Gurmukhi

Gurmukhi (frå panjabi ਗੁਰਮੁਖੀ, ‘frå munnen åt guruen’) er eit skriftsystem som vart utvikla i Punjab på 1500-talet for å skrive sikh-skrifter
Sjølv om gurmukhi i utgangspunktet blir bruka til å skrive panjabi, så blir det òg bruka til andre språk, som sanskrit, sindhi og hindustanispråk.

Historie
mini|Mulmantraet skrive av guru Har Rai med lahndaskrift.
venstre|mini|Gurmukhiskrift i ei illuminert handskrift av Adi Granth frå rundt 1800.

Som dei fleste andre nordindiske skriftsystema stammar gurmukhi opphavleg frå brahmi. Utviklinga gjekk truleg gjennom guptaskrifta frå 300-talet av og sjaradaskrifta frå 700-talet av. Desse skriftspråka tok utgangspunkt i sanskrit, og blei brukt til litterære og religiøse tekstar. Samstundes blei lahnda, fleire skriftsystem for handels- og kvardagsbruk, utvikla i Punjab. Lahndaskrifta var tilpassa panjabi, men mangla vokalteikn. 

Gurmukhi blei i følgje sikhane sine overleveringar standardisert av guru Angad Dev på 1500-talet, slik at dei heilage sikh-tekstane kunne skrivast ned nøyaktig. Den heilage boka til sikhane, Guru Granth Sahib, er skriven med denne skrifta. Gurmukhi blei deretter ei mykje brukt skrift blant sikhane, og fekk offisiell status i Aust-Punjab. I pakistanske Vest-Punjab bruker ein derimot den urdubaserte skrifta sjahmukhi.

Bokstavar
Gurmukhi er ein abugida. Moderne gurmukhiskrift har 41 konsonantar («viandjanar»), ni vokalteikn («laga matra»), to nasaliseringsteikn («bindi» og «tippi») og eitt teikn som doblar lengda av ein kva som helst for konsonant («addak»). I tillegg blir fire samansetjingsformer bruka: Dei underordna variantane av dei tre bokstavane rara, haha og vava og ei halvform av yaiyya. Bruken av samansetjingsformene av vava og yaiyya er på sterkt vikande front i vår tid.

 Konsonantar 
Gurmukhialfabetet inneheld 35 grunnleggjande bokstavar. Dei første tre bokstavane skil seg ut ved at dei er basisteikn for vokalar. Av desse tre er berre bokstaven aira bruka åleine — sjå bolken om vokalar for å lesa meir om dette.

 Namn  Uttale Namn  Uttale Namn  Uttale Namn  Uttale Namn  Uttale ੳ  Ura       ਅ  Aira      ੲ  Iri       ਸ  Sussa     Sa ਹ  Haha      Ha ਕ  Kakka     Ka ਖ  Khukha    Kha ਗ  Gugga     Ga ਘ  Ghugga    Gha ਙ  Ungga     Nga ਚ  Tjutjaa   Tja ਛ  Tjhutjha  Tjha ਜ  Djuddja     Dja ਝ  Djhuddja    Djha ਞ  Yanza     Nja ਟ  Tainka    Tta ਠ  Thutha    Ttha ਡ  Dainga     Dda ਢ  Dhudda    Ddha ਣ  Nahnha    Nna ਤ  Tutta     Ta ਥ  Thutha    Tha ਦ  Duda      Da ਧ  Dhuda     Dha ਨ  Nunna     Na ਪ  Puppa     Pa ਫ  Phupha    Pha ਬ  Bubba     Ba ਭ  Bhubba    Bha ਮ  Mumma     Ma ਯ  Yaiyya    Ya ਰ  Rara      Ra ਲ  Lulla     La ਵ  Vava      Va ੜ  Rahrha    Rra

I tillegg til desse finst det seks konsonantar som blir laga ved det diakritiske teiknet «bindi» — ein prikk ved foten («pair») av konsonanten:

 Namn  Uttale ਸ਼  Sjusja pairín bindi  Sja ਖ਼  Khukha pairín bindi  Khha ਗ਼  Gugga pairín bindi   Ghha ਜ਼  Zuzza pairín bindi   Za ਫ਼  Fuffa pairín bindi   Fa ਲ਼  Lulla pairín bindi   Lla

Lulla pairín bindi vart lagt til gurmukhialfabetet relativt nyleg. Ein del kjelder reknar ikkje denne bokstaven som ein eigen bokstav.

