Skoltesamisk morfologi

Skoltesamisk morfologi skil seg lite frå morfologien til dei andre samiske språka. Kasusmorfologien skil seg frå nordsamisk ved å ha partitiv og abessiv kasus, og frå meir konservative samiske språk ved å ikkje skilje mellom genitiv og akkusativ singular eller mellom elativ og inessiv, som har falle saman til ein felles lokativ. 

 Substantiv 
Skoltesamisk har 9 kasus, 3 grammatiske, 2 lokale og 4 andre adverbiale. Substantivmorfologien er relativt konservativ.

Skoltesamiske substantiv kan delast inn i klasser etter kva form stammen har, såkalla stammeklassar. Det grunnleggjande skiljet går mellom einstava og tostava substantiv (Mosnikoff m.fl. 2022), denne inndelinga tilsvarer det som for andre samiske språk blir kalla likestava og ulikestava substantiv. Dei einstava substantiva blir vidare delt inn i â-, a- og e-stammar, etter stammevokalen i lokativ eintal. Paradigma for čiõkk og ǩeâlkk er frå Mosnikoff m.fl. 2022 s. 135ff.

 Einstava substantiv, â-stamme 

 Kasus  sg.       pl. nominativ       čiõkk       čiõǥǥ genitiv       čiõǥǥ       čiõǥǥi akkusativ       čiõǥǥ       čiõǥǥid illativ       čiõʹǩˈǩe       čiõǥǥid lokativ       čiõǥǥâst       čiõǥǥin komitativ       čiõǥǥin       čiõǥǥivuiʹm abessiv       čiõǥǥtää       čiõǥǥitää essiv         čiõkkân partitiv    čiõkkâd
čiõkk "skjul"
 Einstava substantiv, a-stamme 

 Kasus  sg.       pl. nominativ       ǩeâlkk       ǩeâlk genitiv       ǩeâlk       ǩeâlkkai akkusativ       ǩeâlk       ǩeâlkkaid illativ       ǩiõlkku       ǩeâlkkaid lokativ       ǩeâlkast       ǩeâlkain komitativ       ǩeâlkain       ǩeâlkaivuiʹm abessiv       ǩeâlktää, ǩeâlktaa       ǩeâlkaitää, ǩeâlkaitaa essiv         ǩeâlkkan partitiv    ǩeâlkkad
ǩeâlkk "kjelke"

 Einstava substantiv, e-stamme 
 Kasus  sg.       pl. nominativ       kueʹll       kueʹl genitiv       kueʹl       kuõʹli akkusativ       kueʹl       kuõʹlid illativ       kuâlˈla       kuõʹlid lokativ       kueʹlest       kuõʹlin komitativ       kuõʹlin       kuõʹlivuiʹm abessiv       kueʹltää, -taa    kuõʹlitää, -taa essiv       kueʹllen partitiv    kueʹlled

kueʹll "fisk"
I tillegg er det også ei gruppe tostava ord der berre den andre delen blir bøygd, etter mønsteret av einstava ord. Bøyingsparadigmet skil seg likevel frå dei einstava orda ved at andre staving i nominativ eintal er kort, som t.d. täävtõs "mål":

 Kasus  sg.       pl. nominativ       täävtõs       täävtõõzz genitiv       täävtõõzz       täävtõõzzi akkusativ       täävtõõzz       täävtõõzzid illativ       täävtõʹsse       täävtõõzzid lokativ       täävtõõzzâst       täävtõõzzin komitativ       täävtõõzzin       täävtõõzzivuiʹm abessiv       täävtõõzztää, -taa       täävtõõzzitää, -taa essiv         täävtõssân partitiv    täävtõssâd
 Tostava substantiv 

Tostava substantiv der begge stavingane høyrer til stammen kan bli delt inn i ord med og utan stadieveksling.

I tillegg til stadie- og vokalvekslinga, er det slik at vokalen i andre staving fell bort eller blir såkalla "overkort", altså veldig kort og slapp, når det blir lagt til ei kasusending som byrjar på vokal, til dømes kõõnjâl–kõnnjâl–kõnnjlest.

