Khaniá

Khaniá (gresk Χανιά), òg kalla Hania eller Chania, eldre former Khanea eller Chanea, italiensk Canea, osmansk خانيه Hanya, er ein by i periferieininga med same namn, der han òg er hovudstad, på Kreta i Hellas. Han er den nest største byen på Kreta med om lag 54 000 innbyggjarar med rundt 70 000 i storbyområdet. Byen ligg på nordkysten av øya, om lag 70 km vest for Réthymno og 145 km vest for Iráklio.

Administrativ inndeling
mini|venstre|Den tidlegare kommunen Khaniá, no kommunaleininga Khaniá
Kommunen vart danna i 2011 ved at ein slo saman dei tidlegare kommunane
 Khaniá
 Akrotíri
 Elevthérios Venizélos
 Keramiá
 Néa Kydonía
 Soúda
 Thériso
Dei sju tidlegare kommunane er no kommunaleiningar.

Ved folketeljinga i 2021 hadde kommunen 111 375 innbyggjarar, medan kommunaleininga Khaniá hadde 54 559 innbyggjarar, som alle budde i tettstaden med same namn.

 Historie 
 Antikken 
Khaniá ligg på same stad som den minoiske busetnaden grekarane kalla Kydonia. Ein har funne spor etter sivilisasjonen i gamlebyen, og dette området ser ut til å ha vore busett sidan steinalderen. Byen dukka opp igjen mot slutten av den minoiske perioden som ein viktig bystat i antikkens Hellas. Bystaten strekte seg frå Khaniábukta til foten av Levká Óri. Frå fastlandet kom det ei stor gruppe dorianarar rundt år 1100 fvt. Kydonia var stadig i krig med andre kretiske bystatar som Aptera, Falasarna og Polyrrinia og var viktig nok til at han vart nemnd i Odysseen av Homer (iii.330). I 69 fvt. slo den romerske konsulen Metellus kretarane og erobra Kydonia, som han gav privilegium som ein sjølvstendig bystat. Kydonia fekk rettane til å prege myntar fram til 200-talet evt.

 Austromartida 
Den tidlege kristne perioden under Austromarriket og under arabarane, som kalla busetnaden Khaniá, er ikkje godt dokumentert. Under austromarane spreidde kristendomen seg på øya, men under arabarane vart den kristne folkesetnaden forfølgt og dei flytta til fjella. Austromarriket tok byen tilbake i 961. Dei bygde sterke festningsverk i byen for å hindre ein ny arabisk invasjon ved å nytte material frå antikke bygningar i området. På denne tida vart Khaniá sete for ein biskop.

 Den venetianske perioden 
mini|Den gamle hamna under venetianarane

Etter det fjerde krosstoget (1204) og Austromarrikets fall i Hellas vart Kreta gjeve til Bonifacio, marchese de Montferrat. Han valde å selje øya til Republikken Venezia for 100 sølvmark. I 1252 klarte venetianarane å legge kretarane under seg, men i 1263 tok dei rivaliserande genuesarane, men lokal hjelp, byen under Enrico Pescatore si leiing. Genova heldt byen fram til 1285 då venetianarane kom tilbake. Khaniá vart sete for ein rektor i området og blømde som eit viktig kommersielt senter i eit rikt jordbruksområde.

Det venetianske styret var i starten strengt og hardt, men etter kvart betra forholdet mellom dei to partane seg. Kontakt med Venezia førte til at kulturen til venetianarane og kretarane blanda seg. Namnet på byen vart La Canea og festningsverka vart gjort sterkare til ei form han framleis har i dag. Etter Konstantinopels fall i 1453 flykta mange prestar, munkar og kunstnarar til Kreta og styrkte den austromerske religionen og kulturen på øya. Byen Khaniá hadde på denne tida ei blanding av austromersk, venetianske og antikk gresk kultur.

