Amharisk

Amharisk (አማርኛ ’amarñña) er eit semittisk språk som blir snakka i dei nordlege og sentrale delane av Etiopia. Det er det semittiske språket i verda med nest mest talarar, etter arabisk. Det er det offisielle språket i Etiopia, og i fleire av delstatane i Etiopia, mellom anna i Amhara. Det har vore arbeidsspråket til regjeringa, hæren, og den etiopiske ortodokse kyrkja i moderne tid. Amharisk blir snakka av ca. 2,7 millionar emigrantar i Egypt, Israel og Sverige), og det blir snakka i Eritrea av eritrearar utviste frå Etiopia.

Amharisk blir skrive med ein abugida som blir kalla fidel (/fidäl/), som er tilpassa frå det eldre språket geez, som no for det meste berre blir nytta av prestestanden innanfor dei ulike kyrkjene i landet, så vel som som liturgisk språk av ein del etiopiske jødar.

 Fonologi og ortografi 
 Konsonantar og vokalar 

Tabellen nedanfor viser IPA-symbolar (med ein vanleg brukt translitterasjon i parantes).
+ KonsonantarBilabialeDentalePalataleVelareGlottaleLukkelydarUstemt (č)Stemt (ğ)Ejektivar (č') (q)Affrikatar (s')FrikativarUstemt (š)Stemt (ž)Nasalar (ñ)Likvidar (y)Flapp

+VokalarFremreSentraleBakreHøge (ə)Midtre (ä)Låge
300px

mini|Colaflaske med fidelskrift.
 Amharisk skrift 

Amharisk blir skrive med ein abugida, fidel (ፊደል).

 Grammatikk 
 Pronomen 
Substantiv
Amhariske substantivs kan vere primære eller avleidde. Eit substantiv som  'fot, bein' er primær, og eit substantiv som  'fotgjengar' er eit avleidd substantiv.

 Genus 
Amhariske substantiv har maskulint eller feminint genus. Dette kjem til uttrykk på ulike måtar. Eit døme er suffikset -t for feminina. Dette suffikset er ikkje produktivt. Substantiv og adjektiv som sluttar på -awi tar som regel suffikset -t når dei dannar feminina, t.d. ityop':ya-(a)wi 'etiopisk (m.)' vs. ityop':ya-wi-t 'etiopisk (f.)'; sämay-awi 'himmelsk (m.)' vs. sämay-awi-t 'himmelsk (f.)'. Dette suffikset opptrer også på substantiv og adjektiv basert på mønsteret , t.d.  'konge' vs.  'dronning' og  'heilag (m.)' vs.  'heilag (f.)'.

Ein del substantiv og adjektiv tar eit feminint suffiks -it:  'barn, gut' vs.  'jente'; bäg 'sau, bukk' vs. bäg-it 'søye';  'gammal mann' vs.  'gammal kvinne'; t'ot'a 'hann-ape' vs. t'ot'-it 'ho-ape'. Ein del substantiv har feminin-suffiks utan å ha eit substantiv utan eit slikt suffiks, t.d.  'edderkopp', azur-it 'whirlpool, eddy'. Det finst også substantiv med suffikset -it som tar maskulin kongruens: säraw-it 'hær', nägar-it 'stor tromme'.

Feminin genus er ikkje berre brukt til å uttrykkje biologisk genus, men også til å uttrykkje at noko er lite, t.d. bet-it-u 'det vesle huset' (bokst. hus-FEM-DEF). Feminin kan også bli brukt til å uttrykkje sympati.

 Genus-spesifikatorar 
Amharisk har spesielle ord som kan bli brukt til å vise biologisk kjønn av menneske og dyr. For menneske er wänd brukt for hankjønn og set for hokjønn, t.d. wänd  'gut', set  'jente'; wänd hakim 'lækjar (m.)', set hakim 'lækjar (f.)'.
For dyr kan orda täbat, awra, eller wänd (mindre vanleg) bli brukt til å vise hankjønn, og  eller set til å vise hokjønn. Døme: täbat  'kalv (m.)'; awra doro 'hane'; set doro 'høne'.

