Polynesiske språk

Dei polynesiske språka er ei undergruppe av dei oseaniske språka, ei grein av dei austronesiske språka. Gruppa polynesiske språk omfattar om lag 30 språk med til saman ein million brukarar. Dei fleste brukarane bur i Mikronesia og Melanesia. Dei mest kjende polynesiske språka er tongansk, samoansk, tahitisk, maori og hawaiisk. 

Det einaste språket i den polynesiske språkgruppa som har hatt eit eige skriftsystem er rapanui, språket på Påskeøya. Alle levande polynesiske språk vert skrive med det latinske alfabetet.

Språka er kjent for å ha eit svært enkelt lydsystem med mellom åtte og tolv konsonantar og fem vokalar. Fleire konsonantar etter kvarandre vert ikkje brukt. Dette fører til at språka har mange homonym. Grammatikalsk sett er språka analytiske, sidan dei ulike grammatikalske tydingane vert uttrykte ved bruk av partiklar.

Ord som «tabu» og «tatovering» er europeiske låneord frå det polynesiske språket tahitisk.

 Polynesisk innanfor austronesisk 

Med busetjinga av Polynesia frå det vestlege Stillehavet (frå rundt 300 e.Kr., New Zealand vart busett først 1200 e.Kr.), erobra polynesiarane eit heilt unikt rom for seg sjølv. Det opphavleg einsarta språket til nybyggjarane heldt fram med å utvikla seg på dei ulike øyane og øygruppene. Resultatet vart den nære genetiske eininga av dei polynesiske språka, som trass i dei enorme avstandane mellom øygruppene viser stor likskap. Samanlikna med dei andre austronesiske språka er dei prega av ei omfattande forenkling av fonetikk og syntaks.

Følgjande diagram viser posisjonen til polynesisk i austronesisk. Polynesisk var ei av dei siste gruppene som skilde seg frå dei andre austronesiske språka, som ein kan sjå frå dens avsidesliggjande plassering i det – her noko forenkla – slektstreet. Posisjonen til bantuspråka innanfor Niger-Kongo er samanliknbar.

 Austronesisk
 Formosa-språka (ti ulike språkfamiliar, der den ellevte er malayopolynesisk)
 Malayopolynesisk
 Vest-malayopolynesisk (med filippinsk, malayisk, javanesisk, sumatrisk, borneo-språk, gassisk etc)
 Sentral-aust-malayopolynesisk
 Sentral-malayopolynesisk
 Aust-malayopolynesisk
 Sør-Halmahera - vest-Nyguinea - gruppe
 Oseansk
 Admiralitetsøyene
 Vestoseanisk (med Nyguinea-språk, Meso-Melanesisk)
 Sentral-austoseansk
 Søraust-Salomon
 Santa Cruz
 Vanuatu
 Nykaledonia
 Loyalitetsøyene
 Mikronesisk
 Sentral-Pasifisk
 Fiji-Rotuma
 Polynesisk

 Klassifikasjon og einskildspråk 

Polynesisk kan bli delt inn i Tonga-Niue-gruppa, Samoa-gruppa og aust-polynesisk. Dei to siste blir også samla under nemninga kjernepolynesisk.

 Polynesisk
 Tonga-Niue-gruppa
 Tongansk (125 000 talarar)
 Niue (8 000)
 Kjernepolynesisk
 Samoa-gruppa
 Samoansk (430 000)
 Uvea-aruppa
 Wallisk (Aust-Uvea) (17 000)
 Niuafo'ou (700)
 Ellice-gruppa
 Tuvaluansk (11.000)
 Kapingamarangi (3 000), Nuguria (200), Nikumanu (200), Nukuoro (1.000)
 Ontong Java (2.000), Sikaiana (1 000), Takuu (200)
 Futuna-gruppa
 Vestuvea (Faga-Uvea) (2 000)
 Futunaisk (Aust-Futuna) (8.000), Futuna-Aniwa (600)
 Emae (200), Mele-Fila (2 000), Pilenia (1 700), Rennell (3 500)
 Tikopia (3 500), Anuta (400)
 Tokelauisk (4 000)
 Pukapuka (2 000) (Cook-øyane)
 aust-Polynesisk
 Rapa (500)
 Marquesas-gruppa
 Hawaiisk (1 000, andrespråk 8 000, etnisk 240 000)
 Mangarevansk (2 000)
 Marquesanisk (5 500) (variantar: Nord, sør)
 Tahiti-gruppa
 Tahitisk (125 000) 
 Maori (60 000, etnisk 310 000) (New Zealand)
 Rarotongesisk (40 000)
 Tuamotu (14 000), Rakahanga-Manihiki (5 000), Penrhyn (600), Austral (8.000)
 Rapa nui (2 500) 

