Samisk lydhistorie

Samisk lydhistorie er historia til lydovergangane frå det finsk-samiske urspråket til dagens moderne samiske språk, ei historie som strekker seg over 2000 år. Lydhistoria er ein del av den allmenne samiske språkhistoria.

Utviklinga til vokalane i første og andre staving har vore ulik, og framstillinga går dermed gjennom dei kvar for seg. Deretter går ho gjennom endringane for konsonantane. For kvart tilfelle går framstillinga gjennom utviklinga fram til moderne nord- og sørsamisk, med sideblikk til finsk. Metoden for å kome fram til dei ulike språkstega er samanliknande historisk språkforsking, slik det kjem fram basert på lydmønstra i lånord og felles arveord. Sentralt for rekonstruksjonen er ikkje å finne like ord i dei ulike språka, men ord som skil seg frå kvarandre på ein systematisk måte.

Framstillinga som følgjer bygger på ein 150 år lang tradisjon med komparativ samisk og finsk språkforsking.jf. t.d.  oversiktsverka Korhonen 1988, og Sammallahti 1989.

 Lydsystemet i ur-finsk-samisk 
 Vokalane i første staving 

Det er mogleg å rekonstruere dette vokalsystemet for ur-finsk-samisk (her og i resten av artikkelen blir dei rekonstruerte formene presentert med det finsk-ugriske lydalfabetet):

      Korte vokalar   Lange vokalar Høg  i       ü       u       ī       ū Mid  e               o       ē       ō Låg  ä               a              

Vokalsystemet i finsk har endra seg relativt lite, samanlikna med utgangspunktet

      Vokalar   Diftongerte lange vok. Høg  i       ü       u       ie       yö  uo Mid  e       ö       o       Låg  ä               a      

Nordsamisk, på si side, har fått eit femvokalsystem (eit seksvokalsystem, med fremre /á/ i nokre dialektar), og fleire diftongar.

      Vokalar   Diftongerte lange vok. Høg  i       u       ie       uo Mid  e       o       ea       oa  Låg  a  

 Vokalane i andre staving 

For ur-finsk-samisk kan vi rekonstruere vokalsystemet for andre stavinga i ordet:Korhonen 1988:271

      Vokalar  Mid  e       o  Låg  ä       a 

Systemet går så gjennom fire ulike fasar i utviklinga fram til moderne samiske språk, ein prosess som har vorte referert til som "den store samiske vokalendringa", ein prosess som har påverka alle dei samiske vokalane:

 Kvalitative endringar
 *ä og *a fell saman til *ȧ
 *o blir opna til *ᴒ
 e blir lukka til *ḙ
 Kvantitative endringar
 Korte vokalar blir lange
 Kvalitative endringar
 Velarisering av *ḙ til *ḙ̮
 Fronting: lang vokal *ȧ til *ē
 Kvalitative og kvantitative endringar
 *ḙ̮ blir opna til *e̮

Resultatet blir dette systemet:

      Korte  Lange  Høg  i       u   ē  ᴖ̄ Låg  e̬  ǡ

Den lange *ē blir deretter til i i nordsamisk og ie i sørsamisk.

 Konsonantane 

Konsonantane i det finsk-samiske urspråket
For det finsk-samiske urspråket kan vi rekonstruere dette konsonantsystemet.

 Lab  Alv  Pal  Retr  Vel  p  t  	 	  k	       ć	 č 		    s  ś	 š 		    δ  δ´ 	 		 v           j	 m  n  ń	 	  ŋ	    l  l´ 	 		    r        		

Sibilantane s, ś, š er bevart i dei mordinske og perimiske språka. I finsk har s og ś vorte s, men š har vorte h. I samisk har s og š vorte s og ś har vorte č. Sjå nedanfor for døme.