 Den osmanske perioden 
mini|Den gamle hamna under Det osmanske riket

Dei nye bymurane hindra ikkje den osmanske hæren i å erobre byen i 1645 etter berre ei to månadar lang omleiring. Mange soldatar omkom under omleiringa, særleg tyrkarar, og den tyrkiske kommandanten vart avretta då han kom tilbake til Tyrkia for å ha mista opp til 40 000 mann. Seinare vart dei fleste kyrkjene omgjort til moskear og rikdomen i byen vart fjerna. Dei bygde òg nye moskear, bad og fontener. Pashaen på Kreta hadde sitt sete i Khaniá.

I 1821 tok Hellas opp kampen mot Det osmanske riket, og det var kamphandlingar mellom grekarar og tyrkarar i Khaniá. Biskopen av Kíssamos, Melhisedek Despotakis, vart hengd i eit tre i Splantzia for å ha deltatt i opprøret. I 1878 vart Halepapakten signert og dei kristne fekk visse rettar. Dette skjedde då mange av dei lokale muslimane flytta til Tyrkia. Resten av muslimane vart verande igjen fram til folkeutvekslinga mellom Hellas og Tyrkia i 1922.

 Den moderne greske perioden 
Eleftherios Venizelos, som kom frå Mourniés nær Khaniá, var leiaren av eit opprør mot det osmanske styret i 1896-97 og vart seinare statsminister i Hellas. Grava hans ligg på ein ås ovanfor Khaniá. I 1898, under dei siste stega mot sjølvstyre og samanslutning med Hellas, gjorde Stormaktene Khaniá til hovudstad av ein delvis sjølvstyrt kretisk stat (Kritiki Politeia) med prins Georg av Hellas. I desse åra gav Kreta ut eigne frimerke og pengar. Dette førte til at Khaniá blømde. Hovudmålet var derimot ei samanslutning med Hellas, som kom etter Venizelos konstante motstand mot prins Georg sitt styre over Hellas. Ei rekkje konfliktar, som opprøret i Therissos i 1905 førte til slutt til at prins Georg vart styrta og Alexandros Zaimis tok over styret av Kreta. I 1908 klarte til slutt Venizelos å opprette ei revolusjonsregjering, anerkjend av Stormaktene. Det at han seinare (1910) vart vald som statsminister i Hellas var det siste steget før Kreta vart ein del av Hellas igjen 1. desember 1913. Det greske flagget vart for første gong reist ved Fort Firka i den gamle hamna med Eleftherios Venizelos og Kong Konstantin til stades.

Byar og tettstader
Dei største byane og tettstadene i kommunen er:
 Tettstad  Kommunaleining  Folketal 2011Folketeljing 2011, revidert  Folketal 2021Folketeljing 2021 Khaniá  Khaniá  53 910  54 559 Kounoupidianá  Akrotíri  6 334  7 923 Mourniés  Elevthérios Venizélos  7 553  7 354 Soúda  Soúda  6 358  6 155 Nerokoúros  Elevthérios Venizélos  5 531  5 593 Darátsos  Néa Kydonía  4 732  4 822 Galatás  Néa Kydonía  3 166  4 165 Perivólia  Thériso  3 986  4 066 Vamvakópoulo  Thériso  2 300  2 404 Pythári  Akrotíri  1 724  1 850 Varýpetro  Thériso  548  1 741 Ajía Marína  Néa Kydonía  2 005  1 679 Tsikalariá  Soúda  1 545  1 655 Stérnes  Akrotíri  833  988 Stalós  Néa Kydonía  868  931 Pazinós  Akrotíri  629  887 Khorafákia  Akrotíri  716  747 Stavrós  Akrotíri  450  543 Kathianá  Akrotíri  413  541 Áptera  Soúda  403 505

 Fotnotar 

 Kjelder 

 Bakgrunnsstoff 
 Offisiell heimeside
 Panorama av Khaniá 
 Historia til Khaniá

Khania
Khania
Khania
Rethymno
Khania