Umesamisk

Umesamisk  er eit samisk språk i den uralske språkfamilien. Dei få talarane som er att bur i Sverige. Tidlegare vart det snakka også på norsk side. Umesamisk dannar i lag med sørsamisk den sørlege greina av dei samiske språka, desse to utgjer «sørsamisk i vidare forstand».

 Grammatikk 
Umesamisk har mindre stadieveksling enn dei nordlegare samiske språka. Derimot har umesamisk, saman med pitesamisk, det same omlydsfenomenet som det sørsamisk har.  Det umesamiske negasjonsverbet blir bøygd i tempus.

 Alfabet 

Det umesamiske alfabetet slik det står i ordboka til Henrik Barruk er, i rekkjefylgje, a, á, b, d, đ, e, f, g, h, i, ï, j, k, l, m, n, ŋ, o, p, r, s, t, ŧ, u, ü, v, y, å, ä, ö.
 Forskingshistorie 

Umesamisk vart skriftfesta på 1700-talet i form av det sydlapska bokspråket, ei skriftform som var i bruk til eit stykke inn på 1800-talet.

I perioden 1870-2011 vart det samla inn  eit stort umesamisk materiale. Den første generasjonen av innsamlarar var Jószef Budenz (1885, s. 120‑126; 1887, s. 7‑168) og K. B. Wiklund. På 1900-talet samla Axel Calleberg, Nils Moosberg,  Valter Jansson (sommaren 1936), Wolfgang Schlachter (Schlachter 1958), Gustav Hasselbrink, Olavi Korhonen (1970-talet), Juhani Lehtiranta, Björn Collinder (1943), Israel Ruong (1944, 1958) og Tryggve Sköld (1954, 1956, 1963) inn materiale. Florian Siegl og to umesamar, Aldor Stenvall och Henrik Barruk har også samla inn data.
Den sentrale publikasjonen for umesamisk var lenge Schlachter 1958 (den einaste forskaren som publiserte eige materiale). Lars-Gunnar Larsson sin monografi (Larsson 2012) baserer seg primært på Wiklunds, Callebergs og Moosberg sine samlingar Jf. Siegl 2017b, 2018..

Florian Siegl (2017b) anslår at det på ISOF finst meir enn 10000 sider upublisert umesamisk materiale, i tillegg kjem skriftleg materiale på DAUM og eit stort lydbandmateriale ved begge instituasjonar. Det skriftlege materialet er notert med det uralske fonetiske alfabetet, bortsett frå Jansson sitt materiale, som er notert med svenska landsmålsalfabetet.

 Ytre språkhistorie 
Umesamisk var det samiske språket som først vart skriftfesta, all litteratur skrive på samisk på 1600-talet vart skrive på umesamisk.  I 1738 publiserte den svenske presten Per Fjellström i Lycksele ei skildring av umesamisk grammatikk (Grammatica Lapponica) og ein svensk-umesamisk ordbok (Sueco-Lapponicum). Det  nye testamentet kom på umesamisk i 1755, og den første samiske bibelen, frå 1811, var også på umesamisk  Tat Ajles Tjalog (Den Heilage Skrift). Dette gjev umesamisk ein sentral posisjon i samisk språkhistorie.

Dei umesamiske områda låg mot sør og aust i svensk Sápmi, og var blant dei første som vart forsvenska under svensk ekspansjon nordover frå og med mellomalderen. Det tidlege skriftspråket vart dermed ikkje lenger brukt i publikasjonar frå attenhundretalet og framover. Etter dette gjekk det lang tid før umesamisk fekk eit offisielt skriftspråk. 

I 1999 foreslo det svenske sametinget eit offisielt umesamisk skriftspråk. Forslaget vart den 28. januar 2000 lagt fram for SN.United Nations Group of Experts on Geographical Names, Working Paper No. 66, Item 16 of the Provisional Agenda: Standardization in Multilingual Areas. 