Ei anna lydveksling som skjer uavhengig av stadie- og vokalvekslinga i desse orda, er at ord som har s eller š som utlydskonsonant, får denne stemt til z/ž i genitiv, akkusativ og abessiv eintal og nominativ fleirtal. Til dømes čueʹcǩes–čuäckkaz og nuʹǩǩeš–nuʹǩǩež.

 Tostava substantiv med stadieveksling 
Desse orda kan, som dei einstava orda, bli delt inn i â-, a- og e-stammar. Dei to første typane blir bøygd på same måte, mens e-stammane har vokalvekslingar (e > a) i andre staving i alle oblike kasus, som også fører til vokalveksling i fyrste staving.

 Kasus  sg.       pl.  sg.  pl.  sg.  pl. nominativ       kõõnjâl       kõnnjâl  nâânas  nânnazčueʹcǩesčuäckkaz genitiv       kõõnjâl       kõnnjlai      nânnaz    nânnsičuäckkazčuäckksi akkusativ       kõõnjâl       kõnnjlaid     nânnaz     nânnsidčuäckkazčuäckksid illativ       kõnnjla       kõnnjlid     nânnsa     nânnsidčuäckksačuäckksid lokativ       kõõnjlest       kõnnjlin      nânnsest    nânnsinčuäckksestčuäckksin komitativ       kõõnjlin       kõnnjlivuiʹm    nânnsin     nânnsivuiʹmčuäckksinčuäckksivuiʹm abessiv       kõõnjâltää, -taa       kõnnjlitää, -taa    nânnaztää, -taa      nânnsitää, -taačuäckkaztää, -taačuäckksitää, -taa essiv       kõnnjlen          nânnsen  čuäckksen partitiv    kõnnjled          nânnsed   čuäckksed

kõõnnjâl "tåre", nâânas "solid"

 Tostava substantiv med forkorta nominativ eintal 

Dette er substantiv som maadd "rot", čââʹđ "hjarte", vuâsk "abbor", der andre staving har falle bort i nominativ eintal. Dei har stadieveksling.

 Maadd-typen eller j~ǥ-stammar 
Desse har svakt stadium i nominativ eintal, og som variant i essiv og partitiv. Alle andre kasus og tal har sterkaste stadium. Dei har ikkje vokalveksling.
 Kasus  sg.       pl.  nominativ       maadd       maddi  genitiv       maddi       maddji     akkusativ       maddi       maddjid    illativ       maddǥa       maddjid    lokativ       maddjest       maddjin    komitativ       maddjin       maddjivuiʹm    abessiv       madditää, -taa       maddjitää, -taa    essiv       maddjen, maaddân         partitiv    maddjed, maaddâd        

 Čââʹđ-typen eller m-stammar 
Desse har svakt stadium i nominativ eintal og sterkaste stadium i alle andre former. Vokalen i andre staving i genitiv, akkusativ og abessiv eintal og nominativ fleirtal, kan vera â eller a avhengig av vokalen i fyrste staving. Ord som har palataliseringsmerke i nominativ eintal, er e-stammar, og får a i andre staving og vokalveksling i alle oblike kasus.
 Kasus  sg.       pl.  nominativ       čââʹđ       čâđđam  genitiv       čâđđam       čâđđmi     akkusativ       čâđđam       čâđđmid    illativ       čâđđma       čâđđmid    lokativ       čâđđmest       čâđđmin    komitativ       čâđđmin       čâđđmivuiʹm    abessiv       čâđđamtää, -taa       čâđđmitää, -taa    essiv       čâđđmen         partitiv    čâđđmed        

