Norsk Grammatik

Norsk Grammatik, skriven av Ivar Aasen, er ein norsk grammatikk som vart utgjeven i 1864. Boka er ei omarbeidd utgåve av Det norske Folkesprogs Grammatik som kom ut i 1848. Aasen hadde no fått større innsikt i grammatisk teori. Det viktigaste var likevel at 1864-utgåva av Norsk Grammatik er ein normativ (føreskrivande) grammatikk for eit nytt skriftmål, ikkje som 1848-utgåva ein deskriptiv (skildrande) grammatikk for talemålet. 

Aasen meinte at norske bygdemål sett under eitt inneheldt eit sjølvstendig språk. Formålet med grammatikken var å framstille grunnreglane i dette norske språket slik det vart tala då boka vart skriven. Aasen sette her opp det endelege framlegget sitt til normal for det nye landsmålet.

Grammatikken har fem avdelingar:
 Lydlæra, ei forklaring over lydforrådet og uttalen.
 Ordformene, dei grunnformene og endingane som gjer at vi kan skilje orda frå kvarandre.
 Bøyingsformene, det vil seie dei grammatikalske formene orda får.
 Orddanninga, om systemet ord vert danna etter.
 Setningslæra, om korleis orda vert sette saman til setningar.
I to tilleggskapittel går han gjennom bygdemåla og landsspråket. Aasen meinte at den skriftlege forma av landsspråket burde «være den fuldkomneste, reneste og værdigste Form av Folkets Tale». Boka framstilte det norske folkespråket, men ho var skriven på dansk.

 Litt om bøyingsformene 
Av boka på 390 sider er kapitlet om bøyingsformer det største, med meir enn 100 sider. Her er det berre plass til nokre døme på formene Ivar Aasen sette opp i grammatikken:

 Substantiv 
Sterke hankjønnsord:
Kasusubunden, eintalbunden, eintalubunden, fleirtalbunden, fleirtalNominativ og akk.DomDomenDomarDomarne(Dativ)  -(Dome)  -(Domom)GenitivDoms  -Doma  -

Linne hankjønnsord:
Kasusubunden, eintalbunden, eintalubunden, fleirtalbunden, fleirtalNominativ og akk.EndeEndenEndarEndarne(Dativ)  -(Enda)  -(Endom)GenitivEnda  -(Enda)  -

Sterke hokjønnsord:
Kasusubunden, eintalbunden, eintalubunden, fleirtalbunden, fleirtalNominativ og akk.SkaalSkaali(n)SkaalerSkaalernaDativ  -Skaalenne  -SkaalomGenitivSkaalar  -Skaala  -

Linne hokjønnsord:
Kasusubunden, eintalbunden, eintalubunden, fleirtalbunden, fleirtalNominativ og akk.VisaVisa(n)VisorVisornaDativ  -Visonne  -VisomGenitivViso  -(Viso)  -

Inkjekjønnsord utan ending og med ending på -e::
Kasusubunden, eintalbunden, eintalubunden, fleirtalbunden, fleirtalNominativ og akk.AarAaretAarAari(n)Dativ  -Aare  -AaromGenitivAars  -(Aara)  -

Inkjekjønnsord som endar på -a:
Kasusubunden, eintalbunden, eintalubunden, fleirtalbunden, fleirtalNominativ og akk.AugaAugatAugoAugo(n)Dativ  -Auga  -AugomGenitivAuga (o?)  -Augna  -

 Pronomen 

Kasus1.person eintal1.person fleirtal2.person eintal2.person fleirtalNominativegmedudeObjektivmegossdegdykkGenitiv -(okkar) -dykkar

kasus3.person hankjønn3.person hokjønn3.person inkjekjønn3.person fleirtalNominativhanhodet (dat)deiObjektivhonomhennedetdeimGenitivhanshennardessdeira

 Verb 
Verba har fire framstillingsmåtar (modus),nemleg forteljande (indikativ), forbindande (konkunktiv), bedande (imperativ) og ubunden (infinitiv). 
Dei vert bøygde i tre tider; fortid (preteritum/imperfektum), samtid (presens) og framtid (futurum) og to talformer; eintal og fleirtal. 

Dei sterke verba følgjer seks klasser etter lydskiftet i vokalen, her følgjer nokre døme:
kl.infinitivpresens eintalpresens fleirt.imp. eintalimp. fleirtalsupinum1.finnafinnfinnafannfunnofunnet .brestabrestbrestabrastbrostobrostet2.sitjasit .satsaatosetet3.bitabitbita beitbitobitet4.njotanytnjotanautnutonotet5.farafer .forforofaret6.ganga (el. gaa)gjeng .gjekkgingogjenget

Hovedmerket for dei svake verba er at dei i fortid endar på ein d som nokre gonger leggjast til rotstammen, andre gonger etter ein innskoten a (lag-de eller kast-a-de). Etter s, t, p,
og k vert d'''en omgjort til ein t, av og til òg etter r, l og n. I supinum endar dei på -t, i partisipp på -d.

Nokre døme:

kl.infinitivpresens eintalpresens fleirt.imp. eintalimp. fleirtalsupinum1.teljatelteljataldetaldetalt .trutrur .trudde .trutt2.dømadømerdømadømdedømdedømt .havaheverhavahaddehaddehavt3.kastakastarkastakastakastadekastat

Konjunktivformene av desse verba er telje, døme, kaste; imperativformene i eintal tel!, døm! og kasta!.

 Adjektiv 
Bøying av sterke og svake adjektiv i kjønn og tal i bunden og ubunden form: 

Adjektivhankj. eintalhokj. eintalinkjekj. eintalhankj.fleirtalhokj. fleirtalinkjekj. fleirtalUbunden formstor(er)storstortstorestorastoreBunden formstorestorastora(e)storestorestoreUbunden formopenopiopetopneopnaopneBunden formopneopnaopnaopneopneopne

 Talord 
Talorda har eit fullstendig og eit enklare, meire alminneleg bøyingsmønster. Det alminnelege mønsteret:

 .Hankjønnhokjønninkjekjønn1eineieit(t)2tvotvotvau3tritritry4fjorefjorafjore

 Sjå òg: 
 Nettpresentasjon og digital utgåve frå Aasentunet

 Kjelder: 
 Ivar Aasen: Norsk Grammatik'', Alb. Cammermeyers Forlag, 2. opl. 1899

Kategori:Nynorsk
Kategori:Høgnorsk
Kategori:Ivar Aasen