Budapest

Budapest er hovudstaden i Ungarn. Han blr rekna på same nivå som dei 19 fylka (vármegye) landet er delt inn i. Budapest er samstundes ein statistisk region i Ungarn og  inngår i storregionen Sentral-Ungarn. Opphavleg var heile Sentral-Ungarn éin region, men han er seinare delt opp i dei to regionane Budapest og Pest fylke.

Namnet er sett saman av namna på to byar, Buda og Pest, som ligg på kvar si side av elva Donau. Byen breier seg over eit areal på vel 500 kvadratkilometer. På Buda-sida ligg Gellert-berget med citadellet, borghaugen med det gigantiske slottskomplekset og bydelen bak Matthias-kyrkja. På den flate Pest-sida ligg parlamentet, forretningar og administrasjonsbygningar, dei praktfulle hovudgatene og dei store bustadkvartera. Byen hadde 1,7 millionar innbyggjarar i 2007.

 Historie 
Romarane grunnla byen Aquincum omkring år 89 evt., der ein keltisk by tidlegare hadde lege. Frå år 106 til 300-talet var Aquincum hovudstaden i den romerske provinsen Pannonia. Contra Aquincum (eller Trans Aquincum) var det noverande Pest.

Omkring år 900 kom magyarane, forfedrane til dei moderne ungararane, til
området. I mellomalderen vart dei to byane Buda og Pest viktige. Buda vart sete for eit kongeleg slott i 1247, og i 1361 vart byen hovudstad i Ungarn. Pest vart øydelagd av mongolane i 1241, men vart fort oppattreist.

Det osmanske riket si erobring av Ungarn på 1500-talet avbraut veksten til byane: Pest fall til osmanane i 1526 og Buda fall 15 år seinare. Buda vart hovudstad for ein osmansk guvernør, medan Pest vart forlaten inntil habsburgarane tok seg inn byen i 1686.

Det var Pest, heimstad for administrasjon sidan 1723, som voks snøggast på 1700- og 1800-talet. I 1800 var Pest større enn Buda og Óbuda til saman. Folketalet til Pest 20-dobla seg på 1800-talet til 600 000, medan folketalet til Buda og Óbuda berre var 4 gonger større i 1900 enn i 1800.

Samanslåinga av dei tre byane under éi kommunal leiing, først gjennomført av den revolusjonære ungarske regjeringa i 1849, men endra tilbake av den habsburgske leiinga, vart til slutt slått fast av den ungarske kongelege regjeringa, etablert under den austerriksk-ungarske Ausgleich i 1867. Folketalet i den nye byen, Budapest, voks 7 gonger i storleik frå 1840 til 1900 til 730 000. Budapest var ein retteleg imperial by, ved at byen var hovudstad i den ungarske delen av Austerrike-Ungarn. Den ungarske regjeringa var ein viktig styringsreiskap for keisarriket. Mange av dei største bygningane i byen stammar frå 1800-talet

I løpet av 1900-talet voks folketalet særleg i forstadene. Folketalet i Újpest dobla seg frå 1890 til 1910 og Kispest firedobla seg frå 1900 til 1920, fordi det meste av industrien i landet vart lagt til byen. Landet sine store menneskelege tap i første verdskrigen og Ungarn sine tap av store landområde i 1920 var berre mellombelse problem. Byen var no hovudstad i eit mindre, men sjølvstendig land.

Omkring ein tredel av Budapest sine 200 000 jødar døydde i andre verdskrigen etter Tyskland sin okkupasjon i 1944. Budapest vart kraftig øydelagd under den sovjetiske omleiringa i 1944. Byen kom på fote att i 1950- og 1960-åra under den kommunistiske regjeringa, og vart delvis eit utstillingsvindauge for framvising av regjeringa sin meir pragmatiske politikk frå og med 1960-åra. Sidan 1980-åra og kommunismens fall har byen, som heile landet, vore ramma av fråflytting.