Konsonantane i moderne nordsamisk og finsk
Moderne samisk har eit konsonantsystem som skil seg lite frå utgangspunktet:

 Lab  Alv  Pal  Retr  Vel  Far  p  t  	 	  k	    c   	 č 		    s   	 š 	   h	    ϑ/δ   	 		 v           j	 m  n  ń	 	  ŋ	    l  l´ 	 		    r        		

Moderne finsk, på si side, har gått gjennom fleire endringar, og har mista både palatale og retroflekse konsonantar:

 Lab  Alv  Pal  Retr  Vel  Far  p  t/d  	 	  k	    s   	   	   h	 v           j	 m  n   	 	  ŋ	    l    	 		    r        		

 Endringar i vokalsystemet 

 Ur-finsk-samiske høge korte vokalar 

Ur-finsk-samisk kort /u/ har vorte til /o/ (dvs. ein kort å-lyd) i samisk:

 finsk  nordsamisk  sørsamisk  urfinsksamisk  tyding (fi) purra	 borrat	 bårredh   *pure-   ete, bite tuli	 dolla	 dålle   *tule-   eld ulko-	 olgo-	 ålko-   *ulko-   ute- purje	 borjjas	 -   *purješ  segl putki	 boska	 batske  *puč̣ke  røyr puhua	 bossut	 båssudh   *pušo-   snakke tuntea  dovdat	 dobtedh   *tumte-  kjenne kutea	 gođđat	 gårrodh   *kuδe    gyte lukea	 lohkat	 låhkedh   *luke-   lese, rekne usko	 osku	     -   *usko-   tru kusi	 gožža	 -  *kunśe  piss

I eldre finske lånord i samisk ser vi same vokalendringa: 
kumma < gopmi «under, spøkjelse», kuitenkin < goitge «likevel», kuva < govva «bilete», mutka < mohkki «sving», murhe < moraš «sorg». I yngre lån er det ikkje ei slik vokalendring, her tilsvarer finsk /u/ samisk /u/: kunnia > gudni «ære», kuru > gurra «søle», muistaa > muitit «hugse», mutta > muhto «men», runko > ruŋku «stamme», surkea > surgat «ynkeleg», uhata > uhkidit «truge».

Ur-finsk-samisk kort /i/ har vorte til /a/ i nordsamisk:

 finsk  nordsamisk  sørsamisk  urfinsksamisk  tyding nimi	 namma	 nomme  *nime	   namn silmä	 čalbmi	 tjelmie  *śilmɑ̈	   auge ilma	 albmi	 elmie  *ilmɑ	   luft, himmel pilvi	 balva	 balve  *pilve	   sky ikä	       jahki	 jahke  *ikɑ̈	   alder, år pistää  bastit	 bestedh  *pis-tɑ̈-   stikke kire-	 garas	 garre  *kiri-	   stram, hard kiro	 garru	 garre  *kirɑ	   hard liki	 lahka	 lïhke  *liki	   nær miniä	 mannji	 mænnja  *mińɑ̈	   svigerdotter rinta	 raddi	 räddieDenne forma brukar Lehtiranta sin ortografi.  *rintɑ	   bryst viti	 vahca	 -  *viče	   

I gamle lånord frå finsk til samisk har vi den same lydovergangen: hinta > haddi «pris», silta > šaldi «bru», viha > vašši «hat».

I nyare lånord tilsvarer finsk /i/ samisk /i/: pila > billi «spøk», pistää > bistit «stikke», tila > dilli «tilstand», kirja > girji «bok», kirkko > girku «kyrkje», hirmu > hirbma «ofseleg», ilma > ilbmi «luft», ihme > imaš «under, rar», itää > ihtit «spire», niska > niski «nakke», risti > rista «kross», sitkeä > siŧkat «seig».

Ur-finsk-samisk kort /y/ har vorte /a/, dvs. vorte urunda og gått gjennom same utvikling som /i/:

 finsk  nordsamisk    sørsamisk  urfinsksamisk  tyding kynsi	 gazza	 gadtse     *künče	  negl, klo yskä	 aski		 eskie      *üskɑ	  hoste, bryst ydin	 ađa	         jïrreme    *üδem	  kjerne pyrkiä  bargat	 bargedh    	  streve etter syksy	 čakča	 tjaktje    *śükśi    haust syli	 salla	 sïlle      *süli 	  fang

I gamle lånord har vi same lydovergang syntyä > šaddat «bli». Samisk har ikkje /y/, så i nyare finske lånord blir finsk /y/ til samisk /i/:

pysyä >	bissut «forbli», kypsyä > giksat «bli mogen», hylätä >	hilgut «forkaste», ymmärtää > ipmirdit "forstå.

Samanfatningsvis kan ein seie at dei høge vokalane har vorte låge vokalar, høg bakre runda /u/ har vorte midtre runda /o/, mens høg fremre urunda /i, (y)/ har vorte låg urunda /a/.

