Wisła

Wisła (tysk: Weichsel; tsjekkisk: Visla; latin: Vistula) er den lengste elva i Polen med ei lengd på 1047 km. Ho drenerer eit område på 194 424 km², der 168 699 km² ligg i Polen (over halvparten av landarealet til landet) Polsk statistisk byrå.

Wisła har kjelda si sør i landet, ved Barania Góra (1220 moh) i Dei schlesiske Beskidane (vest i Karpatane). Utgangspunktet hennar vert rekna som staden der elvane Kvite Vesle Wisła (Biała Wisełka) og Svarte Vesle Wisła (Czarna Wisełka) renn saman. Ho renn så over dei store polske slettene og gjennom fleire store polske byar, inkludert Krakow, Sandomierz, Warszawa, Płock, Włocławek, Toruń, Bydgoszcz, Świecie, Grudziądz, Tczew og Gdańsk. Med eit elvedelta og fleire greiner (Leniwka, Przekop, Śmiała Wisła, Martwa Wisła, Nogat og Szkarpawa) munnar ho ut i Wisłalagunen eller direkte ut i Gdańskbukta i Austersjøen.

 Historie 

Det er ikkje kjend om rota til namnet Vistula er indoeuropeisk eller urindoeuropeisk. Endingar som -ila og -ula vart nytta i mange indoeuropeiske språkgrupper, som germansk og latinsk, noko som gjer det vanskeleg å fastsette opphavet til namnet. Namnet vart først nytta av Plinius den eldre i år 77 e.Kr i Naturalis Historia. Han nyttar namnet Vistula (4.52, 4.89) og den alternative forma Vistillus (3.06). Vistula rann ut i Mare Suebicum, som vi kjenner som Austersjøen. Frå dei forskjellige kjeldene kan ein kome fram til at svebarar og burgundarar heldt til vest for deltaet, og at det austgermanske gotarane og føregjengarane deira, Oksywie-kulturen, heldt til ved sjølve deltaet. Områda aust for Wisła var busett av baltisktalande folkegrupper som galindarar, sudovarar og prøyssiske folk. 

mini|venstre|Wisładalen aust for Toruń
Ein veit derimot lite om desse folkegruppene i området..

Klaudios Ptolemaios skriv òg om folkegruppene rundt Wisła, som han ser på som grensa mellom Germania og Sarmatia. Han nyttar den greske stavinga Ouistoula. Andre forfattarar i antikken nyttar forma Istula. Pomponius Mela refererer til Visula (Bok 3) og Ammianus Marcellinus til Bisula (Bok 22), begge manglar bokstaven t. Jordanes (Getica 5 & 17), nyttar forma Viscla. Det anglosaksiske diktet «Widsith» referer til elva som Wistla.

Wisła var tidlegare knytt til elva Dnepr og dermed til Svartehavet. Vassvegen Austersjøen-Wisła-Dnepr-Svartehavet var ein av dei viktigaste gamle handelsrutene, Ravvegen, der rav og andre varer vart ført frå Nord-Europa til Hellas, Asia, Egypt og andre stader.

I fleire hundreår var elva i Tyskland og landa rundt kjend under det tyske namnet Weichsel (i tyske dokument i mellomalderen òg skrive Wissel og Wixel). Den siste istida i Nord-Europa, som enda i rundt 10 000 f.Kr. vert kalla Weichsel-istida. Russarane kalla Polen Wisła-provinsen under tsarstyret på 1800-talet.

 Skipsfart 
mini|Kart over Wisła
Wisła er framkommeleg, men store delar av ho møter ikkje krava til moderne innanlands skipsfart. Frå Austersjøen til Bydgoszcz (der Bydgoszczkanalen munnar ut i elva) kan mellomstore fartøy av CEMT klasse II ta seg opp Wisła. Vidare oppover er ho for grunn til at elvelektarar kan gå.

Oppfor Warszawa vart det starta eit prosjekt for å auke kapasiteten i elva ved å bygge fleire sluser i Krakow-området. Dette prosjektet vart ikkje heldt fram vidare nedover elva, så det er framleis vanskeleg å ta seg fram i elva. Om ein restaurerer aust-vest-vegen via Narew - Bug - Mukhavets - Pripjat - Dnepr kan Wisła igjen verte ein viktig vassveg i framtida.

