Sekkepipe

Sekkepipe er musikkinstrument sett saman av eit blåserøyr, ei eller fleire piper og ein sekk brukt til å senda luft gjennom dei. Instrumenta finst i fleire utformingar, og er kjende frå Europa, Nord-Afrika, Midt-Austen, Sentral-Asia og India. Sekkepipemusikk blir ofte framført utandørs, og er ofte folkemusikk. Sekkepiper blir mellom anna brukt i keltisk musikk, og i dag er særleg skotsk sekkepipe kjend over heile verda.

mini|Polsk sekkepipespelar. 

Skildring
Sekk
Ei sekkepipe er sett saman av ein lufttett sekk som sikrar ubroten, kontrollert utførsle av luft gjennom lydpipa eller pipene. Denne er som regel laga av dyrehud frå til dømes sau, geit, hund eller storfe. I nyare tid har ein også nytta syntetiske stoff som gore-tex til å laga sekkar av. Sekken kan ha sin opphavlege lêrfarge eller, i nokre høve, pels. Elles kan han pyntast med tekstilar eller påmåla mønster.

Sekken har minst to hòl til å sleppa luft inn og ut gjennom. Der ein bruker størsteparten av skinnet kan ein nytta dei naturlege hòla frå hovud og lemmer til å festa piper i. Elles kan ein skjera eigne hòl til dei. 

mini|Enkel tysk sekkepipe med ei melodipipe og ein bordun.
Lufttilførsel
Dei fleste sekkepiper får tilført luft ved at ein bles henne inn i dei gjennom eit eige røyr. Nokre av dei har ein bakkventil som gjer at luft ikkje strøymer ut att, men andre må dekkast med tunga når ein dreg pusten. Nokre instrument får luft gjennom ein belg som ein held under armen. Desse kan ha meir fintfølande røyrblad som lufta ein speler med går ut gjennom, ettersom lufta ikkje blir fukta eller varma opp av pusten til spelaren.

Luftutgang
Ei sekkepipe vil ha ei eller to melodipiper med lydhòl som gjer at ein kan få fram ulike tonar. Ho kan vera bora på to måtar: Skrånande, slik at ho får ei konisk form, eller rett, som ein sylinder.

Melodipipa kan ha eitt røyrblad (som ein klarinett) eller to (som ein obo). Det siste gjev henne ein skarpare klang. 

Som regel kan ein ikkje enkelt stoppa lyden som kjem ut gjennom pipa, og sekkepipemusikk er ofte legato, utan pause mellom notane. For å bryta opp notane kan ein bruka korte føreslag.  Nokre sekkepiper har ende som kan lukkast, i nokre høve mot beinet til den som speler.

I tillegg til melodipipe kan instrumenta ha ei eller fleire bordunpiper som berre gjev éin tone om gongen. Bordunpipa kan få ulike stemmar gjennom at ein gjer henne kortare eller lengre ved hjelp av eit skuvbart ledd, eller ho kan ha ei stemmeskrue som opnar eller stenger eit hòl. Ei slik skrue kan også brukast til å stenga av bordunen heilt.

Utvikling
mini|Sekkepipespelarar frå galisiske Cantigas de Santa Maria frå 1200-talet.

Sekkepipa kan ha oppstått i India eller Midt-Austen alt på 1000-talet f.Kr. Ein musiserande figur i Alexandria frå rundt 300 til 100-talet f.Kr. ser ut til å spela ei sekkepipe. Det finst også uklare referansar til slike instrument frå gresk antikk. Den eldste utvitydige omtalen av sekkepiper kjem frå Romarriket. Ifølgje Suetonius spelte keisar Nero, som levde i første hundreåret e.Kr., sekkepipe eller tibia utricularis på sine eldre dagar.

I løpet av mellomalderen blei sekkepiper utbreidde i Europa. I Cantigas de Santa Maria frå Castilla på midten av 1200-talet er det vist fleire typar sekkepiper. Frå 1300-talet er dei kjende i Storbritannia, med ei tilvising i Canterbury Tales. I europeisk renessansekunst kan ein sjå ei rekkje på sekkepiper med ulik utforming avbilda.

Dei eldste døma på instrument med bardunpiper er frå 1300-talet, som i Luttrel Psalter frå rundt 1325-35.
På 1500- eller 1600-talet kom det sekkepipetypar med blåsebelg i staden for at ein bles med munnen. 

Sist på 1900-talet blei det også utvikla elektroniske sekkepiper.

Bruk
mini|Clan Urquhart Highlanders Pipes and Drums.
Sekkepiper er gode utandørsinstrument. Under mellomalderen var ho knytt til underhaldning i samband med gjeting, dans, marknader, opptog og liknande. Medan sekkepipa i stor grad var eit folkeinstrument, blei ho også brukt av storfolk. Den engelske kongen hadde ein hoffsekkepipespelar frå 1330-talet til midten av 1500-talet. Den franske sekkepipa musette de cour fekk namn etter hoffet fordi ho blei populær blant franske adelege på 1600-talet. Høvdingar av skotske klanar støtta også opp om instrumenta, og la grunnlaget for den sterke skotske sekkepipetradisjonen, der særskilde familiar vidareutvikla spelet og instrumenta.

