Nordsamisk morfologi

Nordsamisk morfologi, eller bøyingsverket i nordsamisk skil seg typologisk sett frå bøyingsverket i dei andre uralske språka. Der hovudtentensen er at dei uralske språka er agglutinerande, er nordsamisk på mange måtar meir lik flekterande språk.

 Morfologiske prosessar 

Den viktigaste morfologiske prosessen for nordsamisk er suffiksering (t.d. johka "elv", som er johkan i essiv). Samanlikna med andre uralske språk står likevel ein del andre morfologiske prosessar sterkt: stadieveksling, der rotkonsonanten vekslar mellom ulike bøyingsformer (som t.d. johka "elv" (nominativ - joga "elvas" (dvs. "elv" i genitiv)).

 Ordklassar
Nordsamisk har tre opne ordklassar, substantiv, adjektiv og verb, og ein del lukka ordklasser. Ordklassene kan også delast inn etter om dei har bøying eller ikkje

 Ord med bøying
Substantiv blir bøygde i kasus og numerus (singularis og pluralis) men ikkje i grad, og som kan få possessivsuffiks etter seg.
 Adjektiv blir bøygde i grad og i kasus, og som har ei eiga attributtform som blir brukt når det står framfor eit substantiv.
 Verb blir bøygde i tempus.
 Pronomen blir bøygde i kasus, numerus (singularis, dualis og pluralis), men til skilnad frå norsk, ikkje i genus (son betyr både «han» og «ho»).
 Determinativar kan modifisere substantiv, dei har delvis kongruens med substantivet dei står til.
 Kvantorar er talord og ein den andre ord, dei blir bøygde som substantiv men skil seg frå dei syntaktisk
 Ord utan bøying
 Adposisjonar står før (preposisjonar) eller etter (postposisjonar) substantivfraser.
 Subjunksjonar innleiar leddsetningar. 
 Konjunksjonar som t.d. ja «og».
 Interjeksjonar som t.d. hui, vuoi.

 Substantiv 

Kasus, numerus

Nordsamiske substantiv blir bøygde i seks kasus og to numerus. Substantiva kan delast opp i tre stammeklasser, likestava, ulikestava og kontrakte stammar. Her er bøyinga vist for det likestava ordet mánná ("barn"), det ulikesatava beana "hund" og det kontrakte boazu "rein".

 eintalfleirtaleintalfleirtaleintalfleirtalNominativ  mánná mánát  beana  beatnagat  boazu  bohccotGenitiv  máná mánáid  beatnaga  beatnagiid  bohcco  bohccuidLokativ  mánás mánáin  beatnagis  beatnagiin  bohccos  bohccuinKomitativ  mánáin mánáiguin  beatnagain  beatnagiiguin  bohccuin  boahccuiguinIllativ  mánnái mánnáide  beatnagii  beatnagiidda  bohccui  bohccuideEssiv  mánnán  beanan  boazun

Fleire døme for dei tre klassene blir vist i tabellen nedanfor. Likestava nomen: guolli 'fisk', beaivvádat 'solskin'; Ulikestava nomen: duottar 'fjell',  kontrakte nomen:  geavŋŋis 'foss'.

 Kasus  Singular Plural  Nom.  guolli  beaivvádat  duottar    geavŋŋis  guolit  beaivvádagat  duoddarat  geavgŋát Gen. / Akk.  guoli  beaivvádaga  duoddara  geavgŋá  guliid  beaivvádagaid  duoddariid   geavgŋáid Lok.  guolis  beaivvádagas  duoddaris   geavgŋás  guliin  beaivvádagain  duoddariin   geavgŋáin Ill.  gullái  beaivvádahkii  duoddarii  geavgŋái  guliide  beaivvádagaide  duoddariidda   geavgŋáide Kom.  guliin  beaivvádagain  duoddariin  geavgŋáin  guliiguin  beaivvádagaiguin  duoddariiguin   geavgŋáiguin Ess.  guollin  beaivvádahkan  duottarin  geavŋŋisin  guollin  beaivvádahkan  duottarin   geavŋŋisin

Merk at essiv ikkje skil mellom eintal og fleirta. Det er også ein systematisk homonymi mellom komitativ eintal og lokativ fleirtal.

