Helgemessaftan

Helgemessaftan eller allehelgensaften, i nyare tid betre kjent som halloween etter engelsk, er natta før allehelgensdag. Halloween har utvikla seg til ei høgtid der ein tek for seg døden og skumle idear i form av utkleding og pynt. Halloween blir som regel feira 31. oktober. Ho er blitt ei viktig feiring særleg i visse engelskspråklege land, som Canada, USA, Storbritannia, Irland og New Zealand, og har til ei viss grad også spreidd seg til andre land.

mini|venstre|Eit barn utkledt som skjelett, med veske til å samla godteri oppi, under halloween i Michigan i 1979.

Til halloween knyter ein ofte skumle eller makabre element, som hekser, attergangarar, skjelett, flaggermus og svarte kattar. Det viktigaste symbolet er blitt jack-o'-lantern, eit graskar med utskore fjes og eit levande lys inni. Det er vanleg å kle seg ut, gjerne som noko skremmande, og halda selskap i samband med halloween. Særleg i USA er det vanleg for små ungar å gå husimellom og be om godteri, ein skikk som også har spreidd seg til andre land. Ein kan også brenna bål, dukka hovud etter eple, vitja skremmande attraksjonar eller sjå skumle filmar.

Helsinga når ein går utkledd og ber om gåver er «trick or treat», på norsk omsett til ‘knask eller knep’. Spørsmåla truger med at det kan bli gjort gapstrekar mot folk som ikkje gjev frå seg noko, sjølv om det mange stader er uvanleg å faktisk gjera gapstrekar.

 Ordsoge 
mini|Ordet «halloween» opptrer i tittelen til Robert Burns sitt dikt «Halloween» frå 1785.
Ordet «Halloween» eller «Hallowe’en» kan tidfestast skriftleg til rundt 1745. Det er av kriste opphav,The A to Z of Anglicanism (Colin Buchanan), Scarecrow Press, p. 8 og tyder ‘heilagmenne-aftan’, d.v.s. helgemessaftan. Ordet er avleitt frå det skotske uttrykket for  All Hallows’ Eve, dagen før allehelgensdag. På skotsk er ordet for eve (aftan) even, og samantrekt blir det e’en eller een. Over tid blei (All) Hallow(s) E(v)en forkorta til Hallowe’en. Sjølv om uttrykket All Hallows er funne i gammalengelsk er ikkje All Hallows’ Eve stadfesta før rundt 1556.

Andre namn på halloween i England er punkie night, snap apple night og nut-cracker night.

 Historie
Høgtida er den første av ei tre dagar lang feiring av helgenar og sjeler, følgd av allehelgensdag (eller helgemesse) og alle sjelers dag. I kyrkjeåret er dette tida då ein kjem i hug dei avdøde, medrekna helgenar og martyrar.Don't Know Much About Mythology: Everything You Need to Know About the Greatest Stories in Human History but Never Learned (Davis), HarperCollins, p. 231 Det er ei utbreidd oppfatning at mange halloweentradisjonar har opphav i keltiske haustfestar, særlig den gæliske høgtida samhain, med heidenske røter. Andre meiner at halloween byrja som ei kristen høgtid utan tilknyting til gamle høgtider som samhain. Ifølge engelsk tradisjon feirar ein halloween om kvelden den 31. oktober, dagen før 1. november, som helgemessa er lagd fast til. Helgemesse, og dermed kvelden før henne, er derimot ein bevegeleg heilagdag i den norske kyrkja.

 Keltiske tradisjonar 
venstre|mini|Irsk halloweenmaske frå tidleg på 1900-talet ved Museum of Country Life.
Moderne halloweenskikkar er rekna for å ha blitt påverka av keltiske folketradisjonar, som i nokre høve kan ha hatt heidenske røter.Anglo-Saxon Spirituality: Selected Writings (Robert Boenig), Paulist Press, p. 7 Historikaren Nicholas Rogers nemner at medan ein del folkeminneforskarar har knytt høgtida til dei romerske festivalane for Pomona, gudinna for frukter og frø, eller parentalia, festivalen for dei avdøde forfedrane, er han meir typisk knytt til den keltiske høgtida samhain, som er avleidd for de gammalirske for 'sommarslutt'.