Tala for talarar er frå Ethnologue 2005 og Ernst Kausen.Ernst Kausen, Die Klassifikation des Polynesischen innerhalb der austronesischen Sprachen. (DOC)

 Språklege eigenskapar 
Typiske er lydsystemer med berre nokre få, men «klare» vokalar og relativt få konsonantar, som dannar stavingar av konsonant-vokal-typen (CV). Med 13 fonem er hawaiisk blant språka med dei minste fonematiske inventara i verda.

Innanfor denne språktypen er det mange forskjellar mellom språka på dei enkelte øygruppene, noko som fleire gonger har ført til forsøk på å gruppera dei polynesiske språka.

Svekkinga av a > e før i, som er produktiv på tongansk, til dømes i fefine "kvinne" (i språket futuna er ordet for kvinne fafine), har ein parallell på mange språk i verda. Også i muna blir a ofte e under påverknad av ein følgjande i, t.d. tehi "hav", på maori tai.

 Lydsamsvar 

Dei polynesiske språka har fjerna seg frå kvarandre via ulike lydendringar, særleg i konsonantismen. Maori er det mest konservative av språka. Φ står for ein bilabial ustemt f-lyd, som i maori blir skrive med WH. Apostrofteiknet (Okina) står for ustemt glottal lukkelyd. <ng> blir uttalt som i det norske ordet «song», ikkje som i ordet «Ungarn». <w> står for engelsk W.

Polynesiske lydsamanlikningar

 Språk K  T  R   H   Φ  W  NG Māori  K  T  R  H  WH, H  W  NG Marquesas  K T  R H   F  V  N, K Tahiti    T  R  H  H, F  V   Hawaii    K  L  H  H  W  N Cookøyene  K  T  R      V  NG Tonga  K  T(s)  L  H F  V  NG Samoa    T  L  S, F  F  V  NG Tuamotu  K T  R  H  F, H  V  NG Mangareva  K  T  R  H  H  V  NG

Tabell etter Nevermann 1947Hans Nevermann:  Götter der Südsee. Die Religion der Polynesier. Stuttgart 1947.

 Polynesiske ordsamanlikningar 

Tabellen viser korleis dei polynesiske språka varierer seg i mellom. Avstanden språka i mellom er omtrent som den mellom tysk og nederlandsk eller den mellom spansk og portugisisk.


NorskTonganskSamoanskRapa nuiTahitiskMaoriHawaiiskhimmelnordavindkvinne hus slektning mor far 

Kjelder

Denne artikkelen bygger på «Polynesische Sprachen» frå ,  den 6. mars 2010.  

 Litteratur 
 Lynch, John: Pacific Languages. An Introduction. University of Hawai'i Press, Honolulu 1998.
 Lynch, John, Malcolm Ross & Terry Crowley (Hrsg.): The Oceanic Languages. Routledge, London - New York 2003.
 Adelaar, Alexander & Nikolaus P. Himmelmann (Hrsg.): The Austronesian Languages of Asia and Madagascar. Routledge, London - New York 2005.

 Bakgrunnsstoff 
 Ernst Kausen, Die Klassifikation des Polynesischen innerhalb der austronesischen Sprachen. (DOC)

Kategori:Austronesiske språk
Kategori:Malayopolynesiske språk