 Vuâsk-typen eller n-stammar 
Desse har svakt stadium i nominativ eintal og sterkaste stadium i alle andre former. Vokalen i andre staving i genitiv, akkusativ og abessiv eintal og nominativ fleirtal, kan vera â eller a avhengig av vokalen i fyrste staving. Ord som har palataliseringsmerke i nominativ eintal, er e-stammar, og får a i andre staving og vokalveksling i alle oblike kasus.
 Kasus  sg.       pl.  nominativ       vuâsk       vuâskkan  genitiv       vuâskkan       vuâskkni     akkusativ       vuâskkan       vuâskknid    illativ       vuâskkna       vuâskknid    lokativ       vuâskknest       vuâskknin    komitativ       vuâskknin       vuâskknivuiʹm    abessiv       vuâskkantää, -taa       vuâskknitää, -taa    essiv       vuâskknen         partitiv    vuâskkned        

 Tostava substantiv utan stadieveksling 
Dette er ord som nuʹǩǩeš "gjedde" og faardiǩ "forklede". Dei har korkje stadie- eller vokalveksling.
 Kasus  sg.       pl.  nominativ       nuʹǩǩeš       nuʹǩǩež  genitiv       nuʹǩǩež       nuʹǩǩši     akkusativ       nuʹǩǩež       nuʹǩǩšid    illativ       nuʹǩǩša       nuʹǩǩšid    lokativ       nuʹǩǩšest       nuʹǩǩš    komitativ       nuʹǩǩšin       nuʹǩǩšivuiʹm    abessiv       nuʹǩǩežtää, -taa       nuʹǩǩšitää, -taa    essiv       nuʹǩǩšen         partitiv    nuʹǩǩšed        

 Pronomen 
 Personlege pronomen 

Skoltesamisk har pronomen i eintal, total og fleirtal. Pronomena i tabellen er bøygd i nominativ og genitiv/akkusativ.

Person Omsetjing Nominativ Genitiv1sg  eg  mon  muu2sg  du  ton   tuu3sg  han/ho  son   suu1du  vi (to)  muäna   muännai2du  de (to)  tuäna  tuännai3du  dei (to)  suäna  suännai1pl  vi  mij   mij2pl  de  tij   tij3pl  dei  sij  sij

I tabellen nedanfor blir 3. persons pronomen (han/ho) bøygd i tal og kasus.

 EintalTotalFleirtaNominativ  son  suäna  sijGenitiv  suu  suännai  sijAkkusativ  suu  suännaid  siʹjjidIllativ  suʹnne  suännaid  siʹjjidLokativ  suʹst  suännast  siiʹstKomitativ  suin  suännain  siʹjjivuiʹmAbessiv  suutää  suännaitää  siʹjjitääEssiv  suuʹnen  suännan  -Partitiv  suuʹđed  -  -

 Adjektiv 

 Verb 

Skoltesamiske verb blir bøygd i person, tempus, numerus og modus. Verba har dei same stammeklassetypane som substantiva.

 Person- og tempusbøying 

 Infinitte former 

 Hjelpeverbet leah 

 Nektingsverbet 

I skoltesamisk, som i dei fleste uralske språk, er nektinga eit verb.

 Ubøyelege ord 

Skoltesamisk har, som alle uralske språk, mange ord som aldri blir bøygd. Når dei blir delt inn i ulike ordklasser er det fordi dei opptrer på ulik måte i setningar. Morfologisk sett er dei likevel identiske, dei har ingen morfologi. I skoltesamisk gjeld dette desse ordklassene:
 adverb

 partiklar

 konjunksjonar, t.d. da "og"
 subjunksjonar, t.d. što "at"
 preposisjonar

 postposisjonar

 interjeksjonar, t.d. vot "oi"

 Litteratur 

 Moshnikoff, Satu & Jouni Moshnikoff & Eino Koponen & Mika Lehtinen 2021: Sääʹmǩiõl ǩiöllvueṕpes. Koltansaamen kielioppi. Sääḿteʹǧǧ - Saamelaiskäräjät.

 Bakgrunnsstoff 

Kategori:Skoltesamisk språk
Kategori:Morfologi for einskildspråk
Kategori:Samisk grammatikk