Fidel

mini|Wikipedia på amharisk: ውክፔዲያ wɨkɨpedija.
Fidel (ፊደል fidɜl) er ein abugida som vart laga for å skrive det semittiske språket ge'ez (ግዕዝ ɡɨʕɨz) eller gamaletiopisk, og som i dag blir brukt til å skrive dei semittiske språka amharisk, tigrinja og ein del andre språk i Etiopia og Eritrea. Ein skriv fidel frå venstre mot høgre, i liner ovanfrå og nedover.

På amharisk tyder ordet ፊደል fidɜl eigentleg 'bokstav'.

 Historie 
mini|Fyrste mosebok, 9, 11-16 på ge'ez. Manuskriptet er frå 1400-talet.
Fidel vart utvikla frå den sabeiske eller sørarabiske skrifta. 

Dei eldste innskriftene i sabeisk, funne i den sørvestlege delen av Den arabiske halvøya, er frå midten av fyrste tusenåret f. Kr. I dei siste hundreåra f. Kr. byrja kolonistar frå Sørvest-Arabia å busetje seg ned på den andre sida av Raudehavet, i Abyssinia. Språket deira ge'ez blei fyrst skrive med sabeisk skrift, eit typisk semittisk alfabet, der berre konsonantane blei skrivne. 

På 300-talet endra dei ge'ez-talande abyssinarane den sabeiske skrifta, ved å leggje til små strekar til venstre, høgre eller under symbola for å uttrykkje vokalar; truleg hadde ideen kome frå India, der devanagari og andre skriftsystem får fram vokalane på den måten. Slikt skapte dei den skrifta som vi kallar fidel. Medan sabeisk blei skrive frå høgre mot venstre, bortsett frå boustrofedon i dei eldste innskriftene, blir fidel skriven frå venstre mot høgre.

 Grunnsymbol 
Fidel har 26 grunnsymbol, her translittererte på grunnlag av uttalen i tigrinja og amharisk, i IPA-transkripsjon; korrespondansane med sabeisk skrift er òg tekne med.Sidan fidel er ein abugida, blir alle konsonantane uttala med ein vokal etter. Dette er skildra i avsnittet om vokalar. Skilnadene i uttale mellom tigrinja og amharisk kjem av at tigrinja har eit meir konservativt konsonantsystem, medan amharisk har mist mange lydar som er karakteristiske for semittiske språk.

 GrunnsymbolTigrinjahlħmsrsk'btxnʔAmhariskhlhmsrsk'bthnʔFidelሀለሐመሠረሰቀበተኀነአSørarabisk20px|h20px|l20px|ḥ20px|m20px|s220px|r20px|s120px|ḳ20px|b20px|t20px|ḫ20px|n20px|ʾ

 GrunnsymbolTigrinjakwʕzjdgt'p's's'fpAmhariskkwʔzjdgt'p's's'fpFidelከወዐዘየደገጠጰጸፀፈፐSørarabisk20px|k20px|w20px|ʿ20px|z20px|y20px|d20px|g20px|ṭ–  20px|ṣ20px|ḍ20px|f–

Som ein ser, blir både ሠ og ሰ uttala [s] og både ጸ og ፀ blir uttala [s'], men dei skal ha blitt uttala forskjellig i ge'ez. I transkripsjonen av ge'ez er det vanleg å skrive dei slik: 

 ሰ s, ሠ ś
 ጸ s', ፀ ś'

 Modifiserte symbol 
Når vi ser bort frå skrivemåten av vokalane, som er skildra i avsnittet Vokalar nedanfor, kan grunnsymbola i fidel mofiserast på to vis:

 Frikativiserings/palataliserings-modifikasjon
 Labialiseringsmodifikasjon

 Frikativiserings/palataliserings-modifikasjon 
Her er eit oversyn over symbol med frikativiserings/palataliserings-modifikasjon som blir nytta i tigrinja og amharisk. Som ein ser, er denne modifikasjonen i alle unnateke eitt tilfelle, ጨ, ein vassrett strek over eit grunnsymbol. Grunnsymbola er tekne med, for samanlikningas skyld.

 GrunnsymbolTigrinjask'btnkzdt'Amharisksk'btnkzdt'Fidelሰቀበተነከዘደጠ
 Modifiserte symbolTigrinjaʃx'vʧɲxʒʤʧ'Amhariskʃ–vʧɲhʒʤʧ'Fidelሸቐቨቸኘኸዠጀጨ

Som tabellen viser, blir labiale og dorsale orale lukkelydar til frikativar, medan alveolare konsonantar blir palataliserte, i vid meining.

