Romani rakkripa

Romani rakkripa eller romani, òg kalla norsk romani, svensk romani, skandoromani, rodi, rotipa eller reisandespråk, er eit språk med hovudsakleg skandinavisk grammatikk og indisk-basert ordforråd som tradisjonelt blir bruka av romanifolket (reisande, taterar, romanoar, romanisæl) i det vestlege Sverige, på Austlandet og i Trøndelag. Romani rakkripa er i Noreg definert som eitt av dei nasjonale minoritetsspråka.

Sett som eit romanispråk høyrer romani rakkripa til dei nordlege romanispråka i lag med m.a. finsk romani, sintiromani, dei tre andre greinene er valakisk romani, sentralromani og balkanromani.For ei klassifisering, sjå romanispråk og ev. Glottolog sitt oversyn over romanispråk 
 Ordtilfang 
Norsk  Romani  Opphavsspråk ein  jikk  ek (hindi) to  dy  do (hindi) tre  trinn  tīn (hindi) fire  sjtar cār (hindi)  fem  pansj  pāṃc (hindi) seks  sinkus  ?  sju  efta  häft (farsi) el.epta (gresk) åtte  åkta  okhto (gresk) ni  enja  ennea (gresk) ti  desj,dypansj  das (hindi)do (hindi)+ pāṃc (hindi) jord  pu  bhūmi 'jord' (gamalindisk)  stor  baro  vaḍrā 'stor' (gamalindisk) fole  kuro  ghoṛā 'hest' (gamalindisk) vatn  pani  pānīya (gamalindisk) mykje  butt  bahut (hindi) Gud  Devel  dev (hindi)  Gud  Adonai  Adonáj (hebraisk) flott, stolt  buno  buono (italiensk)  bok  libri  libre (fransk)  kvit  blank  blanc (fransk)  åleine  alonum  alone (engelsk)  gata  stråtan  straat (nederlandsk)  vegg  vanta  Wand (tysk)  elv  flussa  Fluß (tysk)  vente  bidra  bide (skandinavisk) 
Ordtilfanget i romani ber sterkt preg av historia til romanifolket. Kjernen av ordtilfanget kjem frå dei indoariske språka kring Panjab i Pakistan og det nordvestlege India. Mange ord liknar på dei tilsvarande orda i hindi — slik som tala frå ein til fem. Andre vesentlege kjelder er gresk, slaviske språk, romanske språk og germanske språk. Det finst òg enkelte hebraiske og finske ord i romani.

Mange ord som er innlånte frå skandinavisk er omforma med suffiks som -(d)ra, -us, -is og liknande.

Ordtilfanget i romani er presentert i Ordliste for skandoromani.

 Grammatikk 
Grammatikken står i sterk motsetnad til ordtilfanget i romani rakripa; både syntaksen (setningsoppbyggjinga) og morfologien (systemet av bøyingsendingar) er i det store og heile av sentralskandinavisk type.

 Morfologi 

 Substantiv 
Ubundeeintal  Bundeeintal  Ubundefleirtal  Bundefleirtal divus (‘dag’)  divusen  divusar  divusane bakro (‘sau’; ‘bekre, vêr’)  bakroen  bakroar  bakroane
Substantiva i romani tek vanlegvis -(a/e)r i ubunde fleirtal, og dei har etterhengd bunden artikkel som i dei fleste nordgermanske språka og målføra. Endingsvokalen i ubunden form blir halden i bøygde former. Typiske endingsvokalar er hankjønnsendinga -o og hokjønnsendinga -i.

Avleiingsendingar inkluderer -ipa (rakra = ‘tala’, rakripa = ‘språk’, ‘tale’; nak = nase, nakkipa = ‘snus’) og -ar (tradra = ‘reise’, tradrar = ‘bil’).

 Verb 
Inf.  Pres.  Pret.  Perf. dikka (‘sjå’)  dikkar  dikka  kammar dikka jia (‘syngje’)  jiar  jia  kammar gia ja (‘gå’)  jar  jadde  kammar jadd
Verba har oftast a-infinitiv på romani. Dei fleste verba blir bøygde som nynorsk kasta. Einstavingsverb blir oftast bøygde om lag som nynorsk ha. Perfektum blir oftast danna med hjelpeverbet kamma (ha). Mange verb, inkludert ord frå germanske språk, har suffikset -(d)ra: bidra (vent), bodra (bu), dindra (tena), dragra (draga, reise).

 Syntaks 
Den grunnleggjande setningsbygnaden i romani er stort sett av SVO-type (Subjekt-Verb-Objekt): Vårsnus rakrar romani (SVO) svarar ordrett til «Vi talar romani». Ved tilføying av adverb først i setninga får vi, som i all skandinavisk, reverseringa SV > VS:  Ninna rakrar vårsnus romani (AVSO) «No talar vi romani.»

Kjelder

 Litteratur 
 Hancock, Ian: «The Social and Linguistic Development of Scandoromani» , i Language Contact: Theoretical and Empirical Studies. Berlin: Mouton de Gruyter, 1992.
 Hyltenstam, Kenneth (red.): Sveriges sju inhemska språk : ett minoritetsspråksperspektiv. Lund (Studentlitteratur), ca 1999. (366 s. : ill.) ISBN 91-44-00777-9 (hf.) 
 Iversen, Ragnvald: The Romany language in Norway. (Skrifter / utgitt av det Norske videnskapsakademi i Oslo. II. Historisk-filosofisk klasse ; 1944:3 1) 1944. (275 s.)
 Karlsen, Hermann: Romani-norsk ordbok. Fredrikstad (Stiftelsen Roma), 2000. (90 s.; ill.) 
 Karlsen, Hermann: Vandriar : et enkelt innføringskurs i romani : ved undervisning, skriftlig og på CD. Fredriksstad (Stiftelsen Roma), 2001. Hefte (28 s.) + CD. 
 Karlsen, Ludvig [...] et.al.: Romani-folkets ordbok : Tavringens rakripa = de reisendes språk. 1993. ISBN 82-992363-1-2. 
 Mac Mathúna, Séamus & Ó Corráin, Ailbhe (red.): Minority languages in Scandinavia, Britain and Ireland. (Studia Celtica Upsaliensia ; 3) Uppsala (University of Uppsala); Stockholm (Almqvist & Wiksell International), 1998. (220 s. : ill.) ISBN 91-554-4111-4 (hf.) 
 Sveriges officiella minoritetsspråk : finska, meänkieli, samiska, romani, jiddisch och teckenspråk : en kort presentation. (Skrifter utgivna av Svenska språknämnden ; 86) Stockholm (Norstedt), 2003. (76 s. : ill.) ISBN 91-7297-611-X (hf.) 

 Sjå òg 
 Romanés
 Rodi

Bakgrunnsstoff
 Utdrag frå Tavringens rakripa : romanifolkets ordbok av Ludvig Karlsen 
 Norske nyheter på romani rakripa (Pre Drommen te Romani-Manuset)
 «Ethnologue Report: Romani, Tavringer : a language of Sweden»

kategori:løynspråk
kategori:romanifolk
kategori:språk i Noreg
kategori:nordgermanske språk
Kategori:Romanispråk
Kategori:Einskildspråk
Kategori:Indoariske språk