Enaresamisk morfologi

Enaresamisk morfologi er oversynet over bøyingssystemet i enaresamisk.

 Substantiv 

Enaresamiske substantiv blir bøygd i kasus, numerus og person (possessivsuffiks]. Samanlikna med dei samiske språka lenger vest er possessivsuffiksa mykje i bruk, for alle slags substantiv. 

 Kasus 
Enaresamisk har 9 kasus: Dei grammatiske kasusa er nominativ, genitiv, akkusativ og partitiv. Dei tre første blir danna som i nordsamisk, suffikset som uttrykkjer partitiv er -d. Som i nordsamisk har genitiv og akkusativ falle saman i substantivbøyinga, distinksjonen blir halde oppe berre for talord. Bruken av nominativ, genitiv og akkusativ er som for nordsamisk, bortsett frå at enaresamisk i tillegg har partitiv. På same måten som essiv skil ikkje partitiv mellom singularis og pluralis.

Lokalkasusa er illativ og lokativ, dvs. at i-kasus og frå-kasus har falle saman i enaresamisk. Dei andre kasusa er komitativ (med X), essiv ((slik) som X) og abessiv (utan X).

Enaresamisk skil mellom tostava, trestava og firestava substantiv. Dei tostava blir delt i â-, á-, o-, a-, ä-, e-, i- og u-stammar. Tabellen nedanfor viser bøyinga til 4 av stammetypane.

 Kasus  -i  -â  -á  -o  Omsetjing gut  merke  sokk  storm  Nom sg pärni  merkkâ  sukká  riđo  Akk sg päärni  meerhâ  suhá  riđo  Gen sg päärni  meerhâ  suhá  riđo  Ill sg páárnán  meerkân  suukán  riiđon Lok sg päärnist  meerhâst  suhháást  riđoost Kom sg parnijn  merháin  suhháin  riđoin  Abe sg pärnittáá  maanine  suháttáá  riđottáá Ess  pärnin  merkkân  sukkán  riđon Par pärnid  merkkâd  sukkád  riđod Nom pl päärnih  meerhah  suháh  riđoh Gen pl parnij, paarnij  merhâi, meerhâi  suhái  riđoi Ill pl parnijd  merháid  suhháid  riđoid Lok pl paarnijn  maanine  suháin  riđoin Kom pl parnijguin  meerhâin  suháiguin  riđoiguin Abe pl parnijttáá  merhâittáá  suháittáá  riđoittáá

Dei trestava substantiva har to stavingar i nominativ eintal, der dei kan slutte  enten på vokal eller på konsonant, men bøyingsstammen er trestava. Tabellen nedanfor viser nokre av dei likestava bøyingsparadigmaKjelde: Giellateknos paradigmegenerator for enaresamisk.

 Pronomen 

Pronomen blir bøygd i kasus, numerus (eintal, total, fleirtal) og person. Som i alle uralske språk blir pronomena ikkje bøygd i genus, sun tyder både "han" og "ho". Tabellen viser nominativ og genitiv for alle kombinasjonar av person og numerus:

 NorsknominativgenitivFørste person (singular)  eg  mun  muuAndre person (singular)  du  tun  tuuTredje person (singular)  han, ho  sun  suuFørste person (dual)  vi (to)  muoi  munnuuAndre person (dual)  de (to)  tuoi  tunnuuTredje person (dual)  dei (to)  suoi  sunnuuFørste person (plural)  vi  mij  miiAndre person (plural)  de  tij  tiiTredje person (plural)  dei  sij  sii

Her er bøyinga av eit personleg pronomen Eg/vi (dual)/vi (plural) i ulike kasus:

 SingularDualPluralNominativ  mun muoi  mijGenitiv-Akkusativ  muu  munnuu  miiLokativ  must, muste  munnust  mist, miste Illativ  munjin  munnui  mijjânKomitativ  muuin, muin  munnuin, munnuuin  miiguim Abessiv  muuttáá  munnuuttáá  miitttáá Essiv  munen  munnun  minen Partitiv  muđe  munnud?  miđe?

 Verb 

Verbbøyinga i enaresamisk er avhenging av stammetype: Likestava, ulikestava, kontrakte og firestava verbstammar blir bøygd uliktVerbparadigma i dette avsnittet er henta frå Morottaja 2007.