Samhain var den første og viktigaste av fire kvartaldagane i den gæliske kalenderen i mellomalderen, og blei markert på Irland, Skottland og Isle of Man.A Pocket Guide To Superstitions of the British Isles (Publisher: Penguin Books Ltd; Reprint edition: 4. november 2004) All Hallows' Eve  BBC. Henta 31. oktober 2011. For keltarane byrja dagen ved solnedgang, slik at høgtida opphavleg byrja kvelden før 7. november i moderne kalendrar (halvvegs mellom haustjamdøgn og vintersolkverv).Ó hÓgáin, Dáithí. Myth, Legend & Romance: An encyclopaedia of the Irish folk tradition. Prentice Hall Press, 1991. s. 402 Samhain og walisisk calan gaeaf er nemnde i noko av den eldste irske og walisiske litteraturen. Namna har blitt brukte av historikarar for å visa til keltiske halloweenskikkar opp til 1800-talet,Hutton, Ronald. The Stations of the Sun: A History of the Ritual Year in Britain. Oxford University Press, 1996. s. 365–369 og er framleis dei gæliske og walisiske namna for halloween.

mini|Snap-Apple Night, måla av Daniel Maclise i 1833, viser folk som fester og speler spådomsspel under halloween på Irland.

Samhain/Calan Gaeaf markerte slutten på innhaustinga og byrjinga på vinteren eller den «mørke halvdelen» av året.Monaghan, Patricia. The Encyclopedia of Celtic Mythology and Folklore. Infobase Publishing, 2004. s. 407Hutton, s. 361 På same måte som beltane/calan mai var det ei overgangstid der grensa mellom denne verda og den andre blei tynnare. Dette tydde at dei overjordiske (Aos Sí) lettare kunne koma inn i denne verda og var meir aktive.Monaghan, s. 41O'Halpin, Andy. Ireland: An Oxford Archaeological Guide. Oxford University Press, 2006. s. 236 Trua på at sjelene til dei døde vende heim denne eine natta i året og måtte blidgjerast ser ut til å ha gammalt opphav og går att i mange kulturar over heile verda.Miles, Clement A. (1912). Christmas in Ritual and Tradition. Chapter 7: All Hallow Tide to Martinmas .  Under samhain rekna ein med at ein måtte blidgjera Aos Sí for å sikra at folk og dyr overlevde vinteren. Ein ofra mat og drikke, eller delar av avlinga, utandørs for dei.Danaher, Kevin (1972). The Year in Ireland: Irish Calendar Customs. s. 200Evans-Wentz, Walter (1911). The Fairy-Faith in Celtic Countries. s. 44.McNeill, F. Marian (1961). The Silver Bough, Volume 3. s. 34. Sjelene til dei døde skulle også vitja heimane sine på leit etter gjestfriheit under høgtida."Halloween". Britannica Concise Encyclopedia. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2009. Credo Reference. Web. 21 September 2012. Ein kunne dekkja opp til dei ved middagsbordet eller ved peisen for å ønska dei velkomen.McNeill, The Silver Bough, Volume 3, s. 11–46

I heile Irland og Storbritannia fanst det heimslege skikkar av ritual og leikar ein kunne bruka til å spå om framtida si, særleg når det gjaldt død og ekteskap.Hutton, s. 380 Eple og nøtter blei ofte brukt i desse spådomsrituala. Dei omfatta eplehenting, nøttesteiking, spegelkikking, helling av bly eller eggekvite i vatn, draumetolking og liknande.Danaher, Kevin. «Irish Folk Tradition and the Celtic Calendar». I  The Celtic Consciousness, red. Robert O'Driscoll. New York: Braziller, 1981. pp. 218–227 Ein tende særskilde bål som det var knytte ulike ritual til. Flammane, røyken og oska var rekna for å ha særskild vernande og reinskande kraft, og blei også brukt til å spå med. Nokre stader tende ein faklar med båla og bar dei med sola rundt heimar og åkrar for å verna dei.

venstre|mini|Tradisjonell irsk halloween-lanterne av ei utskoren kålrot ved Museum of Country Life på Irland.
Frå 1500-talet, om ikkje før,McNeill, F. Marian. Hallowe'en: its origin, rites and ceremonies in the Scottish tradition. Albyn Press, 1970. s. 29–31 omfatta høgtida vitjeskikkar i Irland, Skottland, Man og Wales.Hutton, s. 379–383 Då gjekk utkledde folk frå hus til hus og framført som regel vers eller songar i bytte mot mat. Skikken kan ha opphav i å framstilla Aos Sí, eller sjelene til dei døde, med gåver tekne imot på deira vegner som eit vern mot makta deira.Hole, Christina. British Folk Customs. Hutchinson, 1976. s. 91 I Skottland gjekk ungdommar frå hus til hus med masker, måla eller sverta fjest, og truga ofte med å gjera peik om dei ikkje var velkomne. Andre stader i Europa kunne ein ha liknande skikkar knytte til andre årstidsfeiringar, som jul.

Ofte kunne vitjarane bruka uthola grønsaker som lanterner, ofte med utskorne groteske fjes.  Desse var vanlege i delar av Irland og Dei skotske høglanda til 1800-talet. Dei var også kjende frå Somerset i England, der ein feira  Punkie Night. På 1900-talet spreidde dei seg til andre delar av England og blei kjende som jack-o'-lanterns.