 Ur-finsk-samiske midtre korte vokalar 

Utviklinga av midtre ur-samisk-finske vokalar skil seg frå den for dei høge vokalane ved at den er avhengig av vokalkvaliteten i andre stavinga. Som det går fram av tabellen nedanfor blir ur-finsk-samisk *e i nordsamisk til a i ord som hadde fremre vokal *e i andre stavinga, men til ea i ord som hadde bakre vokal *a, *ᴖ i andre stavinga.

 finsk  nordsamisk  sørsamisk  urfinsksamisk  tyding Vokalen i andre staving var *-e mennä	 mannat		 mïnnedh, mænna  *mene-    gå lehti	 lasta		 laste  *lešte    blad veri	 varra		 vïrre  *vere     blod pelätä  ballat		 bïlledh, bælla  *pele-    frykte pestä	 bassat		 bïssedh, bæssa  *pese     vaske tehdä	 dahkat		 darjodh  *teke-    gjere vene	 fanas		 vïnhtse  *veneš    båt keski	 gaska		 gaskoeh  *keske    midt Vokalen i andre staving var *-a/ä/o elää	 eallit		 jieledh  *elɑ̈-    leve mela	 mealli		 -  *melɑ     åre, finne keino	 geaidnu		 -  *kejno    veg, måte petaja  beahci		 bietsie  *pečɑ̈    furu kesä	 geassi		 giesie  *kesɑ̈    sommar kertaa  geardi		 gierdie  *kertɑ    gong neljä	 njeallje		 nieljie  *ńeljɑ̈  fire

I eldre lånord blir *e til ea, uavhengig av vokalen i andre stavinga: terve > dearvvas «sunn», meri > mearra «hav», kerjetä > geargat «rekke, nå», henki > heagga «ande», heittää > heaitit «kaste, slutte», leski > leaska «enkje», neuvo > neavvu «råd», selkä > sealgi «rygg».

Ur-finsk-samisk *o blir til uo i ord som hadde fremre vokal *e i andre stavinga, men til oa i ord som hadde bakre vokal *a, *ᴖ i andre stavinga.

 finsk  nordsamisk  sørsamisk  urfinsksamisk  tydingVokalen i andre staving var *-e koski	 guoika	 guojke  *kośke	  stryk lohi	 luossa	 loese  *loše	  laks onki	 vuogga	 håagke  *oŋke	  fiskekrok soida	 čuodjat	 tjuojedh   *śoje-  ringe solmu	 čuolbma	 tjuolme  *śolme	  knute tohtia  duostat	 duostedh  *tošte-	  våge tosi	 duohta	 -  *tote	  sann koskea  guoskat	    *koske	  røre sormi	 suorbma	 soerme  *sorme	  fingerVokalen i andre staving var *-a/ä/o kota	 goahti	 gåetie  *kota	  telt, hytte oksa	 oaksi	 åeksie  *oksa	  grein torua	 doarrut	 dåarodh  *toro-	  slåst kotka	 goaskin	    *kočka	  ørn loma	 loapmi	 loåmie  *loma	  opning noita	 noaidi	 noejtie  *nojta	  heks, trollmann oiva	 oaivi	 åejjie  *ojva	  hovud olka	 oalgi	 åelkie  *olka	  skulder torjua  doarjut	 dåarjodh  *torjo-	  hindre					

I eldre lånord blir *o til oa, uavhengig av vokalen i andre stavinga: pohja > boaššu «botn», toimi > doaibma «handling», hoppu > hoahppu «travelheit», loppu > loahppu «slutt», oppia > oappat «lære», osa > oassi «del», sopia > soahppat «høve».