I lag med utviklinga av nye musikkformer og instrument blei sekkepiper, med  nokså avgrensa register og funksjon, gradvis fortrengde. Som militærinstrument hadde dei likevel ei blomstringstid innan Det britiske imperiet. Skotske høglandsregiment spreidde skotsk sekkepipe til store område, og land knytte til Det britiske samveldet tok henne i bruk i såkalla pipe bands, sekkepipekorps. Ny interesse for folkemusikk og -dans frå slutten av 1900-talet har også gjort at ein har teke i bruk eller rekonstruert sekkepiper og musikk for dei andre stader.

I Skottland og fleire andre stader er sekkepipa brukt mykje i gravferder, bryllaup og andre høve.

 Sekkepipetyper 

 Bilete  Namn  Område  Røyrblad   Melodipipe  Lufttilførsel   Bechonnét  Frankrike  To røyrblad  Konisk bora  Blåsen 150px|Biniou  Biniou kozh  Frankrike (Bretagne)  To røyrblad  Konisk bora  Blåsen 150px|Bock  Bock  Sentral-Europa, særleg Bøhmen og Saxen på 1900-talet  Enkelt røyrblad  Sylindrisk bora  Blåsen eller belgblåsen  Ceské Dudy  Tsjekkia  Enkelt røyrblad  Sylindrisk bora  Blåsen  Chiaramedda  Italia  Enkelt røyrblad  Konisk bora  Blåsen 150px|Cabrette  Chevrette, chabrette, cabrette  Frankrike  To røyrblad  Konisk bora  Blåsen 150px|Cimpoi  Cimpoi  Romania    Cornemuse du Borbonnais  Frankrike  To røyrblad  Konisk bora  Blåsen  Dalslandspipa  Sverige (nyutvikla)  To røyrblad  Konisk bora  Blåsen  Diple  Kroatia  Enkelt røyrblad  Sylindrisk bora  Blåsen 150px|Makedonsk gajda  Gaida, gajda, gajdy  Hellas, Makedonia, Bulgaria, Serbia  Enkelt røyrblad  Sylindrisk bora  Blåsen 150px|Gaita asturiana   Gaita asturiana, asturiansk sekkepipe  Asturia i Spania   Konisk bora  Dobbelrøyrblad  Blåsen 150px|Gaita galega   Gaita galego, galisisk sekkepipe  Galisia i Spania  Konisk bora  Dobbelrøyrblad  Blåsen 150px|Huemmelchen  Huemmelchen  Tyskland  Sylindrisk bora  Dobbelrøyrblad  Blåsen 150px|Magyar duda   Magyar duda, tömlősíp, bőrduda (kroatisk eller ungarsk sekkepipe)  Ungarn  Enkelt røyrblad  Sylindrisk bora  Blåsen 150px|Marktsackpfeife  Marktsackpfeife (nylaga)  Tyskland, Austerrike  Eitt til tre røyrblad  Konisk bora  Blåsebelg 150px|Musette de cour  Musette de cour  Frankrike  Sylindrisk bora  Dobbelrøyrblad  Blåsebelg  150px|Mezoued  Mezoued, zukra  Tunisia  Enkelt røyrblad  Sylindrisk bora  Blåsen 150px|Northumbrian smallpipes  Lita Northumberland-pipe, Northumbrian smallpipe  England  Sylindrisk bora  To røyrblad  Blåsebelg  Slaski gajdy  Polen  Enkelt røyrblad  Sylindrisk bora  Blåsen  Surdulina, zampogna  Italia  Enkelt røyrblad  Sylindrisk bora  Blåsen   Surle  Kroatia  Enkelt røyrblad  Sylindrisk bora  Blåsen  Irsk sekkepipe (uilleann pipes, union pipes)  Irland  Dobbelt røyrblad  Konisk bora  Blåsebelg   Kaba gaida  Bulgaria  Enkelt røyrblad  Konisk bora  Blåsen 150px|Laz tulum  Tulum  Tyrkia  Enkelt røyrblad  Sylindrisk bora  Blåsen  Volinka  Russland  Enkelt røyrblad  Sylindrisk bora  Blåsen 150px|Skotsk høglandssekkepipe  Stor skotsk sekkepipe, Great Highland Bagpipe  Skottland  To røyrblad   Konisk bora  Blåsen 150px|Gammaldags svensk säckpipa, bygd av Leif Eriksson  Svensk säckpipa  Sverige  Enkelt røyrblad  Sylindrisk bora  Blåsen 150px  Schaperpfeiff, Schäferpfeife  Tyskland To røyrblad  Konisk bora  Blåsen  Skotsk låglandssekkepipe, Scottish Lowland Pipe  Skottland  To røyrblad  Konisk bora  Blåsen 150px|Lita skotsk sekkepipe   Lita skotsk sekkepipe, Scottish smallpipes  Skottland  To røyrblad  Sylindrisk bora  Belgblåsen (finst også munnblåsen)

Kjelder

Kategori:Treblåseinstrument