 Byar og sideelvar 

+ Wisła  By Sideelv MerknadWisłaKjeldeUstrońSkoczówBrennicaStrumieńKrajkaGoczałkowice-ZdrójCzechowice-DziedziceBiała-WisełkaBrzeszczeWisła, SołaOświęcimSołaZatorSkawaSkawinaSkawinkaKrakówSanka, Rudawa, Prądnik, Dłubnia, Wilgastort sett kanaliserte elvarNiepołomiceNowe BrzeskoNowy KorczynNidaSzczucinPołaniecCzarnaBaranów SandomierskiBabolówkaTarnobrzegSandomierzKoprzywianka, TrzesniówkaZawichostAnnopolSannaJózefów nad WisłąSolec nad WisłąKazimierz DolnyBystraPuławyKurówkaDęblinWieprzMagnuszewWilgaWilgaGóra KalwariaCzarnaKarczewOtwock, JózefówŚwiderKonstancin-JeziornaJeziorkaWarszawaŻerańkanalenfleire andre mindre elvarŁomiankiLegionowoModlinNarewZakroczymCzerwińsk nad WisłąWyszogródBzuraPłockSłupianka, Rosica, Brzeźnica, Skrwa Lewa, Skrwa PrawaDobrzyń nad WisłąWłocławekZgłowiączkaNieszawaMieńCiechocinekToruńDrwęca, BachaSolec KujawskiBydgoszczBrdakanalisertChełmnoŚwiecieWdaGrudziądzNoweGniewWierzyca

Nær Kwidzyń er Wisła delt i to greiner som utgjer elvedeltaet:

 Nogat Leniwka By Sideelvar Merknad By Sideelvar Merknad Sztum Tczew Malbork Gdańsk Motława, Radunia, Potok Oliwski i byen deler elva seg i fleire greiner som munnar ut i Austersjøen forskjellige stader. Hovudgreina munnar ut i sjøen ved Westerplatte Elbląg Elbląg like før ho munnar ut i Wisłabukta

 Sideelvar frå høgre 
mini|Morskie Oko, Kvite Dunajec
mini|Kraków
mini|Warszawa
mini|Grudziadz
mini|Malbork
mini|Gdańsk

Sideelvra til høgre med ein nærliggande by
 Brennica - Skoczów
 Iłownica
 Biała - Czechowice-Dziedzice
 Soła
 Skawa - Zator
 Skawinka - Skawina
 Wilga - Kraków
 Drwinka
 Raba
 Gróbka
 Uszwica
 Kisielina
 Dunajec
 Breń
 Brnik
 Wisłoka
 Babulówka - Baranów Sandomierski
 Trzesniówka - Sandomierz
 Łęg - Sandomierz
 San
 Sanna - Annopol
 Wyżnica - Józefów
 Chodelka
 Bystra - Kazimierz Dolny
 Kurówka - Puławy
 Wieprz - Deblin
 Okrzejka
 Promnik
 Wilga - Wilga
 Świder - Otwock, Józefow
 Kanał Żerański - Warszawa
 Narew - Nowy Dwór Mazowiecki
 Mołtawa
 Słupianka - Płock
 Rosica - Płock
 Brzeźnica - Płock
 Skrwa Prawa - Płock
 Mień - Nieszawa
 Drwęca - Toruń
 Bacha - Toruń
 Struga
 Osa - Grudziądz
 Liwa

 Sideelvar frå venstre 
Sideelvar frå venstre med ein nærliggande by
 Krajka - Strumień
 Pszczynka
 Gostynia
 Przemsza - Chełmek
 Chech
 Rudno
 Sanka - Kraków
 Rudawa - Kraków
 Prądnik - Kraków
 Dłubnia - Kraków
 Roporek - Nowe Brzesko
 Szreniawa
 Nidzica
 Nida - Nowy Korczyn
 Strumień
 Czarna - Połaniec
 Koprzywianka - Sandomierz
 Opatówka
 Kamienna
 Krępianka - Solec nad Wisłą
 Iłżanka
 Zwoleńka
 Plewka - Janowiec
 Zagożdzonka - Kozienice
 Radomka
 Pilica - Warka
 Czarna - Góra Kalwaria
 Jeziorka - Konstancin-Jeziorna
 Bzura - Wyszogród
 Skrwa Lewa - Płock
 Zgłowiączka - Włocławek
 Tążyna
 Zielona
 Brda - Bydgoszcz
 Wda - Świecie
 Wierzyca - Gniew
 Motława - Gdańsk
 Radunia - Gdańsk

 Sjå òg 

 Elvar i Polen
 Polsk geografi
 Wisłalagunen
 Wisłaneset

 Kjelder 

 Denne artikkelen bygger på «Vistula River» frå , den 15. mai 2008. 
 oppgav desse kjeldene:

Kategori:Elvar i Polen