Quenya

Quenya (IPA: ['kʷɛɲa]) eller høgalvisk) er eitt av dei alviske språka J.R.R. Tolkien konstruerte til bruk i diktinga si, der språket blir tala av alvefolka.  Quenya og sindarin (gråalvisk) er dei viktigaste og mest gjennomarbeidde av språka Tolkien konstruerte. Quenya kan minne om finsk, mens søsterspråket sindarin kan minne om walisisk.Quenya på MultiTree

Historie
Tolkien la grunnlaget for språket alt i 1915, då han byrja  å skrive på det det mytologiske verket han kalla Silmarillion. Han kalla først språket for qenya. Tolkien arbeidde vidare på språket gjennom heile livet, og det gjennomgjekk eit utal endringar, også etter at bøkene hans var publiserte.

Tolkien var ein entusiastisk filolog, og han hadde som mål å skape eit språk som var så vakkert som råd, samtidig som han dikta ei verd med nokon som kunne snakke dette språket.  Han utforma språket med inspirasjon frå finsk, latin og gresk. Quenya er eit syntetisk språk med ti kasus og fire numerus. Fleire grammatiske endingar kan bli lagt til eit ord samtidig.  Ei nemning som  «eg har funne på det» kan på quenya seiast med eitt einaste ord: utúvienyes. Fonotaksen er restriktiv og tillet til dømes sjeldan konsonantkombinasjonar først eller sist i eit ord.

Tolkien-entusiastar har utvikla nye ord på grunnlag av dei ordstammane som Tolkien har brukt i si dikting, og brukt desse orda til å forfatte ny poesi og prosa. Slikt vidareutvikla språk er kalla neo-quenya eller quenya vinyakarme. Tidsskrifta Vinyar Tengwar og Parma Eldalamberon inneheld analysar og publiserer nytt materiale om alvisk språk

Fiktiv historie
I Tolkiens verd vart Quenya utvikla frå eldarin under den 250 år lange marsjen frå Cuiviénen mot Valinor. Språket vart bruka av vanyar og noldar i Valinor. Dialektane noldorin og vanyarin var gjensidig forståelege. Då alvane kom til det heilage landet, spreidde språket seg til valane, gudane i Tolkiens mytologi. Eitt tredje folk, teleri, tala det nærskylde språket telerin.

Sidan gjorde noldane opprør mot valane og vende attende til Midgard. Då hadde det gått så lang tid at alvane i Midgard og Aman hadde utvikla forskjellige språk. Quenya vart forbode som talespråk, men levde likevel vidare som høgtidsspårk for song og dikt.

 Vokalar 
Quenya har ti vokalar; fem korte og fem lange. Lang e og o skal vere meir lukka enn kort e og o.

 Fremre  Central  Bakre lång  kort lång  kort lång  kort Lukka iː  ɪ    uː  u Mellom eː  ɛ    oː  ɔ Open   ɑː  a  

 Diftongar 
  Final vokal Främre Bakre i   ɪ̯u e   eu̯ a aɪ̯  au̯ o oɪ̯   u uɪ̯  

 Konsonantar 

  Labial Alveolar Palatal Velar Glottal lab.   lab. Nasal m  n  nʷ  ɲ  ŋ     Klusil p b  t d    c  k g  kʷ gʷ  Frikativ f v  s    ç  x   h Tremulant  r          Approksimant  Lateral   l    ʎ       Sentral       j    ʍ w  

Grammatikk
Særmerkt for grammatikken er det rike bøyingssystemet, ein arv frå fornalvisk.

Substantiv
Substantiv kan bøyast i ti kasus:

 Nominativ markerer subjektet i ei setning.
 Akkusativ markerer det direkte objektet.
 Genitiv markerer at eit substantiv modifiserer eit anna. 
 Instrumentalis markerer at substantivet er eit instrument som blir brukt av subjektet.
 Dativ markerer det indirekte objektet.
 Lokativ markerer plassering ved substantivet
 Allativ markerer rørsle mot substantivet
 Ablativ markerer rørsle bort frå substantivet.
 Possessiv markerer at substantivet har opphav i, er ein del av eller er eigd av eit s anna.
 Det tiande kasuset er ukjent.

Substantiva blir òg bøygde i fire numerus: singularis, dualis, partitiv og pluralis. Partitiv blir brukt om eit fåtal av ei større gruppe.  

Verb
Det finst to typar av verb: dei primære verba som som er danna direkte frå ein ordstamme, og dei avleidde verba som er danna av ordstammen og ei ending.

Fem kjende tempus er aorist, presens, preteritum, perfektum og futurum. Både aorist og presens er presensformer men beskriver ulike verbaspekt. Aorist er ei presensform som blir brukt om ålmenne sanningar og hendingar som ikkje er bundne av tid.

Skrift
I Tolkiens verd vart quenya først skrive med sarati, ei skrift som sidan vart avløyst av tengwar. Utanfor verda Tolkien skapte, blir quenya skrive med med latinske bokstavar.

