske ulikheiter som viser kvar berarane kjem frå. I Noreg var hornluer stadtypiske for Finnmark.

Pietistiske læstadianarar fordømde likevel kvinneluer med «djevelsk horn» som unaudsynleg pynta, og luetypen gjekk i stor grad ut av bruk blant samar i Norden, bortsett frå hjå enkelte austsamar.Om hornlue i Harald Gaskis artikkel om samedrakt i Store norske leksikon. I Kautokeino forsvann hornluer på 1850-talet, medan dei i Karasjok og lenger aust vart haldne på mykje lengjer. Slike luer var i bruk vest til Øksfjord fram til siste halvdelen av 1800-talet. Ei mindre hornlue blir framleis brukt austsamiske kvinner. Hornluene blei erstatta av hovudplagg med flat pull.

I eldre tid skal ein òg ha brukt eit tilsvarande hovudplagg i Gudbrandsdalen. Hornlue liknar dessutan på faldurinn i islandsk folkedrakt.  Austsamiske luer med oppbygde toppar og brei front kan dessutan minna om variantar av kokosjnik, tradisjonelle nordrussiske hovudplagg for kvinner, med ein tverrstilt halvmåne som ei slag krone.

Galleri

 Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Hornlue» frå ,  den 12. mars 2021.  

 Bakgrunnsstoff 

 Samisk husflid i Finnmark. Norsk folkemuseum : Landbruksforlaget. 1987. s. 47–48. 
 Liber saecularis in honorem J. Qvigstadii. Oslo: Aschehoug. 1953. s. 130–139. 
 Bildetreff på søkeordet «hornlue» i digitaltmuseum.no

Kategori:Samiske klede
Kategori:Hovudplagg
Kategori:Sider utan gjennomgåtte omsetjingar