 Kristen påverknad 
Ein reknar også med at halloweenskikkar er blitt påverka av kristen lære og praksis. Sidan oldkyrkjaNew Proclamation Commentary on Feasts, Holy Days, and Other Celebrations (Bill Doggett, Gordon W. Lathrop), Fortress Press, s. 92 har kristne markert viktige høgtider (som påske, jul og pinse) med vigilier kvelden før. Dette gjaldt også allehelgensdag.Hallowe'en, A Christian Name with Blended Christian & Folk Traditions (Thomas L. Weitzel), Evangelical Lutheran Church in America På dei tre dagane allehelgensaftan, allehelgensdag og allesjelersdag kunne ein be for sjelene til alle dei avdøde. Det blei nødvendig med ein felles dag for helgenar etterkvart som det blei fleire av dei, særleg etter kristenforfølgingane under keisar Diokletian. Fleire kyrkjer heldt minnedagar for alle helgenar på ulike datoar, som regel om våren. I 609 ominnvigde pave Bonifatius IV Pantheon i Roma til «Maria og alle martyrane» den 13. mai. Dette var same dato som lemuria, ei romersk høgtid for dei døde, og den same datoen ein minna alle helgenane i Edessa på tida til Efrem syraren.

Feiringa kring allehelgensdagen i den vestlege kyrkja kan førast tilbake til pave Gregor III (731–741), som fekk bygd eit oratorium i den gamle Peterskyrkja for relikviane til apostlane og alle helgenane, martyrane og vedkjennarane"All Saints' Day", The Oxford Dictionary of the Christian Church, 3. utg., red. E. A. Livingstone (Oxford: Oxford University Press, 1997), 41–42; The New Catholic Encyclopedia, eo.loc. I 835 blei allehelgensdag offisielt flytta til 1. november, same dato som samhain, under pave Gregor IV.Hutton, s. 364 Det finst teoriar om at dette var knytt til keltisk påverknad, medan det i andre skal vera ein germansk ide. Både germanske og keltiske folk skal ha minna dei avdøde ved byrjinga av vinteren.MacCulloch, John Arnott (1911). The Religion of the Ancient Celts. Chapter 10: The Cult of the Dead . Dei kan ha rekna dette som den mest passande tida, knytt til at naturen «døydde» av. Ei anna grunngjeving for endringa var at ho hadde praktiske årsaker, som at Roma ikkje kunne ta imot det store talet pillgrimar som kom dit om sommaren, og kanskje også av helsemessige grunnar knytt til såkalla romersk feber, eller malaria, som ein kunne pådra seg i området sommarstid.Butler's Saint for the Day (Paul Burns), Liturgical Press, s. 516Ved slutten av 1100-talet var dagen blitt ei obligatorisk høgtid, og omfatta skikkar som å ringa med kyrkjeklokker for sjeler i skjærselden. Ein utropar kledd i svart kunne også gå gatelangs og ringa med ei bjølle medan han oppfordra kristne om å minnast dei stakkars sjelene.The World Review – Volume 4, University of Minnesota, p. 255 Nokre stader bakte og delte ein ut sjelekaker, soul cakes, for alle døypte sjeler, og skikken med å be om slike er blitt føreslått som eit opphav til trick-or-treating. Skikken går minst tilbake til 1400-talet,Hutton, s. 374–375 og var utbreidd i delar av England, Flandern, Tyskland og Austerrike. Grupper av fattige, ofte barn, gjekk frå  hus til hus under allehelgenstida og tok imot sjelekaker i bytte mot å be for dei døde, særleg for avdøde vener og slektningar av gjevarane. Ein kunne også gje sjelekaker til sjelene sjølv å eta, eller sjele-vitjarane kunne opptre på vegner av dei.Cleene, Marcel. Compendium of Symbolic and Ritual Plants in Europe. Man & Culture, 2002. s. 108. Quote: "Soul cakes were small cakes baked as food for the deceased or offered for the salvation of their souls. They were therefore offered at funerals and feasts of the dead, laid on graves, or given to the poor as representatives of the dead. The baking of these soul cakes is a universal practice". Som med hot cross buns frå fastetida blei sjelekaker ofte merka med ein kross som indikerte at dei var laga for å vera almisser. Shakespeare nemner skikken i komedien sin The Two Gentlemen of Verona (1593).The Two Gentlemen of Verona Act 2, Scene 1.

