Kaldera

Ein kaldera eller caldera er ei vulkansk landform som har oppstått når overflata har kollapsa ned i eit tomt magmakammer etter eit vulkanutbrot. Dei vert ofte forveksla med vulkankrater. Ordet «kaldera» kjem frå spansk og tyder 'stor gryte' eller 'kittel'.

 Danning 
Ein kaldera oppstår når landmassar fell ned i eit tomt magmakammer under vulkanen, vanlegvis etter eit stort utbrot. Om det vert slynga ut nok magma vil ikkje det tomme magmakammeret klare å støtte opp vekta av fjellet over kammeret. Det oppstår sprekker rundt kanten av kammeret, vanlegvis i ei sirkelform, og desse sprekkene kan så fungere som vulkanventilar. Når magmakammeret vert tømd byrjar senteret av vulkanen å kollapse. Dette kan oppstå som følgje av eit enkelt massivt utbrot eller i fleire stadium som følgje av ei rekkje utbrot. Det totalet området som har kollapsa kan verte hundrevis eller tusenvis av kvadratkilometer stort. 

mini|Satellittbilete av Tobasjøen. Ein gjenoppliva dom danna øya Samosir.
 Eksplosive kalderaer 
Om magmaen er rik på silika vert kalderaen ofte fylt med ignimbritt, tuff, rhyolitt og andre vulkanske bergartar. Silikarik magma renn sakte eller har høg viskositet. Som følgje av dette vert ofte gassane stengd inne under høgt trykk i magmaen. Når magmaen kjem nær jordoverflata utvidar gassen seg raskt, skapar eksplosjonar og spreier vulkansk oske over store område. Det kan sprøytast ut meir lava og midten av kalderaen vert ofte løfta og dannar ein gjennoppliva dom ved påfølgjande intrusjon av magma. Ein kiselhaldig eller rhyolittisk kaldera kan sprøyte ut hundrevis eller til og med tusenvis av kubikkilometer med stoff i eitt enkelt tilfelle. Sjølv små kalderadannande utbrot, som Krakatoa i 1883 eller Pinatubo i 1991, kan føre til stor lokal øydelegging og fall i temperaturen verda over. Store kalderaer har langt større effekt. 

Då Yellowstone Caldera hadde det siste utbrotet sitt for 640 000 år sidan vart tusen kubikkilometer med stoff kasta ut og heile Nord-Amerika vart dekt av opp til to meter med avfall. Til samanlikning kasta Mount St. Helens i 1980 ut 1,2 kubikkilometer med stoff. Dei økologiske effektane av eit utbrot frå ein stor kaldera kan ein sjå i utbrotet ved Tobasjøen i Indonesia. For om lag 75 000 år sidan kasta denne vulkanen ut 2 800 kubikkilometer med stoff, det største kjende utbrotet i kvartærtida (som varte 1,8 millionar år). Arkeologen Stanley Ambrose meinte at ein vulkanvinter som følgje av dette utbrotet reduserte menneskebestanden til eit par tusen individ, som førte til ein genetisk flaskehals. Ein kjenner til enno større kaledradannande utbrot, som La Garita Caldera i San Juan-fjella i Colorado i USA, der 5000 kubikkliometer med tuff vart kasta ut i eit enkelt utbrot for 27,8 millionar år sidan. 

Til enkelte tider har rhyolittiske kalderaer oppstått i grupper. Restane av slike grupper finn ein San Juan-fjella i Colorado eller Saint Francois-fjella i Missouri i USA. 

mini|Bilete av Fernandina sin kaldera frå romstasjonen ISS

 Ikkje-eksplosive kalderaer 
Nokre vulkanar, som Kīlauea på øya Hawaii, har danna andre typar kalderaer. I Kilauea sitt tilfelle har magmaen i vulkanen relativt lite silika. Dette fører til at magmaen er mykje mindre viskøs enn magma i ein rhyolittisk vulkan, og magmakammeret vert tømt som følgje av store lavastraumar i staden for eksplosive hendingar. Denne typen kalderaer vert òg kalla subsidenskalderaer, og oppstår ofte meir gradvis enn eksplosive kalderaer. Til dømes kollapsa kalderaen på toppen av øya Fernandina i 1968, då delar av botn av kalderaen fall 350 meter rett ned. Kalderaen til Kilauea har eit indre krater kalla Halema‘uma‘u, som ofte har vorte fylt av ein lavasjø. Den største vulkanen på Jorda, Mauna Loa, inneheld òg ein subsidenskaldera kalla Moku‘āweoweo Caldera.

