Mårfamilien

Mårdyrfamilien (Mustelidae) er den største av rovpattedyrfamiliane. Han omfattar 24 slekter og 57 artar, som fordeler seg over åtte underfamiliar. 

Mårdyra finst naturleg på alle kontinenta, unnateke i Antarktis og det meste av Oseania. Dei fleste mårdyra er langstrekte, slanke dyr med forholdsvis korte bein. Grevling og jerv er artar som har ein kortare og meir kompakt kropp. Snømusa er det minste mårdyret, med ei vekt på ca. 40–250 gram. Havoteren er størst og kan nå ei vekt på ca. 45 kg.

 Skildring 
Dei fleste mårdyr har ein langstrekt, slank og smidig kroppsbygging, unnatak er grevlingar og jerv som er kraftige og meir storbygd. Pelsen er som regel brun eller svart, og nokre artar har flekker, striper eller teikningar på strupen. Fleire artar har påfallande ansiktsteikningar med kontrasterande lyse og mørke parti, som den eurasiske grevlingen med mønsteret sitt av svarte og kvite striper. Funksjonen med desse teikningane er uklar, men dei kan signalisere til rovdyr at dei er vanskelege byte, og dermed verke avskrekkande. Enkelte artar, som tigerilder, bandilder og libyastripeilder, har slåande mønster over heile kroppen. Desse mårdyra kan gje stinkande væske frå analkjertlene sine. Nordlege artar som røyskatt, langhalesnømus og snømus kan endre pelsfarge med årstidene, frå kvit om vinteren til brun om sommaren. Denne ekstreme fargeendringa skjer likevel berre i dei nordlege utbreiingsområda. Fargeendringa blir styrt av hormon og avheng av mengda dagslys og temperatur. Hos dei fleste mårar (slekta Martes) er halen relativt lang og med tett hårdekke, medan grevlingar har korte halar. Dei fleste mårar har korte lemmer med fem bua, ikkje-inntrekkberre klør på kvar fot. Kraniet blir kjenneteikna ved ein kort snute og relativt små øyre. Talet på tenner varierer frå 28 til 38, avhengig av art, og eit kjenneteikn er tapet av den andre øvre kinntanna. Mange mårdyr har godt utvikla analkjertlar, liknande dei hos skunkar, og desse blir brukte til å markere territorium og hos nokre artar også til forsvar. Otrane har svakt utvikla analkjertlar, og hos sjøoteren manglar dei tilsynelatande heilt. Alle mårdyr har vêrhår, som er spesielt godt utvikla hos otrar og står ut frå hovudet sjølv under vatn.

Kroppsbygginga til mårdyra er tilpassa jakt- og levevisa deira. Medan røyskattar går på tærne, er grevlingar ekte solegjengarar. Nokre trelevande medlemmer av familien, som mårar, rører seg delvis på tærne og delvis på solane. Røyskatt, snømus og ilderar (slekta Mustela) er langstrekte for å kunne følgje smådyr inn i underjordiske gangar. Grevlingar lever også delvis under jorda og har ein kraftig kropp og sterke graveklør. Trelevande mårdyr er kjenneteikna av skarpe klatreklør og lange halar som fungerer som eit balansesorgan. Halvakvatiske og akvatiske mårdyr, som otrar og mink, har langstrekte, torpedoforma kroppar og kraftige symjehalar, som nokre gonger er flate på sidene. Vasslevande mårdyr har korte bein med symjehud mellom tærne, men minken har berre delvis utvikla symjehud. Sjøoteren er den mest tilpassa til vassliv og har bakføter som liknar på selen sine lemmar.

Samanlikna med andre rovdyr er dei fleste mårdyr relativt små, men skilnaden i storleik mellom dei minste og største medlemmene av denne familien er stor: han strekkjer seg frå den vesle snømusa, som med sine rundt 40-250 gram er den minste av alle rovdyr, til sjøoteren, kjempeoteren og jerven, som kan vege over 30 kilo. Dei fleste artar viser ein markant kjønnsdimorfisme når det gjeld kroppsstorleik; hannane er i gjennomsnitt 25 % tyngre enn hoene. Hannlege mårdyr har ein penisknokkel, som er ulikt forma hos dei ulike artane.

Tannsettet er svært variabelt og speglar kosthaldet. Avhengig av art har mårdyr 28 til 38 tenner. Alle har dei typiske rovtennene for rovdyr, som består av den fjerde øvre premolaren og den første nedre molaren. Desse tennene er spesielt skarpe hos kjøttetande spesialistar som røyskattar, medan dei er kraftigare hos andre artar og dannar ei «knusesaks» for å knuse harde skal. Havoteren, afrikansk fingeroter, og gråoteren, som hovudsakleg lever av skaldyr, har kraftige hjørnetenner som liknar på kinntenner. Hos desse artane er også kinntennene spesielt kraftig utvikla. Mårdyr har lange hjørnetenner, og framtennene er ikkje spesialiserte.