Possessivsuffiks
I tillegg til å bli bøygd i kasus blir substantiv i nordsamisk også bøygde i numerus og person etter eigaren i eigarkonstruksjonar. Der t.d. guossi er "gjest" er guossán, guossá "min gjest, din gjest", osb. I tillegg til eintal og fleirtal er det også mogleg å uttrykke total guossáme "gjesten til oss to".

 KasusPerson Singular Dual PluralNom. Sg.1.
2.

3.guos'sán
guos'sát

guos'sisguos'sáme
guos'sáde

guos'siskaguos'sámet
guos'sádet

guos'sisetGen. / Akk. Sg.1.
2.

3.guos'sán
guos'sát

guossisguos'sáme
guos'sáde

guossiskaguos'sámet
guos'sádet

guossisetLok. Sg.1.
2.

3.guossistan
guossistat

guossistisguossisteame
guossisteatte

guossisteaskkaguossisteamet

guossisteattet

guossisteasetIll. Sg.1.
2.

3.guos'sásan
guos'sásat

guos'sásisguos'sáseame

guos'sáseatte

guos'sáseaskkaguos'sáseamet

guos'sáseattet

guos'sáseasetKom. Sg.1.
2.

3.gussiinan
gussiinat

gussiinisgussiineame

gussiineatte

gussiineaskkagussiineamet

gussiineattet

gussiineasetEss.1.
2.

3.guos'sinan
guos'sinat

guos'sinisguos'sineame

guos'sineatte

guos'sineaskkaguos'sineamet

guos'sineattet

guos'sineasetGen. / Akk. Pl.1.
2.

3.gussiidan
gussiidat

gussiidisgussiideame

gussiideatte

gussiideaskkagussiideamet
gussiideattet

gussiideasetLok. Pl.1.
2.

3.gussiinan
gussiinat

gussiinisgussiineame

gussiineatte

gussiineaskkagussiineamet
gussiineattet

gussiineasetIll. Pl.1.
2.

3.gussiidasan
gussiidasat

gussiidasasgussiidasame
gussiidasade

gussiidasaskagussiidasamet
gussiidasadet

gussiidasasetKom. Pl.1.
2.

3.gussiidanguin
gussiidatguin

gussiidisguingussiideameguin
gussiideatteguin

gussiideaskkaguingussiideametguin
gussiideattetguin

gussiideasetguin

 Pronomen 

Personlege pronomen blir bøygde i tre numerus: singularis, dualis og pluralis. Jf. formene i nominativ og genitiv:

 NominativNorskGenitivNorsk1p. sing.  mun   eg   mu   min, mi, mitt, mine, meg2p. sing.  don   du   du   din, di, ditt, dine, deg3p. sing.  son   han/ho   su   hans/hennar, han/henne1p. d.  moai   vi (to)   munno   vår, vårt, oss (to)2p. d.  doai   dokker (to)   dudno   dokker, dykkar (to)3p. d.  soai   dei (to)   sudno   deira, dei (to)1p. pl.  mii   vi   min   vår, vårt, oss2p. pl.  dii   dokker   din   dokker, dykkar3p. pl.  sii   dei   sin   deira, dei

Denne tabellen viser bøyinga av det personlege pronomenet son ("han/ho"):

 sg.du.pl.Nominativ son  soai  siiGenitiv su  sudno  sinLokativ sus  sudnos  sisIllativ sutnje  sudnuide  sidjiideKomitativ suinna  sudnuin  singuinEssiv sunin  sudnon  sinin

 Verb 

Som substantiva skil også verba mellom likestava, ulikestava og kontrakte stammar. Verba blir bøygde i tempus, numerus, person.

