Primstav

mini|Detalj av primstav frå byrjinga av sommarsida.

Primstav er ein flat, stavforma kalender av tre der ymse merkedagar er markerte med innskorne symbol. 

 Bruk 
Kalenderen på primstaven er evigvarande og vart brukt før det vart vanleg med trykte almanakkar. 
Staven vart stort sett berre brukt i Noreg, Sverige og Danmark, og er ikkje kjend til dømes på Island.

Primstavar er gjerne 50-80 cm lange og 4-6 cm breie. Kvar dag er merkt med ein strek eller eit hakk, og heilagdagar og andre merkedagar er avmerkte med spesielle teikn eller figurar. Primstaven har kalenderoppteikningar på begge sidene; ei sommarside og ei vinterside. Sommarsida gjeld frå 14. april til 13. oktober og vintersida frå 14. oktober til 13. april.

 Namn 
Namnet primstav kjem truleg gjennom norrønt prímstafr, gyllental, frå latin primatio lunae, 'første tilsynekomst av nymånen'. Bakgrunnen var at den 19-årige månesyklusen var utgangspunkt for den gamle tidsrekninga. Gyllental finn ein likevel sjeldan på norske primstavar.

Medan han er kjend som 'primstav' i Noreg og Danmark, er kalenderen i Sverige kjend som runstav.

 Merkedagar på den norske primstaven 
Primstaven har opphav i ein katolsk kyrkjekalender, og har vore i bruk over store delar av Europa. Messedagane for dei ulike helgenane vart synte med teikn som symboliserte ein av attributtane til helgenen. Etter reformasjonen vart det religiøse innhaldet i mange av helgendagane gløymt, og i den folkelege tradisjonen vart dei ulike figurane nytolka. Til dømes vart muslingskalet som skulle symbolisere apostelen Jakob omtolka til ein vassdrope, slik at merkedagen vart kalla Jakob våthatt.

Merkedagane kan ha fleire namn. Kvar merkedag har dessutan sitt eige merke, som òg kan variere. I tabellen nedanfor er merkedagar vi kan finne på norske primstavar lista opp. Nokre av merkedagane finst på alle primstavar, medan andre berre sjeldan er avmerkte. Venlege merkedagar på norske primstavar er merkte med ein *.

 Sommarhalvåret 

 Dato Merkedag  Merkenamn  Primstavmerke  14. april  * Sommardag, sommarmål, sommarnatt  Lauvtre, grein  16. april  Magnusmesse, tredjedag sommar  Pil, øks, halv kross 23. april  * Jørgensdag  Krossar, hest  25. april  * Markusmesse, Markusdagen, store gangdagen  Blad på ein kvist, fjørpenn, fugl  1. mai *  Gaukmesse, vesle gangdagen  Gauk, dobbel kross  3. mai *  Krossmesse om våren  Stor kross 15. mai *  Hallvardsmesse, Hallvardsvaka, hallsok  Møllestein, prikkar (såkorn)  18. mai  Eriksmesse  Aks, sverd, krone  22. mai  * Bjørnevòk  Bjørnefot, bjørn, bispelue  25. mai  * Urbanus  Møkkagreip 3. juni  * Skoklefallsdagen, rasmusdagen Bur  8. juni  Medardus og Gilardus  Fiskekrok  9 .juni  * Kolumbamesse, Kolbjørn med laksen  Fisk  17. juni  * Botolvsmesse, botsok  Bispestav, kross 21. juni  Sommarsolkverv  Sol  22. juni  * Dei ti tusen riddarar, dei ti tusen martyrar  Timeglas  24. juni  * Jonsok, Jonsmesse, Sankt Hans  Sol, timeglas  29. juni  * Persok, Petersmesse, Peter med gullnøkkelen  Nøkkel, blome  2. juli  * Syftesok  Bispestav  8. juli  * Tredjevaka, Kjell fut, Kjell sviebygg, Seljumesse, Sunniva Virginis  Ljå  10. juli  * Knut med ljåen, knutsok, kong Knut, Knutsmesse Krone, rive, ljå  12. juli  Kari med riva  ?  14. juli  * Midtsommar  Sol, strek tvers gjennom primstaven  20. juli *  Marit vassause, Margretemesse, Mari(t)messe  Hjul, «M», krossar med glorie  22. juli  * Mari stol, magdalidagen, magdalimesse  Krone med krossar, beger  25. juli  * Jakob våthatt, Jakobsmesse Krossar, sverd, hatt  29. juli  * Olsok, Olavsvaka (for Sankt Olav)  Øks (Olavsøks eller Olavsbile)  1. august  Peters lenkjer, Peder vindfells dag, Per vinkel  Nøkkel  3. august  Olsok siare, vesle olsoken, Translatio Olavi  Øks (mindre enn olsokøksa)  10. august  * Larsok, Lavransvaka (for Sankt Laurentius)  Rist  15. august *  Marimesse om hausten, våre frue dyre, Marias himmelfart  Krone eller kvinnefigur  24. august  * Barsok, Bartholomeusmesse, bardonsok, Berdon bukkekniv, Bertel brytestrå  Øks, kniv eller ein kross  29. august  * Johannes halshogg, Vergismesse, Andre barsok  Sverd (verje)  1. september  * Eidismesse, Kvernknarren  To kvernsteinar, kross 8. september  * Morsmesse,  marimesse siare  Krone, «M», sauesaks  14. september  * Krossmesse om hausten  Kross 21. september  * Mattismesse haust, Mattheusmesse, Mattisdag, (haustjamdøger)  Øks  29. september  * Mikkjelsmesse, mikeli  Lur, vekt  4. oktober  * St. Frans, Fransiscus Halvkross  7. oktober  * Britemesse  Bok, hus  9. oktober  Dinesmesse, Deinets dag  Fisk, flagg, bispestav 

