Åndalsnes stasjon

Åndalsnes stasjon er endestasjon på Raumabana, 114,2 kilometer frå Dombås stasjon, og opna då Raumabana stod ferdig i 1924. Stasjonen ligg i Åndalsnes i Rauma kommune. 

I 2011 reiste om lag  passasjerar til og frå Åndalsnes. 

 Persontrafikk 
Raumabana var fram til 1970-talet hovudkommunikasjonsåra for person- og posttrafikken mellom Møre og Romsdal og Oslo. Frå Ålesund, Molde og Kristiansund gjekk det buss til togavgangane på Åndalsnes. Etter at det vart bygd flyplassar i Ålesund (1958) og seinare Kristiansund (1970) og Molde (1972), fekk jernbana sterk konkurranse om dei reisande. Låg banestandard og umoderne, nedslite materiell bidrog til at passasjertala fall kraftig frå 1970-talet og seinare. 

Dei låge passasjertala førte at talet på togavgangar vart redusert. I 1997 var det berre tre avgangar frå Åndalsnes. I 1999 hadde talet auka til fem, men berre tre av desse vart køyrde med tog. Dei to siste avgangane vart køyrde med buss mellom Åndalsnes og Dombås. I 2024 køyrer fire avgangar dagleg mellom Åndalsnes og Dombås.

 Nattog på Raumabana 
Fram til 2000 gjekk det nattog på Raumabana. På kveldsavgangane frå Åndalsnes, høvesvis Oslo, var det ei sovevogn med andre- og tredjeklasses sovekupéar og ei tredjeklasses sittevogn som vart kopla på nattoget til Oslo, høvesvis Åndalsnes under korrespondansen på Dombås. Sumarstid vart det supplert med ekstra vogner. Nattoget gjekk alle netter unnateke natt til sundag. 

Nattavgangane var ulønsamme for NSB, og eit av tiltaka i spareprogrammet Effekt600 (1996) var å leggje ned nattoget mellom Oslo og Åndalsnes. Nattoget vart erstatta av buss i 2010.

 Stasjonsbygninga 
Stasjonsbygninga var teikna av Jernbanens Arkitektkontor ved Gudmund Hoel.

Bygninga vart satt opp i 1923-24 etter eit omfattande arbeid med å gjere klar stasjonsområdet, som til dels bestod av ei fylling ute i Romsdalsfjorden. Kostnadane for sjølve stasjonsbygninga var  kroner og for heile stasjonsområdet  kroner. Attpåtil kom kostnadane for jernbanekaia, som var  kroner.   

Stasjonsbygninga er ei nyklassisistisk toetasjes bygning med kjellar, oppført i teglmur og betong, og dekka med puss. Taket er valma og tekt med kopparplater. Fyrste etasje inneheldt togekspedisjon, reisegodsekspedisjon og stasjonsmeisterkontor, vestibyle med telefonkiosk og toalett, venterom med restaurant og eit eige venterom for damer. Med inngang frå utsida var eit offentleg toalett for kvinner og menn med vaktrom. Seinare vart det innreidd eit velferdsrom for personalet i fyrste etasje. I andre etasje var det stasjonsmeisterbustad med to stuer, to soverom, kjøken og rom for tenestejenta. Dessutan hadde andre etasje tre overnattingsrom for personalet og eit eige kvilerom for telegrafistane. Kjellaren inneheldt bryggarhus for klesvask, kjelrom og lagerrom for mat og brensel.   

 Nytt utbygg i 1965 
I 1965 vart stasjonen ominnreidd og bygd ut då Norsk Spisevognselskap reiste eit større tilbygg med trafikkhall, restaurant og toalett, teikna av arkitekt Knut P. Bugge frå Molde. Tilbygget var ein stolpekonstruksjon i tre med glassfelt mellom stolpane og fasadeplater av asbestsement. Taket var flatt og tekt med papp. NSB overtok seinare drifta av tilbygget.

 Restaurering i 2008-2009 
Tilbygget frå 1965 vart rive i 2008, og stasjonen gjekk gjennom ei omfattande rehabilitering for å få attende sin opphavlege utsjånad, samstundes som han skulle tilfredsstilla moderne krav til tilgjengelegheit. 

På plattformsida vart venterommet utvida med eit glassbygg på plattforma som stasjonen hadde hatt på 1920-talet. I austre ende, mot Åndalsnes sentrum, vart det bygd eit trappehus med heis for å gjere stasjonen tilgjengeleg for alle grupper. Den nye stasjonen vart offisielt opna av samferdselsminister Magnhild Meltveit Kleppa i 2011. Stasjonen vart elles fornya med nye plattformar, eit forkorta hovudtogspor og nytt parkanlegg.

 Turisttrafikk 
Frå 1993 til 2007 køyrde Norsk Museumstog turisttog med damplokomotiv og trevogner mellom Åndalsnes og Bjorli. Damplokomotiva som vart nytta var nr 2770 (Stortyskaren) og nr 271.

Frå 2008 blei turisttoga køyrde av NSB med moderne motorvogner (type 93) og Di 4-lokomotiv med vogner med type 5-vogner). Norsk Jernbanemuseum køyrer jamleg museumstog med diesellokomotiv og stålvogner. Inntil 2005 køyrde òg GM-Gruppen nokre chartertog og museale tog på bana. 