Skikken med å kle seg ut til denne høgtida kan førast tilbake til Frankrike på 1300- eller 1400-talet, der ein kunne framstilla dødsdansen (Dance Macabre) med folk frå alle stender på allesjelersdag. På Kontinentet, særleg i Frankrike, var det ei utbreidd tru at døde reiste seg frå kyrkjegardane på allehelgensaftan og heldt ein vill dans. Dette er eit motiv som går igjen i kyrkjekunst.Descriptive Analyses of Piano Works; For the Use of Teachers, Players, and Music Clubs (Edward Baxter Perry), Theodore Presser Company, s. 276 Danse macabre kunne også framstillast ved landsbyførestillingar og ved maskespel, der deltakarar kledde seg ut som lik av folk frå ulike samfunnslag, og dette er ein mogleg forløpar for moderne utkledingsskikkar i samband med halloween. Kyrkjer som ikkje hadde heilage relikviar til å stilla ut ved allehelgenstida kunne også erstatta desse med utkledde soknefolk som framstilte martyrar, englar og djevlar. Skikken har halde fram til moderne tider blant nokre kristne."Eve of All Saints", Using Common Worship: Times and Seasons – All Saints to Candlemas (David Kennedy), Church House Publishing, s. 42 Ein kan også knyta bruken av masker i lag med vitjingsskikken med det å gøyma identiteten sin frå sjeler som kunne heimsøka folk på jakt etter hemn.

Lys var også viktige i den kristne høgtida. Ifølgje nokre teoriar skal lyktene laga av uthola grønsaker, jack-o'-lanterns, representera sjelene til dei døde.Rogers, s. 57 I mellomalderen kunne ein tenna eld både for å visa veg for sjeler som vende heim til familiane sine, og for å skremma demonar frå å heimsøkja kristenfolk. Hushald i Austerrike, England og Irland hadde ofte levande lys i kvart rom, såkalla sjelelys, under høgtida.Think, Volume 20, International Business Machines Corp., s. 15Santino, s. 95Encyclopedia of Observances, Holidays and Celebrations, MobileReference Ein kunne også bera lys i prosesjonar, og tenna lys ved graver. Ofte vitjar ein kyrkjegarden etter ein vigilie-gudsteneste allehelgensaftan. I Finland blir slike kyrkjegardar med mange tende lys kalla valomeri, eller 'lyssjøar'.Teens in Finland (Jason Skog), Capstone, s. 61

I delar av Storbritannia blei mange av desse skikkane kritiserte under reformasjonen. Mange protestantar, som nonkonformistar, forkasta ideen om skjærselden som uforeinleg med deira idé om predestinasjon. Utan doktrinen om skjærselden kunne ikkje sjelene vera på veg frå denne staden til himmelen, som katolikkane trudde. I staden var det snakk om vonde ånder som truga dei levande. Andre protestantar heldt på trua om eit mellombels tilvære etter døden, kjend som Hades (Bosom of Abraham),The Episcopal Church, its teaching and worship (Latta Griswold), E.S. Gorham, p. 110 og fortsette å halda på dei gamle skikkane, særleg sjelekakevitjing, lysprosesjonar og  ringing med kyrkjeklokker til minne om dei døde.Rogers, Nicholas (2002). Halloween: From Pagan Ritual to Party Night, s. 22, 27. New York: Oxford Univ. Press. . På 1800-talet kunne folk på landsbygda i England samla seg på åsar på allehelgensaftan. Ein av dei heldt opp brennande høy på ein høygaffel medan resten knelte rundt i ein sirkel og bad for sjelene til vener og slektningar heilt til elden sløkkte. Dette blei kalla teen'lay. Andre skikkar ein kjenner til var tindle fires i Derbyshire og vakenetter med bål i Hertfordshire der ein bad for dei døde.O'Donnell, Hugh and Foley, Malcolm  (2008). "Treat or Trick? Halloween in a Globalising World". p. 35. Cambridge Scholars Publishing Aukande popularitet for Guy Fawkes Night (5. november) frå 1605 av gjorde at mange halloween-skikkar blei flytte til denne feiringa i staden. Halloween blei mindre vanleg å feira i det meste av Storbritannia, bortsett frå i Skottland.Rogers, Nicholas (2002). Halloween: From Pagan Ritual to Party Night, pp. 37–38. New York: Oxford Univ. Press. . Der og på Irland hadde dei feira samhain og halloween sidan minst tidleg mellomalder, og kyrkja i Skottland hadde eit meir pragmatisk syn på halloween. Her blei høgtida rekna som ein viktig del av livssyklusen, og fortsette å leva blant folket.

I Frankrike kunne nokre kristne familiar be ved gravene til sine avdøde på allehelgensaftan, og leggja att skåler med mjølk til dei. I Italia kunne ein setja ut eit stort måltid for skrømt etter familiemedlemmer før ein gjekk i kyrkja.Trick or Treat: A History of Halloween (Lisa Morton), Reaktion Books, s. 129 I Spania laga ein særskilde bakverk kalla 'beina til dei heilage' () og la dei på graver i kyrkjegarden, ein skikk som har fortsett til våre dagar.The Halloween Encyclopedia (Lisa Morton), McFarland, s. 9 I Polen kunne folk be høgt medan dei gjekk gjennom skogen for å gje støtte til dei avdøde sine sjeler.