 Utbreiing og habitat 
Mårdyrfamilien er spreidd nesten over heile verda, dei manglar berre i det australsk-oseaniske området, på Madagaskar, i Karibia og andre avsidesliggjande øygrupper, og dessutan i Antarktis. Fleirtalet av mårdyrartane lever i Eurasia. Afrika husar ni artar av mårdyr, Sør-Amerika er heimstad for fire ulike otrar, to grisonar (slekta Galictis), patagoniarøyskatt, og dessutan tre artar av slekta Mustela. I tillegg finst tairaen, som også lever i dei sørlegaste delane av Nord-Amerika. Langhaleoter og stripegrison lever i både Sør-Amerika og i delar av Mellom-Amerika. I Nord-Amerika finst også præriegrevlingen, jerv, amerikamår, fiskarmår, amerikaoter, mink og fire artar av røyskattar (slekta Mustela). Røyskatt og snømus er introduserte artar i New Zealand.

Dei ulike artane av mårdyr lever i ei rekkje habitat, som tempererte og boreale skogar, tropiske regnskogar, steppear, savannar og tundraområde. Dei treng likevel sjeldan inn i ekstremt tørre område. Mange artar er avhengige av nærleiken til vatn og lever langs elvar og innsjøar, nokon også ved kysten. For otrar er denne tilknytinga til vatn sterkast, då havoteren til og med lever i det opne Stillehavet og kan vurderast som ein nesten heilt akvatisk art. Sidan mårdyr som relativt små dyr blir jakta på av mange større rovdyr, er dei avhengige av gøymestader for kvile. Mange stader lever fleire mårdyrartar side om side. På Dei britiske øyane lever til dømes sju artar.

 Artar i Noreg 
Mårdyrfamilien er representert i Noreg med følgjande artar:
 Røyskatt, utbreidd over Europa unnteke Island og middelhavsområdet
 Snømus, lever i Europa unntatt Island og Irland
 Mink, indrodusert til Skandinavia, Island og Dei britiske øyane frå Nord-Amerika
 Ilder, berre fåtalig i Søraust-Noreg, elles over mykje av Europa
 Mår, lever i Noreg, mest talrik i Trøndelag, Møre og Romsdal og Vestland fylke, minst talrik i Finnmark, Telemark og Oslo (Artsobservasjoner, 2000-2024)
 Jerv, ein nordaustleg art i Europa, i Noreg mest talrik i fjellstrøk i Nord-Noreg og Trøndelag
 Grevling, talrik på Austlandet og i Trøndelag, sjeldan i Nordland og Troms (Artsobservasjoner, 2000-2024)
 Oter, utbreidd over heile Europa, unnateke Island	

 Levevis 
Dei fleste artane er skumrings- eller nattaktive, men nokon leitar også etter mat på dagtid. Som kvileplassar bruker mange mårdyr hòler som dei sjølv har grave, overteke frå andre dyr eller dei finn andre gøymestader. Mange artar lever på bakken eller jaktar i underjordiske hòler på grunn av den slanke kroppen sin, medan andre ofte oppheld seg i tre. Det finst mange utmerkte symjarar blant mårdyra, spesielt otrar og mink. Dei fleste mårdyrartar er aktive heile året. Grevlingar held likevel vinterdvale i nordlege område, ettersom maten deira då er vanskeleg å finne.

 Sosial åtferd 
Mårdyr lever stort sett som einslege og territoriale dyr, dei markerer grensene for territoriet sitt med sekret frå analkjertlane, urin eller avføring. Luktesansen er svært godt utvikla og hjelper dei med å finne byttedyr og kommunisere med artsfrendar. Syns- og høyrselssansane er også godt utvikla. Med unntak av enkelte oterartar og den europeiske grevlingen er alle mårdyrartar einstøingar. Vanlegvis forsvarer hoene territorium som er store nok til å gje tilstrekkeleg næring til seg sjølv og ungane sine. Territoria til hannane er større og overlappar alltid territoria til fleire hoer. Territoria til hannane overlappar vanlegvis ikkje med kvarandre, medan hoene er meir tolerante, sjølv om også territoria deira berre har små overlappingssoner. Resultatet er eit intra-seksuelt territorialsystem som i stor grad overlappar med territoriet til det motsette kjønnet. Gruppene av søramerikanske kjempeotrar består vanlegvis av eit avlande par og nokre ungdyr, og dessutan avkommet frå siste året. Havotrar lever i kjønnsdelte grupper, som av og til kan vere overraskande store. Til dømes kan hann-grupper av havotrar i Alaska nokre gonger omfatte hundrevis av dyr. Hann-gruppene er likevel berre stabil i periodar, og dei blir oppløyste i paringstida. Europeiske grevlingar på Dei britiske øyane lever delvis i blanda grupper på opptil 23 dyr. Andre stader i Europa er dei likevel einstøingar eller lever i par. Mårdyr er vanlegvis stille for å unngå merksemd frå rovdyr og potensielle byttedyr. Lydytringar blir observerte oftare når dei møter andre dyr eller artsfrendar. Gråoter og kjempeoter, to artar som lever i grupper, har høvesvis meir enn tolv og ni ulike lydar for å kommunisere.