Ein uoffisiell umesamisk ortografi vart lenge teke i bruk lokalt i Sverige, mellom dei av kommunane Umeå og Lycksele. Den 27. april 2010 vart denne ortografien godkjent av den samiske språknemnda Sámi giellalávdegoddi på eit møte i Karasjok.Samisk språknemnds plenumsmøte, Giellalávdegoddi, Sametinget, 27. april 2010 Den 26. februar 2014 vart han òg godkjent av Sametingets språknemnd i Umeå, og umesamisk vart dermed eit offisielt språk.Nils Johan Eira: Idag tar sametinget stilling til umesamisk, NRK Sápmi, 26. februar 2014Olle Kejonen, Karen Eira: Sametinget godkänner umesamiskan, Sverges radio/Ođđasat.se, 26. februar 2014. I praksis publiserer både dei sentrale styresmaktene og Sametinget likevel berre på tre samiske skriftspråk (sør-, lule- og nordsamisk)Jf. t.d. det svenske sametinget si side for samiskspråkleg innhald, og dei fleirspråklege sidene til Landsbygsdepartementet, departementet for samiske saker i Sverige..

Revitalisering

Etter Salminen 2007, som også Ethnologue siterer, er det berre ein handfull eldre som snakkar umesamisk. Det er likevel revitaliseringsarbeid undervegs. 

I 2008 vart den svenske språklæraren Henrik Barruk frå Storuman tildelt den nordiske språkprisen Gollegiella for arbeidet med å verne det umesamiske språket som eit levande språk. I Malå har det sidan 2001 vore undervist i sørsamisk, og sidan 2010 i umesamisk.

Musikkstudenten Katarine Barruk frå Storuman vart i 2012 utnemnd til «årets unge kunstnar» på festivalen Riddu Riđđu, etter å ha framført songane sine på umesamisk.

Hausten 2014 vert det byrja med ei lærarutdanning i umesamisk ved Umeå Universitet. Målet er å ha ferdigutdanna tre lærarar frå og med hausten 2016.

 Kjelder 

 Bakgrunnsstoff 

 Bibliografi 
 Glottolog: Bibilografi over umesamisk språkforsking

 Litteratur 
 Vitskapleg litteratur 
Larsson, Lars-Gunnar 2012: Grenzen und Gruppierungen im Umesamischen. 198 s. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag. (Veröffentlichungen der Societas Uralo-Altaica 83.) ISBN 978-3-447-06816-7.
 Salminen, Tapani 2007: Endangered languages in Europe. I: Matthias Brenzinger (red.)  Language diversity endangered Trends in Linguistics: Studies and Monographs 181; Berlin & New York: Mouton de Gruyter. 205–232.
 Schlachter, Wolfgang 1958: Lexica Societatis Fenno-Ugricae XIV. 1958. XIX + 294 p. Wolfgang Schlachter, Wörterbuch des Waldlappendialektes von Malå und Texte zur Ethnographie. 
 Siegl, Florian 2017a "Ume Saami : The forgotten language" i: Études finno-ougriennes 48. DOI 10.4000/efo.7106
 Siegl, Florian 2017b "Tryggve Sköld och umesamiskan : intryck från en oavslutad språkdokumentation" i: Norsk Lingvistisk Tidsskrift 35. 252–290
 Florian Siegl, « Reflections on Linguistic Fieldwork Within Moribund Speech Communities », Études finno-ougriennes [Online], 49-50 | 2018, Online since 23 January 2019, connection on 01 May 2019. URL : http://journals.openedition.org/efo/7615 ; DOI : 10.4000/efo.7615

 Revitalisert umesamisk 

 Barruk, Henrik 2018: Báhkuogirjjie. Ordbok. Ubmejesámien–dáruon | Dáruon–ubmejesámien. Umesamisk–svensk | Svensk–umesamisk.



Kategori:Samiske språk
*
Kategori:Språk i Sverige
Kategori:Einskildspråk