 The Golden Train 
Frå 2024 køyrer dagleg turisttoga «The Golden Train», der turistane utanom togreisa tur/retur Bjorli òg får oppleve andre sider av historia til bana, slik som Gulltransporten. Namnet spelar på hendingane då den norske gullreserven vart halden skjult langs Raumabana under andre verdskrigen. Materiellet som brukast er ei svensk motorvogn frå 1980-talet av typen Y1 som eiges av selskapet Arctic Train i Narvik, men planane er å nytta tyske lokomotiv og komfortable vogner.

 Godstrafikk 
Godsterminalen var på stasjonsområdet frå opninga og fram til 1994. Stasjonen hadde kranar som kunne løfte 4,7 tonn og 15 tonn, og ei 50 tonns vognvekt. Rundt 1970 vart det sett opp ei større portalkran med løfteevne på 30 tonn, bygd for å løfte containerar. Krana blei riven etter at ein ny godsterminal på Øran vart teken i bruk i 1994.

I Åndalsnes fanst sidespor til Rauma Bruk, Norske Meieriers Salgssentralar, Rauma Industribygg, Norwegian Contractor og seinare Hustadmarmor. Skiftinga i Åndalsnes vart gjort av ulike skiftetraktorar og lokomotiv, blant anna av typane Skd 206 og Skd 220. 

 Hamneterminalen 
På hamnesporet i Åndalsnes var det omlasting mellom båt og jernbane. Frå stasjonen gjekk det sidespor til tre kaiar. Trelastkaia sidespor (Rauma Bruk) låg langs stranda i vestre ende av stasjonsområdet. Sporet vart lagt ned etter 1970 og rive på 1990-talet. Framfor kaibygget var ei lita svingskive der vogner med materialar kunne tørnas og skuvast med handmakt inn i bygninga.
Vestre kai sidespor var sporet som gjekk ut på Jernbanekaia og stamma frå opninga av bana. Ved Vestre kai låg eit stort godshus frå 1962, teikna av Arvid Sundby. Godshuset vart rive og kaisporet brote rundt 2005. Norsk Tindemuseum sitt store museumsbygg og Romsdalsgondolen er bygd over sporet. Austre kai sidespor (Natokaia) vart opna i 1952 med to lastespor. Sporet ligg framleis, men har ingen kranar og er ikkje ein del av det nasjonale nettverket for havneterminalar.

Moderne godsterminal i Åndalsnes
Stasjonsområdet i Åndalsnes var ueigna for moderne godstrafikk, og i 1994 vart Åndalsnes godsterminal bygd på Øran i søre del av Åndalsnes. Terminalen har hovudspor, to lastespor og hensettingsspor, og kan ekspedera containerar og vogntog lasta på jernbanevogner. Terminalen er eigd av BaneNOR, men driven av Onrail AS. For å auke kapasiteten på terminalen har selskapet mellom anna investert i nye truckar.

 Kulturminnet Åndalsnes stasjon 
Offentlege bygningars historikk, tilstand og kulturhistoriske verdi vart vurdert i den landsomfattande SEFRAK-registreringa frå 1978 til 1981. Registreringa av jernbanebygningar vart gjort av NSB Arkitektkontor, og bygningane vart omtala i delrapportar for kvart distrikt. Rapportane danna grunnlaget for den første verneplanen for jernbanebygningar som vart påbyrja i 1992 og omsett i eit høyringsutkast i 1993.. Arbeidet ble avslutta i 1997.

Åndalsnes lokstall vart foreslege verna grunna den sterke klassisistiske stilen og nære stilmessige tilknytninga til stasjonsbygninga. Lokstallen var òg svært autentisk og lite endra sida opninga. Grunna ombygginga og påbygget frå 1965 vart ikkje stasjonsbygninga vurdert i den fyrste verneplanen, men etter at bygninga vart restaurert og ført attende til sin opphavlege utsjånad, har ho seinare vorten verna.

 Strekningsvern Bjorli - Åndalsnes 
Åndalsnes ligg på ei verna strekning. Den 58 kilometer lange strekninga frå Bjorli til Åndalsnes vart foreslege verna i Nasjonal verneplan for kulturminner i jernbanen (2004) på grunn av bana si spektakulære plassering og hennar velbevarte, opphavlege preg. Verneklassa var kategori C; bane med aktiv drift der moderne togdrift skal ta omsyn til kulturminnet. 

 Kjelder

 Bibliografi 















Denne artikkelen byggjer på «Åndalsnes stasjon» frå ,  den 20. mai 2024.  

 Bakgrunnsstoff 


 Bane NOR Network Statement 2024. Informasjon om stasjonen.

Kategori:Jarnbanestasjonar på Raumabanen
Kategori:Jarnbanestasjonar i Møre og Romsdal
Kategori:Hamneterminalar i Noreg
Kategori:Jarnbanestasjonar opna i 1924
Kategori:1924 i Noreg
Kategori:Godsterminalar i Noreg
Kategori:Samferdsle i Rauma
Kategori:Gudmund Hoel
Kategori:Arvid Sundby
Kategori:Jarnbanebyggverk i Rauma
Kategori:Utvalde artiklar 2024