Ruse

For fiskereiskapen ruse, sjå teine

Ruse (bulgarsk Русе, òg skrive Rousse eller Russe, tidlegare kalla Rusttsjuk) er ein by og ein kommune i provinsen Ruse i Bulgaria, og hovudstad i provinsen. Kommunen omfattar byane Ruse og Marten, i tillegg til 12 andre busetnader.

Ruse er den femte største byen i Bulgaria og ligg nordaust i landet på høgre sida av elva Donau, ovanfor den rumenske byen Giurgiu på andre sida. Han ligg 320 km frå hovudstaden Sofia og 200 km frå den bulgarske kysten av Svartehavet. Byen er den viktigaste elvehamnebyen i Bulgaria, og spelar ei viktig rolle innan internasjonal handel i landet. 

Ruse er kjend for arkitekturstilen sin frå 1800- og 1900-talet i nybarokk- og nyrokokkostil, som trekkjer til seg mange turistar. Vennskapsbrua Giurgiu-Ruse kryssar elva like ved, og var fram til 2013 den einaste brua som kryssa Donau mellom Bulgaria og Romania. 

 Historie 
mini|venstre|Romersk utskjering funnen i Ruse.

Dei tidlegaste spora etter busetnad i området stammar frå 2-3000 år f.Kr. Romarane grunnla i byrjinga av 100-talet hamnebyen Sexaginta Prista. Han hadde som oppgåve og verne den nordlege grensa av Romarriket frå folk som levde nord for Donau. 

Byen eksisterte fram til 400-talet. Seinare oppstod busetnaden Tsjerven ved Rusenski Lom sør for noverande Ruse, og denne eksisterte fram til osmanarane overtok området. Rundt 1400-talet byrja den noverande byen å vekse, og fekk ein strategisk og økonomisk status for osmanarane, og vart ein viktig del av festningssystemet i dei nordlege provinsane av Det osmanske riket.

På andre halvdelen av 1800-talet var Ruse sete for ein stor administrativ region (Tuna-Vilaet) og residens for Mitchat Pascha. «Rustjuk», som byen då heitte, utvikla seg til eit handelssentrum og ein sterk festning. Fleire europeiske konsulat opna, og hotell, skular og eit bibliotek vart oppretta. 

Byen utvikla seg raskt på grunn av båttrafikken på Donau og gjennom den første jarnbanelinja i landet, som gjekk frå Ruse til Varna og vart opna 7. november 1866. Dette vart den første endestasjonen for Orientekspressen. I 1878, året då Bulgaria reiv seg laus frå det osmanske styret, hadde Ruse over 26 000 innbyggjarar og var den største byen i Kongeriket Bulgaria.

Areal og folketal
Kommunen har eit areal på 568 km².Regions, districts and municipalities in the Republic of Bulgaria 2018  («Regionar, distrikt og kommunar i Republikken Bulgaria 2018»), Tabell 1: Territorial balance of the Republic of Bulgaria by kind of territory, statistical zone, statistical region and by district and municipality as of 31.12.2011 («Territoriell balanse for Republikken Bulgaria etter type territorium, statistisk sone og etter distrikt og kommune per 31.12.2011»), Национален статистически институт (Natsionalen statistitsjeski institut, «Det nasjonale statistiske instituttet») Ved folketeljinga i 2021 hadde kommunen 141 356 innbyggjarar, medan sjølve byen hadde 124 787 innbyggjarar.

Til storbyområdet for Ruse høyrer heile kommunen Ruse i tillegg til kommunen Ivanovo.Urban Audit – Settlements and Municipalities («Storbyområde – Busetnader og kommunar), Национален статистически институт (Natsionalen statistitsjeski institut, «Det nasjonale statistiske instituttet» Heile storbyområdet har eit samla innbyggjartal på 149 007.

