Dansk-norsk

Dansk-norsk, norsk-dansk eller «danna daglegtale» er eit koinéspråk som oppstod blant eliten i Christiania mot slutten av dansketida. I dag finn me det igjen som såkalla standard austnorsk og i ei meir tradisjonell form som sosiolekten knytt til Oslo Vest. Dansk-norsk talemål kan skildrast som dansk med austnorsk uttale, noko særnorsk ordtilfang, fornorska syntaks og noko forenkla morfologi.

Denne artikkelen fokuserer på talemålet. For skriftspråket sjå artikkelen om bokmål.

 Historie 

Koiniseringa tok til med at vikværsktalande nordmenn byrja å lempa på talemålet i dansk lei på 1600-talet. Utetter 1700-talet fekk koinéspråket ei fastare form, og innan frigjeringa frå Danmark i 1814 hadde somme fått den «danna daglegtala» som morsmål. Utetter 1800-talet vart det stadig meir utbreidd.

Attåt daglegtala fanst òg høgtidsmålet, dvs. nordmenns leseuttale av Dansk, såkalla klokkardansk. På byrjinga av 1800-talet vann høgtidsmålet fram på kostnad av daglegtala, medan i siste helvta av 1800-talet vann daglegtala fram. Til gjengjeld vart daglegtala stadig meir «danna», til dømes auka bruken av dei mjuke konsonantane b, d og g på kostnad av p, t og k.Hoel, 1996, Nasjonalisme i norsk målstrid 1848-1865 s. 32-43

 Mellom norsk og dansk 

Viktige danske, danskliknande eller skriftprega særmerke for dansk-norsken er:
 to kjønn motsett tre på norsk
 preteritum og perfektum partisipp på -et der oslomålet har -a: kastet for kasta
 perfektum partisipp på -et der oslomålet har -i: skrevet for skrivi
 e/ø der oslomålet har ei/au: skrev for skreiv, bløt for blaut
 ikkje noko jamvektsystem: mave/mage for austnorsk maga, komme for austnorsk komma
 l eller r der oslomålet har tjukk l (her markert med ł): sol for soł, bor for boł
 uttale av konsonantar som er stumme (bortfalne) i oslomål: tid for ti
 v for g i nokre ord: mave for maga (og kurv for kørj)
 o for u: bro for bru, tro for tru
 trykk på siste staving i framandord der austnorsk har trykk på fyrste staving: proSTI for PROsti, 
 dansk ordtilfang: spise for eta (pike for jente)

Viktige norske drag til skilnad frå dansk er:
 p, t, k for b, d, g: tap for tab, mat for mad, tak for tag (men med einskildord som antagelig og skib)
 austnorsk r, austnorske retroflekse lydar
 to tonelag som t.d. skil mellom bønner og bønder
 norsk ordtilfang: myr for mose, gutt for dreng

 Skriftspråk 

Hovudartikkel: Bokmål

I 1907 og 1917 vart det gjennomført reformer i dansk skriftspråk i Noreg (riksmål) som gjorde at vanleg leseuttale vart samanfallande med den «danna daglegtala». Punktum vart såleis sett for høgtidsmålet. I samband med innføringa av det nye namnet bokmål i 1929, fall eit framlegg om å nytta dansk-norsk i staden med 17 mot 18 røyster i lagtingetLundeby, 1966, Stortinget og språksaken. Med samnorskrettskrivinga frå 1938 kom ei mengd norske målføreformer inn i bokmålet som erstatning for dei dansk-norske, men dei fleste av desse endringane er reversert seinare. Omgrepet dansk-norsk er likevel lite nytta om skriftspråket i dag.

 Referansar 

Kategori:Norsk språk