Sørsamisk fonologi

Sørsamisk fonologi, eller sørsamisk lydlære, er grammatikken til språklydane i sørsamisk.

 Vokalar 

Sørsamisk har åtte korte vokalar: i, e, æ, a, y, ü, u, o. Sett opp i vokalfirkanten, med IPA-symbol, får vi dette biletet (Jf. Bergsland 1982):

   fremre midtre bakre lukka              halvopen     open               

I tillegg har sørsamisk tre lange vokalar og ni diftongar:

   fremre midtre bakre lukka               halvopen                   diftong                   open                

 Konsonantar 

Tabellen viser konsonantfonema i sørsamisk, stemt før og ustemt etter bølgjestreken (Bergsland 1982).

 Labial  Alveolar  Palatal  Velar  Uvular Klusilar  p ~ b  t ~ d     k ~ g    Affrikatar     ʦ ~    ʧ ~         Frikativar  f ~ v  s ~ r  ʃ ~ j     h ~   Nasalar    ~ m    ~ n    ~ ɲ    ~ ŋ    Approksimantar       ~ l         

 Suprasegmental fonologi 

Ein suprasegmental fonologisk prosess er ein prosess som involverer meir enn eitt segment, dvs. meir enn ein lyd.

 Sørsamisk stavingsstruktur 

 Omlyd 

mini|Sørsamisk a-omlyd: jietedh -> jeata

Sørsamisk skil seg frå dei andre samiske språka ved at det ikkje har stadieveksling. Derimot har sørsamisk omlyd, dvs. rotvokalen varierer etter vokalen i bøyingssuffikset. T.d. er det omlyd føre komitativendinga -ine, slik at gåetie «hus» heiter göötine i komitativ. Omlyd er eit resultat av at stammevokalen (vokalen i den trykkletten stavinga i siste takt) påverkar rotvokalen (vokalen i trykktung staving i siste takt). Det er tre ulike omlydstyper: ie-omlyd, i-omlyd og
a-omlyd.

For a-omlyd vil stammevokalen a, som er ein låg vokal, føre til at rotvokalen vert lågare. T.d. vil verbet jietedh "å seie" få suffikset a i tredje person eintal. Denne a-en gjev opphav til a-omlyd, og rotvokalen ie blir endra til ea, vi får jeata.

Sørsamisk har 7 ulike omlydsrekkjer med 6 ulike kontekstar, eller stammevokalar. Dei tre stammevokalane e1, e2, e3 er i dag identiske (nemleg e), men blir historisk rekonstruert til ulike vokalar, og dermed halde separat i tabellen.

  1  2  3  4  5  6  7  kontekst A  i  e  u  ie  ae  åe  ue  + ie B  æ  a  å  ea  aa  åa  ua  + a C  æ  a  å  ea  aa  åa  (åa)  + oe D  i  a  o  ie  aa  åa  oe  + e1 E  y  o  o  yö  åå  åå  (åå)  + e2 F  i  i  u  ee  ee  öö  öö  + e3

Viss vi fyller inn med substantiv får vi denne tabellen (rad A, B, F har substantiva klihtie jeptsie buvrie sjiellie gaevlie gåetie njueslie, mens rad C, E viser substantiva ærhtjoe	bahtjoe rånhtjoe bearkoe baarmoe råafoe). Radene er organisert i ny rekkjefølgje for å få bøyingsformer av dei same orda attmed kvarandre.

   1  2  3  4  5  6  7  kontekst  gramm. form A  klihtie  jeptsie  buvrie  sjiellie  gaevlie  gåetie  njueslie   ie  nominativ  B  klæhtan  japtsan  båvran  sjeallan  gaavlan  gåatan  njuaslan  a  illativ F  klihtine  jiptsine  buvrine  sjeelline  geevline  göötine  njöösline  e3  komitativ tyding:berghylledummingstolpebuskrptkritikarhusdøgenikt    C  færhtjoe  bahtjoe  rånhtjoe  bearkoe  baarmoe  råafoe    oe  nominativ E  fyrhtjese  bohtjese  ronhtjese  byörkese  båårmese  rååfese    e2  illativ tyding:jente?fjellryggkjøttbratt fjellkantråafoe     

 Litteratur 

 Lorentz, Ove 1973: Towards a generative phonology of southern Lappish, Magistergradsavhandling allmenn språkvitenskap, Universitetet i Oslo.

Fonologi
Kategori:Fonologi etter språk
Kategori:Samisk grammatikk