Norske stavkyrkjer

mini|Johannes Flintoe (1828) Heddal stavkyrkje, eit av dei eldste bileta av stavkyrkje.
Stavkyrkjer i Noreg er gjenverande og rekonstruerte stavkyrkjer, det vil seia trekyrkjer konstruerte med berande stavar (stolpar). Sjølv om slike trekyrkjer var vanleg i Nord-Europa i tidleg mellomalder, vart det i Noreg reist hundrevis av stavkyrkjer etter at stein tok heilt over andre stader og ein stor del av desse kyrkjene overlevde fram mot moderne tid. Dei norske stavkyrkjene er dei viktigaste spora etter denne tidlege kristne trearkitekturen.Ahrens, Claus (1994): The stave church at Gol and other early wooden churches. Stavkyrkjene er dei viktigaste og mest særmerkte av historiske bygg i Noreg.Bugge, Gunnar og Christian Norberg-Schulz (1990): Stav og laft i Norge. Norsk arkitekturforlag. No vert stavkyrkjene rekna for å vere mellom dei viktigaste representantar for nordeuropeisk mellomalderarkitektur i tre, og er representert ved Urnes stavkyrkje på UNESCO si verdsarvliste.

Lista inneheld 28 stavkyrkjer som har overlevd frå mellomalderen. I tillegg blir det vist til Fantoft stavkyrkje som er ein rekonstruksjon av den nedbrende kyrkja, som i sin tur var ein rekonstruksjon av ei riven kyrkje, Vang kyrkje som i dag står i Polen og to av dei kyrkjene som blei bygd på 1600-talet med inspirasjon frå stavkyrkjene, Fåvang og Vågå. I tillegg finst det fleire kopiar og miniatyrar som ikkje er tatt med i denne lista. Uvdal kyrkje frå 1893 er bygd i dragestil.

Utbreiing og tapte stavkyrkjer 

I mellomalderen var det truleg over 1000 stavkyrkjer i Noreg (somme meiner det kan ha vore så mange som opp mot 2000Ola Storsletten: «En arv i tre», s.24. kyrkjer), men dei fleste forsvann i perioden 1350–1650, truleg som følgje av endra behov etter Svartedauen og reformasjonen. Omkring 900 av Noregs 1200 kyrkjer i mellomalderen var med stavkonstruksjon, resten var i stein. Etter reformasjonen i 1536 vart det i lang tid ikkje oppført nye kyrkjer i Noreg, og då det igjen vart trong om nye eller større kyrkjebygg vart dei bygd i tømmer med lafteteknikk.Anker, Peter (1997): Stavkirkene: deres egenart og historie. Cappelens kunstfaglige bibliotek. Oslo: Cappelen. Dei fleste nye kyrkjene på 1600-1700-talet vart oppført på bygdene og mange gamle stavkyrkjer vart utvida til korsform. Til dømes vart Flesberg stavkyrkje utvida med tverrskip i tømmer i 1735. Til dømes vart stavkyrkjene på indre Sunnmøre i løpet av 1700-talet erstatta av tømmerkyrkjer: Norddal kyrkje, Sunnylven kyrkje, Stordal gamle kyrkje og Stranda kyrkje. I 1650 var det rundt 270 stavkyrkjer att, og i neste hundreårsperiode forsvann 136 av desse. På 1700-talet vart det reist omkring 300 kyrkjer i Noreg, dei fleste avløyste gamle stavkyrkjer som var for små eller falleferdige.Kyrkjebyggdatabasen lese på nett 14.2.13. Kring 1800 stod det fortsatt 95 stavkyrkjer, men over 200 var tidlegare stavkyrkjer kjent med namn eller i skriftlege kjelder (i følgje Lorentz Dietrichson). Frå 1850 til 1885 fall 32 stavkyrkjer, men sidan den gong har berre Fantoft stavkyrkje gått tapt. I dag er det berre bevart 28 stavkyrkjer i Noreg.