Konsonantar
 tincotéma parmatéma calmatéma quessetéma Fil:Tengwa tinco.svg  Tinco  t  [t] Fil:Tengwa parma.svg  Parma  p  [p] Fil:Tengwa calma.svg  Calma  c  [k] Fil:Tengwa quesse.svg  Quessë  qu  [kʷ] Fil:Tengwa ando.svg  Ando  nd  [nd] Fil:Tengwa umbar.svg  Umbar  mb  [mb] Fil:Tengwa anga.svg  Anga  ng  [ŋg] Fil:Tengwa ungwe.svg  Ungwë  ngw  [ŋgʷ] Fil:Tengwa súle.svg  Sulë  th→s  [θ]→[s] Fil:Tengwa formen.svg  Formen  f  [f] Fil:Tengwa aha.svg  Aha  h  [h] Fil:Tengwa hwesta.svg  Hwesta  hw  [ʍ] Fil:Tengwa anto.svg  Anto  nt  [nt] Fil:Tengwa ampa.svg  Ampa  mp  [mp] Fil:Tengwa anca.svg  Anca  nc  [ŋk] Fil:Tengwa unque.svg  Unquë  nqu  [ŋkʷ] Fil:Tengwa númen.svg  Númen  n  [n] Fil:Tengwa malta.svg  Malta  m  [m] Fil:Tengwa noldo.svg  Noldo  ñ→n  [ŋ]→[n] Fil:Tengwa nwalme.svg  Nwalme  ñw→nw  [ŋʷ]→[nʷ] Fil:Tengwa óre.svg  Órë  r  [r] Fil:Tengwa vala.svg  Vala  v  [v] Fil:Tengwa anna.svg  Anna  *    Fil:Tengwa wilya.svg  Wilya  w  [w, v]  Fil:Tengwa rómen.svg  Rómen  r  [r] Fil:Tengwa arda.svg  Arda  rd  [rd] Fil:Tengwa lambe.svg  Lambë  l  [l] Fil:Tengwa alda.svg  Alda  ld  [ld] Fil:Tengwa silme.svg  Silmë  s  [s] Fil:Tengwa silme nuquerna.svg  Silmë  nuquerna  s  [s] Fil:Tengwa esse.svg  Essë  ss  [s:] Fil:Tengwa esse nuquerna.svg  Essë  nuquerna  ss  [s:] Fil:Tengwa hyarmen.svg  Hyarmen  h  [h] Fil:Tengwa hwesta sindarinwa.svg  HwestaSindarinwa    Fil:Tengwa yanta.svg  Yanta  -i†  [ɪ̯] Fil:Tengwa úre.svg  Úrë  -u†  [ʊ̯]

 Anna har ingen eigen lydverdi, men blir brukt saman med eit teikn for palatalisering for å skrive  y.
 Yanta og úre blir brukt for å skrive diftongar.
 Hyarmen blir brukt for å skrivea h i byrjinga av ord; elles skriv ein aha. Aha blir uttalt [h] i alle posisjonar unntatt framfor  t, der den vert uttalt anten [x] etter a, o og u eller [ç] etter e og i.
 Halla, som også blir transkribert h, har forma av eit vertikalt strek ein skriv framfor  lambe og rómen ved uttale utan betoning.
 Órë blir brukt for å skrive r framfor konsonant og i slutten av ord; rómen blir brukt framfor vokal.
 Súle blir brukt i ord som historisk er uttala med [θ] (som er transkribert th eller þ); no er uttalen som s.
 Noldo og nwalme blir brukt i ord som historisk begynte på på [ŋ] og [ŋʷ] (transkribert ñ og ñw). Dei blir no uttalt [n] og [nʷ].
 Silme nuquerna og esse nuquerna blir brukt når det skal skrivast ein tehta over, elles bruker ein silme og esse.

Vokalar
Vokalar blir i quenya skrivne med tehtar, diakritiska teikn over føregåande konsonant eller over ein telco, ein liten vokal-berar. Lange vokalar blir plassert over ein ára, ein lang vokalberar eller dei blir markert med ein dobbeltskriven tehtan.

 Fil:Tehta amatixe 3.svg  a  [a] Fil:Tehta tecco.svg  e  [ɛ] Fil:Tehta amatixe 1.svg  i  [i] Fil:Tehta rempe.svg  o  [ɔ] Fil:Tehta rempe nuquerna.svg  u  [u]

Diftongar
Diftongar blir skrive med ein kombinasjon av ein tehta og ein av to spesielle tengwar, yanta og úre.

 Fil:Quenya diphthong ai.svg  ai  [aɪ̯] Fil:Quenya diphthong oi.svg  oi  [oɪ̯] Fil:Quenya diphthong ui.svg  ui  [uɪ̯] Fil:Quenya diphthong au.svg  au  [aʊ̯] Fil:Quenya diphthong eu.svg  eu  [eʊ̯] Fil:Quenya diphthong iu.svg  iu  [ɪ̯u]

Korpus
Diktet «Namárie» ('farvel') er med sine 80 ord lengste teksten på quenya som i Ringdrotten. Den lengste kjende teksten er  Oilima Markirya med 90 ord. Tolkien har òg omsett andre tekstar til quenya, som  Fader vår og Ave Maria.

Kjelder

Denne artikkelen byggjer på «Quenya» frå ,  den 9. januar 2013.  

Bakgrunnsstoff

 Ardalambion  – med utførleg informasjon om språka Tolkien konsturerte. (engelsk)

Kategori:J.R.R. Tolkien
Kategori:Einskildspråk
Kategori:Konstruerte språk