Karst

mini|Karståsane Burren på vestkysten av Irland

Karst er eit landskap av oppløyste lag i grunnfjellet, vanlegvis karbonatbergartar som kalkstein eller dolomitt. Desse landskapa har ofte karakteristiske overflater og vatn som forsvinn ned i grunnen. Nokre område med karsttopografi inneheld tusenvis av grotter som er forma av vatnet som strøymer gjennom bergarten. 

Det finst forskjellige uttrykk for karsttopografi på andre språk, som til dømes yanrong på kinesisk og tsingy på gassisk. Dei fleste språk nyttar derimot karst, som er det tyske namnet på Kras, ein region i Slovenia som delvis strekkjer seg inn i Italia der det vert kalla Carso og der dei første vitskaplege utforskingane av karst vart gjort. Namnet har gamaleuropeisk opphav (karra, ‘stein’) og i antikken vart det kalla carusardius på latin. Den slovenske forma grast har vore nytta sidan 1177 og på kroatisk kras sidan 1230.

Kjemi
mini|Karstsjø (Doberdò del Lago i Italia) frå grunnvatn som trengjer seg opp i søkket. Innsjøen har ingen inn- eller utsig.
Karstlandformer oppstår hovudsakleg på grunn av svakt surt vatn som verkar på løyseleg grunnfjell som kalkstein og dolomitt. Kolsyre som skapar desse landformene oppstår ved at regn i atmosfæren tar til seg karbondioksid, som løyser seg opp i vatn og gjer det surt. Når regnet når bakken kan det renne gjennom jordsmonnet som kan tilføre ytterlegare CO2 som dannar ei svak kolsyreløysing: H2O + CO2 → H2CO3. Nylege studiar av sulfat i karstvatn tyder på at svovelsyre og hydrogensulfid òg kan spele ei viktig rolle i danninga av karstformasjonar. 

Dette svakt sure vatnet byrja å løyse opp overflata og dannar sprekker eller lagdeling i kalksteinsbergarten. Over tid vert desse sprekkene større når berggrunnen held fram å løyse seg opp. Opningane i steinen vert større og det kan utvikle seg elvesystem under bakken, som gjer at meir vatn kan passere gjennom og akselerere danninga av karstformasjonane. 

Noko mindre vanleg er gipskarst, der ei løysing med mineralgips skapar mange liknande strukturar og som set av kalsiumkarbonat. 

Karstformasjonar
mini|Overflatekarst
Karstifisering av eit landskap kan skape mange store og mindre formasjonar både på og under overflata. På utsette overflater kan ein få danna småskala formasjonar som riller, småbekkar og sprekker som vert kalla karren eller karrenfurer. Av litt større formasjonar finn ein slukhol, dolinar, vertikale sjakter, elvar som forsvinn i bakken og dukkar opp igjen. Av storskala formasjonar finn ein karren, karstfelt og blinddalar. Eldre karstlandskap, der meir av berggrunnen har forsvunne enn det som står att, kan ha vorte karsttårn eller høystakklandskap. Under overflata kan det oppstå kompliserte elvesystem og omfattande grotter og grottesystem. 

mini|venstre|Stalagmitten The Witch's Finger i Carlsbad Caverns
Erosjon langs ein kalksteinskyst, hovudsakleg i tropane, produserer karsttopografi som inkluderer  ei skarp makatea-flate over det normale sjøområde og skår frå undersida som kjem av biologisk aktivitet eller bioerosjon ved og like under havoverflata. Nokre av dei mest dramatiske formasjonane kan ein sjå i Phangngabukta i Thailand og Halongbukta i Vietnam.

Elvar som dukkar opp frå kjelder kan skape kalktuffterrassar som består av fleire lag av kalksittavleiringar over ein tidsperiode. I grotter kan det oppstå forskjellige formasjonar kalla droppsteinar av kalsiumkarbonat og andre oppløyste mineral. 

Ei karstelv kan kome opp igjen frå bakken fleire gongar og forsvinne ned igjen andre stader, vanlegvis med eit anna namn (som Ljubljanica, ei elv med sju namn).

Drenering og problem
Jordbruk i karstområde må ta omsyn til mangelen på overflatevatn. Jordsmonnet kan vere frodig nok med nok regnvatn, men vatnet forsvinn raskt gjennom sprekker i bakken og stundom er jorda heilt uttørka i opphaldsperiodar. 
mini|Kjelda til elva Loue, ei karstkjelde. 

Vassforsying frå brønnar i karsttopografi kan vere utrygt sidan vatnet kan ha kome uhindra frå eit slukhol på eit dyrebeite, gjennom ei grotte og inn i brønnen utan at det har vorte filtrert slik det vanlegvis vert i porøse vassførande sjikt. Karstformasjonar er ofte full av holer og derfor er dei ofte lett gjennomtrengelege, noko som fører til at forureining ikkje like raskt vert filtrert ut. 

Grunnvatn i karstområde kan vere like forureina som vatnet på overflata. I landbruk og enkelte landsbyar vert slukhol nytta som avfallsstader. Overfylte eller øydelagde septikktankar i karstlandskap kan føre til at uhandsama kloakk renn direkte ut i undergrunnskanalar. 

Karsttopografien i seg sjølv kan òg skape problem for menneske. Slukhol kan gradvis auke i omfang, men ofte ser ein òg progressiv erosjon der taket i ei undergrunnsgrotte brått kollapsar. Slike hendingar har slukt heimar, kyr, bilar og landbruksmaskineri. 

