Diatese

Diatese er ein grammatisk kategori ved verbet, ein kategori som har å gjere med tilhøvet mellom semantiske roller (også kalla tematiske roller og theta-roller) (som agens og patiens) og syntaktiske funksjonskategoriar (som subjekt og objekt). Kategorien har i somme språk to trekk, aktiv og passiv, i andre språk tre, aktiv, medium og passiv.

Skilnaden på aktiv, medium og passiv kan illustrerast med tre setningar frå det vestafrikanske språket fulfulde, som bøyer verbet i alle dei tre diatesane:

 1. Aktiv: Daada lootii ɓinngel. 'Mor vaska ungen.'
 2. Medium: Daada lootake. 'Mor vaska seg.'
 3. Passiv: Ɓinngel lootaama. 'Ungen blei vaska'

Verbet loota 'vaske' har to semantiske roller knytte til seg, agens og patiens. I den aktive setninga er subjektet knytt til agens og objektet til patiens:
{| class="wikitable"
|- bgcolor='#C0F0C0'
| text-align:left"| SYNTAKTISKE FUNKSJONSKATEGORIAR
| style="text-align:center"| subjekt
| style="text-align:center"| verbal
| style="text-align:center"| objekt
|- bgcolor='#FFDEAD'
| text-align:left" | SEMANTISKE ROLLER
| style="text-align:center"| agens
| style="text-align:center"| –
| style="text-align:center"| patiens
|-
|
| style="text-align:center"| Daada
| style="text-align:center"| lootii 
| style="text-align:center"| ɓinngel|-
|
| style="text-align:center"| 'mor'
| style="text-align:center"| 'vaska' (aktiv, perfektiv)
| style="text-align:center"| 'unge'
|-
|}
I den mediale setninga er subjektet knytt til både agens og patiens, og objektet manglar:
 SYNTAKTISKE FUNKSJONSKATEGORIAR subjekt verbal SEMANTISKE ROLLER agenspatiens – Daada lootake  'mor' 'vaska seg' (medium, perfektiv)
I den passive setninga er subjektet knytt til patiens – eller meir generelt, den rolla som er knytt til objektet i ei aktiv setning. Agens er ikkje knytt til nokon syntaktisk funksjonskategori (men kan hevdast å vere underforstått), og det er ikkje noko objekt:
 SYNTAKTISKE FUNKSJONSKATEGORIAR subjekt verbal  SEMANTISKE ROLLER patiens – agens Ɓinngel lootaama   'unge' 'blei vaska' (passiv, perfektiv) 
I dei fleste dialektane av fulfulde kan ikkje agens vere uttrykt i ei passiv setning, men nokre få godtek at agens er knytt til ein NP etter preposisjonen e 'med':

 Passiv med uttrykt agens:''' Ɓinngel lootaama e daada '', ‘Ungen blei vaska av mor.’

Det er vanleg i språka i verda at agens ikkje kan vere uttrykt i passive setningar, og i dei språka der agens kan vere uttrykt i passive setningar, er det som regel vanlegast at setning manglar eit agens-ledd.

Kategori:Lingvistisk morfologi
Kategori:Diatese