 Bydistrikt 
Budapest er administrativt delt inn i 23 bydistrikt (kerület):

 Bydistrikt   Ungarsk namn  Areal(km²)  Innbyggjarar(2022)  Del av Bydistrikt 1  I. kerület  Budavár  3,41  23 685  Buda Bydistrikt 2  II. kerület  –  36,34  86 567  Buda Bydistrikt 3  III. kerület  Óbuda–Békásmegyer  39,70  124 746  Buda Bydistrikt 4  IV. kerület  Újpest  18,82  94 391  Pest Bydistrikt 5  V. kerület  Belváros-Lipótváros  2,59  21 931  Pest Bydistrikt 6  VI. kerület  Terézváros   2,38  35 441  Pest Bydistrikt 7  VII. kerület  Erzsébetváros   2,09  48 943  Pest Bydistrikt 8  VIII. kerület  Józsefváros  6,85  70 048  Pest Bydistrikt 9  IX. kerület  Ferencváros  12,53  59 588  Pest Bydistrikt 10  X. kerület  Kőbánya  32,49  75 628  Pest Bydistrikt 11  XI. kerület  Újbuda  33,49  141 090  Buda Bydistrikt 12  XII. kerület  Hegyvidék  26,67  57 295  Buda Bydistrikt 13  XIII. kerület  –  13,44  122 973  Pest Bydistrikt 14  XIV. kerület  Zugló  18,13  118 705  Pest Bydistrikt 15  XV. kerület  Rákospalota-Pestújhely-Újpalota  26,94  77 091  Pest Bydistrikt 16  XVI. kerület  –  33,51  73 270  Pest Bydistrikt 17  XVII. kerület  Rákosmente  54,82  84 922  Pest Bydistrikt 18  XVIII. kerület  Pestszentlőrinc-Pestszentimre  38,60  99 400  Pest Bydistrikt 19  XIX. kerület  Kispest  9,38  56 507  Pest Bydistrikt 20  XX. kerület  Pesterzsébet  12,19  63 512  Pest Bydistrikt 21  XXI. kerület  Csepel  25,75  70 442  Csepel Bydistrikt 22  XXII. kerület  Budafok-Tétény  34,25  56 534  Buda Bydistrikt 23  XXIII. kerület  Soroksár  40,77  22 633  Pest Sum 525,14 1 685 342 

Margaretøya inngjekk tidlegare i bydistrikt 13, men blir no administrert direkte av Budapest kommune som friareal.

 Historiske folketal 

 1800: 54 200 innbyggjarar
 1830: 102 700
 1850: 178 000
 1880: 370 800
 1900: 733 400
 1925: 957 800
 1985: 2 000 007

Folketalet i bydistrikta ved dei siste folketeljingane:

   Folketal 2001  Folketal 2011  Folketal 2022 Bydistrikt 1  25 914  24 158  23 685 Bydistrikt 2  92 520  87 744  86 567 Bydistrikt 3  131 605  126 478  124 746 Bydistrikt 4  103 492  98 284  94 391 Bydistrikt 5  28 948  25 210  21 931 Bydistrikt 6  44 137  38 319  35 441 Bydistrikt 7  64 137  56 093  48 943 Bydistrikt 8  81 787  76 250  70 048 Bydistrikt 9  62 995  61 553  59 588 Bydistrikt 10  80 852  80 978  75 628 Bydistrikt 11  144 441  143 165  141 090 Bydistrikt 12  61 763  57 709  57 295 Bydistrikt 13  114 353  119 057  122 973 Bydistrikt 14  123 510  127 010  118 705 Bydistrikt 15  85 232  79 645  77 091 Bydistrikt 16  71 028  71 180  73 270 Bydistrikt 17  79 989  84 381  84 922 Bydistrikt 18  96 353  98 499  99 400 Bydistrikt 19  63 810  59 055  56 507 Bydistrikt 20  65 295  64 358  63 512 Bydistrikt 21  80 982  75 055  70 442 Bydistrikt 22  52 548  53 704  56 534 Bydistrikt 23  20 697  21 155  22 633 Budapest 1 777 921 1 729 040 1 685 342

Merknader

 Referansar 

 Bakgrunnsstoff 



Kategori:Hovudstader i Europa
Kategori:Byar i Ungarn
Kategori:Byar ved Donau