Mange stader har det vore skikk å halda kjøtfaste denne dagen, og til dømes eta pannekaker eller, i irsk tradisjon, kål- og potetretten colcannon.Feasting and Fasting: Canada's Heritage Celebrations (Dorothy Duncan), Dundurn, s. 249 I tillegg til fasting kan kristne førebu seg på dei komande høgtidsdagane gjennom bøn.

Utvikling i Nord-Amerika

mini|venstre|upright=1.2|Vanleg pynt ved halloween er hekser, skjelett, skrømt, gravsteinar og spindelvev.
mini|upright=1.2|Halloween-pynta hus i Weatherly i Pennsylvania.

Halloween blei først utbreidd som høgtid i Nord-Amerika etter masseinnvandring frå Skottland og Irland på 1800-talet.Rogers, Nicholas (2002). Halloween: From Pagan Ritual to Party Night, pp. 49–50. New York: Oxford Univ. Press. . Ho blei først berre feira i innvandrarsamfunna deira, men frå midten av 1800-talet blei ho gradvis spreidd til resten av samfunnet. Ved byrjinga av 1900-talet kunne halloween feirast over heile verdsdelen av folk frå alle samfunnsklassar, uavhengig av etnisk og religiøs bakgrunn.Rogers, Nicholas (2002). Halloween: From Pagan Ritual to Party Night, s. 74. New York: Oxford Univ. Press. . I 1910-åra blei det rapportert om fleire barn som vitja folk i utkleding,Theo. E. Wright, "A Halloween Story", St. Nicholas, October 1915, s. 1144. Mae McGuire Telford, "What Shall We Do Halloween?" Ladies Home Journal, October 1920, s. 135. og skikken blei kjend som trick-or-treating på 1930-talet.Moss, Doris Hudson. "A Victim of the Window-Soaping Brigade?" The American Home, November 1939, s. 48. Halloween blei også utbreidd i populærkulturen, og frå slutten av 1900-talet kom feiringa tilbake til Europa i amerikanisert form.

Symbol

Symbol og utstyr for halloween har utvikla seg over tid. Moderne halloweensymbol kjem frå ei rekkje kjelder, som førestillingar knytte til død, overjordiske og den kristne endetida, nasjonale skikkar, verk frå gotisk og skrekk-litteratur og filmar. Ein kan også nytta motiv knytte til haust, vonde krefter og monster.Simpson, Jacqueline "All Saints' Day" in Encyclopedia of Death and Dying, Howarth, G. and Leeman, O. (2001)London Routledge , s. 14 "Halloween is closely associated in folklore with death and the supernatural". Fargar som ofte er knytte til høgtida er svart, oransje og tidvis også lilla.

Jack-o'-lantern, typisk eit oransje graskar med utskore fjes og lys inni, er eit utbreidd halloweensymbol. Utskorne grønsaklykter blei brukte av vandrarar mellom hus som vern mot vonde ånder. Skikken stammar truleg frå Irland, der ein kunne bruka nepe, kålrot eller fôrbete til å laga lykt. 
Graskar var meir vanlege i USA, og er både større og lettare å skjera ut. Etterkvart blei oransje graskar med utskorne fjes og lys inni eit utbreidd halloweensymbol.

Skjelett, bein og liknande kan også brukast som dekorasjon for å minna om døden. Ein skalle og krosslagde bein er eit gammalt døds- eller gravplassymbol som er utbreidd i memento mori og vanitas-framstillingar.A Handbook of Symbols in Christian Art (Gertrude Grace Sill), Simon and Schuster, s. 64 Halloween har med sitt liknande tema blitt knytte til desse symbola.In flagrante collecto (Marilynn Gelfman Karp), Abrams, s. 299 Bakveggen i kyrkjer har tradisjonelt ofte framstilt dommedag, der graver opner seg og dei daude reiser seg frå dei, medan ein syner englar i himmelen og djevlar i helvete. Dette er igjen eit tema knytt til den tre dagar lange markeringa.School Year, Church Year (Peter Mazar), Liturgy Training Publications, s. 115

Markeringa av halloween har også henta inspirasjon frå bøker som Frankenstein og Dracula og klassiske skrekkfilmar som Frankenstein og The Mummy.The Rhetoric of Vision: Essays on Charles Williams (Charles Adolph Huttar, Peter J. Schakel), Bucknell University Press, s. 155Rogers, Nicholas (2002). "Halloween Goes to Hollywood". Halloween: From Pagan Ritual to Party Night, s. 103–124. New York: Oxford University Press. . . I tillegg til monster, mumiar og vampyrar er hekser vanlege innslag. Visse dyr knytte til det skumle blir også brukte, som svarte kattar, flaggermus og edderkoppar. Elles kan ein bruka haustsymbol, som graskar, mais og fugleskremsel som dekorasjonar.