Dei største busetnadene i kommunen er:

 Busetnad  Bulgarsk namn  Folketal (2011)Население към 01.02.2011 г. по области, общини, населени места и възраст («Befolkning 01.02.2011 i regionar, kommunar og busetnader etter alder»), Национален статистически институт (Natsionalen statistitsjeski institut, «Det nasjonale statistiske instituttet»)   Folketal (2021)Население по статистически райони, области, общини, населени места, пол и възраст («Befolkning i statistiske regionar, regionar, kommunar og busetnader etter kjønn og alder»), Национален статистически институт (Natsionalen statistitsjeski institut, «Det nasjonale statistiske instituttet») Ruse Русе 149 642 124 787 Marten Мартен 3 662 3 539 Nikolovo Николово 2 942 2 879  Червена вода 1 433 1 517 Tetovo Тетово 2 017 1 450  Басарбово 1 386 1 426  Сандрово 1 342 1 294  Ново село 1 157 1 076  Бъзън 1 223 1 014  Семерджиево 1 045 908

 Kultur 
 Teater 
Ruse har eit teater, eit operahus og eit symfoniorkester.

 Museum 
Byen har eit historisk museum, eit naturvitskapleg museum, eit trafikkmuseum og eit kunstgalleri. 

mini|«Pantheon for gjenfødde heltar» i Ruse.
 Byggverk 
I sentrum av byen ligg mange hus frå barokken og renessansen. Viktige nasjonale bygg er mellom anna folketeateret Sava Ognjanov, kunstgalleriet, biblioteket, musikkskulen, domstolsbyggningen og den katolske kyrkja. Ovanfor rådhuset står Fridomsmonumentet (av den italienske skulptøren Arnoldo Zocchi).

Ved breidda av Donanu ligg eit 22 etasjar høgt hotell, og frå her har ein god utsikt over byen, elva Donau, hamna og til Romania. Like ved hotellet står eit monument over hærføraren Stefan Karadzja. 

Det største monumentet i Ruse er «Pantheon for gjenfødde heltar», der 30 vidkjende fridomsheltar ligg gravlagd. Ved den nye jarnbanestasjonen ligg eit festningstårn frå den osmanske tida. Ruse har til og med eit 210 meter høgt TV-tårn med utsiktsplattform. 

 Omgjevnad 
Nord for Ruse, om lag seks kilometer frå sentrum av byen, ligg den såkalla «Venskapsbrua», som med ei lengd på 2,8 kilometer er den lengste stålbrua i Europa. Den har to etasjar, ein for bilar og ein for jarnbane. Brua vart bygd i 1954 og restaurert i 2003. 

Elleve kilometer mot aust ligg skogsparken Lipnik med hotell og idrettsanlegg. 

Ikkje langt frå byen, nær Ivanovo, ligg Naturparken Rusenski Lom med Klippekyrkjene i Ivanovo, som står på UNESCO si verdsarvliste.

mini|Elvetrafikk på Donau ved Ruse.
 Økonomi og infrastruktur 
Ruse er ein industriby (jordbruksprodukt, maskinbygging, konstruksjon av elvebåtar med meir). I omgivnadane rundt byen vert det produsert sukkerbitar og vindruer. 

 Kommunikasjon 
Ruse har den største hamna ved Donau i Bulgaria, og ein flyplass. Byen er eit knutepunkt for jarnbane og vegtrafikk. Over brua til Giurgiu vert det transportert ein god del eksport- og importvarer. Mange turistar nyttar brua. 

 Utdanning 
Universitetet i Ruset Angel Kantsjev kan utdanna rundt 15 000 Universitetet har campusar i Silistra, Vidin og Razgrad. I byen finst det òg ei underavdeling for 
Plovdiv høgskule for jordbruk. 

Det finst 26 vidaregåande skular i byen.

 Kjende personar frå Ruse 
 Albert Aftalion, fransk økonom og konjunkturteoretikar
 Elias Canetti (1905–1994), forfattar og nobelsprisvinnar
 Stefan Tsanev (f. 1936), forfattar 
 Veselin Topalov, bulgarsk sjakkmeister

 Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Ruse, Bulgaria» frå , og «Ruse» frå  den 10. mars 2007. 


 Referansar 

 Bakgrunnsstoff 

Kategori:Byar i provinsen Ruse
Kategori:Kommunar i provinsen Ruse
Kategori:Provinsen Ruse
Kategori:Byar ved Donau