Tempussystemet er som det norske, med leat "å vere" som hjelpeverb der norsk bruker å ha. Likestava verb, som boahtit, har infinitiv på -it, -ut, -at. Dei har stadieveksling (her: sterkt stadium -ht- og svakt stadum -đ-) og diftongforenkling foran suffiks på -ii-.

 presenspreteritumperfektumpluskvamperfektum1. pers. sg. boađán   bohten  lean boahtán   ledjen boahtán 2. pers. sg. boađát  bohtet  leat boahtán   ledjet boahtán 3. pers. sg. boahtá  bođii lea boahtán  lei boahtán 1. pers. du. bohte   bođiime  letne boahtán  leimme boahtán 2. pers. du. boahtibeahtti  bođiide  leahppi boahtán  leidde boahtán 3. pers. du. boahtiba  bođiiga  leaba boahtán  leigga boahtán  1. pers. pl.  boahtit   bođiimet  leat boahtán leimmet boahtán  2. pers. pl. boahtibehtet  bođiidet  lehpet boahtán  leiddet boahtán  3. pers. pl. bohtet  bohte  leat boahtán  ledje boahtán 

Ulikestava verb er ofte avleidde av andre verb. Dei har tre stavingar i infinitiv, og sluttar alltid på -it. Dei har verken stadieveksling eller diftongforenkling. Jf. viežžalit.

 presenspreteritumperfektumpluskvamperfektum1. pers. sg. viežžalan  viežžalin  lean viežžalan  ledjen viežžalan 2. pers. sg. viezzalat viežžalit  leat viežžalan  ledjet viežžalan 3. pers. sg. viežžala  viežžalii  lea viežžalan  lei viežžalan 1. pers. du. viežžaletne  viežžaleimme  letne viežžalan  leimme viežžalan 2. pers. du. viežžabeahtti  viežžaleidde  leahppi viežžalan  leidde viežžalan 3. pers. du. viežžaba  viežžaleigga  leaba viežžalan  leigga viežžalan  1. pers. pl. viežžalit  viežžaleimmet  leat viežžalan  leimmet viežžalan  2. pers. pl. viežžalehpet  viežžaleiddet  lehpet viežžalan  leiddet viežžalan  3. pers. pl. viežžalit  viežžaledje  leat viežžalan  ledje viežžalan 

Kontrakte verb har tostava infinitiv, men sluttar på -et, -ot, -át. Dei har ikkje stadieveksling, og har lange former i presens 3.pl. Nye lånord får infinitiv på -et og hamnar i denne klassen. Her dømet čilget "forklare" i indikativ.
 presenspreteritumperfektumpluskvamperfektum 1. pers. sg. čilgen  čilgejin  lean čilgen  ledjen čilgen 2. pers. sg. čilget  čilgejit  leat čilgen  ledjet čilgen 3. pers. sg. čilge  čilgii  lea čilgen  lei čilgen 1. pers. du. čilgejetne  čilgiime  letne čilgen  leimme čilgen 2. pers. du. čilgebeahtti  čilgiide  leahppi čilgen  leidde čilgen 3. pers. du. čilgeba  čilgiiga  leaba čilgen  leigga čilgen1. pers. du. čilget  čilgiimet  leat čilgen  lemmet čilgen 2. pers. pl. čilgebehtet  čilgiidet  lehpet čilgen  leiddet čilgen 3. pers. pl. čilgejit  čilgejedje leat čilgen  ledje čilgen 

 Nektingsverbet 

Som i andre samiske og austersjøfinske språk blir negasjon i nordsamisk uttrykt ved eit verb, ii "ikkje". Verbet blir bøygt i modus (indikativ, imperativ, optativ), grammatisk person (1., 2., 3.) og numerus (singularis, dualis, pluralis):

  Ind. pres. ImperativOptativSupinum?  sg. du.pl. sg. du.pl. sg. du.pl. sg. du.pl.1:a p.   in  ean  eat   - - -   allom  allu  allot   aman  amame  amamet 2:a p.   it  eahppi  ehpet   ale  alli  allet   ale  alli  allet   amat  amade  amadet3:e p   ii  eaba  eai   -  -  -   allos  alloska  alloset   amas  amaska  amaset

Til skilnad frå lule- og sørsamisk blir negasjonsverbet i nordsamisk ikkje bøygt i tempus.

 Litteratur 

Kategori:Nordsamisk språk
Kategori:Morfologi for einskildspråk
Kategori:Samisk grammatikk