Niš

Niš (kyrillisk Ниш; gresk Ναϊσσός, Naissós) er ein by i Serbia i distriktet Nišava ved elva Nišava. Med kring enn 250 000 innbyggjarar er han den største byen i Sør-Serbia og den tredje største byen i landet etter Beograd og Novi Sad. Byen dekkjer eit område på 597 km², som omfattar sjølve byen Niš, kurstaden Niška Banja og 68 forstader.

Niš er ein av dei eldste byane på Balkan, og frå gammalt av vore ein port mellom Austen og Vesten. Han ligg der motorvegane på Balkan møter motorvegane frå Mellom-Europa, og knyter Vesleasia til Europa. Niš Konstantin den store lufthamn er den internasjonale flyplassen ved byen.

I Niš ligg ein av dei eldste kyrkjene i Serbia, frå 300-talet. Byen er òg kjend som fødestaden til Konstantin den store, den første kristne romerske keisaren og grunnleggjaren av Konstantinopel,Katolsk leksikon: Constantine the Great og to andre romerske keisarar, Konstantius III og Justinius I.

Niš er eit universitetssenter. Det er om lag 30 000 studentar på Universitetet i Niš, som består av 13 fakultet. Niš er òg eit av dei viktigaste industrisentera i Serbia, eit senter for elektronikk, maskinteknikk, tekstilindustri og tobakksindustri.

 Historie 
 Tidleg historie 
mini|venstre|Mosaikk i Mediana
Under Romarriket heitte byen Naissus, som er det latinske namnet av det opphavlege Naissos ('nymfebyen'), ein gammal gresk koloni som vart grunnlagd i antikken.

Då romarane erobra dei greske koloniane var Naissos base for desse operasjonane i området. Naissus vart først nemnd i romerske kjelder på byrjinga av 100-talet e.Kr. og vart nemnd i Geografia av Klaudios Ptolemaios. Romarane okkuperte byen i perioden under den dardanske krigen (75-73 f.Kr.), og byen utvikla seg som ein strategisk korsveg, garnison og marknadsby i provinsen Moesia Superior.

I 268 e.Kr., under «krisa på 200-talet» då Riket nesten kollapsa, invaderte gotarane Balkan i store massar. Gotarane var allierte med herulane som gav dei flåte som kunne transportere dei store armeane nedover kysten av Svartehavet, der dei raserte kystområda i Thrakia og Makedonia. Ein annan stor styrke kryssa Donau i Moesia. Invasjonen til gotarane i provinsen Pannonia førte til katastrofe. I 268 vann keisar Gallienus nokre viktige sigrar på land og til havs, men det var etterfølgjaren Claudius II som til slutt slo tilbake fienden i slaget ved Naissus i 268, eit av dei blodigaste slaga på 200-talet.

Fire år seinare i 272 vart son av kommandanten Constantius Chlorus og krovertdottera Flavia Iulia Helena fødd i Naissus og vart seinare keisar Konstantin den store. Ruinane etter keisarvillaen frå 300-talet i Mediana er ein viktig arkeologisk stad nær Niš. Mosaikkgolvet og andre spor etter luksus er godt bevarte i eit arkeologisk museum på staden. Andre villaer frå same tida ligg like i nærleiken. Den kristne basilikaen frå 300-talet i Niš er eit av dei eldste kristne byggverka. Ein annan romersk keisar, Konstantius III (421), vart fødd i Naissus.

Sjølv om keisar Julian forsterka murane, gjorde den store velstanden i byen han til eit mål, og han vart øydelagd av Attila i 443. Hunaren Attila erobra Naissus med rambukkar og rulletårn, som var nye våpenmetodar for hunarane. Etter hunarane erobra byen Naissus massakrerte dei innbyggjarane i byen. Fleire år seinare var elvebreidda utanfor byen framleis dekt av menneskebein. Grunnleggjaren av det justinianske dynastiet, Justinius I vart fødd i Naissus i 450, og nevøen hans Justinian I gjorde sitt beste for å bygge opp att byen, men Naissa klarte aldri å verte like stor som han var på 300-talet.

 Mellomalderen 
På siste halvdel av 500-talet vandra dei første slavarane og avarane til området. På 500- og 600-talet gjorde slaviske stammer åtte forsøk på å ta Niš. I det siste åtaket i 615 klarte dei å ta byen, og det meste av den romerske folkesetnaden flykta eller forsvann. Byen og jordbruksområda rundt vart så busett av slavarar. 
På 800-talet tok bulgarar over området, etterfølgd av ungararar på 1000-talet, og byen stod imot eit åtak under folkekrosstoget den 3. juli 1096. Austromarane gjenerobra byen nok ein gong i 1173, før han mot slutten av 1100-talet kom inn under den serbiske fyrsten Stefan Nemanja.