Ur-finsk-samiske korte låge vokalar 

Utviklinga av ur-finsk-samisk *ä er også avhengig av vokalen i neste staving.

 finsk  nordsamisk  sørsamisk   urfinsksamisk  tydingVokalen i andre staving var *-e käsi	 giehta	 gïete  *käte		  hand käki	 giehka	 gïeke  *käke		  gauk jää 	 jiekŋa	 jïenge  *jɑ̈ŋe		  is pälvi	 bievla	 bïevle  *pɑ̈lve		  barmark kärsiä gierdat	    *kɑ̈rte-  å li väki	 viehka	    *wɑ̈ke		  folk; ganske mykje					  Vokalen i andre staving var *-a/ä/o äimä	 áibmi	 aejmie  *ɑ̈jmɑ̈		  nål järvi	 jávri	 jaevrie  *jɑ̈rvɑ̈	  innsjø väylä	 fávli	 vaevlie  *vɑ̈vlɑ̈	  (skips)lei lämsä	 lávži	 laebtjie  *lɑ̈mśɑ̈	  reim, lasso häme	 sápmi	 saemie  *šɑ̈mɑ̈		  Tavastland, Sameland sappi	 sáhppi	 saehpie  *sɑ̈ppɑ̈	  galle					  päivi	 beaivi	 biejjie  *pɑ̈jvɑ̈	  dag, sol nälkä	 nealgi	 nielkie  *nɑ̈lkɑ̈	  svolt

Der vokalen i andre stavinga var *e vart *ä til ie, mens *ä foran *ä i andre stavinga vart til á. Nokre einskildord (som beaivi, nealgi fekk rotvokal ea trass i at vokalen i andre stavinga var *ä.

Ur-finsk-samisk *a skil seg frå *ä ved at den alltid blir til uo, uavhengig av vokalen i andre staving.

 finsk  nordsamisk   sørsamisk  urfinsksamisk  tyding kala     guolli     guelie  *kɑlɑ          fisk pato     buođđu      boerove  *paδo          dam palaa     buollit   bueledh    *pɑlɑ          brenne para-     buorre    buerie   *pɑrɑ-          god seisoa     čuožžut  tjåadtjodh     *śɑnśɑ-      stå sata     čuohti     tjuatede    *śɑtɑ          hundre tanner     duottar  doedtere     *tɑnter          fjell, vidde kantaa     guoddit  guedtedh     *kɑntɑ-          bere kaimaa     guoibmi  guejmie     *kɑjmɑ          namnebror, kamerat jalka     juolgi    juelkie   *jɑlka          fot marja     muorji    muerjie  *mɑrjɑ          ber rauta     ruovdi     ruevtie  *rɑvtɑ          jarn heinä     suoidni    suejnie   *šɑjnɑ          høy halla     suoldni   suelnie    *šɑlnɑ          frost, tåke ajaa     vuodjit     vuejedh  *ɑjɑ-          køyre valka-     vuolgit   vuelkedh    *vɑlkɑ-          dra

 Ur-finsk-samiske lange høge vokalar 

I det ur-finsk-samiske urspråket var det skilnad mellom lange og korte vokalar. Både lang og kort vokal er kort vokal i moderne samisk, men dei er ulike korte vokaler. Som vi såg ovafor blir kort ur-samisk-finsk *i og *u til samisk  a og o. Ur-samisk-finske  lang *i og *u blir derimot kort i og u i samisk. I finsk er desse vokalane lange.

 finsk  nordsamisk  sørsamisk urfinsksamisk  tyding viisi	 vihtta	 vïjhte *vīte	        fem piiri	 birra	 bïjre  *pīre	        ring, om kiinteä	 gitta	 -  		        fast (szén)	 čitna	  tjïrre  śīne	        kol kuulla	 gullat	  govledh  *kūle-	        høyre juoda	 juhkat	 jovkedh  *jūke-	        drikke muu+mpi	 nubbi	 mubpie  *mūmpa	        annan kuullella  guldalit  goltelidh  *kūle-  høyre på kuusi	 guhtta	 govhte  *kūte	        seks soutaa	 suhkat	 *sūke	        ro

 Ur-finsk-samiske lange midtre vokalar 

Ur-finsk-samiske midtre vokalar blir diftongert i både samisk og finsk, *ē til ie, og *ō til uo. Merk at t.d. estisk ikkje har gått gjennom den same overgangen, her heiter det keel, leem, meel, noor, soon.

 finsk  nordsamisk  sørsamisk  urfinsksamisk  tyding kieli	 giella	 gïele  *kēle	     språk liemi	 liepma	 lïeme  *lēme	     (kjøtt)kraft mieli	 miella	 mïele  *mēle	     sinn nɛŕ (mdv) nierra   *nēre   kinn niellä  njiellat njïeledh  	*nēle-  svelgje tuomi	 duopma	    *tōme	     hegg suoltaa	 čuoldit	    *ćōlta-    skilje suomu	 čuopma	 tjoeme  *sōmu	     fiskeskinn nuori	 nuorra	 noere  *nōre	     ung nuoli	 njuolla	 njoele  *nōle	     pil suoni	 suotna	    *sōne	     (blod)åre vuolla	 vuollat	    *vōle-	     høvle