 Likestava verb 

Tostava verb
vuollâđ "å spikke"

  EintalTotalFleirtalPresens  1.  vuolâm  vyelleen  vuollâp   2.  vuolah  vuolâvettee  vuolâvetted   3.  vuálá  vuollâv  vyelihPreteritum  1.  vuollim  vuoláim  vuolâim   2.  vuollih  vuoláid  vuoláid   3.  vuolâi  vuoláin  vuolliiKondisjonalis  1.  vuolâččim  vuolâččáim  vuolâččijm   2.  vuolâččih vuolâččáid  vuolâččijd   3.  vuolâččij vuolâččáin  vuolâččiiPotensialis  1.  vyeleem  vuolâžeen  vuolâžep   2.  vyeleeh vuolâšvetteđ  vuolâšvetteđ   3.  vuolâš vuolâžává  vuolâžehImperativ  1.  vuállum  vuálloon  vuállup   2.  vuolâ vyellee  vuollâđ   3.  vuálus vuállus  vuállus

Firestava verb

  EintalTotalFleirtalPresens  1.  adelistám  adelisteen  adelistlep   2.  adelistáh  adelistvettee  adelistvetted   3.  adelist  adelistev  adelistehPreteritum  1.  adelistim  adelistijm  adelistijm   2.  adelistih  adelistijd  adelistid   3.  adelistij  adelistijn  adelistiiKondisjonalis  1.  adelistáččim  adelistáččáim  adelistáččijm   2.  adelistáččih adelistáččáid  adelistáččijd   3.  adelistáččij adelistáččáin  adelistáččiiPotensialis  1.  adelisteem  adelistižeen  adelistižep   2.  adelisteeh adelistišvetteđ  adelistišvetteđ   3.  adelistiš adelistižává  adelistižehImperativ  1.  adelistum  adelistoon  adelistop   2.  adelist adelistee  adelisteđ   3.  adelistos adelistos  adelistos

 Ulikestava verb 

Ulikestava verb kan bli delt inn i fire ulike grupper basert på stammeendringa dei gjennomgår.

Døme: vyejettiđ  "å jage".

Desse verba har i tredje person eintal kort første staving men lang vokal i andre staving. I bøyingsstammane med eit suffiks blir vokalen i andre staving forkorta, mens den blir halde uforandra i suffikslause former og i former der suffikset er tostava (vettee, vetted). 

  EintalTotalFleirtalPresens  1.  vyejettâm  vyejetteen  vyejettep   2.  vyejettâh  vyejeetvettee  vyejeetvetted   3.  vyejeet  vyejettává  vyejettehPreteritum  1.  vyejettim  vyejettáim  vyejettijm   2.  vyejettih  vyejettáid  vyejettijd   3.  vyejettij  vyejettáin  vyejettiiKondisjonalis  1.  vyejettiččim  vyejettiččijm  vyejettiččijm   2.  vyejettiččih vyejettiččijd  vyejettiččijd   3.  vyejettičij vyejettiččijn  vyejettiččiiPotensialis  1.  vyejettežžeem  vyejettežžeen  vyejettežžep   2.  vyejettežžeeh vyejettešvettee  vyejettešvetteđ   3.  vyejettâš vyejettâžžâv  vyejettežehImperativ  1.  vyjettum  vyjettoon  vyjettop   2.  vyejeet vyejettee  vyejettiđ   3.  vyejuettus vyejuettus  vyejuettus

 Kontrakte verb 

Døme: čokkáđ "å sitje".

Desse verba har uforandra stamme, men den lange vokalen i andre staving blir forkorta foran suffiks på i eller j, og i 1. person fleirtal.

  EintalTotalFleirtalPresens  1.  čokkáám  čokkájeen  čokkáp   2.  čokkááh  čokkáávettee  čokkáávetted   3.  čokkáá  čokkááv  čokkájehPreteritum  1.  čokkájim  čokkáim  čokkáim   2.  čokkájih  čokkááid  čokkáid   3.  čokkái  čokkáin  čokkájii

 Fotnotar 

 Litteratur 

 Morottaja, Matti 2007:  Anarâškielâ ravvuuh. Helsinki: Kotimaisten kielten tutkimuskeskus.

 Morottaja, Petter & Marja-Liisa Olthuis 2022: Inarinsaamen taivutusoppi. Inari: Sämitigge.
 Olthuis, Marja-Liisa 2000: Kielâoppâ. [Inari] : Sämitigge.

Kategori:Enaresamisk språk

Kategori:Morfologi for einskildspråk
Kategori:Samisk grammatikk