Dei eksisterande stavkyrkjene er konsentrert om dei øvre dalstroka på Austlandet (Gudbrandsdalen, Numedal, Hallingdal, Valdres og Telemark) og dei indre fjordstroka på Vestlandet. Unnatak er særleg dei to stavkyrkjene som er flytta til Bergen og Oslo, og Grip stavkyrkje som ligg på ei fråflytta øy i havet.Ahrens, Claus (1994): Gol stavkyrkje og dei gamle trekyrkjene. Eit kart over dei 322 stavkyrkjene som var kjent viser at det fantest stavkyrkjer mest i dei tynnast folkesette områda, medan det er mest steinkyrkjer i byane, på flatbygdene (Austlandet og Trøndelag), langs kysten og i dei største kyrkjesokna i fjordane på Vestlandet. Det var mest stavkyrkjer i fjelldalane og skogsbygdene, og i fiskevær på øyane og mindre fjordarmar. Der soknekyrkja var i stein, kunne annekset vere stavkyrkje. Til dømes i Aurland er Vangen kyrkje i stein, dedan det er stavkyrkje i Undredal og det var truleg stavkyrkje i Flåm. Tilsvarande i Luster der Dale kyrkje er i stein, medan det var stavkyrkjer på Fortun (flytta til Fantoft) og på Nes.

Bevarte stavkyrkjer
Buskerud
 Kyrkje  Bilete Kommune  Byggjeår Funksjon  Flesberg  80px  Flesberg  Etter 1111  Kyrkjelydskyrkje Gol   80px  Gol, no på Norsk folkemuseum, Oslo  Etter 1216  Museumskyrkje Nore  80px  Nore og Uvdal  Etter 1166–67   Rollag  80px  Rollag  Før 1482  Kyrkjelydskyrkje Torpo  80px  Ål  Etter 1192  Uvdal  80px  Nore og Uvdal  Etter 1168  

 I tillegg kjem Gol nye stavkyrkje (oppført 1994), ein kopi av Gol stavkyrkje på Gol. På Savjord i Beiarn (Nordland) står også ein mindre kopi av Gol stavkyrkje (oppført frå 2005).

Hordaland
 Kyrkje  Bilete Kommune  Byggeår Funksjon  Røldal  80px  Odda  1200-talet  Kyrkjelydskyrkje

Møre og Romsdal
 Kyrkje  Bilete Kommune  Byggeår Funksjon  Grip80pxKristiansund1450-1500 Kvernes80pxAverøy1350-1400 Rødven80pxRaumaca. 1200

Oppland
 Kyrkje  Bilete Kommune  Byggeår Funksjon  Garmo  80px  Lom kommune, nå på Maihaugen 1157/58Museumskyrkje Hedal80px  Sør-Aurdal1150-1200Kyrkjelydskyrkje Hegge 80px Øystre Slidre  Etter 1216Kyrkjelydskyrkje Høre  80px  Vang i Valdres 1180Kyrkjelydskyrkje Lom 80px  Lom kommune1150-1200Kyrkjelydskyrkje Lomen80px  Vestre SlidreTreverk frå 1179 Reinli80px  Sør-AurdalEtter 1326Kyrkjelydskyrkje Ringebu80px  Ringebu1220Kyrkjelydskyrkje Øye 80px  Vang i ValdresCa. 1200Kyrkjelydskyrkje
I tillegg har ein:
 Fåvang - nytolkning, gjenbruk
 Vang - flytta til Riesengebirge, Polen på 1800-talet
 Vågå - nytolkning, gjenbruk

Sogn og Fjordane
 Kyrkje  Bilete Kommune  Byggeår Funksjon  Borgund  80px Lærdal  1150–1200  Museumskyrkje Hopperstad  80px  Vik  ca 1130  Museumskyrkje Kaupanger  80px  Sogndal  ca 1190  Kyrkjelydskyrkje Undredal  80px  Aurland  1147  Kyrkjelydskyrkje Urnes  80px  Luster  1130  Museumskyrkje
 Dessutan Fortun på Fantoft ved Bergen; brent, gjenoppbygd  som ein kopi og ikkje på den offisielle lista over stavkyrkjer frå mellomalderen.

Sør-Trøndelag
 Kyrkje  Bilete Kommune  Byggeår Funksjon  Haltdalen  80px|Haltdalen stavkyrkje  Holtålen; no på Trøndelag Folkemuseum i Trondheim  1170  Museumskyrkje

Telemark
 Kyrkje  Bilete Kommune  Byggeår Funksjon   Eidsborg  80px  Tokke  1200-talet  Kyrkjelydskyrkje Heddal  80px  Notodden  1200-talet  Brukskyrkje

Vestfold
 Kyrkje  Bilete Kommune  Byggeår Funksjon  Høyjord  80px Andebu  kanskje 1275  Kyrkjelydskyrkje

Sjå òg
 Rivne stolpekyrkjer, stavkyrkjer og tilhøyrande utgravingar i Nord-Europa

Kjelder


Kategori:Kyrkjer i Noreg
Kategori:Utvalde artiklar 2018