 Vinterhalvåret 

 Dato Merkedag  Merkenamn  Primstavmerke  14. oktober  * Vinterdag, vinternettene, vinternatt  Tre utan blad, (pave)hanske  18. oktober  Lukasmesse, Lukas våtmann  Krossar, okse, slaktebenk  21. oktober  * Jomfrudagen, Ursula  Kvinnefigurar, krone, pil, palme, ring  28. oktober  * Simonsmesse, Simon og Judas  Krossar med to sett armar, grein med to blad  1. november  * Helgemesse, Allehelgensdag, aldermesse  Krossar, omvendt skip  2. november  * Alle sjelers dag  Menneskefigur  11. november  * Mortensmesse, Mortensdag  Gås, bispestav  21. november  Marioffer (Presentatio Mariae)  Hovud med krone eller glorie  23. november  Klemetsmesse, båtsok, Klemet kyrkjebyggjar, Klemet saueskjerar  Ankar, kyrkje, pavekrone  25. november *  Karimesse, Karenmesse, Kari med rokken  Sverd, krossar, hjul  30. november  * Andersmesse, Anders fiskar  Andreaskross, revesaks, fiskekrok  4. desember  * Barbromesse, Barbara  Krossar, tårn, sverd, «B»  6. desember  * Nilsmesse, Nikolausdagen, Nicolaus biskop Bispelue, bispestav, «N»  8. desember  Maria unnfangelsesdag, vår frue ventedør  Krona hovud, bok  9. desember  * Anna matris Mariae, Anna røytrauv, (Anna) pissihose, Annadagen  Kvinnehovud  13. desember  * Lussimesse, Lussinatt, Luciadagen  Bål, ljos  21. desember   Tomasmesse, Tomas bryggar  Tynne, krossar, hand  22. desember  * Vintersolkverv  Sol  23. desember  * Tollesmesse, Sjursmesse, vesle julaftan, vaskenatt  Halvkross 25. desember *  Juledag, Natalis Christi  Drikkehorn, kandelaber, tynne, sol  28. desember  * Barnedag, barnemesse  Lite kross, (sverd)  1. januar  * Nyårsdag, åttandedagen  Solhjul, timeglas, kyrkje  6. januar  * Heilage tre kongar, trettandedagen  Tre krossar, tre kroner, tre menn  7. januar  * Eldbjørgdagen, ildbergingsdag, St. Knut  Kross  11. januar  * Brettemesse, brokkismesse, brykkesmesse  Øks, hest  12. januar  Midtvinter, hǫkunótt  Prikkar (snø)  13. januar  * Tjuandedag jul, Tjuandedagen, Knutsdag, avfaredag, gamle nyårsdagen  Øks, klokke, tynne, omvendt drikkehorn  17. januar  * Antonsmesse  Krossar, gris  20. januar  * Brødremesse  Øks, to pilar i kross 25. januar  * Pålsmesse, Pål med bogen, Pål skyttar  Bue, sverd, fisk  2. februar  * Kyndelsmesse, kindermesse, kjærmesse, lysene sine messe, missa candelarum  Sjuarma lysestake, lilje, krona hovud  3. februar  * Blåsmesse, Blåsius  Horn, båt for fulle segl  5. februar  Ågotsmesse, musedagen  Mus, kross 22. februar  * Peters stol, Per varmestein, Per heitstein  Nøkkel, stein  24. februar   Mattismesse vår, Mattis  Øks, (omvendt) «M»  9. mars   Dei førti riddarar  Halv sol  12. mars  * Gregormesse, Gregoriusdagen, Gregusmesse, Groårsmesse  Fugl (duve)  17. mars  * Gjertrudsmesse, Gjertrudsdagen  Rokkesnelle, lilje, bjørkekvist, kapell  18. mars  Petrus martyr, Per pekk i vatn  Pigghakke  21. mars  * Bendiksmesse, Bendik/Bent prøvesvin, (vårjamdøger, jamvår)  Halv kross 25. mars  * Marimesse om våren, vårfrumesse, Maria bodskapsdag, vårmesse  Krone, kvinnefigur, hovud, tre

 Bakgrunnsstoff 
 Forklaring av primstaven 
 Primstav  på http://www.maihaugen.no
 Primstaven 

 Litteratur 
 Norvald Losnegard Primstaven : gamle minne- og merkedagar, Setesdalsforlaget, 1999, ISBN 82-91820-47-3.
 Dybdahl, A., Primstaven i lys av helgenkulten, Tapir, 2011.