 Forplanting 
Drektigheitsperioden hos mårdyr varer vanlegvis mellom 30 og 60 dagar, men mange artar opplever ei forseinka implantering av det befrukta egget i livmora, slik at det kan gå fleire månader mellom paring og fødsel. Vanlegvis føder hoene berre eitt kull per år. Nyfødde mårdyr er hjelpelause og blinde ved fødselen, men veks raskt. Dei fleste artane er sjølvstendige etter to månader, og kjønnsmodnad blir vanlegvis oppnådd mellom seks månader og to år. Levetida i vill tilstand er vanlegvis mellom fem og 20 år.

 Artsliste 
Systematikk med inndeling i underfamiliar og slekter og artsliste med norske namn.
 rovpattedyr, (Carnivora)
 Mustelidae, mårfamilien
 Taxidiinae
 Taxidea,
 Præriegrevling, Taxidea taxus
 Mellivorinae
 Mellivora
 Honninggrevling, Mellivora capensis
 Melinae
 Arctonyx,
 Svinegrevling, Arctonyx collaris
 Meles, grevlingar
 Grevling, Meles meles
 Asiagrevling, Meles leucurus
 Japangrevling, Meles anakuma
 Helictidinae
 Melogale, ildergrevlingar (solgrevlingar)
 Vietnamesisk ildergrevling, Melogale cucphuongensis
 Borneoildergrevling, Melogale everetti
 Kinesisk ildergrevling, Melogale moschata
 Orientalsk ildergrevling, Melogale orientalis
 Indisk ildergrevling, Melogale personata rovpattedyr, (Carnivora)
 Mustelidae, mårfamilien
 Guloninae
 Eira
 Taira, Eira barbara
 Gulo
 Jerv, Gulo gulo
 Martes, mårar
 Amerikamår, Martes americana
 Steinmår , Martes foina
 Nilgirimår, Martes gwatkinsii
 Mår, Martes martes
 Japanmår, Martes melampus
 Sobel, Martes zibellina
 Gulhalsmår, Martes flavigula
 Pekania
 Fiskarmår, Pekania pennanti
 Ictonychinae
 Galictis, grisonar
 Dverggrison, Galictis cuja
 Stripegrison, Galictis vittata
 Ictonyx, stripeildre
 Libyastripeilder, Ictonyx libyca
 Bandilder, Ictonyx striatus
 Lyncodon
 Patagoniarøyskatt, Lyncodon patagonicus
 Poecilogale
 Striperøyskatt, Poecilogale albinucha
 Vormela
 Tigerilder, Vormela peregusna rovpattedyr, (Carnivora)
 Mustelidae, mårfamilien
 Lutrinae, otrar
 Aonyx, fingerotrar
 Afrikansk fingeroter, Aonyx capensis
 Kongofingeroter, Aonyx congicus
 Gråoter, Aonyx cinereus
 Enhydra
 Havoter, Enhydra lutris
 Lontra, amerikanske elveotrar
 Amerikaoter, Lontra canadensis
 Sjøoter, Lontra felina
 Langhaleoter, Lontra longicaudis
 Sørleg elveoter, Lontra provocax
 Lutra, eurasiske elveotrar
 Oter, Lutra lutra
 Sumatraoter, Lutra sumatrana
 Hydrictis
 Flekkoter, Hydrictis maculicollis
 Lutrogale
 Indiaoter, Lutrogale perspicillata
 Pteronura
 Kjempeoter, Pteronura brasiliensis rovpattedyr, (Carnivora)
 Mustelidae, mårfamilien
 Mustelinae
 Mustela, røyskattar
 Troperøyskatt, Mustela africana
 Altajsnømus, Mustela altaica
 Røyskatt, Mustela erminea
 Steppeilder, Mustela eversmanni
 Columbiarøyskatt, Mustela felipei
 Langhalesnømus, Mustela frenata
 Gulbukrøyskatt, Mustela kathiah
 Europeisk mink (Flodilder), Mustela lutreola
 Indonesisk fjellrøyskatt, Mustela lutreolina
 Svartfotilder, Mustela nigripes
 Snømus, Mustela nivalis
 Berrfotrøyskatt, Mustela nudipes
 Ilder, Mustela putorius
 Sibirflodilder, Mustela sibirica
 Manglar norsk namn, Mustela strigidorsa
 Neovison
 Mink, Neovison vison

 Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Marder» frå , den 5. oktober 2024 
Artslista i artikkelen bygger på «Mårfamilien» frå , den 5. oktober 2024  

Referansar

Bakgrunnsstoff

Kategori:Mårdyr
Kategori:Pattedyr
Kategori:Rovdyr