 Ur-finsk-samiske vokalar i andre staving 

I andre stavinga hadde det ur-finsk-samiske grunnspråket fire vokalar, e, o, ä, ɑ. Desse har endra seg på ulikt vis i dei ulike språka. Vokalen *-e har vorte -a i nordsamisk, men -i i utlyd i finsk. I bøyingsstammen har -e halde seg, slik at finsk pilvi "sky" er pilven i genitiv. I sørsamisk har *-e halde seg, slik at dei tilsvarande formene for sørsamisk er balve, balven.

For final *-a har utviklinga vore motsett. Her har vokalen halde seg i finsk, men vorte *-i i både nord- og sørsamisk (diftongert til ie i sørsamisk). Final *-ä har utvikla seg som *-a.

Final *-o har halde seg i finsk men vorte heva til -u i nordsamisk, på same måten som final *-a.

 finsk  nordsamisk  sørsamisk  urfinsksamisk  tydingpilvi	 (pilve-)	 balva		 balve  *pilve			  skykäsi	 (käte-)  giehta		 gïete  *kēte			  hand, arm kala     guolli     guelie  *kɑlɑ          fisk jalka     juolgi    juelkie   *jɑlkɑ          fot päivi	 beaivi	 biejjie  *pɑ̈jvɑ̈	  dag, sol nälkä	 nealgi	 nielkie  *nɑ̈lkɑ̈	  svoltpato		 buođđu		 buoreve  *pɑδo			  dam

 Ur-finsk-samiske vokalar i andre staving i fleirstava ord 

Det som er sagt over om vokalar i siste staving gjeld berre for tostava ord. For fleirstava ord har vokalane lenger ut i ordet ei heilt anna utvikling.

 finsk  nordsamisk  sørsamisk  urfinsksamisk  tydingtoruma		 doarrun		 dåaro  *toro+mɑ		  kampulompi		 olgut		   *olgᴖ̄mbᴖ̄		  lenger ut							  setäni		 čeahcán		 tjeatseme  śeč̣ɑ̈me		  farbroren min							  kantanut	 guoddán		 guadteme  	kɑntɑ+me	  har borepäivänne	 beaivvádat	   pɑ̈jvɑ̇̃nde̮k̀e̮  dagen dykkarparannus	 buorádus		 bueriedidh  pōrɑ̇̄mdus		  forbetring

 Kronologisk samanfatting 

Det føljande oversynet samanfattar det som har vorte sagt ovafor, notert etter notasjonsskikken frå fonologisk teori.

Vokalendringane kan samanfattast i faser, slik:

1. endring: Høge fremre vokalar fell saman til midtre *ḙ:
 V[høg, fremre] → V[midtre, fremre, urunda]
 *i, *ü → *ḙ
 *nime → *nḙmḙ, *püšɑ̈ > *pesɑ
2. endring:
 Midtre vokalar blir låge der andre staving har låg vokal
V[midtre] → V[låg] / _ C V[låg]
 *e > *ɛ, *o → *ᴖ
 *pesɑ > *pɛsɑ̇, *kotɑ > kᴖtɑ
 *e → *e̮ / _ C e̮
 *vere → *ve̮re̮, 
3. endring: Opne vokalar blir midre der andre staving har midtre
V[open] → V[midtre] / _ C V[midtre]
 *ɑ̈ > *e, *kɑ̈te → *kete̮, *a → *o, *lɑkte > *lokte̮
4. endring *ɑ̈ > *ɑ̇, *ɑ → *o / _ C[open]
 *ɑ̈jmɑ̈ → *ɑ̇jmɑ̇, *kɑlɑ > *kolɑ

 Endringar i konsonantsystemet 

Det ur-finsk-samiske konsonantsystemet er repetert nedanfor.

