Tyrkiske språk

mini|høgre|300px|Land og autonome område der tyrkiske språk har offisiell status

Tyrkiske språk er ei gruppe av minst 35 språkDybo A.V., Chronology of Türkic languages and linguistic contacts of early Türks , Moskow, 2007, p. 766 som vert snakka av om lag 2,5 % av menneskeslekta. Talarar av tyrkiske språk finst frå Middelhavet og Søraust-Europa i vest til Sibir og vestlege Kina i aust.

Av språkhistoriske grunnar vert språkfamilien delt inn i to grupper, tsjuvasjisk (ofte kalla den bolgarske greina av dei tyrkiske språka) på den eine sida, og alle dei andre tyrkiske språka på dei andre. Skilnadene dei to gruppene i mellom er framfor alt fonologisk, det er råd å rekonstruere alle andre tyrkiske språk enn tsjuvasjisk til same urspråk. 
Dei tyrkiske språka er svært like kvarandre. Etter at Sovjetunionen braut saman har Tyrkia byrja å sende TV-sendingar via satellitt inn i dei tyrkisktalande områda i Sentral-Asia.

I lag med dei mongolske og tungusiske språka dannar dei tyrkiske språka den altaiske språkgruppa. Det ligg ikkje føre noko god rekonstruksjon av det altaiske urspråket, så denne genetiske språkfamilien er omstridd. Tidlegare forskarar ville inkludere uralske språk i same språkgruppe, til ein ural-altaisk språkfamilie. Denne teorien har i dag lita støtte: Tilhengjarar av sikre språkfamiliar avviser den, medan tilhengjarane av overgripande språkfamiliar vil sjå ural-altaisk som del av ein større eurasiatisk språkfamilie.

mini|300px|Fordeling av talarar for dei ulike tyrkiske språka

 Skriftspråk 
mini|venstre|Tyrkisk innskrift i Kirkuk med arabiske og latinske bokstavar.
Dei fleste tyrkiske språka har ein lang munnleg tradisjon, og fekk fyrst eigne skriftspråk frå 1800-talet av. Det finst likevel innskrifter på gamaltyrkisk allereie frå 700-talet, Orkhon-innskriftene. Tsjagatai, eit felles skriftspråk for ulike tyrkiske språk, blei utvikla på 1400-talet.Boeschoten 1998

Det osmanske riket brukte ein variant av det perso-arabiske alfabet, og dei fleste tyrkiske språka vart skrivne med arabiske bokstavar fram til fyrste halvpart av 1900-talet. Etter det osmanske riket braut saman gjennomførte Kemal Atatürk ei skriftspråkreform, og innførte det latinske skriftspråket vi kjenner i dag. Dei austlege tyrkiske språka var eitt skriftspråk fram til konsolideringa av sovjetmakta på 1920-talet, då det vart laga latinskbaserte skriftspråk for alle dei tyrkiske språka. Desse vart skift ut med kyrillisk-baserte skriftspråk i samband med det sovjetiske skiftet i språkpolitikken frå 1937.

 Grammatikk 
Dei tyrkiske språka er agglutinerande språk som uttrykkjer grammatiske former ved hjelp av suffiks.
Dei grammatiske strukturane er svært like frå språk til språk, sjølv om jakutisk og tsjuvasjisk skil seg ut. Språka har ei rekkje verbalkategoriar som blir uttrykte gjennom suffiks. Dei har få kasus og ingen genus («kjønn»).Johanson og Csató 1998

 Ordforråd 

Dette er eit oversyn over etymologisk beslekta ord i dei ulike tyrkiske språka.languages Turcic languages på engelsk wikipedia.

