Bergart

Bergart er eit geologisk uttrykk som vert nytta til å klassifisere forskjellige typar stein på same måte som art vert nytta i biologien. Læra om bergartane vert kalla petrologi, som omfattar dei bergartdannande prosessane i og på overflata av jorda, men mest klassifiseringa av bergartane ut frå strukturen og kva for mineral dei er bygd opp av. 

Bergarter er danna av mineral og material frå eldre forvitra bergarter, og er kjemisk samansett. Men òg kalkrike rester frå dyr (kalkstein og marmor) kan inngå i ein bergart. Det er måten bergarten er vorte danna på og samansetjinga av minerala som gjev bergartane forskjellige eigenskapar.

Det vert skild mellom tre hovudgrupper av bergarter, ut frå korleis dei har vorte danna.

 Magmatiske bergartar 
 Magmatiske bergartar er bergartar som har vorte danna ved at magma frå det indre av jorda har størkna. Dette kan skje på jordoverflata i samband med vulkanisme. Slike bergarter er størkna (avkjølt) hurtig og vert kalla dagbergartar. Dei som størknar på veg opp til overflata vert kalla gangbergartar. Bergartane kan òg dannast ved at magma størknar ned i jordskorpa. Som i kanalen til ein vulkan. Desse vert kalla djupbergartar. 

 Sedimentære bergartar 
 Sedimentære bergartar er bergartar som har vorte danna ved avsetning (sedimentering) av mineral og gamle bergartsfragmentar. Dette skjer for det meste på botn av vatn (havbotn), men avsetninga kan òg ha skjedd ved vind. 

 Metamorfe bergartar 
 Metamorfe bergartar er ei omdanna bergart. Omdanninga (metamorfosen) skjer når ein bergart (eller fleire) vert utsett for høgt trykk og temperatur, slik at han smeltar. Bergarten vil då bli omstrukturert og minerala vil verte heilt eller delvis omkrystallisert. Ein metamorf bergart er danna frå magmatiske- eller sedimentære bergarter, eller frå ei blanding av begge.

Vanlege bergartar

 Namn  Kategori (etter danning)  Hovudmineral  Eigenskapar  Bruksområde Granitt  Magmatisk  Feltspat, kvarts, biotitt  Hard, slitesterk  Bygnings- og prydstein Syenitt  Magmatisk  Feltspat, biotitt,  Hard, slitesterk  Bygnings- og prydstein Gabbro  Magmatisk  Feltspat, mørke minral  Hard, seig  Pukk, vegdekke Basalt  Magmatisk  Feltspat, pyroksen  Hard, seig  Pukk, vegdekke Leirstein  Sedimentær  Illitt, kloritt  Mjuk, kan svelle i vatn  Råstoff for sement Sandstein  Sedimentær  Kvarts  Porøs  Bygningsstein Konglomerat  Sedimentær  Forskjellig  -  Prydstein, bygningsstein Kalkstein  Sedimentær  Kalsitt (kalkspat)  Hard, finkorna  Bygningsstein, råstoff for sement m.m Leirskifer  Metamorf  Kvarts, glimmer  Skifrig  Taktekking, heller Kvartsitt  Metamorf  Kvarts  Særs hard  Silisiumråstoff, vegdekke Marmor  Metamorf  Kalsitt (kalkspat)  Tydeleg krystallin, gjennomskinnelig  Bygnings- og prydstein, filler Kleberstein  Metamorf  Talk, kloritt, magnesitt  Mjuk, massiv  Pryd- og bygningstein Gneis  Metamorf  Kvarts, feltspat, glimmer  Massiv til skifrig  Bygningsstein, pukk Amfibolitt  Metamorf  Plagioklas, hornblende  Massiv til skifrig  Fyllmasse, pukk

 Bakgrunnsstoff 

 Geologisk studiesamling om mineral, bergarter, fossil osv.
 Kva er ein bergart?
 Geologisk museum si liste over bergartar i Norge
 Bli kjent med bergarter, skrive for skuleelevar

 Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Bergart» frå , den 30. juni 2008. 


Kategori:Petrologi

Kategori:Stoff