Målføret saltværing

Saltværing, òg stundom kalla saltenmål eller saltendialekt, er den tradisjonelle dialekten i regionen Salten i Nordland fylke. Det mest karakteristiske trekket ved dialekten er den store delen apokoperte former. Innanfor Salten skil tradisjonelt Bodø og i nokon grad Fauske ut med utprega bymål. Dei siste tiåra av 1900-talet har bymålet bodøværing og sentrumsmålet i Fauske påverka dialekten i resten av Salten stadig meir.
mini|Kart over Nordland. Salten i mørkeblått.

 Målmerke 

 Høgtone. Setningar byrjar med ein høg tone som dett imot slutten av setninga. Dette er eit målmerke nordnorsk har til sams med vestnorsk.
 Tjukk L for norr. l, au for norr. rð i Sør-Salten. Døme: dāL (nno. dal, norr. dalr), men svǣr, i sør: svæ̂L (nno. sverd, norr. sverð). 
 Søkking av historisk korte vokalar. Døme: bokk, vē̂k, bækk, tøst (nno. bukk, veke, bekk, tyrst, norr. bukkr, vika, bękkr, þyrstr). Hindra av palatalar i indre Salten, men ikkje i sør og i nord.
 Halvhogging (Apokope) av trykklette endevokalar. Døme: lā̂g (nno. laga) og rǣ̂k (nno. reka). Mindre omfattande i Sør-Salten.
 Samanfall av fleirtalsendingar i hankjønn og inkjekjønn. Især indre Salten der både ubunde og bunde fleirtal er like i motsetnad til resten av Salten der berre bunde fleirtal er likt. Døme: læsta - læstan (nno. leistar - leistane) og hūsa - hūsan (nno. hus - husa), utanfor indre Salten: hūs - hūsan.
 Muljering (Palatalisering) av dentalar og alveolarar. Døme: man̨n̨ (nno. mann), fjel̨l̨ (nno. fjell) og å̂d̨d̨ (nno. odde).
 Cirkumflekstonefall. Saltværing har to cirkumflekse tonefall, cirkumfleks 1 (C1) av samandragne éistavingsord og cirkumfleks 2 (C2) av opphavlege tostavingsord. Høvesvis skrivne med akutt og cirkumfleks aksent. Døme: vin̨n̨ - vín̨n̨ (nno. vind - vinden) og kā̂k (nno. kake).
 Muljering av velarar føre historisk fremre vokalar. Døme: bokk - buk̨k̨en (nno. bukk - bukken), vīk - vīk̨a (nno. vik - vika, norr. vík - víkin) og reng - rin̨n̨en (nno. ring - ringen). 
 Akkusativisme i svake hankjønnsord. Døme: bakk - bakkan (nno. bakke - bakken, norr. akk. bakka - bakkann), mā̂g - māgan (nno. mage - magen, norr. akk. maga - magann).
 Skilt bunden form éintal i svake og sterke hokjønnsord. Døme: sōL - sōLa (nno. sol - sola, norr. sól - sólin) og grȳ̂t - grȳto (nno. gryte - gryta, norr. grýta - grýtan).
 Skilt subjekt- og objektsform av personlege pronomen i tredjeperson: han̨n̨ - hånno (nno. han - han, norr. hann - hǫnum) i indre Sørfold og Saltdal, elles hånn - hånn, hō - henna (nno. ho - henne, norr. hón - akk. hana / dat. hęnni) og dī - demm (nno. dei - dei, norr. þęir - þęim). 
 Vokalisering av /j/ til /i/ i endinga av ord. Døme: olli, varri, Sværri (nno. olje, varg, Sverige).
 Tilført -g på ord som endar med -å̄. Døme: så̄g, tå̄g, krå̄g (nno. såg, tå, krå).

 Inndeling 
Salten kan ein dela inn i fire hovudmålgrupper: Nord-Salten, indre Salten, ytre Salten og Sør-Salten. Måla er nært skylde, men har ein del skilnader. Til dømes gjev opphavleg korte stavingar vokalforlenging i indre strøk og konsonantforlenging i ytre strøk. Difor får ein former som skått i Nordfold og skɐ̄t i Leirfjord og vekk, vett og låkk i ytre Salten og Sør-Salten, men elles vē̂k, vēt og lå̄k.