 Ikkje-vulkanske kalderaer 
Det er mogeleg, men sjeldan, at ein får danna kalderaliknande formasjonar ved erosjon i staden for vulkanisme. Caldera de Taburiente på La Palma på Kanariøyane er døme på dette. 

 Kjende kalderaer 
 Afrika
 Ngorongorokrateret (Tanzania
 Elgon (Uganda/Kenya)
 Chã das Caldeiras i Kapp Verde
 Asia 
 Airakalderaen (Kagoshima prefektur i Japan)
 Aso (Kumamoto prefektur i Japan)
 Halla (Jeju-do i Sør-Korea)
 Kikaikalderaen (Kagoshima prefektur i Japan)
 Krakatoa i Indonesia
 Pinatubo (Luzon på Filippinane)
 Taal (Luzon på Filippinane)
 Tobasjøen (Sumatra i Indonesia)
 Tambora (Sumbawa i Indonesia)
 Tao-Rusyr-kalderaen (Onekotan i Russland)
 Towadasjøen (Aomori prefektur i Japan)
 Tazawasjøen (Akita prefektur i Japan)
 Ashisjøen (Kanagawa prefektur i Japan)
mini|Crater Lake i Oregon danna rundt år 5 680 f.Kr.
mini|Island Park Caldera i Idaho sett frå rommet. Yellowstone Park ligg i aust og Tetonfjella i sørvest.
 Amerika
 USA
 Battle Ground Lake State Park (Washington i USA)
 Mount Aniakchak (Alaska i USA)
 Crater Lake på Mount Mazama (Crater Lake nasjonalpark i Oregon i USA)
 Mount Katmai (Alaska i USA)
 La Garita Caldera (Colorado i USA)
 Long Valley (California i USA)
 Island Park Caldera (Idaho i USA)
 Newberry Caldera (Oregon i USA)
 Mount Okmok (Alaska i USA)
 Valle Grande (New Mexico i USA)
 Yellowstone Caldera (Wyoming i USA)
 Canada
 Mount Silverthrone (British Columbia i Canada)
 Mount Edziza (British Columbia i Canada)
 Bennett Lake-vulkankompleks (British Columbia/Yukon i Canada)
 The Ash Pit (British Columbia i Canada)
 Mount Pleasant Caldera (New Brunswick i Canada)
 Sturgeon Lake Caldera (Ontario i Canada)
 Mount Skukum-vulkankompeks (Yukon i Canada)
 Blake River-megakaldera (Quebec i Canada)
 Andre stader
 Masaya i Nicaragua
 Atitlansjøen i Guatemala
 Fernandina i Galapagos i Ecuador
 Galán i Argentina
 Europa
 Santorini (Hellas)
 Askja (Island)
 Campi Flegrei (Italia)
 Braccianosjøen (Italia)
 Caldera de Taburiente (Spania)
 Las Cañadas på Teide (Spania)
 Ardnamurchan (Skottland)
mini|Satellittbilete av Tauposjøen
 Oseania
 Lake Taupo (New Zealand)
 Mount Warning (Australia)
 Blue Lake i South Australia (Mount Gambier)
 Kilauea (Hawaii i USA)
 Moku‘āweoweo Caldera på Mauna Loa (Hawaii i USA)
 Anatarktis
 Deception Island
 Indiahavet
 Cirque de Mafate, Cirque de Salazie og Cirque de Cilaos på Réunion
mini|Kalderaen til Olympus Mons på Mars
 Mars
 Olympus Mons-kalderaen
 Venus
 Maat Mons-kalderaen

 Sjå òg 
 Supervulkan
 Vulkaneksplosivitetsindeks
 Sommavulkan
 Kompleks vulkan

 Kjelder 

Denne artikkelen bygger på «Caldera» frå ,  den 15. november 2007. 
 oppgav desse kjeldene: 
 Peter Lipman (1999). «Caldera». I Haraldur Sigurdsson, red. Encyclopedia of Volcanoes. Academic Press. ISBN 0-12-643140-X

 Bakgrunnsstoff 

 USGS-side om kaldera 
 Liste over kalderaer
 Største eksplosive utbrot 


Kategori:Krater
Kategori:Vulkanologi
Kategori:Vulkanske landformer
Kategori:Spanske ord og uttrykk