 Lab  Alv  Pal  Retr  Vel  p  t  	 	  k	       ć	 č 		    s  ś	 š 		    δ  δ´ 	 		 v           j	 m  n  ń	 	  ŋ	    l  l´ 	 		    r        		

 Ur-finsk-samiske ordinitiale konsonantar 

Initialt i ordet er dei fleste konsonantane dei same i moderne samisk som dei var i urfinsksamisk (uaspirert /p, t, k/ blir skrive b, d, g i nord-, lule og sørsamisk):

 finsk  nordsamisk  sørsamisk   urfinsksamisk  ersia  tyding pilvi	 balva       balve   *pilve   pel'  sky tuntea	 dovdat  dabtedh   *tumte-    kjenne käsi	 giehta      gïete   *kēte   ked' hand mieli	 miella      mïele   *mēle	       sinn nuori	 nuorra      noere   *nōre	      ung niellä  njiellat      *ńēle-   svelgje liemi  liebma      lïeme   *lēme   (kjøtt)kraft rinta  raddi       räddie   re̮ntē   bryst viisi	 vihtta      vïjhte   *vīte	        vete  fem juoda	 juhkat      jovkedh   *jūke-	         drikke

To grupper av konsonantar har hatt ei heilt anna utvikling, både i samisk og finsk, nemleg sibilantane og affrikatane. Ururalsk hadde tre sibilantar, *s, s, š. Alle tre er bevart i mordvinsk og i permiske språk. I finsk har s og s' falle saman til s, mens š har vorte h. I samisk har på si side s og š vorte s, mens s' har vorte č.

 finsk  nordsamisk  sørsamisk  urfinsksamisk  ersia  tyding heinä  suoidni  suejnie  *šɑjnɑ   høy syli  salla     sïlle  *süle   fang suoni  suotna   -  ?*sane  san'  sene silmä  čálbmi   tjelmie  *śilmɑ  s'el'me  auge solmu  čuolbma  tjoelme  *ćōlme̮  s'olmo  knute

mini|høgre|Utvikling av sibilantar og affrikatar frå ur-finsk-samisk til samisk (venstre) og finsk (høgre)
Utviklinga frå ur-finsk-samisk til moderne finsk og samisk kan bli sett opp på denne måten (jf. skjemaet til høgre):

I dag finst det både h og š i samisk, men dei er komme seinare, via lånord, eller det er onomatopoetiske ord. Døme på slike lånord er fi. sileä 'glatt' > šallat 'glatt' (gammalt lånord), šillju 'tun' (nyare lån), paha 'ille' > buošši (eldre lån),  bahá (yngre lån). Eit døme på onomatopoetiske ord er šuvvat "å suse".

Sibilantar og affrikatar blir dermed viktige kriteria for å avgjere om ord er lånord eller ikkje, og om dei i tilfelle er gamle eller unge. Viss eit ord på h i finsk har h i samisk også, veit vi at det er lånt inn i samisk, jf. fi. hinta sm. háddi, 'pris'.

 Ur-finsk-samiske konsonantar mellom vokalar 

Mellom vokalar har konsonantsystemet gått gjennom store endringar i både finsk og samisk, på grunn av utviklinga av stadievekslingssystemet.

Konsonantane đ og ŋ er bevart etter trykksterk staving, der dei har forsvunne i finsk: sa. buođđu "dam" ~ fi. pato < urfi-sa. *paDo, sa. jiekŋa (urs. jieŋa) ~ fi. jää < urfi-sa. *jäŋe.

 Ur-finsk-samiske konsonantar i final posisjon 

...

 Ur-finsk-samiske konsonantgrupper 

Dei vestlege samiske språka har gjennomgått denasalisering, dvs. nasal + klusil har vorte til lang klusil:

 *kunta > urs. *kōntē > nords. goddi "ein som drep" (som i lávdegoddi "komité") jf. fi. kunta "kommune"

 Referansar 

 Litteraturliste 


 Korhonen, Mikko 1981: Johdatus lapin kielen historiaan. Helsinki: SKS.
 Korhonen, Mikko 1988: The history of the Lapp language. Sinor, Denis: The Uralic languages. Description, history and foreign influences. Leiden: E.J. Brill. s. 264-278.

 Sammallahti, Pekka 1989: A Linguist Looks at Saami Prehistory. Acta Borealia, vol 6, (s. 3-11).
 Sammallahti, Pekka 1998: The Saami languages. An introduction. Karasjok: Davvi girji

Kategori:Samisk språkhistorie