 Vokalar 

Gurmukhi er oppbygd på liknande vis som andre brahmiskrifter: Alle konsonantar blir i utgangspunktet rekna som stavingar med konsonant + ein kort a-lyd. I praksis blir denne lyden apokopert sist i ordet og ofte òg i innlyd. Denne «ibuande vokalen» blir endra ved tilføying av ymse diakritiske teikn til grunnkonsonanten. I stavingar eller ord som byrjar med vokal tilføyer ein eitt av dei tre grunnteikna for vokalar og legg det diakritiske teiknet til dette teiknet.

 Vokal  Namn  IPA Uavh. Avh. med /k/ Bokstav  Unicode ਅ (ingen) ਕ Mukta     a    ਆ ਾ ਕਾ Kanna     ā   ਇ ਿ ਕਿ Sihari    i    ਈ ੀ ਕੀ Bihari    ī   ਉ ੁ ਕੁ Onkar     u    ਊ ੂ ਕੂ Dulankar  ū   ਏ ੇ ਕੇ Lavan     ē   ਐ ੈ ਕੈ Dulavan   ai   ਓ ੋ ਕੋ Hora      o    ਔ ੌ ਕੌ Kanuara   au  

Dei brotne sirklane representerer hovudkonsonanten. Vokalane blir alltid uttala etter konsonanten dei blir skrivne saman med. Slik er sihari alltid skriven til venstre for konsonanten men blir likevel uttala etter konsonanten.

 Vokaleksempel 
 Ord  Transkripsjon  Tyding ਆਲੂ  ālū  potet ਦਿਲ  dil  hjarta

 Gurmukhi i Unicode 

Unicode-området for gurmukhi er U+0A00 ... U+0A7F.  Bruk av Unicode for gurmukhi har berre nyleg (2005) byrja å bli vanleg. Mange nettstader brukar framleis før-Unicode-fontar som har gurmukhiteikn i det grunnleggjande ASCII-området.

    0  1  2  3  4  5  6  7  8  9  A  B  C  D  E  F A00   ਁਂਃ   ਅਆਇਈਉਊ            ਏA10ਐ      ਓਔਕਖਗਘਙਚਛਜਝਞਟA20ਠਡਢਣਤਥਦਧਨ   ਪਫਬਭਮਯA30ਰ   ਲਲ਼   ਵਸ਼   ਸਹ      ਼   ਾਿA40ੀੁੂ            ੇੈ      ੋੌ੍      A50                           ਖ਼ਗ਼ਜ਼ੜ   ਫ਼   A60                  ੦੧੨੩੪੫੬੭੮੯A70ੰੱੲੳੴ                                 

Sjå òg
Takri, eit nærskyld skriftsystem

 Bakgrunnsstoff 

 Punjabi Computing Resource Centre
 Saab - A free Unicode 4.0 OpenType Gurmukhi font
 Gurmukhi pseudo text generator 
 Free online Punjabi (Gurmukhi) lessons
 Learn Gurmukhi 
 Omniglot's guide to Gurmukhi
 Test for Unicode support in Web browsers
 Unicode script chart for Gurmukhi (PDF file)
 Introduction to Gurmukhi 

Kjelder
«Gurmukhi script» på engelsk Wikipedia
«Gurmukhi alphabet» (2007) i Encyclopædia Britannica Online  <http://search.eb.com/eb/article-9038566>

Kategori:Sikhisme
Kategori:Panjabi
Kategori:Indiske skriftsystem
Kategori:Ord frå panjabi