Hallingmål

Hallingmålet er ein norsk dialekt, som er tala i Hallingdal. Målet høyrer til fjellbygdmåla, sameleis som målføra i Gudbrandsdalen, Valdres, Numedal og Telemark. Målet har mykje sams med Valdresmålet og Kryllingmålet.

 Kjenneteikn 

 Pronomen 

I "klassisk" halling er pronomena E (første person eintal) og dikka/dikko (første person fleirtal) dei mest attkjennelege. Genitivsfleirtal blir ofte dikkas. 

Subjekt: E - du, han, ho - hona

Objekt: me - de, hono/o, hænna.

Genitiv: Min, mi, mitt, din, di, ditt, hass, hænna, åt di (Låtten hass Tor, fasyst henna mor). Dativ: Mino, dino, sino.

Fleirtal: me, dai, dai, uss, dikka, dikka (Gol: Dikkon), de, vår, dikka, dæiræ.

Ho og han kan stundom nyttast om ting: denne steidn, han ligg i vegjin, me lyt ta han.

I tillegg har forma hin vore nytta:

Hin, hitt, hinæ, hino (På hi sida åne, på hin foten, Kor æ hin).

Ubunde pronomen:

Ængorn, ain, nokon, ingæn, ingjin, mangain, mangt aitt, an, kor, all (nyttast som på engelsk: all dagen "all day"), dæ, ain, aitt, noko, nøkklæ.

Pronomen i dativ er ikkje mykje nytta i dei yngre årsklassene, men der vart det skild mellom han (nominativ), hass (genitiv) og hono (dativ) i hankjønn, og ho/henne (nominativ), henna (genitiv) og hona (dativ).

 substantiv 

Substantiva er bøygde slik (døme):

Hankjønn: 

Ain bil, bilæn, bila, biladn (dativ: bile - bilo)

Arm - armæn - arma - armadn (arme - armo)

Båt - båt`n - båta - båtadn (båte - båto

mann - mann - mænna - mænnadn (manne - mænno)

Sån - sån - syni, synidn (såne - syno)

Ven - ven - veni - venidn (vene - veno)

Bonde - bonden - bønda - bøndadn (bonda - bøndo)

Hokjønn: 

Bok - bokji - bøka - bøkadn (bokæn - bøko)

Jæntæ - jænta - jæntu - jæntudn (jæntun - jænto)

Ei ku, kue, kyr, kydn, 

Ei høne, høna, hønu, hønudn (linne hokjønnsord). 

Inkjekjønn: 

Æplæ - æple - æplu - æpludn (æple - æplo)

døme - døme - dømu - dømudn (dømu - dømo)

adjektiv

Ain liten gut, ai liten jente, ait lite hus.

gradbøying:

 Rik - rikar - rikast

 Stor - størræ - støst.

 adverb 

Bøyast etter regelen ikkje.

Dai voro rik, me æra stor.

 Preposisjonar 

Ette, før, fyry, fyryåt, frå, hjå, i, igjøno, imyljo, mot, or, på, te, um, unde, upp, ut, uppivi, utta, tå, åv, ovær, åt. 

I, or og åt høyrer i hop:

E bur i Kvislen, e kom or kvamen, E ska åt kvamen.

På, te og tå, høyrer i hop:

E bur på Geilo, E ska te Geilo, e kom tå Geilo.

 Kasus 

Både personlege pronomen, eigedomspronomen og substantiv følgjer regelen om oblikt kasus i alle kjønn.

Hankjønn vert "åt bile", hokjønn "åt kuen", og inkjekjønn "åt husè" med vekt på siste stavinga. Pronomena vart bøygde sameleis:

"Han tala åt gute sino". "E ska te hono far". 

 Verb 

I "klassisk" halling vart verba bøygde i eintal og fleirtal. Dette draget finst i dag mest hjå gamle folk:

"Me era tå gode folk". "Dei voro tå ustedale". "Me gingo åt kyrkjun".

Elles er eit sentralt målmerke her Kløyvd infinitiv.

sterke verb (døme):

Fyrste klasse:

 Finne - finn - fann - funne - me funno

 Bræste - bræst - brast - brøste - brosto

 Søkkji - søkk - søkk - søkkji - sokko

 Dætte - dætt - datt - døtte - døtto

Andre klasse:

 Læsa - læs - les - lese - leso

 Bæra - bær - bar - børe - boro

 Vera - æ - va - vøre - me æra/voro

Tredje klasse:

 Bita - bit - bait - biti - bito

Fjerde klasse: 

 Brøta - bryt - braut - brøte - brøto

Femte klasse:

Fara - fær - for - fare - foro

Sjette klasse:

Gråta - græt - gret - grete - greto

Linne verb: 

Fyrste klasse:

 Vænja - væn - vandæ - vant

 Krævja - kræv - kravdæ - kraft

 Vælja - væl - valdæ - valt

Andre klasse:

 Tømæ - tøme - tømdæ - tømt

 Trivast - trivist -trivdæst - trifst

Tredje klasse:

 Øpnæ - øpna - øpna - øpna

 Baka - baka - baka - baka

So og bala, baskæ, braka, laga, og sala.

Partisipp:

Eit partisipp kan seiast på tre vis: Springjan, springjande, springjandes.

 Tonefall 

Diftongen ei er ofte djupare enn vanleg på austlandet, slik at det gjerne let som "ai". "Ai ven gjente". "Dai sko fara åt Lærdale". Stutt O er gjerne brigda til Ø, "følk". Dette særdraget finst dei fleste stader i dalen, med Ål som einaste unnatak. Endinga -dn i slutten av fleirtalsord har smitta over på andre endingar frå gamalt, slik at namnet Svein til dømes kunne låte som Svaidn.

 Særskilde ord og vendingar 

 Bæmbil - navle

 Bændil - kornband

 Bet - kor kvass ljåeggen er (koss æ bete?)

 Bekar - ein sauebukk

 bøføtt - berrføtt

 drått - krampe

 ænder og då - stundom

 feshøl - endetarmsopning

 feslunka - mellomvarm

 fjampen - unett

 flag - bratt bergvegg

 Holkjaka - skrinn

 kløpp - lita bru

 træk - gravid

 skroyvæ - ta opp plass

(æ-lyden i hallingmål er heller trong).

 Lokale skilnader 

Di lenger ned i dalen ein kjem, di trongare vert vokalane, slik at vokalen Y er mest borte lengst nede i dalen mot Krødsherad. "Dei bigde ei bru". Delet mellom E og Je finst naturleg om lag ein tredjedels veg opp i Flå, slik at folk i sørbygda i Flå seier je, medan folk midt i bygda seier E.

Kategori:Norske målføre