Orknøyjarlane

Orknøyjarlane var hovdingar og stormenn som i norrøn tid rådde over øyriket vest i havet. Kjerneområdet deira var Orknøyane og Shetland, men til ulike tider rådde dei òg over deler av «Katanes» (Caithness i Skottland) og «Sudrland» (Sutherland i Skottland), dei skotske øyane, deler av Irland og heilt sør til øya Man.

 Mørejarlsætta 
Dei første, kjende orknøyjarlane høyrde til i Mørejarlsætta. Det er ei hypotese at Ragnvald Mørejarl, som ættling i ei «sjøkongeætt» i røynda var arvingen til eit etablert, sjølvstendig sjørike på Orknøyane. Kanskje var ikkje Sigurd jarl den mektige den første orknøyjarlen, men rett og slett berre den første som sogeskrivarane på 1200-talet hadde kunnskap om. Den første som er nemnt i sogene som hadde hadde herredømet over Orknøyane, var Ragnvald Mørejarl (han levde på 800-talet og døydde omkring 892), og dei fleste av jarlane fram til om lag 1231 kunne rekne ætta si attende til han. Det norrøne sogeverket orknøyingasoga vart nedskrive omkring år 1200 og handlar om livet til jarlane i denne perioden:

Jarlane var i tida fram til 1468 ofte underordna kongane i Noreg, men til tider òg kongane i Skottland for områda på det skotske fastlandet. Det er likevel noko uvisst i kor stor grad dei første orknøyjarlane var underlagt norsk herredøme. Den eldste kjelda som gir oss konkret opplysning om dette, er Beretningen om Hamburg stiftAdam av Bremen Beretningen om Hamburg stift Aschehoug (1993) ISBN 82-03-20028-1 av Adam av Bremen, der det i tredje bok, kapittel 17, blir sagt at kong Harald Hardråde la under seg øyane i 1066, då han hadde lagt ut på hærferd for å erobre England. 
 Namn  Fødd/død  Ætteband  Styringsperiode (om lag)  Tilleggsopplysninger Sigurd Øysteinsson(Sigurðr inn riki)  Døydde i 880-åra  bror til Ragnvald Mørejarl  875-880-åra  Guttorm Sigurdsson Døydde i 880-åra  son til Sigurd Øysteinsson  880-åra  Døydde barnlausHallad Ragnvaldsson-  -  son av Ragnvald Mørejarl  Omkring 890  — Einar Ragnvaldsson(Torv-Einar)   død omkring 910/945  Son av Ragnvald Mørejarl  før 892-910/945  Halvbror til Gange-Rolv  og Tore Teiande jarl  Arnkjell Einarsson -  død 954  Son av Torv-Einar med broren Erlend 910-954 med broren Torfinn -954 Fall i slaget ved Stainmore.  "Stainmore, battle of,". Retrieved 27 January 2014.  Erlend Einarsson-  død 954  son av Torv-Einar med broren Arnkjell -954 med broren Torfinn -954  Fall i slaget ved Stainmore Torfinn Einarsson(Torfinn Hausakljuv)    -963  son av Torv-Einar med broren Arnkjell -954 med broren Erlend -954  aleine 954-963 Engelsk tilnamn: SkullSplitter Arnfinn Torfinnsson-    son av Torfinn Einarsson  963-970-åra  Vart drepen på Murkle, CaithnessHåvard Torfinnsson (den årsæle)    son av Torfinn Einarsson   970-åra  Vart drepen på Steinsnes på RossøyLjot Torfinnsson-    son av Torfinn Einarsson  fram til omkring 980  -Lodve Torfinnsson-    son av Torfinn Einarsson  980-991  -Sigurd Lodvesson(Sigurd Digre)  960-1014   son av Lodve Torfinnsson  991-1014  Fall i slaget ved ClontarfSumarlide Sigurdsson-    son av Sigurd Lodvesson  med broren Bruse 1014-1016/1018  med broren Einar 1014-1016/1018   -Bruse Sigurdsson-  —  son av Sigurd Lodvesson  med broren Sumarlide 1014-1016/1018  med broren Torfinn til 1031/34   Einar Sigurdsson(Einar Vrangmunn)  —1020  son av Sigurd Lodvesson  med broren Sumarlide 1014-1016/ med broren Torfinn til 1020  Vart drepen av Torkjell Fostre  Ragnvald Brusesson  —1046/47  son av Bruse Sigurdsson  med Torfinn Sigurdsson 1036-1046/47  Vart drepen av Torkjell Fostre   Torfinn Sigurdsson (den mektige)  (den rike)  1009—1065  son av Sigurd Lodvesson  med broren Einar 1016-1020  med broren Bruse 1016-1031/34  med brorsonen Ragnvald 1036-1046  aleine 1046-1065  Gift med Ingebjørg, dotter av  Finn Arnesson (jarl i Halland) Erlend Torfinnsson-  —1098  son av Torfinn Sigurdsson  med broren Pål 1064-1098  Døde i Bergen 1098Pål Torfinnsson-  —1098  son av Torfinn Sigurdsson  med broren Erlend 1064-1098  Døde i Nidaros 1098  Sigurd Magnusson (Jorsalfare)  1090-1130  son av Magnus Berrføtt  1098-1103  Norsk konge i tida 1103-1130  Håkon Pålsson-  1080—1123  son av Pål Torfinnsson   med Magnus 1108-1115   Magnus Erlendsson(den heilage)  1080—1115  son av Erlend Torfinnsson  med Håkon  1108-1115   Harald Håkonsson (Slettmæle)  —1127  son av Håkon Pålsson  med Pål 1123-1127   Pål Håkonsson (Fåmælte)  —1136  son av Håkon Pålsson  med Harald  1123-1127 åleine 1127-1136 med Ragnvald 1136   Ragnvald Kale Kolsson(den heilage)  1100-1158  son av Kol Kalesson  åleine til 1136-1138 <br/ >med Harald Maddadsson  1138-1151 med Erlend 1152-1156 <br/ >med Harald Maddadsson  1151-1158   Harald Maddadsson  (den gamle)  -1206  son av Maddad, mormaer av Atholl  med Ragnvald 1138-1151 Erlend 1153-1156  Harald Eiriksson -1198  åleine -1206  Morfar hans var Håkon Pålsson Erlend Haraldsson -  -1156  son av Harald Håkonsson (Slettmæle)   med Harald Maddadsson  og Ragnvald Kolsson  1153-1156  Harald Eiriksson  (Harald Unge)  -1198  son av Ingrid (Ingegjerd)  og Eirik Stagbrell  med Harald Maddadsson 119?-1198  dotterson til Ragnvald Kale Kolsson David Haraldsson  -   -1214  son av Harald Maddadsson  med Jon Haraldsson 1206-1214   Jon Haraldsson -  -1231  son av Harald Maddadsson   med David Haraldsson 1206-1214 aleine 1214-1231   