 Sør-Salten 
Dei sørlegaste måla i denne gruppa utgjer overgangsmålet imellom saltværing og dei nordlegaste helgelandsmåla. I Mevik og Storvik gjeld fylgjande målmerke:

 Éintal av svakt ubunde hankjønn har -e. Døme: bakke og k̨æLke (nno. bakke og kjelke).
 Fleirtal av i-stomnar har -e. Døme: søue og bygde (nno. sauer og bygder). 
 Svakt hokjønn har -ä og -än i høvesvis ubunde éintal/fleirtal og bunde fleirtal. Døme: øusä - øuso - øusä - øusän (nno. ause - ausa - auser - ausene).
 Partisipp av sterke verb har -e
 Tjukk L for norr. l, rð og rt. Døme: bLā, jōL, *jāLä (nno. blad, jord, hjarta, norr. blað, jǫrð, hjarta).
 Privativ prefiks ō-. Døme: ōvēr (nno. uvêr).

Ved Sørfjorden og opp resten av Gildeskål er apokopen fullt gjennomført utanom substantiv av typen olje og balje. Ein finn au til dels -e i fleirtal av i-stomnar. Beiarn ligg som overgangsmål til målet i indre Salten med målmerka:

 Søkking av u til o jamvel føre palatale konsonantar. Døme: rōn̨ og hōn̨ (nno. rund og hund).
 Opning av historisk o til ø. Døme: gøLv og bøttn (nno. golv og botn).

 Ytre Salten 
Til denne gruppa høyrer måla kringom Saltfjorden - det faktiske "Saltamålet". Her ligg målet i Skjerstad som overgangsmål til indre Salten med fylgjande målmerke:

 Ubunde fleirtal inkjekjønn på -a ved analogi med hankjønn. Døme: ægg - ed̨d̨e - ægga - æggan (nno. egg - egget - egg - egga).
 Opning av historisk o til ø. Døme: øss og gøLv (nno. oss og golv).
 Privativ prefiks vaklande imellom ō- og ū-. 
I denne gruppa ligg det einaste bymålet - bodøværing.

 Indre Salten 
Til den gruppa høyrer måla i Folda og Saltdalen. Målmerka her er:

 Bortfall av endevokal i bunde éintal inkjekjønnsord. Døme: tāk - tāk (nno. tak - taket).
 Ubunde fleirtal inkjekjønn på -a ved analogi med hankjønn. Døme: bLā - bLā - bLāa - bLāan (nno. blad - bladet - blad - blada).
 Vokalforlenging av opphavleg korte stavingar. Døme: vē̂k og vēt (nno. veke og vit, norr. vika og vit).
 Søkking blokkert av palatale konsonantar. Døme: ông - un̨n̨en (nno. unge - ungen), sæng - sen̨n̨a (nno. seng - senga) og hŷd̨d̨ (nno. hyggje).

For indre Folda gjeld fylgjande målmerka:
 Eit særeige ljod her skrive som <ɐ>. Døme: skɐ̄t (nno. skot).
 Færre retroflekse konsonantar etter e, æ og ø. Døme: hēl, ælv, sjøll (nno. hæl, elv, sjølv).

 Nord-Salten 
Til denne gruppa høyrer måla i Leiranger, Steigen (i dag er Nordfold, Leiranger og Steigen del av heradet Steigen) og Hamarøy. Her gjeld målmerka:

 Søkking jamvel føre palatale konsonantar. Døme: dông - dôn̨n̨en (nno. dunge - dungen), æng - æn̨n̨a (nno. eng - enga) og reng - ren̨n̨en (nno. ring - ringen).
 Konsonantforlenging av opphavleg korte stavingar. Døme: vekk og vett (nno. veke og vit, norr. vika og vit).
 Lite eller ingen retrofleksering. Særleg for Hamarøy er retrofleksering heilt borte.
 Samansmelt bunden hokjønnsending -a. Delt i Leiranger med sterkt -a og svakt -å .

 Ljodverk 

 Vokalane 
FramljodMidljodBakljodUrundaRundaHøgɪi:ʏy:ʉʉ:ʊu:Midɛe:œø:(ə)ɔo:Lågææ:ɑɑ:
<i> = /ɪ/ og <ī> = /i:/

<e> = /ɛ/ og <ē> = /e:/

<æ> = /æ/ og <ǣ> = /æ:/

<y> = /ʏ/ og <ȳ> = /y:/

<ø> = /œ/ og <ø̄> = /ø:/

<u> = /ʉ/ og <ū> = /ʉ:/

<o> = /ʊ/ og <ō> = /u:/

<å> = /ɔ/ og <å̄> = /o:/

<a> = /ɑ/ og <ā> = /ɑ:/

 Konsonantane 
LabialAlveolarPostalveolarRetrofleksPalatalVelarGlottalNasalmnɳɲŋPlosivpʰbtʰdʈʰɖcʰɟkʰgFrikativfsʃr¹ʂhApproksimantʋjLateralɬl(ɭ)ʎ̥ʎFlikkɽ

 /r/ = [ʒ].