Skikkar
mini|upright=1.15|Greenwich Village Halloween Parade på Manhattan.

Gjennom tidene har ulike skikkar med utkleding, opptreden, vitjing og beding om gåver vore knytte til høgtida. Skikken med å be om sjelekaker (engelsk souling) er nemnd tidlegare. På Filippinane er skikken kjend som pangangaluwa, og blir utført av barn på landsbygda som kler seg i kvitt for å representera sjeler. Dei vitjar ulike hus der dei syng i bytte mot bøner og godteri.

Det finst også gamle tradisjonar for å framføra folkelege skodespel eller mumming plays i utkleding i samband med alle kyrkelege høgtider.Folklore: An Encyclopedia of Beliefs, Customs, Tales, Music, and Art, Volume 1 (Thomas Green), ABC-CLIO s. 566Interacting communities: studies on some aspects of migration and urban ethnology (Zsuzsa Szarvas), Hungarian Ethnographic Society, s. 314 I Cheshire i England var tradisjonen særleg knytt til allehelgensaftan, og har vart ved til våre dagar.

Trick-or-treat
Trick-or-treat er ein utbreidd julebukkliknande skikk for barn på halloween. Utkledde barn går frå hus til hus og ber om godteri, eller av og til pengar. Vanlegvis bruker dei helsinga «Trick or treat?», der ordet «trick» er ein meir eller mindre seriøs trugsel om å gjera peik mot huseigarane om dei ikkje gjev frå seg noko godt («treat»).

I Skottland og Irland gjekk utkledde barn tradisjonelt frå hus til hus på halloween og bad om mat eller pengar. Ei nedteikning frå Skottland i 1895 fortel til dømes om maskekledde vitjarar med lykter av uthola neper som fekk kaker, frukt og pengar. Skikken er først nedteikna i Nord-Amerika i 1911, då ei avis i Kingston i Ontario i Canada skreiv om barn som gjekk  «guising» i nabolaget.Rogers, Nicholas. (2002) "Coming Over:Halloween in North America". Halloween: From Pagan Ritual to Party Night. s. 76. Oxford University Press, 2002,  Ein annan referanse til rituell tigging på halloween omtaler ein ukjend stad i 1915, medan ein tredje viser til skikken i Chicago i 1920.

Den eldste nedteikninga av helsinga «trick or treat» opptrer 1927, i Blackie Herald frå Blackie i Alberta i Canada.«'Trick or Treat' Is Demand», Herald (Lethbridge, Alberta), 4. november 1927, s. 5, dateline Blackie, Alberta, 3. november Den første kjende bruken av termen i USA er frå 1934,«Halloween Pranks Keep Police on Hop», Oregon Journal (Portland, Oregon), 1. november 1934; og «The Gangsters of Tomorrow», The Helena Independent (Helena, Montana), 2. november 1934, s. 4. Chicago Tribune nemner også tigging frå dør til dør i Aurora i Illinois på halloween 1934, men bruker ikkje termen «trick-or-treating». «Front Views and Profiles» (spalte), Chicago Tribune, 3. november 1934, s. 17. og den første bruken i eit riksdekkande blad fann stad i 1939.Moss, Doris Hudson. «A Victim of the Window-Soaping Brigade?» The American Home, November 1939, s. 48. På norsk er helsinga blitt omsett til «knask eller knep», «godteri eller fanteri», «snask eller snusk», «digg eller deng» og «grøss eller godteri». «Knask eller knep» stammar frå ei Donald Duck-omsetjing frå 1990-talet av ei historie av Carl Barks, «Trick or Treat».

Ein variant av trick-or-treating er kjend som «trunk-or-treating» (eller «Halloween tailgating»). Her oppsøker ungar parkerte bilar på parkeringsplassen til ei kyrkje eller ein skule.Bluff Park (Heather Jones Skaggs), Arcadia Publishing, s. 117 Bagasjeromma til kvar bil er dekorerte med ulike tema,«Trunk-or-Treat», The Chicago Tribune som barnelitteratur, filmar, bibelske motiv eller yrke.Suggested Themes for "Trunks" for Trunk or Treat (Dail R. Faircloth), First Baptist Church of Royal Palm Beach Denne nyare skikken blir oppfatta som tryggare enn å oppsøka ulike hus, og gjev eit meir kompakt alternativ til folk som bur grisgrendt.«Trunk or Treat focuses on fun, children's safety», Desert Valley Times«Trunk or Treat! Halloween Tailgating Grows» (Fernanda Santos), The New York Times

Matleikar og spådommar
mini|Bilde frå Book of Hallowe'en (1919) som viser ulike halloweenaktivitetar.