I 1266 selde kong Magnus Lagabøte Sudrøyane (Hebridane) og Man til den skotske kongen (Perthtraktaten). I 1468 vart Orknøyane pantsett til den skotske kongen av Kristian I av Danmark/Noreg og i 1469 Hjaltland (Shetland). Øyane vart seinare ikkje løyst ut.

 Jarletittelen 
Når hovdingane i Mørejarlsætta hadde tittelen «jarl», blir dette ofte sett synonymt med «kongens jarl» - noko som er ei historisk mistolking. «Jarl» er ein eldgamal, sjølvstendig hovdingtittel som truleg er eldre enn konge-tittelen. Den eldste nemninga blir oftast gitt tydinga «fri mann av god ætt og høg byrd», men ordet skriv seg òg frå stammenamnet heruler.Etymologisk ordbok Falk og Torp Orknøyjarlane kalla seg opphavleg for «jarl» fordi det var ein nedarva tittel i deira ætt, til liks med jarlane i Håløygeætta.  I styringstida til kong Olav Haraldsson vart det sagt at Orm Eilivsson var jarl og at det skulle vere berre  éin jarl om gongen i Noreg. Orknøyjarlane kom ikkje inn under denne «regelen» og vart like fullt kalla jarlar sjølv etter at dei  reelt sett vart underordna norske kongar.

Merknadar

Kjelder

 Bakgrunnsstoff 
 Orknøyingasoga omsett av Gustav Indrebø (Oslo 1929)
 Orknøyingenes saga omsett av Anne Holtsmark (Oslo 1970)
 Fragmentary Annals of Ireland CELT University  College Cork
 A Timeline of Early Orkney History orkneyjar.com
 Viking Orkney

Kategori:Norsk historie
Kategori:Orknøyane
Kategori:Jarlar av Orknøyane