Tsjuvasjisk

Tsjuvasjisk  er språket til tsjuvasjane (ikkje å forveksle med tsjuvanarane, som held til i det nordaustlege Sibir) og det offisielle språket i den tsjuvasjiske republikken i Sentral-Russland. Det er det einaste levande førbulgarske språket i den tyrkiske språkfamilien.

Ved folketeljinga i 2010 var det 1 043 000 menneske som snakka tsjuvasjisk i Russland, ned frå 1 325 000 i 2002. Eit anslag frå 1993 var på 1 774 000 menneske.

mini|høgre|Wikipedia-logoen på tsjuvasjisk

 Skrift 
Tsjuvasjisk blir skrive med det tsjuvasjiske alfabetet, som er eit kyrillisk alfabet avleidd av det russiske. Tsjuvasjisk har likevel brukt mange ulike skriftsystem, frå ei runeskrift i før-islamsk tid, til det arabiske alfabetet, til tsjuvasjane slutta å skriva etter å ha blitt invaderte av mongolane.

Det moderne skriftspråket blei skapt av I. Ja. Jakovlev i 1873. Det blei revidert i 1938, og i dag blir den reviderte forma brukt.

 Fonologi 

 Segmental fonologi 
Konsonantane i tsjuvasjisk er (med kyrilliske bokstavar i parantes): /p/ (п), /t/ (т), /k/ (к), /t͡ɕ/ (ч), /s/ (с), /ʂ/ (ш), /ɕ/ (ҫ), /χ/ (х), /ʋ/ (в), /m/ (м), /n/ (н), /l/ (л), /r/ (р), /j/ (й).

Tsjuvasjisk har åtte vokalfonem. Krueger (1961) sett dei opp i eit system tilsvarande det for tyrkisk:

  Fremre  Bakre  Urunda  Runda  Urunda  Runda Høg  ⟨и⟩  y ⟨⟩   ⟨ы⟩   ⟨у⟩ Låg  ⟨е⟩   ⟨ӗ⟩   ⟨а⟩   ⟨ӑ⟩

 Suprasegmental fonologi 

Tsjuvasjisk har, som dei fleste andre tyrkiske språk, vokalharmoni. I tsuvasjisk har suffiksa to versjonar, ein med fremre vokalar, og ein med bakre vokalar. Vokalane i tabellen ovanfor står altså parvis til kvarandre. Lokativ er dermed bakre -ta eller fremre -te, alt etter rotvokalen i stammen: Шупашкарта (Tsjeboksjary.Lok) vs. килте "heime (heim.Loc)".

 Morfologi 

 Pronomen 

 Nominativ Objektiv Lokativ eg эпĕ (эп) мана манпа du эсĕ (эс) сана санпа han, ho det вăл уна унпа vi эпир пире пирĕнпе dokker эсир сире сирĕнпе dei вĕсем вĕсене вĕсемпе

 Syntaks 

Tsjuvasjisk er, som dei andre tyrkiske språka, og som nabospråket marisk, eit SOV-språk. I komplekse verbkonstruksjonar kjem hjelpeverbet til slutt.

Nominalfrasen har rekkjefølgja Genitiv / Determinativ - adjektiv - substantiv(-possessivsuffiks).

Tsjuvasjisk har postposisjonar.

 Leksikon 

 Talord 

 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 нуль пĕрре, пер иккĕ виççĕ тăваттă пиллĕк улттă çиччĕ саккăр тăххăр вуннă 11 20 30 40 50 60 70 80 90 100 1000 вунпĕр çирĕм вăтăр хĕрĕх аллă утмăл çитмĕл сакăрвуннă тăхăрвуннă çĕр пин

Årstal blir skrive rett fram: 1926 — пин те тăхăр çĕр çирĕм улттă.

 Litteratur 
Om lag samstundes som ein sette i gang å laga eit tsjuvasjisk skriftspråk, tok ein òg til å interessera seg for den munnlege litteraturen til tsjuvasjane. Mange forskarar samla og gav ut noko av dette materialet, som vidare inspirerte andre til å skriva ny tsjuvasjisk litteratur. Arşurri (Visdomskogen) av M.F. Fjodorov blir sett på som utgangspunktet for den moderne skjønnlitteraturen på språket. Ein annan viktig milepåle var den fyrste avisa på språket, Hibar (Nyhende) som kom ut første gongen i 1905. To år seinare blei avisa stoppa av tsaren, men den tsjuvasjiske målreisinga var alt i rørsle.

 Målføre 
Språket har to hovuddialektar, virjal eller over-tsjuvasjisk og anatri, eller neder-tsjuvasjisk. Det litterære språket bygger på den nedre dialekten.

Tsjuvasjisk er blitt påverka av finsk-ugrisk og tatarisk. Det har òg mange lånord frå russisk, marisk, persisk og arabisk.

 Kjelder 

Kategori:Tsjuvasjia

Kategori:Språk i Russland
Kategori:Tyrkiske språk
Kategori:Einskildspråk