Det norske Sametinget

Sjå også dei finske og svenske sametinga.

mini|Sametinget frå utsida.
mini|Biblioteket i Sametinget.
mini|Sametingsbygningen om vinteren.

Sámediggi, det norske Sametinget, er det øvste organet til samane i Noreg, og har som oppgåve å representera interessene deira. Tinget har i 2019 39 representantar, vald frå 7 valkrinsar over heile landet, av veljarar som står oppført i valmanntalet til Sametinget. Sjølve sametingsbygget ligg i Karasjok i Finnmark fylke.

I tillegg til det norske sametinget finst det også eit svensk og eit finsk sameting, som på ulike måtar skil seg frå det norske sametinget. Dei nordiske sametinga samarbeider i Samisk parlamentarisk råd, som vart oppretta i 2000. Dei russiske samane har observatørstatus i Samisk parlamentarisk råd.

Vedtaket om at Sametinget skulle opprettast i Noreg blei gjort i 1987, då Stortinget vedtok Sameloven (Lov om Sametinget og andre samiske rettsforhold). Sametinget erstatta Norsk sameråd. Det blei første gong opna den 7. oktober 1989 av kong Olav, etter at representantar var blitt valde parallelt med stortingsrepresentantane.

Alle som står på samemanntalslista kan veljast inn på tinget, som samlar seg fire gonger i året. Det blir leia av Sametingsrådet, sett saman av ein president, visepresident og tre andre medlemmer som er valde frå sametingsrepresentantane.

 Oppgåver 
Tinget har lita reell makt, men skal få uttala seg om saker som gjeld samane. Det er meint å skulla ha ein leiande rolle i den politiske utviklinga av framtida til minoritetsgruppa. Det skal òg fungera som ein representant for det samiske folket ovanfor styresmaktene og den ikkje-samiske majoriteten i Noreg. Sametinget distribuerer årleg ei støtte på 83,4 millionar kroner til samisk kultur-, språk-, utdannings- og næringsføretak.

 Fagkomitéar 
Sametinget har fire fagkomitéar.

 Kontroll- og konstitusjonskomiteen
 Plan- og finanskomiteen
 Oppvekst- og utdanningskomiteen
 Nærings- og kulturkomiteen

 Sametingsval 

Valet til tinget foregår same dagen som Stortingsvalet, som eit direkte val utført av dei som står i Valmanntalet til Sametinget. For å stå der må nokon rekna seg som same, og i tillegg anten snakka samisk heime, stamma frå minst ein som snakka samisk heime (forelder, besteforelder eller oldeforelder), eller ha foreldre som står eller har stått i manntalet. Alle som står i manntalet kan bli velde inn på Sametinget, og dei er plikta til å stilla på møte dersom dei ikkje ber seg fritekne på grunn av alder (over 60 år) eller stor ulempe i høve til arbeidet sitt.

 Parti 
mini|høgre|400px|Sven-Roald Nystø, Aili Keskitalo og Ole Henrik Magga, tre sametingspresidentar frå NSR

Ved sametingsvalet 2021 stilte desse partia med lister i ein eller fleire valkrinsar:

Arbeidarpartiet
Árja
Ávjovári Dáloniid listu (dvs. fastbuandelista i Ávjovárri)
Ávjovári Johttisápmelaččaid listu (dvs. flyttsamelista i Ávjovárri)
Framstegspartiet
Høgre
Nordkalottfolket
Norske Samers Riksforbund
Samefolkets parti
Samenes Folkeforbund
Senterpartiet

 Valkrinsar 

Til Sametingsvalet i 2009 er det innført nytt valkrinssystem.

