Guaraní

Guaraní er eit tupiansk språk som vert snakka i Argentina, Bolivia, Brasil og Paraguay i Sør-Amerika. Det tilhøyrer tupí-guaraní-språka. Det er offisielt språk i Paraguay (saman med spansk), der det vert snakka av 94 % av innbyggjarane. Det er dermed det einaste indianske språket i Amerika som har fleire talarar enn det europeiske kolonispråket i noko land. Guaraní er òg offisielt språk i dei argentinske provinsane Corrientes og Misiones.

mini|høgre|Utbreiinga av Guaraní

Guaraní er det einaste indianske språket der majoriteten av brukarane ikkje er indianarar. Dette er ikkje vanleg i Amerika, der tendensen elles er at dei hellar mot å bruke dei meir prestisjetunge, offisielle språka (i dette tilfellet spansk).

Jesuittpresten Antonio Ruiz de Montoya, som skreiv ei bok kalla Tesoro de la lengua guaraní (1639), skildra guaraní som «så rikt og elegant at det kan mæle seg med dei mest berømte [språka]».

 Fonologi 
Guaraní skil mellom 33 fonem, av dei er 12 vokalar og 21 konsonantar.

 Vokalar 
Guaraní har 6 orale og 6 nasale vokalar.

  orale nasale FremreMidreBakreFremreMidtreBakre Høge       Låge       

Den ortografiske representasjonen er identisk med den vokalane har i IPA, med unntak av grafema <y, ỹ> som blir brukt til å representere fonema //.

 Konsonantar 

Guaraní har 21 konsonantar. 

{| class="wikitable" style="text-align:center;"
! colspan=2|
!bilabial
!alveolar
!alveo-palatal
!velar
!glottal
|-
! colspan=2|Frikativar
| style="text-align:center; font-size:larger;" |//v 
| style="text-align:center; font-size:larger;" |//s
| style="text-align:center; font-size:larger;" |// ch, j
| style="text-align:center; font-size:larger;" |//g, g̃
| 
|-
! rowspan=2| Plosivar
! ustemt
| style="font-size:larger;" |//p
| style="font-size:larger;" |//t
| 
| style="font-size:larger;" |//k
| style="font-size:larger;" |// ' 
|-
! stemt
| style="font-size:larger;" |//mb
| style="font-size:larger;" |//nd
| 
| style="font-size:larger;" |//ng
| 
|-
! rowspan=2| Sonorantar
! Nasal
| style="font-size:larger;" |//m
| style="font-size:larger;" |//n
| 
| 
| 
|-
! Likvidar
|  
| style="font-size:larger;" |//r, l
| style="font-size:larger;" |//i
| 
| 
|}

 Suprasegmental fonologi 

Trykket i guaraní ligg som regel på siste stavinga i stammen av ordet, grammatiske endingar har ikkje trykk.

Guaraní har ein konsonantmutasjon som minnar om den i keltiske språk. Mange ord som byrjar på /t-/ endrar konsonant når dei er avhengig av eller blir samansett med andre ord:

 Guaraní  Norsk tape  veg che rape  min veg hape  hans veg

 Grammatikk 

Guaraní er eit agglutinerande språk. I setningar med subjekt er det eit SVO-språk, men ordstillinga er gjerne OV når subjektet ikkje er uttrykt. Guaraní har ikkje grammatisk genus og har ikkje bestemt artikkel.

 Substantiv 

Substantiv i guaraní blir bøygd i tempus, preteritum (uttrykt med -kue) og futurum (-rā)

 Pronomen 

Guaraní skil mellom inklusiv og eksklusiv fleirtal.

 1.p. 2.p. 3.p. singular che nde ha'e plural ñande (inklusiv),ore (eksklusiv) peẽ ha'ekuéra

 Verb 

 Litteratur 
 Ayala, José Valentín. 1996. Gramática guaraní. Buenos Aires: Ministerio de Educación de la Nacion. xxxiv+403pp.
 Estigarribia, Bruno. 2017. A Grammar Sketch of Paraguayan Guarani. In Bruno Estigarribia and Justin Pinta (eds.), Guarani Linguistics in the 21st Century, 7-85. Leiden: Brill.
 Gregores, Emma & Jorge A. Suárez: A description of colloquial Guaraní. 1967.
 Guasch, Antonio: Diccionario castellano-guaraní. Ediciones Loyola, Asuncion 1978.
 Guasch, Antonio: El idioma guaraní – gramatica y antologia de prosa y verso. CEPAG, Asuncion 1996.
 Lustig, Wolf: Kauderwelsch. Guaraní – Wort für Wort. Rump, Bielefeld 1996.
 Anselmo Jover Peralta og Tomás Osuna: Diccionario guaraní-español y español-guaraní. 1950.
 Natalia Krivoshein de Canese u. Feliciano Acosta Alcaraz: Diccionario Guaraní-Español Español-Guaraní, Tercera Edición. Colección Ñemity, Asuncion 2006, ISBN 99925-3-160-6.
 Antonio Ortiz Mayans: Gran Diccionario Castellano-Guarani Guarani-Castellano. EUDEPA, 1997.
 Antonio Ruiz de Montoya: Vocabulario de la lengua guaraní. 2002.
 Mário Arnaud Sampaio: Vocabulário guaraní-português. 1986.
 Lino Trinidad Sanabria: Ñane ñe’ẽ guaraníme (edición bilinguë guaraní-castellano). 1991.
 Lino Trinidad Sanabria: Gran diccionario Avañe’ẽ ilustrado: guaraní-castellano, castellano-guaraní. 2002.
 Tadeo Zarratea: Gramática Elemental de la Lengua Guaraní. MARBEN, Asuncion 2002, ISBN 99925-46-21-2.

 Kjelder 

 Omsett frå Wikipedia på bokmål, innhenta laurdag  14. juli 2012, klokka 21:24.

Kategori:Tupí-guaraní-språk
Kategori:Språk i Argentina
Kategori:Språk i Bolivia
Kategori:Språk i Brasil
Kategori:Språk i Paraguay
Kategori:Opphavleg omsett med Apertium
Kategori:Einskildspråk