Aten

Aten, eller Athen, (gresk Αθήνα Athína) er hovudstaden i Hellas, og ligg sørvest i landet. Byen er den største i Hellas med om lag 2 650 000 innbyggjarar i byområdet, medan storbyområdet (Athen og Pireus) har rundt 3 100 000 innbyggjarar. Folketalet har vakse kraftig i dei siste tiåra, og Aten er prega av trafikkproblem og luftureining. I dag er den greske hovudstaden det 8. største storbyområdet i Europa. Storbyområdet er eit økonomisk, industrielt, politisk og kulturelt senter i Hellas. Byen er òg vorte eit handelssenter i EU. Sjølve byen har eit areal på 39 km², medan storbyområdet har eit areal på 412 km².

Aten var eit senter for kunst, kunnskap og filosofi, heimstad for Platon sitt akademi og Aristoteles sitt Lykeion. Aten var òg fødestad for Sokrates, Perikles, Sofokles og mange andre framståande filosofar, forfattarar og politikarar i antikken. Ofte vert byen kalla vogga til den vestlege siviliasjonenAthens Info Guide: History of Athens og fødestaden til demokratiet,BBC History on Greek Democracy hovudsakleg på grunn av det atenarane oppnådde kulturelt og politisk på 400- og 300-talet f.Kr.

Arva frå antikken er framleis godt synleg i byen, som ein kan sjå på dei mange antikke monumenta og kunstverka. Mest kjend av alle er Parthenon på Akropolis, som står som eit episk landemerke for den vestlege sivilisasjonen. Byen inneheld òg mange monument frå romersk og austeromersk tid.

Aten var vertsby for dei første moderne olympiske leikane i 1896, og 108 år seinare var dei igjen vertsby for sommar-OL.

Frå 2011 er Aten ein del av periferieininga Sentral-Aten i periferien Attikí.

 Historie 
mini|venstre|Utsikt over Aten frå Akropolis.
mini|venstre|Hefaisteion
Dei eldste spora av menneske i Aten er frå yngre steinalder. I bronsealderen oppstod eit meir organisert samfunn, ein del av den mykenske palasskulturen. Etter denne kulturen fall omkring 1200 f.Kr. følgde den mørke tidsalderen (om lag 1200 til 900 f.Kr). Det er frå denne perioden ein del spor etter aktivitet i Aten, men det ser ikkje ut til å ha vore eit samfunn som var organisert i noko særleg grad.

Byen byrja å vekse rundt 900 f.Kr. Fram til omkring 640 f.Kr. var Aten eit kongedøme med ei aristokratisk styreform. Atenarane la under seg Attika i denne perioden. Medan alle greske bystatar hadde kontroll over eit område rundt sjølve byen, skil Aten seg ut med eit særs stort territorium. Under tyrannen Peisistratos byrja byen å markere seg som eit sentrum for kunsthandverk og arkitektur.

I 510 f.Kr. fekk motstandarane av tyranniet hjelp frå Sparta (i dag Spárti) til å endre styreforma. Det atenske demokratiet var eit direktedemokrati med ei rekkje særpreg.

Sidan 558 f.Kr. hadde persarane drive ein gradvis ekspansjon. Persiske styrkar kom til det greske fastlandet i 490 f.Kr.. I løpet av krigen vart Aten omleira, og måtte evakuerast to gonger, men i 479 f.Kr. vart persarane slått ved Plataiai, og gav opp forsøket på å erobre Hellas.

Aten hadde vorte den dominerande bystaten i Hellas, noko som skapte uro i Sparta. Krigane mellom dei enda til slutt med Aten sitt nederlag, og då Filip II av Makedonia ekspanderte inn i Hellas, hadde ikkje atenarane sjans til å stå imot. Byen var i hans kontroll, og son hans, Aleksander den store, styrkte denne kontrollen.

Aten heldt fram å vere ein viktig by òg i hellenistisk tid, men var ikkje lenger ein sjølvstendig stat. Byen vart leiande på kultur og utdanning, og dei filosofiske skulane tiltrekte seg studentar frå store delar av den greske verda - og etter kvart òg den romerske.

