Tonalitet

Tonalitet er eit system av tilhøve mellom tonar i eit tonesystem der éin bestemt tone er framheva som grunntone eller sentraltone (tonalt sentrum) som dei øvrige tonane står i eit nærare eller fjernare forhold til.
Musikk som er komponert etter slike relasjonar mellom tonar vert rekna som tonal.

Sidan 1600-talet har tonalitet i vestleg musikk normalt vore  dur/moll-tonal musikk. Tonalt sentrum er her treklangen på første trinnet i den skalaen komponisten har vald for komposisjonen sin. Denne treklangen vert kalla tonika. For ein komposisjon i E-dur er det til dømes E-dur-treklangen som er tonika. Alle andre akkordar i komposisjonen vert bygt hierarkisk rundt tonikaen. Dette tyder at kvar akkord har ei bestemt rolle - ein funksjon - i forhold til tonikaen, og ei bestemt rolle i forhold til dei akkordane som går føre eller følgjer etter han. Det vert skild mellom hovudfunksjonar (tonika, subdominant og dominant) og bifunksjonar (mediant og submediant).Tveit, Sigvald (2008): Harmonilære fra en ny innfallsvinkel. Oslo: Universitetsforlaget I andre land nyttar ein delvis andre omgrep til bifunksjonane.

Frå 1800-talet blei verkemiddel som kromatikk og kjappe og fjerne modulasjonar med på å utvida tonaliteten uten at musikken blei atonal. Franz Liszt og Richard Wagner var nokre av dei første komponistane som rokka ved tonaliteten gjennom bruk av kromatikk, uoppløyste dissonerande akkordar og modulasjonar til fjerntliggjande toneartar. Claude Debussy bidrog til å utfordra grensene for tonaliteten gjennom symmetriske samklangar og leietonelause kadensar.

På 1900-talet blei tonalitetomgrepet ofte knytt til personlege komposisjonsteknikkar utvikla av til dømes Arnold Schönberg, Igor Stravinskij og Darius Milhaud. Paul Hindemith «beviste» den naturgjevne styrken til  tonaliteten gjennom skrift og musikk i eit hierarkisk, akustisk system. Olivier Messiaen fornya dei ulike tonalitet-verkemidla gjennom såkalla modi med avgrenspa transposisjonsmuligheiter der nymodaliteten sameinte verkemidla til tonalitet og modalitet.

 Litteratur 
 Bekkevold, Lisa: Harmonilære og harmonisk analyse. Oslo 1988
 Benward, Bruce; Marilyn Nadine Saker: Music in Theory og Practice. 1 (7th ed.), New York 2002
 Distler, Hugo: Funktionelle Harmonielehre. Kassel 1951
 Hindemith, Paul: The Craft of Musical Composition. London og New York 1941-42
 Rameau, Jean-Philippe: Traité dei l’harmonie reduite à ses principes naturels, Paris 1722 PDF-fil
 Reger, Max: Beiträge zur Modulationslehre. Leipzig 1903
 Riemann, Hugo: Vereinfachte Harmonielehre, London und New York 1893
 Schönberg, Arnold: Harmonielehre, Wien 1922
 Tsjaikovskij, Pjotr I.: Guide to the Practical Study of Harmony. Leipzig 1900 PDF-fil

 Kjelder 

 Delar av denne artikkelen bygger på «Tonalitet» frå , den 5. april 2010. 
  oppgav desse kjeldene:

Kategori:Musikalske teknikkar