Kjevelause fiskar

Kjevelause fiskar (Agnatha/Cyclostomata) er ei gruppe virveldyr som består av rundt 72 artar niauge (Cephalaspidomorphi) og slimålar (Myxini). Gruppa vert òg kalla rundmunnar, og er den mest primitive gruppa virveldyr. Dei lever i kjølig vatn i heile verda, og i Noreg finst fem artar.

mini|Elveniauge

Dei kjevelause fiskane er ikkje lenger rekna som ei monofyletisk gruppe, sidan ein reknar med at niauge er nærare i slekt med virveldyr med kjevar enn dei er med slimålane. Dette kan ein sjå mellom anna på at slimålane manglar ryggvirvlar og teknisk sett ikkje er virveldyr. Mange forskarar snakkar difor om kraniatar eller «kraniedyr» i staden for vertebratar.

 Skildring 
Kjevelause fiskar er avlange, åleliknande fiskar som i tråd med namnet sitt manglar kjevar. I staden har dei runde munnar med ru tunger, men utan tenner. Skjelettet er svakt og i brusk, men nokre utdøydde artar hadde eit heildekkande kroppspanser. Dei færraste artane har finnar, og dei få som har det har berre på ryggen. Derimot har dei høgt utvikla respirasjonsapparat; ei rekke gjellekammer ligg attmed tarmen og har direkte samband med fisken si overflate. I motsetnad til dei fleste andre fiskane manglar dei skjel, og er i staden dekt med slim.

 Immunforsvar 
Til skilnad frå ryggradsdyr med kjevar har ikkje kjevelause fiskar immunoglobulin. I staden nyttar dei variable lymfocyttreseptorar. Variable lymfocyttreseptorar er dei eldste kjende reseptorane frå eit adaptivt immunsforsvar og dei einaste kjende antigenreseptorane som ikkje baserer seg på immunoglobulin.

 Utvikling 
Kjevelause fiskar var dei første ekte vertebratane som oppstod, allereie for over 500 millionar år sidan. Ein reknar med at alle virveldyr stammar frå den vesle fisken Haikouichthys, som sannsynlegvis var i nær slekt med niauga og levde i kambriumtida.

I ordovicium og silur eksisterte det eit stort utval pansra rundmunnar i alle verdshava. Desse utvikla seg til bruskfisk og beinfisk, vart utkonkurrerte og døydde ut i devontida. Sidan då har kjevelause fiskar hovudsakleg vore åleliknande åtseletarar og parasittar.

 Systematikk 
 Klasse Myxini: Slimålar
 Klasse Cephalaspidomorphi: Niauge
 Petromyzontiformes

 Artar i Noreg 
 Slimål (Myxine glutinosa)
 Havniauge (Petromyzon marinus)
 Elveniauge (Lampetra fluviatilis)
 Bekkeniauge (Lampetra planeri)
 Arktisk niauge (Lampetra japonica)

 Kjelder 
 Norges dyr, Cappelen 1992

 Engelsk Wikipedia