Walisisk

Walisisk, kymrisk eller velsk er eit p-keltisk språk, og høyrer saman med dei bretonsk og kornisk til den brittonske undergruppa av dei keltiske språka. Det blir snakka i Wales av rundt 580 000 menneske, noko som gjer det til det største keltiske språket. I Wales er walisisk, attmed engelsk, offisielt språk og skulespråk. Det finst to dialektar, ein nordleg og ein sørleg.

Til skilnad frå bretonsk er walisisk svært levande, det blir vidareført til barn som morsmål, og det blir brukt i alle samfunnsmessige situasjonar. Perspektiva for å halde på språket er dermed relativt gode. Walisisk blir snakka i samanhengande område, i nord er dei også i fleirtal, med opptil 70 %. I løpet av dei siste ti åra er den prosentvise delen av talarar konstant, men i absolutte tal er det ein svak framgang. I Wales er det ei eiga folkeforsamling, National Assembly for Wales / Cynulliad Cenedlaethol Cymru, som er aktivt når det gjeld åtgjerder for bevaring av walisisk. Språket fungerer også som eit symbol for walisarar, også for dei som ikkje kan walisisk.

Etter folketeljinga i 2001 snakkar over 20 % av walisarane språket. 7 % av folket oppgav å ha i det minste noko kunnskap i walisisk. Dermed kan vel 70 % av walisarane ikkje forstå walisisk i det heile. At utsiktene til å halde på språket likevel er gode, kjem framfor alt av at engelsk stort sett berre blir funne i byane, mens walisisk blir snakka på store delar av landsbygda. Sjølv om det bur færre menneske på landsbygda, bur mange av dei i heilt walisiskspråklege samfunn. 

I tillegg til i Wales blir walisisk snakka i Chubutdalen i den argentinske provinsen Chubut i Patagonia.

 Skriftspråk 

Det walisiske skriftspråket er relativt konservativt. Alfabetet består av desse bokstavane (merk digrafane):

 a b c ch d dd e f ff g ng h i j l ll m n o p ph r rh s t th u w y

ch, dd, ff, ng, ll, ph, rh og th fungerer som einskildbokstavar, og blir også alfabetisert som det i ordbøker. k, q, v, x og z blir ikkje brukt i walisiske ord; j opptrer berre i engelske lånord. Vokalar kan vere korte eller lange. Alle trykklette vokalar er korte, bortsett frå når dei er markert med grav aksent (à, è osb.). Trykktunge vokalar er lange framfor b, ch, d, dd, f, ff, g, s, th, enkel n, enkel r; unntatt når dei er markert med sirkumfleks (â, ê osb.).

 Fonologi 
Sjå også: Uttale av walisisk

Trykket ligg på nest siste staving, med eit par unntak: brénin = «konge», brenhínes = «dronning», breninésau = «dronningar». Eitt av desse unntaka er Cymráeg = «walisisk».

 Konsonantar 

Walisisk har desse konsonantfonema:

  Bilabial Labiodental Labiovelar Dental Alveolar Alveolarlateral Postalveolar Palatal Velar Glottal Plosiv                  Affrikat                    Nasal                  Frikativ              Trill                    Approksimant                 

 opptrer berre i uassimilerte lånord; ustemte nasalar , ,  opptrer berre som resultat av initial konsonantmutasjon.

 Endringar i framlyd 

Eit særtrekk ved walisisk, og ved andre øykeltiske språk, er framlydsmutasjonane (wal. treigladau). Under visse vilkår blir den initiale konsonanten i eit ord erstatta med ein annan konsonant.

Framlydsmutasjon kan bli utløyst av ordet til venstre (artikkel, possessivpronomen, preposisjon), eller via den syntaktiske posisjonen eller funksjonen ordet har i setninga (subjekt, objekt, adverbial).

Det finst ulike typar framlydsmutasjonar: Leniering (soft mutation, treiglad meddal), Nasalisering (nasal mutation, treiglad trwynol) og aspirasjon (aspirate mutation, treiglad llaes). 

Possessivpronomenet i 2. person eintal dy («din») løyser ut lenisering; 1. person eintalfy («min») utløyser nasalisering; og 3. eintal feminin ei («hennar») aspirasjon.

Tabellen nedanfor viser effektane av framlydsmutasjonen (i.f. = ikkje forandring, dvs, grunnforma blir brukt):

GrunnformLenieringNasaliseringAspireringpen – «hovud»dy benfy mhenei phentad – «far»dy dadfy nhadei thadci – «hund»dy gify nghiei chibrawd – «bror»dy frawdfy mrawd[i.f.]dant – «tann»dy ddantfy nant[i.f.]gwallt – «hår»dy wallt [1]fy ngwallt[i.f.]mam – «mor»dy fam[i.f.][i.f.]llaw – «hand»dy law[i.f.][i.f.]rhan – «del»dy ran[i.f.][i.f.]
[1] g forsvinn som følgje av lenisering.

 Grammatikk 

 Syntaks 

Den normale, umarkerte ordstillinga i walisisk er Verb – Subjekt – Objekt. Walisisk er altså eit VSO-språk:

Rhoddoddyrathrolyfri'rbachgen. Gav -enlærar[ei] boktil -engut
«Læraren gav guten ei bok.»

Adjektiv kjem som regel etter substantivet som det står til:

yddraiggoch[den]drakeraud
«den raude draken»

 Namnord 

Walisisk skil mellom han- og hokjønsnamnord. Kjønsskilnaden er synleg berre i eintal.

Fleirtal kan bli danna på ulike sett:
 ved å leggje til ei fleirtalspåstaving: afal «eple» – fl. afalau;
 med omljod: Cymro «Walisar» – fl. Cymry;
 med påstaving og omljod: nant «elv» – fl. nentydd.
 Mange namnord avleier eintalsforma av fleirtalsforma ved å leggje til ei påstaving:
 sêr «stjerner» – ent. seren 
 adar «fuglar» – ent. aderyn

 Adjektiv 
Ei lita gruppe adjektiv har eigne feminine former
 trwm «tung» – fem. trom
 gwyn «kvit» – fem. gwen

Genusbøyinga av adjektiv er ikkje stabil.

Walisisk gradbøyer adjektiva i komparativ, superlativ og ekvativ («så … som»):

PositivEkvativKomparativSuperlativteg(cyn) decedtecachtecafvakkerså vakkervakrarevakrast-

 Preposisjonar 

Walisisk bøyer preposisjonane sine:

+ ar – «på»Sg.Pl.1arnaf – «på meg»arnom – « på oss»2arnat – « på deg»arnoch – « på dykk»3m. arno – « på han»arnynt – « på dei» f. arni – « på henne»

 Litteratur 
 Britta Schulze-Thulin: Walisisk – Wort für Wort, 192 Seiten, Reise Know-How Verlag, ISBN 3-89416-571-5

 Bakgrunnsstoff 

 http://www.bbc.co.uk/wales/learnwelsh/index.shtml – Learn Welsh] ved BBC.
 http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20040723071739/http://www.statistics.gov.uk/downloads/census2001/Report_on_the_Welsh_language.pdf Rapport om bruk av walisisk ved den britiske folketeljinga i 2001] (PDF)
 http://www.cymru.ac.uk/geiriadur/gpc_pdfs.htm Walisisk ordbok ved Universitetet i Wales
 The University of Wales Centre for Advanced Welsh and Celtic Studies

 Kjelder 
 Denne artikkelen bygger på «Walisische Sprache» frå , den 4. april 2006. 


Kategori:Walisisk språk
Kategori:Keltiske språk
Kategori:Språk i Storbritannia
språk
Kategori:Einskildspråk