 Labialiseringsmodifikasjon 
Det finst to typar labialiseringsmodifikasjon:
 Wa-modifikasjon
 Dorsal-labialisering

 Wa-modifikasjon 
Symbol som står for ikkje-dorsale konsonantar – bortsett frå dei laryngale ሀ h, ሐ ħ/h, አ ʔ og ዐ ʕ/ʔ, halvvokalane ወ w og የ j og frikativen ፀ s – kan få lagt til ein strek under – bortsett frå ved ሯ rʷa, der han er over – for å uttrykkje at dei skal uttalast med tillegget wa. Til dømes kan በ b gjerast til ቧ bʷa. Ved wa-modifikasjonen blir med andre ord konsonanten labialisert og får vokalen a. Her er eit oversyn over alle wa-modifiserte konsonantsymbol, både grunnsymbol og frikativiserings/palataliserings-modifiserte symbol:

 Wa-modifiserte symbolTigrinjalʷamʷasʷarʷasʷaʃʷabʷavʷatʷaʧʷanʷaɲʷaAmharisklʷamʷasʷarʷasʷaʃʷabʷavʷatʷaʧʷanʷaɲʷaFidelሏሟሧሯሷሿቧቯቷቿኗኟ
 Wa-modifiserte symbolTigrinjaxʷazʷaʒʷadʷaʤʷat'ʷaʧ'ʷap'ʷas'ʷafʷapʷaAmhariskhʷazʷaʒʷadʷaʤʷat'ʷaʧ'ʷap'ʷas'ʷafʷapʷaFidelዃዟዧዷጇጧጯጷጿፏፗ

 Dorsal-labialisering 
Symbol som står for dorsale konsonantar kan få labialisering, med fire ulike teikn, avhengig av kva for ein av fem (urunda) vokalar som følgjer:ኀ er ikkje dorsal i amharisk, men framleis i tigrinja, som har ein meir konservativ uttale.

 Labialiserte dorsal-symbolTigrinjak'ʷɜk'wik'ʷak'ʷek'ʷɨxʷɜxʷixʷaxʷexʷɨAmhariskk'ʷɜk'wik'ʷak'ʷek'ʷɨhʷɜhʷihʷahʷeFidelቈቊቋቌቍኈኊኋኌኍ
 Labialiserte dorsal-symbolTigrinjakʷɜkʷikʷakʷekʷɨgʷɜgʷigʷagʷegʷɨAmhariskkʷikʷakʷekʷɨgʷɜgʷigʷagʷegʷɨFidelኰኲኳኴኵጐጒጓጔጕ

 Vokalar 

Vokalar utan labialisering kan normalt følgjast av sju forskjellige vokalar, som er uttrykte gjennom modifikasjonar av konsonantsymbola. Heile systemet er sett opp i tabellane nedanfor. Det er vanleg praksis å omtale settet med konsonantar med same vokal som ein orden, og ordenane er nummererte frå 1 til 7. Symbola i 1. orden er grunnformene i dette systemet; dei har ingen vokalmodifikasjon.

Når uttalen i tigrinja og amharisk er forskjellig, står tigrinja-uttalen føre og amharisk-uttalen etter ein skråstrek, til dømes slik: ħ/h. Merk vidare at nokre konsonantar i 1. orden er uttala med vokalen a i staden for vokalen ɜ. Det gjeld desse: ሀ ha, ሐ ħa/ha og ዐ ʕa/ʔa.

 VokalmodifikasjonOrden1.2.3.4.5.6.7. ɜuiaeɨohሀሁሂሃሄህሆlለሉሊላሌልሎħ/hሐሑሒሓሔሕሖmመሙሚማሜምሞsሠሡሢሣሤሥሦrረሩሪራሬርሮsሰሱሲሳሴስሶʃሸሹሺሻሼሽሾk'ቀቁቂቃቄቅቆx'/–ቐቑቒቓቔቕቖbበቡቢባቤብቦvቨቩቪቫቬቭቮtተቱቲታቴትቶʧቸቹቺቻቼችቾx/hኀኁኂኃኄኅኆnነኑኒናኔንኖɲኘኙኚኛኜኝኞʔአኡኢኣኤእኦ
 VokalmodifikasjonOrden1.2.3.4.5.6.7. ɜuiaeɨokከኩኪካኬክኮx/hኸኹኺኻኼኽኾwወዉዊዋዌውዎʕ/ʔዐዑዒዓዔዕዖzዘዙዚዛዜዝዞʒዠዡዢዣዤዥዦjየዩዪያዬይዮdደዱዲዳዴድዶʤጀጁጂጃጄጅጆgገጉጊጋጌግጎt'ጠጡጢጣጤጥጦʧ'ጨጩጪጫጬጭጮp'ጰጱጲጳጴጵጶs'ጸጹጺጻጼጽጾs'ፀፁፂፃፄፅፆfፈፉፊፋፌፍፎpፐፑፒፓፔፕፖ

 Teiknsetjing 
Tradisjonelt blei orda i ei setning skilde frå kvarandre med to prikkar, ፡. Denne praksisen gjekk gradvis av bruk etter at ein byrja å trykkje tekstar. Slutten på ei setning blir merkt med fire prikkar, ።. Teiknet ፥ svarer jamt over til vårt komma (,), og ፤ til vårt semikolon (;).