Ein tradisjonell leik knytt til halloween er apple bobbing (eller dooking på skotsk), dukking etter eple i vatn."Apple dookers make record attempt" , BBC News, 2 October 2008 Ein let eple flyta i eit kar med vatn og det er om å gjera å plukka dei opp med tennene. I ein variant kan ein halda ein gaffel i munne og forsøka å driva han inn i eit eple. I ein annan utbreidd leik heng ein opp sirupsdekte scones i hyssing som skal etast utan å bruka hendene. Ein leik som tidlegare var vanleg innebar å henga ein trestav frå taket i hovudhøgd med eit eple i ein ende og eit tend lys i den andre. Ein skulle prøva å fanga eplet med tennene medan staven spann rundt.Danaher, Kevin. The Year in Ireland: Irish Calendar Customs. Mercier Press, 1972. pp. 202–205

Mange tradisjonar knytte til halloween er knytte til spådommar, til dømes om kven ein kjem til å gifta seg med. Ein metode gjekk til dømes ut på å skrella eit eple i ei lang enkeltremse og kasta henne over skuldra. Remsa skulle danna den første bokstaven i namnet til den framtidige partnaren.Danaher (1972), s. 223McNeill, F. Marian (1961, 1990) The Silver Bough, Volume III. William MacLellan, Glasgow  s. 11–46 Ein kunne også plassera to nøtter nær elden, ei kalla opp etter den som la dei der og ein etter personen dei likte. Dersom nøttene spratt bort frå elden var det eit dårleg teikn, men om dei steikte utan problem spådde dette om eit godt framtidig samliv.Danaher (1972), s. 219McNeill (1961), The Silver Bough, Volume III,s. 33–34

Ein kunne baka ein salta havre-bannock og eta han i tre bitar. Den som åt han skulle så gå til sengs utan å seia noko og utan å drikka noko. Dei skulle så drøyma om at den framtidige partnaren deira gav dei noko å drikka mot tørsten.McNeill (1961), The Silver Bough, Volume III, s. 34 Ugifte kvinner kunne sitja i eit mørkt rom og kikka i ein spegel. Fjeset til den framtidige ektemannen deira skulle då dukka opp i spegelen.
I irsk og skotsk tradisjon kunne ein gøyma ting i mat (som kaker, barmbrack, cranachan, champ eller colcannon) som ein delte ut tilfeldige bitar av. Det ein fann skulle spå om framtida, slik at til dømes ein ring kunne spå om ekteskap eller ein mynt om rikdom.McNeill (1961), The Silver Bough Volume III, s. 34

Fram til 1800-talet brukte ein også halloweenbål til spådommar i delar av Skottland, Wales og Bretagne. Etter at flammane døydde ut kunne ein leggja ein ring av steinar i oska, ein for kvar person. Dersom ein av steinane hadde flytta seg dagen etter blei det sagt at personen han representerte ikkje kom til å leva ut året.

Festar og attraksjonar
mini|Halloween (1915) av Howard Chandler Christy.
I samband med halloween kan ein halda utkledingsselskap og liknande. Tradisjonelt har ein kledd seg ut til halloween som skumle figurar som monster, vampyrar, skrømt, skjelett, hekser og djevlar. Over tid har ein utvida utvalet til å inkludera mindre mørke figurar som kjendisar, oppdikta figurar, piratar og prinsesser. I Noreg har til dømes HalloVenn blitt innført som eit meir koseleg eller positivt alternativ til halloween.

Heimsøkte attraksjonar som spøkjelseshus eller andre attraksjonar med overnaturlege eller skremmande tema er utbreidde rundt halloweentida. Ein del fundamentalistiske eller evangelisk kristne kan laga helvetehus (Hell house) i staden for heimsøkte hus for å visa det helvetet som følgjer synd.

Eit årleg opptog i Greenwich Village i New York blei starta av dokkeføraren og maskemakaren Ralph Lee i 1974. Det er verdas største halloweenopptog og det einaste store kveldsopptoget i USA, med over 60 000 utkledde deltakarar og to millionar tilskodarar.

Galleri

Halloween i kulturen

Ein tidleg litterær omtale av halloween er frå diktet «Hallow-e’en» av den skotske diktaren John Mayne frå 1780, som nemner peik: «What fearfu' pranks ensue!», og dei overnaturlege assosiasjonane til kvelden: «Bogies» (spøkjelse). Diktet påverka Robert Burns sitt «Halloween» frå (1785).Thomas Crawford Burns: a study of the poems and songs  Stanford University Press, 1960 Burns nemner også halloween som ei tid då skiljet mellom den verkelege verda og den til dei underjordiske er uklart i sin versjon av «Tam Lin» frå 1792.