I 1375 erobra Det osmanske riket Naissus. Etter ein 25 dagar lang omleiring fall byen til tyrkarane. I 1443 fall Niš til Ludanjin og byen vart gjeven tilbake til serbarane. Den ungarske militærleiaren Janos Hunyadi i lag med serbaren Đurađ Branković slo tyrkarane og pressa dei tilbake til Sofia. Eit viktig slag vart utkjempa nær Niš, som vart verande ein fri by eit år etter det. Det var under dette slaget at den osmansk kommandanten Gjerg Kastrioti, kalla Skanderbeg, forlet osmanarane. Han rømde til Albania med ein stor flokk, der han dreiv geriljakrig mot osmanarane resten av livet sitt.

 Nyare tid 

mini|Ytre murar i Skalletårnet
Niš overgav seg til tyrkarane igjen i 1448, og vart verande underlagt tyrkarane dei neste 245 åra. I denne perioden var Niš eit av seta for tyrkisk militære og sivil administrasjon. Niš festning, som vart bygd i denne perioden, er framleis eit av dei vakraste og best bevarte byggverka på Balkan.

Den bevarte festninga har tyrkisk opphav og vart bygd på byrjinga av 1700-talet. Festninga vart reist over eit tidlegare festningsverk frå romarane, austromarane og mellomalderfort. I 1737 vart Niš erobra av den austerrikske armeen i felttoget deira mot tyrkarane. Krigen enda i 1739.

På byrjinga av 1800-talet var frigjeringa av Niš frå tyrkarane avgjerande for å opprette ein ny serbisk stat. Den serbiske leiaren Karađorđe påpeikte i samtalar med representantar frå Russland, Napoleon og tyrkarane, at Niš måtte høyre til Serbia. Den serbiske frigjeringshæren gjekk mot Niš for å ta byen og gå vidare mot Gamle Serbia og Kosovo. Byen vart ein del av Serbia etter San Stefano-traktaten

mini|venstre|Universitetet i Niš og Minnekapellet

Under den tyske okkupasjonen i den andre verdskrigen vart den første konsentrasjonsleiren til nazistane i Jugoslavia bygd nær Niš. Byen vart kraftig bombardert av dei allierte i 1944. I 1996 var Niš den første byen i Serbia som stod opp mot styret til Slobodan Milošević. Ein koalisjon av demokratiske motstanderparti kalla Zajedno («Saman») vann det lokale valet i Niš i 1996. Den første demokratisk valde ordføraren i Niš var Zoran Živković, som seinare vart statsminister i Serbia i 2003. 7. mai 1999 vart byen klasebomba av NATO.

 Bydelskommunar 
mini|300px|Bydelskommunane i Niš
Niš er delt inn i fem bydelskommunar som dels er bydelar i byområdet til Niš, dels er forstader.

  Folketal 2002   Folketal 2011   Folketal 2022  Status Crveni Krst  33 452  32 301  29 518  Bydel og forstad Medijana  87 405  85 969  83 113  Bydel og forstad Niška Banja  15 359  14 680  12 940  Forstad Palilula  72 165  73 801  69 811  Bydel og forstad Pantelej  42 137  53 486  54 119  Bydel og forstad Total  250 518  260 237  249 501  

Sjølve byområdet hadde i 2022 178 976 innbyggjarar, fordelt slik på bydelskommunane:

 Namn Totalt Forstad Bydel Crveni Krst  29 518  17 548  11 970 Medijana  83 113  4 643  78 470 Niška Banja  12 940  12 940   Palilula  69 811  17 629  52 182 Pantelej  54 119  17 765  36 354 Total  249 501  70 525  178 976

Befolkningsutvikling
Folketalet ved folketeljingane etter den andre verdskrigen for heile kommunen Niš og for sjølve byområdet.
+ Historiske folketal År  Kommune  Byområdet 1948  109 280  47 296 1953  122 100  56 589 1961  148 354  78 712 1971  195 362  124 264 1981  232 563  157 326 1991  248 086  175 649 2002  250 518  175 631 2011  260 237  183 164 2022  249 501  178 976

Busetnader
Dei største busetnadene i kommunen Niš er:

   Bydelskommune  Folketal 2002   Folketal 2011   Folketal 2022 Niš    175 631  183 164  178 976 Donja Vrežina  Pantelej  4 088  6 758  7 085   Medijana  4 452  4 642  4 643		   Niška Banja  3 532  4 651  4 374   Palilula  4 305  4 795  4 330 Niška Banja  Niška Banja  4 437  4 380  3 821   Pantelej  3 914  3 745  3 773   Palilula  2 139  2 938  2 948   Crveni Krst  2 588  2 847  2 650   Crveni Krst  2 704  2 674  2 490   Pantelej  2 647  2 513  2 041   Crveni Krst  2 109  2 127  1 960

Byområdet til Niš fordelt på bydelar:

   Folketal 2002   Folketal 2011   Folketal 2022 Medijana  82 953  81 327  78 470 Palilula  54 596  54 597  52 182 Pantelej  25 090  34 724  36 354 Crveni Krst  12 992  12 516  11 970 Niš  175 631  183 164  178 976

 Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «Niš» frå , den 22. mars 2009. 

Referansar

 Bakgrunnsstoff 
 Offisiell nettside

Kategori:Byar i regionen Sørlege og austlege Serbia
Kategori:Byar og tettstader i distriktet Nišava
Kategori:Distriktet Nišava