Mellem 357 og 355 f.Kr. kriga Aten mot forbundsfellane Rhodos, Kos og Khios fordi dei reiv seg laus frå det andre attiske sjøforbundet.

Hellas vart innlemma i Romarriket i 86 f.Kr.. Aten fekk enno mindre påverknad politisk sett, men vart viktig som utdanningssenter. Paulus reiste mellom anna til Aten for å forkynne kristendommen, og Hellas vart eit av dei første områda Romarriket som tok til seg den nye trua. Dette markerer byrjinga på slutten for Aten som utdanningssenter, men det var ikkje før under keisar Justinian at det vart stengt, i 529.

Aten var i austromersk tid berre ein provinsby. Mange av kunstverka i byen vart flytta til Konstantinopel, og han vart plyndra fleire gonger utan å ha sjans til å stå imot. Frå 1204 til 1458 kjempa austromarane mot franske og italienske riddarar om kontroll over Aten og andre greske byar. Den franske La Roche-familien fekk tittelen Hertug av Aten. På 1300-talet herska katalanske og sicilianske adelsmenn i Aten.

Det osmanske riket erobra Aten i 1458. Dei gjorde mykje for å bevare dei antikke bygningane i byen, men nokre endringar vart gjort - Parthenon vart gjort om til moske. På 1600-talet gjekk venetianarane til åtak på byen, og i 1687 vart Parthenon øydelagd då ei kanonkule trefte eit ammunisjonslager i det gamle tempelet. Mykje av det som stod igjen etter stridane vart nytta som bygningsmateriale. Året etter sette tyrkarane byen i brann, og i 1778 bygde dei ein bymur av restar frå antikke monument.

Greske opprørarar erobra Aten i 1822 under den greske sjølvstendekrigen, men tyrkarane tok han tilbake i 1826. Dei heldt han til 1833, då dei måtte gje tapt for grekarane. Aten vart då hovudstad for Hellas. Byen var på det tidspunktet ikkje så mykje meir enn ei husklynge nedanfor Akropolis, der bydelen Plaka ligg i dag.
 Plassering og infrastruktur 
Stor-Aten har eit folketal på om lag 3,1 millionar, nesten ein tredjedel av folketalet i heile Hellas. Byen voks sterkt etter den andre verdskrigen, særleg fram til om lag 1980. Dette har medført stor forureining, eit problem som i dei seinare åra har ført til store investeringar i infrastruktur. Spesielt mykje vart gjort etter 1996, då Aten vart tildelt dei olympiske sommarleikane i 2004. Mykje av midlane til dette kom frå EU. Forureininga vart òg verre på grunn av klimaet, då temperaturinversjonar fører til at utslepp vert liggande som eit lok over byen.

Byen ligg på den sentrale sletta i Attikí, som grensar til fire fjell: Egáleo i vest, Párnitha i nord, Pendéli i nordaust og Ymittós i aust. Mot sørvest ligg Saroniabukta. Aten dekkjer i dag heile sletta, og kan i liten grad vekse utover på grunn av desse naturlege grensene.

Grunnen er steinete, og det er lite dyrkbar mark. Byen sitt naturlege og historiske sentrum er Akropolis, og det er i dette området ein òg finn dei eldste spor etter menneske. Det moderne sentrumet er Syntagmaplassen (Grunnlovsplassen), der parlamentet ligg.

Hamnebyen Pireus var opphavleg ein eigen by, men har vore innlemma i Stor-Aten.

 Turistattraksjonar 
Aten var eit turistmål allereie i antikken. Det er framleis dei antikke monumenta som trekk turistane. Forureininga og trafikkproblema som plagar byen gjer den elles ikkje til det ideelle reisemålet. Mykje har vorte gjort for å betre på dette, mellom anna ein kraftig opprusting av området rundt Akropolis. Store delar av området er no sperra for biltrafikk, noko som òg gjev litt meir vern mot forvitring av marmoren.
mini|venstre|Akropolis med Parthenon, tempelet til Atene.
Akropolis med Parthenon, Erekhteion og andre klassiske bygningar er dei viktigaste turistmåla. Rett utanfor inngangen ligg Areopagos, høgda der Folkedomstolen heldt til. Ved trappa opp på denne høgda står ei bronseplate med utdrag frå Apostelgjerningane til minne om Paulus si forkynning i Aten.