 Austre valkrins (Nuortaguovllu válgabiire / Østre valgkrets) femner Sør-Varanger, Nesseby, Vadsø, Vardø, Båtsfjord, Tana, Berlevåg, Lebesby og Gamvik kommunar. Fem representantar skal veljast frå kretsen.
 Ávjovárri valkrins (Ávjovári válgabiire / Ávjovárri valgkrets) femner Karasjok, Kautokeino og Porsanger kommunar. Seks representantar skal veljast frå kretsen.
 Nordre valkrins (Davveguovllu válgabiire / Nordre valgkrets) femner Nordkapp, Måsøy, Kvalsund, Hammerfest, Hasvik, Alta, Loppa, Skjervøy, Kvænangen og Nordreisa kommunar. Seks representantar skal veljast frå kretsen.
 Gáisi valkrins (Gáiseguovllu válgabiire / Gáisi valgkrets) femner Kåfjord , Storfjord, Lyngen, Karlsøy, Tromsø, Balsfjord, Målselv, Bardu, Lenvik, Berg, Torsken, Tranøy og Sørreisa kommunar. Seks representantar skal veljast frå kretsen.
 Vesthavet valkrins (Viestarmera válggabijrra / Viesttarmeara válgabiire / Vesthavet valgkrets) femner Dyrøy, Salangen, Lavangen, Gratangen, Skånland, Ibestad, Harstad, Kvæfjord, Andøy, Øksnes, Bø, Sortland, Hadsel, Vågan, Vestvågøy, Flakstad, Moskenes, Værøy, Røst, Lødingen, Tjeldsund, Evenes, Narvik, Ballangen, Tysfjord, Hamarøy, Steigen, Sørfold, Bodø, Fauske, Saltdal, Gildeskål, Beiarn og Meløy. Fem representantar skal veljast frå kretsen.
 Sørsamisk valkrins (Åarjel-Saepmie veeljemegievlie / Sørsamisk valgkrets) femner Nordlandskommunane frå og med Rana og Rødøy og sørover, alle kommunane i Trøndelag fylke, Sunndal og Surnadal kommunar i Møre og Romsdal fylke, og Engerdal, Rendalen, Os, Tolga, Tynset og Folldal kommunar i Hedmark fylke. Fire representantar skal veljast inn frå kretsen.
 Sør-Noreg valkrins (Lulli-Norgga válgabiire / Sør-Norge valgkrets) femner dei delane av Sør-Noreg som ikkje høyrer til den Sørsamiske valkrinsen, det vil seie fylka Møre og Romsdal utom Surnadal og Sunndal, Sogn og Fjordane, Hordaland, Rogaland, Vest-Agder, Aust-Agder, Telemark, Vestfold, Buskerud, Akershus, Oslo, Østfold, Oppland og Hedmark utom Engerdal, Rendalen, Os, Tolga, Tynset og Folldal kommunar. Sju representantar skal veljast frå kretsen.

 1989-2005 
Ved vala i 1989, 1993, 1997, 2001 og 2005 vart det vald inn tre medlemmer frå kvar av desse valkrinsane: 
 Varanger (Sør-Varanger, Nesseby, Vadsø, Vardø og Båtsfjord kommunar) 
 Tana (Tana, Berlevåg og Gamvik kommunar) 
 Karasjok (Karasjok kommune) 
 Kautokeino (Kautokeino kommune), 
 Porsanger (Porsanger, Lebesby, Nordkapp og Måsøy kommunar)
 Alta/Kvalsund (Kvalsund, Hammerfest, Alta, Hasvik og Loppa kommunar)
 Nord-Troms (Kvænangen, Nordreisa, Skjervøy, Kåfjord, Storfjord og Lyngen kommunar) 
 Midt-Troms (Karlsøy, Tromsø, Balsfjord, Målselv, Bardu, Lenvik, Berg, Torsken og Tranøy kommunar) 
 Sør-Troms (Sørreisa, Dyrøy, Salangen, Lavangen, Gratangen, Skånland, Ibestad, Harstad, Bjarkøy og Kvæfjord kommunar)
 Nordre Nordland (Andøy, Øksnes, Bø, Sortland, Hadsel, Vågan, Vestvågøy, Flakstad, Moskenes, Værøy, Røst, Lødingen, Tjeldsund, Evenes og Narvik kommunar) 
 Midtre Nordland (Ballangen, Tysfjord, Hamarøy, Steigen, Sørfold, Bodø, Fauske, Skjerstad, Saltdal, Gildeskål, Beiarn, og Meløy kommunar) 
 Sørsameområdet (kommunane i Nordland fylke frå og med Rana og Rødøy og sørover, Nord-Trøndelag og Sør-Trøndelag fylke og Engerdal kommune i Hedmark fylke)
 Sør-Noreg (fylka Møre og Romsdal, Sogn og Fjordane, Hordaland, Rogaland, Vest-Agder, Aust-Agder, Telemark, Buskerud, Vestfold, Akershus, Østfold, Oppland, Hedmark (bortsett frå Engerdal kommune) og Oslo.

 Sametingspresidentane 

Her er ei oversikt over sametingspresidentane sidan 1989.

+Sameting Periode  President  Parti 1989–1993 Ole Henrik Magga  Norske Samers Riksforbund 1993–1997 Ole Henrik Magga  Norske Samers Riksforbund 1997–2001 Sven-Roald Nystø  Norske Samers Riksforbund 2001–2005 Sven-Roald Nystø  Norske Samers Riksforbund 2005–2007 Aili Keskitalo  Norske Samers Riksforbund 2007–2013 Egil Olli  Arbeidarpartiet 2013–2016 Aili Keskitalo  Norske Samers Riksforbund 2016–2017 Vibeke Larsen  Arbeidarpartiet, deretter uavhengig 2017–2021 Aili Keskitalo  Norske Samers Riksforbund 2021– Silje Karine Muotka  Norske Samers Riksforbund

Kjelder

 Bakgrunnsstoff 
 Sametinget i Noreg (nordsamisk)
 Sametinget i Noreg (norsk)
 Sametinget i Sverige
 Sametinget i Finland

 *
Sametinget
Det norske sametinget
Sametinget
Sametinget
Norske