sams meiningGammaltyrkiskTyrkiskAserbajdsjanskTurkmenskTatarskKasakhiskKirgisiskUsbekiskUiguriskJakutiskTsjuvasjisklydavazavazavazavazawazavazavazavazavazavazavazmoranaanne/anaanaeneanaanaeneonaanaannesonoguloğuloğuloğulul, uğıluluulo'giloghuluolyvăl, ulmanner(kek)er(kek)er(kək)/kişierkeki̇rer(kek)erkekerkakererar/arşçinjentekyzkızqızgyzqızqızkızqizqizky:shĕrpersonkişikişi/şahısşəxskişi/şahskeşekisikishikishikishikihişçinbrurkelingelingəlingelinkilenkelinkelinkelinkelinkylynkinsvigermorkaynanaqaynanagayın eneqayın anaqayın enekayneneqayın onaqeyinanahun'amakroppsdelarhjarteyürekyürekürəkýürekyöräkjürekjürökyurakyüreksüreqčĕreblodqankanqanga:nqanqankanqonqanqa:njunhovudbašbaşbaşbaşbaşbasbashboshbaşbaspuśhårqılkılqılqylqılqılkılqilqilkılaugeközgözgözgözküzközközko'zközkoskuśaugevippekirpikkirpikkirpikkirpikkerfekkirpikkirpikkiprikkirpikkirbi:hărpăkøyrequlqaqkulakqulaqgulakqolaqqulaqkulakquloqqulaqgulka:khălhanaseburunburunburunburunborınmurınmurunburunburunmurunarmqolkolqolgolqulqolkolqo'lqolhul/holhandel(ig)eləlelalaqanalakanili:alăfingerbarmakparmakbarmaqbarmakbarmaqbarmaqbarmakbarmoqbarmaqpürne/porn'anegltyrnaqtırnakdırnaqdyrnaqtırnaqtırnaqtyrmaktirnoqtirnaqtynyraqčĕrneknetizdizdizdy:zteztizetizetizzatiztüsäχčĕrpuśśileggbaltyrbaldırbaldırbaldyrbaltırbaldırbaltyrboldyrbaldirballyrpılfotadaqayakayaqaýakayaqayaqayakoyoqayaqataquramageqarynkarınqarıngarynqarınqarınkarynqorinqerinqarynhyrămdyrhestatatatatatatatotatatutkvegsiyirinek/sığırinək/sığırsygyrsıyırsïırsıyırsigirsiyirinaχvılehhundyti̇t/köpeki̇titetïtitit/ko'ppak/kuchukitytjytăfiskbalyqbalıkbalıqbalykbalıqbalıqbalıkbaliqbeliqbalykpulălusbitbitbitbitbetbïtbitbitpitbytpyjtă/put'ăandre substantivhusuyevevöýöyüyüyuyuyav*teltotagotağ/çadırotaq/çadırotagotawboz üyo'toq/chodirotaqotu:vegyolyolyolyo:lyuljoljolyo'lyolsuolśulbruköprüqköprükörpüköpriküperköpirköpüröko'prikkövrükkürpekĕperpiloqokoxokuqoqoko'qoqoχuhăeldotod/ateşodotutototo'totuotvut/votoskekülkülkülkülkölkülkülkulkülkülkĕlvatnsuvsususuwsususuusuvsuuišyv/šuskip, båtkemigemigəmigämiköymäkemekemekemakemekimĕinnsjøkölgölgölkölkülkölkölko'lkölküölkülĕsol/dagkünešgün(eş)gün(əş)günkönkünkünkunkünkünkuncloudbulutbulutbuludbulutbolıtbultbulutbulutbulutbylytpĕlĕtstjerneyulduzyıldızulduzýyldyzyoldızjuldızjıldızyulduzyultuzsulusśăltărjordtopraqtopraktorpaqtopraktufraqtopıraqtopuraktuproqtupraqtoburaχtăpraåsryggtöpütepetəpədepetübä   töbetöbötepatöpetöbötüpĕtre/skogyağacağaçağacagaçağaçağaşjygachyog'ochyahachjyvăśgud (tengri)tengritanrıtanrıtaňrytäñretäñiriteñirtangritengritanaratură/torăhimmel, blåkökgökgöygökkükkökkökko'kkökküöqkăvak/koakadjektivlanguzunuzunuzunuzynozınuzınuzunuzunuzunuhunvărămnyyanyyeniyeniyanyyañajañajañıyangiyengisanaśĕnĕfeitsemizsemiz/şişmankökələnsemizsimezsemizsemizsemizsemizemissamărfulltoludoludoludo:lytulıtolıtoloto'latoluqtolorutullikvitaqakağakaqaqakoqaqsvartqarakaraqaragaraqaraqarakaraqoraqaraxarahuraraudqyzylkızılqızılgyzylqızılqızılkızılqizilqizilkyhylhĕrlĕtal1birbirbirbirberbirbirbirbirbi:rpĕrre2ekii̇kii̇kiikii̇keekiekiikkiikkiikkiikkĕ4törtdörtdörddö:rtdürttörttörtto'rttörttüörttăvattă7yetiyediyeddiyedicidejetijetiyettiyettisetteśiččĕ10ononono:nunonono'nonuonvunnă/vonnă100yüzyüzyüzyüzyözjüzjüzyuzyüzsü:sśĕrGammaltyrkiskTyrkiskAserbajdsjanskTurkmenskTatarskKasakhiskKirgisiskUsbekiskUiguriskJakutiskTsjuvasjisk