 Plural 
Pluralsuffikset  blir brukt til å uttrykke plural for substantiv. Visse morphofonologiske alternasjonar opptrer avhengig av om ordet er vokal- eller konsonantfinalt. For substantiv som endar i konsonant, blir  brukt: bet 'hus' blir  'hus-PL'. For substantiv som endar i ein bakre vokal (-a, -o, -u), er fleirtalssuffikset -w, t.d.  'hund', -w 'hundar'; käbäro 'tromme', käbäro-w 'trommer'. Substantiv som sluttar på N fremre vokal har -w eller -y, som pluralsuffiks, t.d. s'ähafi 'lærd', s'ähafi-w eller s'ähafi-y 'lærde'. Ein annan pluraldanningsprosess for substantiv på vokal er å stryke vokalen og bruke , som i  'hundar'.

I tillegg til å bruke suffikset (-očč), kan substantiv og adjektiv danne plural med hjelp av å reduplisere ein av radikalane, dvs. ein av konsonantane. For eksempel kan wäyzäro 'kvinne' ta vanleg plural wäyzär-o, men ei anna form er  'kvinner'. 

Nokre slektskapstermar har to pluralformer med ulik meining. T.d. kan  'bror' få fleirtalsforma  'brør' men også som  'brør av kvarandre'. På same måte med  'søster' pl.  ('søstre'), men også  'søstre av kvarandre'.

 Bestemtheit 
Viss eit substantiv er bestemt eller spesifikk blir det uttrykt med eit suffiks. I singularis skil suffikset mellom maskulinum og femininum, denne skilnaden blir nøytralisert i pluralis. På same måten som i pluralis er det morfofonologiske vekslingar, avhengig av den finale lyden i stammen.


 Nominalisering 

Amharisk har ulike avleiingsprosessar for å danne nye substantiv. Det er mogleg å skifte vokalar mellom dei tre radikalane (dette er ein prosess typisk forsemittiske språk. For eksempel:

 : —  'visdom';  'sjuke'
 : —  'obesity';  'cruelty'
 : —  'moistness';  'knowledge'
There are also several nominalizing suffixes.
  — 'relasjon';  'Christianity';  'laziness';  'priesthood'.
 -e, suffixed to place name X, yields 'a person born in X': gojjam-e 'someone born in Gojjam'.
  og  serve to express profession, eller some relasjonarhip with the base substantiv:  'pedestrian' (frå  'foot');  'gate-keeper' (frå bärr 'gate').

 Verb 

 Infinitte former 
Amharisk har tre infinitte formtypar, infinitiv, presens partisipp, og gerundium.

Infinitiven er eit nominalisert verb. Presens partisipp uttrykkje uavslutta handling, og gerundium avslutta handling, t.d. ali  bälto wädä gäbäya hedä 'Etter å ha ete lunsj, gjekk Ali til marknaden'. Gerundium kan brukast i ulike posisjonar i setninga.

 Verbal bruk 
Gerundium fungerer som kjerne i ei underordna setning (som ovanfor). Det kan vere meir enn ein gerundium i same setning:
Gerundium blir brukt til å danne desse komplekse tidsformene
 presens perfektum nägro -all/näbbär 'He has said'.
 preteritum perfektum nägro näbbär 'He had said'.
 mogleg perfektum nägro  'He (probably) har said'.

 Adverbial bruk 
Gerundium kan bli brukt som adverb:alfo alfo  'Sometimes he laughs'.
 dägmo mämt'at  'I also want to come'.

 Adjektiv 
Adjektiv kan i amharisk bli danna på mange ulike måtar: dei kan bli avleidd av substantiv, verb og andre ordklassar. Avleiinga skjer ved hjelp av eit suffikls som blir lagt til den opphavlege stammen. I tillegg har amharisk ein liten klasse av opphavlege, ikkje-avleidde adjektiv. Nokre døme er dägg 'snill, raus',  'stum, stille',  'gul'.