Spøkelsesforteljingar og skrekkfilmar er knytte til høgtida. Dei kan visast eller forteljast i samband med halloweenfestar, eller blir sende på fjernsyn i denne tida. Ein kan laga spesialutgåver av TV-seriar med halloween-tema, eller sleppa nye skrekkfilmar i samband med halloween. Utkleding og pynt til halloween hentar ofte inspirasjon frå slike filmar.

Forteljingar som Frankenstein, Dracula og «The Legend of Sleepy Hollow» har gjeve inspirasjon til halloweenmotiv og underhaldning. I Disney si filmatisering av Sleepy Hollow frå 1949 går til dømes mykje av handlinga føre seg under ein halloweenfest, og skrømtet i forteljinga kastar ein flammande jack o'lantern. Handlinga i The Nightmare Before Christmas frå 1993 skildrar ein kollisjon mellom skikkar og figurarar frå halloween og jul.

Mat
mini|portrett=0.65|Candy apple

Historisk har ein del kristne halde kjøtfaste på allehelgensaftan. Denne skikken er reflektert i at vegetariske matretter er knytte til høgtida, som eple, nøtter, potetpannekaker og ulike bakverk.Santino, s. 85All Hallows' Eve (Diana Swift), Anglican Journal

Ettersom høgtida fell like etter eplehausten på den nordlege halvkula kan ein bruka eple til candy eller toffee apple, der eple blir dekte med sirup eller karamell og eventuelt rulla i nøtter. Slike eple var vanlege å gje til ungar som gjekk trick-or-treat, men skikken gjekk kraftig tilbake etter rykte om at nokre individ skulle ha stukke nåler eller barberblad i dei i USA.Rogers, Nicholas (2002). "Razor in the Apple: Struggle for Safe and Sane Halloween, c. 1920–1990", Halloween: From Pagan Ritual to Party Night, s. 78–102. New York: Oxford University Press. .

Andre typar mat som er knytte til halloween:
 Barmbrack (Irland)
 Bonfire toffee (Great Britain)
 Candy apple/toffee apple, caramel apple
 Godteri, særleg variantar som candy corn, candy pumpkin og godteri i form av halloweensymbol som skallar, flaggermus, makkar, graskar o.l. (USA)
 Sjokolade
 Jordnøtter (peanøtter i skala sine; Irland og Skottland)
 Caramel corn, maiskorn dekte i karamell
 Colcannon (Irland)
 Halloweenkake
 Rista graskarfrø
 Bakt maiskolbe
 Soul cake

 Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «Halloween» frå , og «Halloween» frå  den 27. oktober 2008. 
Bibliografi
 Diane C. Arkins, Halloween: Romantic Art and Customs of Yesteryear, Pelican Publishing Company (2000). 96 pages. 
 Diane C. Arkins, Halloween Merrymaking: An Illustrated Celebration Of Fun, Food, And Frolics From Halloweens Past, Pelican Publishing Company (2004). 112 pages. 
 Lesley Bannatyne, Halloween: An American Holiday, An American History, Facts on File (1990, Pelican Publishing Company, 1998). 180 pages. 
 Lesley Bannatyne, A Halloween Reader. Stories, Poems and Plays from Halloweens Past, Pelican Publishing Company (2004). 272 pages. 
 Phyllis Galembo, Dressed for Thrills: 100 Years of Halloween Costumes and Masquerade, Harry N. Abrams, Inc. (2002). 128 pages. 
 Editha Hörandner (red.), Halloween in der Steiermark und anderswo, Volkskunde (Münster in Westfalen), LIT Verlag Münster (2005). 308 pages. 
 Lisa Morton, Trick or Treat A history of Halloween, Reaktion Books (2012). 229 pages. 
 Lisa Morton, The Halloween Encyclopedia, McFarland & Company (2003). 240 pages. 
 Nicholas Rogers, Halloween: From Pagan Ritual to Party Night, Oxford University Press, US (2002). 
 Jack Santino (red.), Halloween and Other Festivals of Death and Life, University of Tennessee Press (1994). 280 pages. 
 David J. Skal, Death Makes a Holiday: A Cultural History of Halloween, Bloomsbury US (2003). 224 pages. 
 James Tipper, Gods of The Nowhere: A Novel of Halloween, Waxlight Press (2013). 294 pages. 

 Bakgrunnsstoff   

 Alla helgons dag (på svensk)
 Amerikansk kristen side som er kritisk til halloween ved jeremiahproject.com (på engelsk)

Kategori:Oktober
Kategori:Engelske ord og uttrykk
Kategori:Britisk kultur
Kategori:USA-amerikansk kultur
Kategori:Kulturelle høgtider
Kategori:Haustfestar
Kategori:Religion og død