 Pseudokarst 
Pseudokarst refererer til landskap som liknar karstformasjonar eller har liknande eigenskapar, men som oppstår som følgje av andre mekanismar. Døme på dette er lavagrotter og granittnutar (til dømes Labertouche Cave i Victoria i Australia) og formasjonar etter paleokollapsar.

 Kjende karstområde

Noreg
Kapp Linné på Svalbard

Europa
 Herzegovina i Bosnia-Herzegovina
 Dalmatia (inkludert Zagora), Lika, Gorski kotar, Kvarner og øyane i Kroatia
 Mährisk Karst
 Dei sentrale Rodopifjella i Bulgaria (Trigradgjelet og grottene), Devnjadalen (karstkjelder)
 Apusenifjella i Romania
 Slovakisk paradis, Slovakisk Karst og Muránska planina i Slovakia
 Regionen Indre Carniola i Slovenia
 Kras, ei platå sørvest i Slovenia og nordaust i Italia
 Murge, i Apulia og Basilicata, Sør-Italia
 Picos de Europa og Baskarfjella, nord i Spania
 Ciudad Encantada i provinsen Cuenca (Castilla-La Mancha, Spania)
 El Torcal de Antequera naturreservat sør i Spania
 White Peak i Peak District, Storbritannia rundt Matlock, Castleton og Thor's Cave
 Yorkshire Dales (inkludert Malham Cove) i England 
 Burren (County Clare på Irland)
 Assynt, søraust Skye og nær Kentallen i Scotland
 Kalksteinsregionen sør i Brecon Beacons nasjonalpark i Wales
 Hönnetal ved Balve i Tyskland
 Schwabisk Alb i Baden-Wuerttemberg sør i Tyskland
 Ares de l'Anie, sør i Barétousdalen i Frankrike

Afrika
 Anjajavyskogen, Vest på Madagaskar
 Ankaranareservatet, Madagaskar
 Tørrlauvskogen på Madagaskar, i vest
 Tsingy de Bemaraha naturreservat, Madagaskar

Asia
mini|Phong Nha-grotta i Phong Nha-Ke Bang i Vietnam.
 Området rundt Guilin og Yangshuo i Guangxi i Kina
 Zhangjiajie nasjonalskogpark, ein del av Wulingyuan-området som er på UNESCO si verdsarvliste i Hunan i Kina.
 Steinskogen kalla Sør-Kina Karst av UNESCO (i Yunnan i Kina)
 Ofraregionen i Israel.
 Akiyoshiplatået i Japan.
 El Nido i Palawan på Filippinane
 Coron i Palawan på Filippinane
 Sagada i Mountain-provinsen på Filippinane
 Sjokoladeåsane i Bohol på Filippinane
 Negros og Giganteøyane i Negros Oriental på Filippinane
 Vang Vieng i Laos
 Gunung Mulu nasjonalpark i Malaysia
 Krabiregionen i Thailand
 Phangngabukta i Sør-Thailand
 Taseliplatået i Tyrkia
 Halongbukta i Vietnam
 Phong Nha-Ke Bang i Vietnam

Nord-Amerika
Canada
 Nahanniregionen i Northwest Territories
 Monkman provinspark nord i Rocky Moutains
 Delar av Niagara Escarpment i Ontario
 Wood Buffalo nasjonalpark i Alberta og Northwest Territories

USA
 Mitchellsletta og høglandet sør i Indiana
 Den store Appalachiadalen (Huntsville i Alabama nordaust Pennsylvania)
 Shenandoahdalen
 Driftless-området sørvest i Wisconsin, søraust i Minnesota, nordaust i Iowa og nordvest i Illinois
 Florida
 Mammoth Cave og Bluegrass-regionen i Kentucky
 Ozarkplatået i Missouri og Arkansas
 Kamas Ranch og Alabaster Cavern i Oklahoma
 Cumberlandplatået midt i Tennessee
 Grassy Cove karstområde i Tennessee
 Hill Country i Texas
 Sentrale delar av  Pennsylvania
 Presque Isle County nær og rundt Rogers City nord i Michigan
 University of California i Santa Cruz
 Germany Valley i West Virginia
 Swago karstområde i West Virginia

Karibia
 Karstskog i Puerto Rico
 Kalksteinsdelen av Mayafjela
 Los Haitises nasjonalpark i Den dominikanske republikken
 Cockpit Country, på Jamaica
 Kalksteinsfjella nordvest i Puerto Rico
 Mogote i Viñalesdalen på Cuba

Mexico
 Cenote på Yucatanhalvøya i Mexico

Oseania
 Leeuwin-Naturaliste nasjonalpark, sørvest i Vest-Australia (nær Margaretelva i Australia)
 Nordlege Swan kystslette i Perthi Vest-Australia i Australia
 Naracoorte Caves nasjonalpark i Sør-Australia i Australia
 Jenolan Caves, New South Wales i Australia
 Wombeyan Caves, New South Wales i Australia
 Mole Creek karstområde på Tasmania i Australia
 Waitomo på New Zealand
 Nakanaifjella i East New Britain på Papua Ny-Guinea

Bakgrunnsstoff
Speleogenese og karstformasjonar 
Acta Carsologica

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Karst topography» frå ,  den 31. oktober 2024. 
 oppgav desse kjeldene: 
Jennings, J.N. Karst Geomorphology 2. utg. Blackwell 1985
Sweeting, M.M. Karst Landforms Macmillan 1973


Kategori:Grottegeologi
Kategori:Geomorfologi