Nedanfor Akropolis ligg agoraen i Aten, som var torget i antikken. Dette er i dag eit arkeologisk utgravingsområde. På eit høgdedrag over agoraen ligg Hefaisteion, som vert rekna det best bevarte doriske tempelet i verda.

I nærleiken av Syntagmaplassen ligg Kallimarmaro stadion. Denne idrettsarenaen er frå antikken, og er særs grundig rekonstruert med tribunar i marmor etter dei originale måla. Det er plass til omkring 60 000 tilskodarar. Han har ei anna form enn den ein kan sjå på moderne anlegg - langsidene er langt lengre i forhold til kortsidene. Han vart nytta som hovudarena i dei første moderne olympiske leikane i 1896, men er i dag ikkje egna fordi utøvarane ikkje er vand til dei krappe svingane. Han vart i sommar-OL 2004 derfor berre nytta til avslutninga av maratonøvinga.

Det største museet i Aten er Det nasjonale arkeologiske museet. Her finn ein den største samlinga i verda av antikk gresk kunst. Andre populære museum er Benakimuseet og museet for kykladisk kunst.

Utanom dei antikke leivningane er Plaka den mest populære bydelen. Her finn ein Aten sitt vidkjende loppemarknad, og eit mylder av småbutikkar i dei tronge gatene. Mange av gatene er stengd for biltrafikk. Bydelen Psirri er populær for sine mange utestader.

Ein ny attraksjon i Aten er arenaene etter sommar-OL 2004.

 Infrastruktur 

Aten har lenge hatt eit metrosystem, med ei linje frå byen til Pireus. Metroen har vorte sterkt opprusta og fekk to nye linjer i samband med OL. Som i andre antikke byar har dette vore eit vanskeleg og dyrt arbeid, då ein heile tida støyter på leivningar av antikke bygningar. Ei av linjene går til flyplassen. I tillegg til metro er det både buss og trikk.

Eleftherios Venizelos lufthamn opna for trafikk i mars 2001. Denne erstatta den gamle Ellinikon lufthamn.

Det går motorvegar nordover mot Thessaloníki og vestover mot Korint. Sistnemnde held fram vidare både til Trípoli og Pátra.

 Lokalstyre 
mini|Plasseringa av kommunen Aten i periferien Attikí
Stor-Aten omfattar i dag 40 kommunar, fordelt på 35 i dei fire periferieiningane Sentral-Aten, Nord-Aten, Vest-Aten og Sør-Aten og fem i periferieininga Pireus. Den største er Aten kommune (gresk Δήμος Αθηναίων, Dímos Athinéon) i periferieininga Sentral-Aten, med vel 640 000 innbyggjarar. Den nest største er hamnebyen Pireus. Kvar av kommunane har ei vald rådsforsamling og ein borgarmeister.