 Aksenten 

 Formverk 

 Verb 

 Svake verb 
GruppeInfinitivPresensPreteritumPartisippNynorska-typebā̂kbākabākabākabakaangerangraangraangraangrabællibæljabæljabæljabeljae-typek̨ø̄̂pk̨ø̄̂pk̨øftk̨øftkjøpak̨ên̨n̨k̨ên̨n̨k̨ên̨t̨k̨en̨t̨kjennahø̂yrhø̂yrhø̂urhøurthøyratørrtørrtō̂rtōʈtoraseiseisasaktseiatø̂ytø̂ytø̂gdtøgdtøyastudē̂rstudē̂rstudē̂ʈstudēʈstuderaj-typevǣLvǣLvā̂ʈvāʈveljatǣLtǣLtā̂ʈtāʈteljasællsællsæl̊tsæl̊tselja

 Sterke verb 
RekkjeInfinitivPresensPreteritumPartisippNynorsk1hī̂vhīvheivhē̂vhivabī̂tbītbeitbē̂tbita2afLȳ̂gfLȳgfLøugfLø̄̂gflygabȳbȳbøubø̄̂byda2bsū̂sȳgsøugsø̄̂gsuga3 palatalfîn̨n̨fin̨n̨fan̨n̨fū̂n̨finnasvel̨̊t̨svel̨̊t̨sval̨̊t̨svul̨̊t̨svelta3 ikkje-palatalsprêngsprengsprangsprôngspringadrekkdrekkdrakkdrokkdrikka4bǣ̂rbǣrbārbø̄̂rbera5drǣ̂pdrǣpdrāpdrē̂pdrepaē̂tētå̄tē̂teta6 a-partisippgnā̂ggnǣggnōggnā̂ggnagafā̂rfērfōrfā̂rfaragā̂LjǣLgōLgā̂Lgala6 i-partisippdrǣ̂gdrǣgdrōgdrī̂dragatā̂ktēktōktik̨k̨takavǣ̂gvǣgvōgvī̂vega7cgânggå̄rjækkgåddgåhâl̨l̨hel̨l̨hel̨̊t̨hel̨̊t̨halda7dgrå̄̂tgrētgrētgrē̂tgråtalā̂tlētlētlē̂tlatalå̄̂tlētlētlē̂tlåta

 Refleksivverb 
InfinitivPresensPreteritumPartisippNynorskbītesbītesbeitesbētesbitastbrȳtesbrȳtesbrøutesbrø̄tesbrytastšjå̄essēresså̄gessettessjåaststān̨esstå̄resstōesstīesståastsnakkessnakkessnakkessnakkessnakkast

 Substantiv 
Bøyingsmønster for substantiv i saltværingmåla:

 Hankjønn 
ÉintalFleirtalGruppeUbundeBundeUbundeBundeNynorskSvakte-typeên̨n̨
en̨n̨e (Sør-Salten)én̨n̨en̨n̨aen̨n̨anendenā̂s
nāse (Sør-Salten)nāsnnāsanāsannaseskûgg
skugge (Sør-Salten)skud̨d̨enskuggaskugganskuggea-typebakk
bakke (Sør-Salten)bakkanbakkabakkanbakkehā̂g
hāge (Sør-Salten)hāganhāgahāganhagej-typevarrivarjenvarjavarjanvargballi
balje (Sør-Salten)baljenbaljabaljanbaljeSterkta-stomnarmarmenarmaarmanarmbå̄tbå̄tnbå̄tabå̄tanbåtdāLdāɳdāLadāLandalvǣgvējen
vǣjen (Nord-Salten)vǣgavǣganveghāmar
hammar (Ytre Salten, Nord-Salten)hāmarn
hammarn (Ytre Salten, Nord-Salten)hamrahamranhamari-stomnsøusøuensø̂u
søue (Sør-Salten, Bodø)søuensauomljodman̨n̨mán̨n̨men̨n̨ermén̨n̨mannfōtfōtnfø̄ter
føtter (Ytre Salten, Nord-Salten)fø̄tn
føttn (Ytre Salten, Nord-Saltenfot