 Funksjon:ordskilje.,; Symbol:፡።፥፤

 Talteikn 
I fidel finst det eigne symbol for talord. Det finst eigne symbol for einarane frå 1 til 9, for tiarane frå 10 til 90, og dessutan for 100 og 10 000.

 EinararVerdi123456789Fidel፩፪፫፬፭፮፯፰፱
 Tiarar o.a.Verdi10203040506070809010010 000Fidel፲፳፴፵፶፷፸፹፺፻፼

 Teiknkoding 
I Unicode blir fidel koda i området U+1200 – U+139F og U+2D80 – U+2DDF (desimal 4608–5023 og 11648–11743):

  0123456789ABCDEF1200 ሀሁሂሃሄህሆሇለሉሊላሌልሎሏ1210 ሐሑሒሓሔሕሖሗመሙሚማሜምሞሟ1220 ሠሡሢሣሤሥሦሧረሩሪራሬርሮሯ1230 ሰሱሲሳሴስሶሷሸሹሺሻሼሽሾሿ1240 ቀቁቂቃቄቅቆቇቈ቉ቊቋቌቍ቎቏1250 ቐቑቒቓቔቕቖ቗ቘ቙ቚቛቜቝ቞቟1260 በቡቢባቤብቦቧቨቩቪቫቬቭቮቯ1270 ተቱቲታቴትቶቷቸቹቺቻቼችቾቿ1280 ኀኁኂኃኄኅኆኇኈ኉ኊኋኌኍ኎኏1290 ነኑኒናኔንኖኗኘኙኚኛኜኝኞኟ12A0 አኡኢኣኤእኦኧከኩኪካኬክኮኯ12B0 ኰ኱ኲኳኴኵ኶኷ኸኹኺኻኼኽኾ኿12C0 ዀ዁ዂዃዄዅ዆዇ወዉዊዋዌውዎዏ12D0 ዐዑዒዓዔዕዖ዗ዘዙዚዛዜዝዞዟ12E0 ዠዡዢዣዤዥዦዧየዩዪያዬይዮዯ12F0 ደዱዲዳዴድዶዷዸዹዺዻዼዽዾዿ1300 ጀጁጂጃጄጅጆጇገጉጊጋጌግጎጏ1310 ጐ጑ጒጓጔጕ጖጗ጘጙጚጛጜጝጞጟ1320 ጠጡጢጣጤጥጦጧጨጩጪጫጬጭጮጯ1330 ጰጱጲጳጴጵጶጷጸጹጺጻጼጽጾጿ1340 ፀፁፂፃፄፅፆፇፈፉፊፋፌፍፎፏ1350 ፐፑፒፓፔፕፖፗፘፙፚ፛፜፝፞፟1360 ፠፡።፣፤፥፦፧፨፩፪፫፬፭፮፯1370 ፰፱፲፳፴፵፶፷፸፹፺፻፼፽፾፿1380 ᎀᎁᎂᎃᎄᎅᎆᎇᎈᎉᎊᎋᎌᎍᎎᎏ1390 ᎐᎑᎒᎓᎔᎕᎖᎗᎘᎙᎚᎛᎜᎝᎞᎟2D80 ⶀⶁⶂⶃⶄⶅⶆⶇⶈⶉⶊⶋⶌⶍⶎⶏ2D90 ⶐⶑⶒⶓⶔⶕⶖ⶗⶘⶙⶚⶛⶜⶝⶞⶟2DA0 ⶠⶡⶢⶣⶤⶥⶦ⶧ⶨⶩⶪⶫⶬⶭⶮ⶯2DB0 ⶰⶱⶲⶳⶴⶵⶶ⶷ⶸⶹⶺⶻⶼⶽⶾ⶿2DC0 ⷀⷁⷂⷃⷄⷅⷆ⷇ⷈⷉⷊⷋⷌⷍⷎ⷏2DD0 ⷐⷑⷒⷓⷔⷕⷖ⷗ⷘⷙⷚⷛⷜⷝⷞ⷟
 Bakgrunnsstoff 
 Omniglot om etiopisk skrift
 Amharic online om Fidel 

 Fotnotar 

 Kjelder 
 Leslau. Wolf 2000. Introductory grammar of Amharic. (Porta Linguarum Orientalium. Neue Serie. Bd. 21.) Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.

Denne artikkelen bygger på «Geʽez script» frå ,  den 9. februar 2006.  

Kategori:Abugidaer
Kategori:Amharisk
Kategori:Etiopia