Bydelar
Bydelane i byområdet til Aten er:
 Bydel  Kommune  Perifereieining  Folketal 2011Folketeljing 2011, revidert  Folketal 2021 Aten  Aten  Sentral-Aten  664 046  643 452 Peristéri  Peristéri  Vest-Aten  139 981  133 630 Kallithéa  Kallithéa  Sør-Aten  100 641  97 616 Glyfáda  Glyfáda  Sør-Aten  87 305  89 597 Ílio  Ílio  Vest-Aten  84 793  84 004 Khalándri  Khalándri  Nord-Aten  74 192  77 102 Ilioúpoli  Ilioúpoli  Sentral-Aten  78 153  76 730 Néa Smýrni  Néa Smýrni  Sør-Aten  73 076  72 853 Maroúsi  Maroúsi  Nord-Aten  72 333  71 830 Ájos Dimítrios  Ájos Dimítrios  Sør-Aten  71 294  71 664 Zográfou  Zográfou  Sentral-Aten  71 026  69 874 Egáleo  Egáleo  Vest-Aten  69 946  65 831 Paleó Fáliro  Paleó Fáliro  Sør-Aten  64 021  64 863 Néa Ionía  Néa Ionía  Nord-Aten  67 134  64 611 Ajía Paraskeví  Ajía Paraskeví  Nord-Aten  59 704  62 147 Petroúpoli  Petroúpoli  Vest-Aten  58 979  60 146 Výronas  Výronas  Sentral-Aten  61 308  59 134 Galátsi  Galátsi  Sentral-Aten  59 345  57 909 Iráklio  Iráklio  Nord-Aten  49 642  50 494 Kifisiá  Kifisiá Nord-Aten  47 332  48 700 Khaidári  Khaidári  Vest-Aten  45 642  45 987 Álimos  Álimos  Sør-Aten  41 720  43 174 Arjyroúpoli  Ellinikó-Arjyroúpoli  Sør-Aten  34 097  33 312 Vrilíssia  Vrilíssia  Nord-Aten  30 741  32 417 Áji Anárjyri  Áji Anárjyri-Kamateró  Vest-Aten  34 168  32 283 Kholargós  Papágou-Kholargós  Nord-Aten  30 840  31 304 Metamórfosi  Metamórfosi  Nord-Aten  29 891  30 174 Kamateró  Áji Anárjyri-Kamateró  Vest-Aten  28 361  29 179 Ajía Varvára  Ajía Varvára  Vest-Aten  25 550  26 759 Kesarianí  Kesarianí  Sentral-Aten  26 370  26 269 Moskháto  Moskháto-Távros  Sør-Aten  25 441  25 322 Néa Filadélfia  Filadélfia-Khalkidóna  Sentral-Aten  25 734  25 198 Melíssia  Pendéli  Nord-Aten  22 741  23 618 Dáfni  Dáfni-Ymittós  Sentral-Aten  22 913  23 431 Pévki  Lykóvrysi-Pévki  Nord-Aten  21 415  21 293 Néa Erythréa  Kifisiá  Nord-Aten  18 038  18 604 Ellinikó  Ellinikó-Arjyroúpoli  Sør-Aten  17 259  16 715 Távros  Moskháto-Távros  Sør-Aten  14 972  14 339 Papágou  Papágou-Kholargós  Nord-Aten  13 699  13 962 Néo Psykhikó  Filothéi-Psykhikó  Nord-Aten  10 137  10 671 Ymittós i Aten  Dáfni-Ymittós  Sentral-Aten  10 715  10 455 Néa Khalkidóna  Filadélfia-Khalkidóna  Sentral-Aten  9 822  9 760 Lykóvrysi  Lykóvrysi-Pévki  Nord-Aten  9 738  9 705 Psykhikó  Filothéi-Psykhikó  Nord-Aten  9 529  9 595 Filothéi  Filothéi-Psykhikó  Nord-Aten  7 302  7 370 Néa Pendéli  Pendéli  Nord-Aten  7 198  6 916 Ekáli  Kifisiá  Nord-Aten  5 889  5 574 Pendéli  Pendéli  Nord-Aten  4 851  5 076 Skaramagás  Khaidári  Vest-Aten  1 255  1 064

 Kjende personar frå Aten 
 Kong Konstantin II av Hellas
 Dronning Sofia av Spania

 Kjelder 

Bakgrunnsstoff

Kategori:Hovudstader i Europa
Kategori:Attikí
Kategori:Kommunar i Attikí
Kategori:Byar og tettstader i Attikí
Kategori:Sentral-Aten

Aten
Kategori:Greske periferihovudstader
Kategori:Greske prefekturhovudstader
Kategori:Byar i den greske antikken
Kategori:Vertsbyar for sommar-OL
Kategori:Europeiske kulturhovudstader