 Hokjønn 
ÉintalFleirtalGruppeUbundeBundeUbundeBundeNynorskSvakta-typevē̂k̨
vēk̨e (Sør-Salten)

vēk̨ä (Mevik)vēk̨o
vēk̨å (Leiranger)

vēk̨a (Bodø, Nord-Salten)vē̂k̨
vēk̨e (Sør-Salten)

vēk̨ä (Mevik)vēk̨nveikjekå̂nn
kånne (Sør-Salten)

kånnä (Mevik)kånno
kånnå (Leiranger)

kånna (Bodø, Nord-Salten)kå̂nn
kånne (Sør-Salten)

kånnä (Mevik)kånn'nkonefLyn̨n̨er 
fløn̨n̨er (Nord-Salten)

fLyn̨n̨re (Sør-Salten)
fLyn̨n̨rä (Mevik)fLyn̨n̨ro
fLøn̨n̨rå (Leiranger)

fløn̨n̨ra (Nord-Salten)fLyn̨n̨er 
fløn̨n̨er (Nord-Salten)

fLyn̨n̨re (Sør-Salten)

fLyn̨n̨rä (Mevik)fLyn̨n̨ern
fløn̨n̨ern (Nord-Salten)

fLyn̨n̨ärn (Mevik)flyndrej-typemalli
malje (Sør-Salten)maljo
malja (Bodø, Nord-Salten)malli
malje (Sør-Salten)maljenmaljesælli
sælje (Sør-Salten)sæljo
sælja (Bodø, Nord-Salten)sælli
sælje (Sør-Salten)sæljenseljeSterkti-stomnbrūbrūabrū̂
brūe (Sør-Salten)brūenbrumaškmašjamašk
maške (Sør-Salten)maškenmarka-stomnheiheiaheiaheianheimȳrmȳramȳramȳranmyromljodbōkbōk̨abø̄kerbø̄kernbokskå̄kskå̄k̨ašjǣkeršjǣkernskåkhan̨n̨han̨n̨ahen̨n̨erhen̨n̨ernhander-typejeitjeitajeiterjeiterngeitsængsen̨n̨a
sæn̨n̨a (Nord-Salten)sængersængernseng

 Inkjekjønn 
ÉintalFleirtalGruppeUbundeBundeUbundeBundeNynorskSvaktøuaøuaøuaøuanaugajartajartajartajartanhjartadrekkadrekkadrekkadrekkandrikkeSterkte-typerī̂k̨
rīk̨e (Sør-Salten)rīk̨e
rī̂k̨ (Indre Salten)rīk̨e
rīk̨a (Indre Salten)rīk̨anrikejǣ̂r
jǣLe (Sør-Salten)jǣre
jǣ̂r (Indre Salten)

jǣLe (Sør-Salten)jǣr
jǣra (Indre Salten)

jǣLe (Sør-Salten)jǣran
jǣLan (Sør-Salten)gjerdej-typebærribærje
bærri (Indre Salten)bærri
bærja (Indre Salten)bærjanbergtårritårje
tårri (Indre Salten)tårri 
tårja (Indre Salten)tårjantorga-stomntāktāk̨e
tāk (Indre Salten)tāk
tāka (Indre Salten)tākantaklāmlāme
lām (Indre Salten)lām
lāma (Indre Salten)lāmanlamknēknēe
knē (Indre Salten)knē
knēa (Indre Salten)knēankneomljodbānbāne
bān (Indre Salten)bån̨n̨
bån̨n̨a (Indre Salten)bån̨n̨anbarn

 Dativ 
I saltenmålet er dativ utdøydd for lenge sidan og var berre til i bunden form éintal og fleirtal. Fylgjande bøyingsmønster skal ha golde då det var levande:
GruppeÉintalFleirtalHankjønnSvakt -o -oSterkt -aHokjønn -(e)nInkjekjønn -a

 Pronomen 

 Personlege pronomen 
ÉintalFleirtalTalSubjektObjektSubjektObjektFyrstepersone
æ (Bodø)me
mæ (Bodø)vīåss
øss (Sør-Salten)Andrepersondūde
dæ (Bodø)dåkkerdåkkerTredjepersonm.hånn
han̨n̨ (indre Salten)hånn
hånno (indre Salten)dīdemmf.hōhennan.da
dæ (Bodø)da
dæ (Bodø)Refleksivse
sæ (Bodø)Høflegīørr

 Referansar 

Kategori:Salten
Kategori:Norske målføre