 Adjektiv danna av nominale mønster 
CäCCaC — käbbad 'tung'; läggas 'generøs'
CäC(C)iC — räq'iq 'fin'; addis 'ny'
CäC(C)aCa — säbara 'øydelagt'; t'ämama 'bøygd'
 —  'intelligent, smart'; '  'skjult'
 —  'viktig';  'svart';  'heilag'

 Adjektiv danna med hjelp av suffiksering 
 —  'kraftig' (frå hayl 'kraft');  'sann' (frå  'sannig')
 —  'sekulær' (frå aläm 'verd'
-awi —  'intelligent' (frå  'hjarte');  'jord-leg' (frå  'jord'); haymanot-awi 'religiøs' (frå haymanot 'religion')

 Adjektiv danna med prefikset yä 'frå' yä-kätäma 'urban' (bokst. 'frå byen');  'kristen' (bokst. 'av kristendom');  'gale' (bokst. 'av falskheit')
På same måten kan relativ perfektum eller imperfektum bli brukt som adjektiv med å prefiksere yä:yä-bässälä 'moge, ferdig' (bokst. 'som har blitt kokt, laga ferdig'); yä-qoyyä 'gammal' (bokst. 'det som er att'); yä-mmikkättäl 'følgjande' ('det som kjem etterpå', frå tä-kättälä 'å følgje'); yä-mmittay 'synleg' (bokst. 'det som blir sett')

 Adjektiv-substantiv-kompleks 
Adjektiv og substantiv i lag blir kalla 'adjektiv-substantiv-kompleks'. I amharisk står adjektivet foran substantivet, og amharisk er eit SOV-språk, t.d.  geta 'ein dårleg herre';  bet särra (bokst. stort hus han-bygde) 'han bygde eit stort hus'. 

Viss adjektiv-substantiv-komplekset er bestemt, blir bestemtheitssuffikset lagt til adjektivet og ikkje til substantivet, t.d.  bet (bokst. stort-def hus) 'det store huset'. I ein possessivkonstruksjon tar adjektivet også bestemtheitssuffikset, og substantivet tar possessivsuffikset, t.d.  bet-e (bokst. stort-def hus-mitt) 'det store huset mitt'.

Når ein reknar opp adjektiv med suffikset -nna 'og', kan begge adjektiva ta bestemt suffiks: qonğo-wa-nna astäway-wa  mät':ac: (bokst. pen-def-og intelligent-defjente kom) 'den pene og intelligente jenta kom'. Viss det er eit kompleks av ubestemte adjektiv i fleirta, står substantivet i fleirtal og adjektivet kan stå i eintal eller i fleirtal. Thus, 'grundige studentar' kan vere  tämariwoc: (bokst. grundig student-PLUR) eller woc': tämariwoc: (bokst. grundig-PLUR student-PLUR).

 Kjelder 
 :en:Amharic

 Bakgrunnsstoff 

 Abraham, Roy Clive (1968) The Principles of Amharic. Occasional Publication / Institute of African Studies, University of Ibadan. [rewritten version of 'A modern grammar of spoken Amharic', 1941]
 Amsalu Aklilu & Demissie Manahlot (1990) T'iru ye'Amarinnya Dirset 'Indet Yale New! (An Amharic grammar, in Amharic)
 Bennet, M.E. (1978) Stratificasjonal Approaches to Amharic Phonology. PhD thesis, Ann Arbor: Michigan State University.
 Cohen, Marcel (1936) Traité de langue amharique. Paris.
 Leslau, Wolf (1995) Reference Grammar of Amharic. Harrassowitz, Wiesbaden.
 Praetorius, Franz (1879) Die amharische Sprache. Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses, Halle

 Amharic Translation and Localization service by Ethiotrans.com
 List of free online resources for learners 
 Amharic language on Ethnologue
 Amharic Bible at St-Takla.org
 Amharic Language Sample
 Unicode Ethiopic charts (Also Supplemental og Extended)

Kategori:Abugidaer
Kategori:Språk i Etiopia
Kategori:Semittiske språk
Kategori:Amharisk språk
Kategori:Einskildspråk