 Liste over tyrkiske språk 
 Tyrkiske språk
 tsjuvasjisk
 sørtyrkiske språk
 khalajisk
 gagausisk
 tyrkisk
 turkmensk 
 aserbajdsjansk 
 quashkaisk 
 austtyrkiske språk
 uigurisk
 usbekisk
 salarisk
 nordvesttyrkiske språk (kiptjakisk)
 basjkirsk
 karachaysk
 karaimsk
 kumyksk
 tatarsk
 barabask
 krimtatarsk
 nogaisk
 karakalpakisk
 kasakhisk
 kirgisisk
 nordtyrkiske språk
 jakutsk
 dolgansk
 khakassisk
 altaisk
 nordaltaisk
 tsjulymsk
 shorisk
 tuvinsk
 karagassisk

 Referansar 

 Litteratur 
 Boeschoten, Hendrik 1998. Chagatay i: Johanson og Csató (red.) 1998. s. 166-179.
 Boeschoten, Hendrik & Lars Johanson. 2006. Turkic languages in contact. Turcologica, Bd. 61. Wiesbaden: Harrassowitz. ISBN 3-447-05212-0
 Clausen, Gerard. 1972. An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Oxford: Oxford University Press.
 Deny, Jean et al. 1959-1964. Philologiae Turcicae Fundamenta. Wiesbaden: Harrassowitz.
 Johanson, Lars & Éva Agnes Csató (red.). 1998. The Turkic languages. London: Routledge. ISBN 0-415-08200-5.
 Johanson, Lars. 1998. «The history of Turkic». Johanson & Csató, pp. 81–125. 
 Johanson, Lars. 1998. «Turkic languages». Encyclopaedia Britannica. CD 98. Encyclopaedia Britannica Online, 5. sept. 2007.
 Menges, K. H. 1968. The Turkic languages and peoples: An introduction to Turkic studies. Wiesbaden: Harrassowitz.
 Öztopçu, Kurtuluş. 1996. Dictionary of the Turkic languages: English, Azerbaijani, Kazakh, Kyrgyz, Tatar, Turkish, Turkmen, Uighur, Uzbek. London: Routledge. ISBN 0-415-14198-2
 Samoilovich, A. N. 1922. Some additions to the classification of the Turkish languages. Petrograd. 
 Schönig, Claus. 1997-1998. «A new attempt to classify the Turkic languages I-III». Turkic Languages 1:1.117–133, 1:2.262–277, 2:1.130–151.
 Starostin, Sergei A., Anna V. Dybo, and Oleg A. Mudrak. 2003. Etymological Dictionary of the Altaic Languages. Leiden: Brill. ISBN 90-04-13153-1

 *
Kategori:Språkfamiliar
Kategori:Altaiske språk
Kategori:Utvalde artiklar 2014