Kantonar i Sveits

Kantonane i Sveits er delstatar i den føderale staten Sveits. Historisk og fram til midten av 1800-talet var kvar kanton i den daverande konføderasjonen ein suveren stat, med sin eigen hær og valuta; den noverande føderale strukturen vart etablert i 1848.

Ifølgje konføderasjonsgrunnloven av 1999, er det offisielt 26 kantonar. Ved val til det nedste kammeret (Ständerat) i konføderasjonsparlamentet og ved røysting over føderale initiativ, reknar ein talet på statar (Stände) til 23. Landområda Unterwalden, Appenzell og Basel vart kvar rekna for å vere halvkantonar. Omgrepet halvkanton er fjerna, men kantonane i dei nemnde områda har ei røyst der andre kantonar har to. Unterwalden består av Obwalden og Nidwalden, Appenzell av Appenzell Ausserrhoden og Appenzell Innerrhoden, mens Basel er sett saman av Basel-Stadt og Basel-Landschaft.

På 1500-talet bestod den sveitsiske konføderasjonen av tretten sjølvstyrte statar. Desse statane vart kalla kantonar (også Stand, før også Ort), og det fanst to ulike typar kantonar: Dei seks landkantonane og dei sju bykantonane. Sjølv om dei teknisk sett var ein del av Det tysk-romerske riket, hadde dei nærast vorte uavhengige da sveitsarane sigra over keisar Maximillian I i 1499. Sjølvstendet vart erkjent gjennom freden i Westfalen i 1648.

Fram til 1798 var dei seks landkantonane demokratiske republikkar, mens dei sju bykantonane var styrt av byråd. Men både land- og bykantonane var kontrollerte av små oligarki av rike og mektige borgarar. Mellom bykantonane var Zürich, Bern og Basel.

Kvar kanton har sin eigen grunnlov, lovgjevande forsamling, regjering og dømmande makt. Den lovgjevande forsamlinga er i alle kantonane eit eittkammerparlament, storleiken varierer mellom femtiåtte og to hundre representantar. Nokre få lovgjevande forsamlingar er generalforsamlingar (Landsgemeinden). Dei kantonale regjeringane består av anten fem eller sju medlemmer. For namn på institusjonane deira, sjå Liste over lovgjevande og utøvande makt i kantonane i Sveits.

Alle oppgåver som etter den sveitsiske grunnloven ikkje eksplisitt vedkjem konføderasjonen, er oppgåver som høyrer til kantonane. Kantonane bestemmer sjølv i kor stor grad kommunane skal kunne styre seg sjølv, noko som derfor varierer mykje. Storleiken på kantonane spenner vidt: frå berre 37 til 7 105 km²; folketalet varierer frå 14 900 til 1 244 400.

I kantonale saker, er det direkte demokratiet i form av generalforsamlingar (Landsgemeinde) no avgrensa til kantonane Appenzell Innerrhoden og Glarus. I dei andre kantonane blir dei demokratiske rettane uttrykt gjennom val. Sidan kantonen Jura vart oppretta i 1978 har det ikkje vorte oppretta nokon nye kantonar.

 Liste over kantonane 
Tabellen nedanfor listar opp kantonane i same rekkefølgje som i konføderasjonsgrunnloven.
Flagg Fork. Kanton Sidan HovudstadFolketal1 Areal2 Folke­tettleik3Tal på kommunar1 Offisielle språk 25px|center|Kantonflagg ZH  Zürich 1351 Zürich 1 228 600  1 729  701  171 tysk 25px|center|Kantonflagg BE  Bern/Berne 1353 Bern 947 100  5 959  158  399 tysk, fransk 25px|center|Kantonflagg LU  Luzern 1332 Luzern 350 600  1 493  233  107  tysk 25px|center|Kantonflagg UR  Uri 1291 Altdorf 35 000  1 077  33  20 tysk 25px|center|Kantonflagg SZ  Schwyz 1291 Schwyz 131 400  908  143  30 tysk 25px|center|Kantonflagg OW  Obwalden 1291 Sarnen 32 700  491  66  7 tysk 25px|center|Kantonflagg NW  Nidwalden 1291 Stans 38 600  276  138  11 tysk 25px|center|Kantonflagg GL  Glarus 1352 Byen Glarus 38 300  685  51  28 tysk 25px|center|Kantonflagg ZG  Zug 1352 Zug 100 900  239  416  11 tysk 25px|center|Kantonflagg FR  Fribourg/Freiburg 1481 Fribourg 239 100  1 671  141  242 fransk,  tysk 25px|center|Kantonflagg SO  Solothurn 1481 Solothurn 245 500  791  308  126 tysk 25px|center|Kantonflagg BS  Basel-Stadt [Basel by] 1501 Basel 186 700  37  5 072  3 tysk 25px|center|Kantonflagg BL  Basel-Landschaft [Landskapet Basel] 1501 Liestal 261 400  518  502  86 tysk 25px|center|Kantonflagg SH  Schaffhausen 1501 Schaffhausen 73 400  298  246  34 tysk 25px|center|Kantonflagg AR  Appenzell Ausserrhoden 1513 Herisau4 53 200  243  220  20 tysk 25px|center|Kantonflagg AI  Appenzell Innerrhoden 1513 Appenzell 15 000  173  87  6 tysk 25px|center|Kantonflagg SG  St. Gallen 1803 St. Gallen 452 600  2 026  222  90 tysk 25px|center|Kantonflagg GR  Graubünden/Grischun/Grigioni 1803 Chur 185 700  7 105  26  211 tysk, retoromansk, italiensk 25px|center|Kantonflagg AG  Aargau 1803 Aarau 550 900  1 404  388  232 tysk 25px|center|Kantonflagg TG  Thurgau 1803 Frauenfeld5 228 200  991  229  80 tysk 25px|center|Kantonflagg TI  Ticino 1803 Bellinzona 311 900  2 812  110  244 italiensk 25px|center|Kantonflagg VD  Vaud 1803 Lausanne 626 200  3 212  188  382 fransk 25px|center|Kantonflagg VS  Valais/Wallis 1815 Sion 278 200  5 224  53  160 fransk, tysk 25px|center|Kantonflagg NE  Neuchâtel 1815 Neuchâtel 166 500  803  206  62 fransk 25px|center|Kantonflagg GE  Genève 1815 Genève 414 300  282  1 442  45 fransk 25px|center|Kantonflagg JU  Jura 1979 Delémont 69 100  838  82  83 fransk 25px|center|Det sveitiske flagget CH Sveits  Bern  7 261 200 41 285  174  2 890tysk, fransk, italiensk, retoromansk

Fotnotea: 
1 Den 31. desember 2001  Nasjonalstatistikk  
2 km²  
3 per km²  basert på folketalet i 2000 
4 setet for regjeringa og parlamentet; setet for kantonsdomstolen er Trogen 5 setet for parlamentet er Frauenfeld og Weinfelden

Tobokstavsforkortingane for sveitsiske kantonar er mykje brukt, til dømes på bilskilt og i ISO 3166-2-kodar med prefikset «CH-» – til dømes CH-SZ for kantonen Schwyz.

 Bakgrunnsstoff 

 GeoPuzzle Set saman kantonar på eit sveitsisk kart
 Flagg, kart og kantonvåpen 

 *
Sveits
Sveits