Vestlandet

mini|Geirangerfjorden på Sunnmøre.
Vestlandet er eit vanleg fellesnamn for landsdelen i Noreg som ligg sør for Trøndelag og vestom Langfjella, og som består av dei tre fylka Rogaland, Vestland og Møre og Romsdal.

Namnet «Vestlandet» blir i dag nytta med noko varierande geografisk innhald, men er stort sett brukt om dei fire nemnde fylka som heile. Området utgjer 58 552 km²Statkart.no: Fylkesareal (18,1 % av landarealet i Noreg) med 1 318 398 innbyggjararSSB.no: Folketallsendringer (2013, om lag 26 % av folketalet i Noreg). På Vestlandet er det 22 byar og 121 kommunar fordelt på 15 distrikt. Før i tida høyrde dei øvre delane av dalane på Austlandet i fleire administrative samanhengar til Vestlandet. Det same gjeld fylka Aust- og Vest-Agder, som no er rekna som Sørlandet.

Landsdelen er hylla i songen «Å Vestland, Vestland» av Tore Ørjasæter og Sigurd Førsund, mest kjend i framføringa til Sissel Kyrkjebø.

Dei andre fire landsdelane i Noreg er Nord-Noreg, Trøndelag, Sørlandet og Austlandet.

 Historie 
mini|«Å Vestland, Vestland! Når eg ser deg slik
med fagre fjell og fjord og tronge vik,
det stig i all sin venleik stort og vilt,
og atter møter meg så mjukt og mildt.»

(«Å Vestland, Vestland», Tore Ørjaseter og Sigurd Førsund)
mini|Trollfeltet er også ein del av Vestlandet. Olje og gass vert ført i land til Kollsnes i Hordaland. Stavanger vert rekna som «Noregs oljehovudstad».

Noregs historie byrjar på Vestlandet. Helleristningar fortel at det var i Rogaland dei første menneska i Noreg busette seg da isen trekte seg tilbake etter siste istid for ca. 10 000 år sidan. Det finst ei rekkje spor frå steinalderen i Rogaland. Dei foreløpig eldste spora etter menneske er funne på ein buplass på Galta på Rennesøy. Menneska kom truleg frå Nordsjølandet, eller Doggerland, eit landområde mellom Danmark og England som forsvann då isen trekte seg tilbake og havnivået steig. Folket som heldt til her måtte no finne nytt land. Nokre trekte sørover igjen, mens ein del passerte Norskerenna (som var smalare enn nå) i si jakt på rein og nytt land.

 Vikingtid og maktsenter 
Landsdelen omfattar størstedelen av verkeområdet for det gamle Gulatinget, som vart stifta rundt 900. Gulatingslova delte Vestlandet inn i fylke, som bestod av de tidlegare småkongedømme  som eksisterte i området før rikssamlinga på 800-talet og som deretter blei omgjort til jarledømme. Desse var Sunnmørafylke (Sunnmøre), Firdafylke (Fjordane), Sygnafylke (Sogn), Hordafylke (Hordaland), Rygjafylke (Rogaland) og Egdafylke (Agder).Gulatinget.no

 Tidlegare Vestlandet 
I tidlegare tider var definisjonen på Vestlandet alle fylke vest for austlandsfylka, men i dag er denne landsdelen mindre. Distrikta Dalane og Nordmøre vert av og til ikkje rekna med i landsdelen Vestlandet.

Tvers gjennom Møre og Romsdal går Norges mest markante kulturgrense, mellom det trønderske og det vestlandske i folkeleg kultur. Grensa går tvers over øya Midøy. Denne grensa manifesterer seg på mange måtar, som ei dialektgrense og som eit skilje i byggeskikk og matskikk. Historisk var denne grensa bispedømmegrense mellom Nidaros og Bjørgvin bispedømme heilt opp til 1983 da Møre bispedømme vart stifta med Molde som bispesete.

Agder med dei to fylka Aust-Agder og Vest-Agder var ein del av Vestlandet fram til 1902, da forfattarane Vilhelm Krag og Gabriel Scott lanserte omgrepet Sørlandet for dette området som ein eigen landsdel. Vilhelm Krag foreslo i ein artikkel i Morgenbladet 17. mars 1902 at området frå Grenland til Boknafjorden skulle kallast Sørlandet – eit område som omfattar meir enn dagens Agder-fylke. På den tida var Sørlandet ingen eigen landsdel; området høyrte til Vestlandet.  Avisa Vestlandske Tidende kom ut i Arendal, og jernbanen som skulle gå frå Oslo via Kristiansand til Stavanger skulle heite Vestlandsbanen.

Valdres og Hallingdal var også lenge ein del av Vestlandet og var frå ca. 1125 til 1632 ein del av Stavanger bispedømme, men høyrer i dag til Oppland og Buskerud på Austlandet.

 Nyare tid 
Vestlandet er ein viktig landsdel i Noreg der 30 % av verdiskapinga skjer. Etter at det blei funne olje i Nordsjøen på slutten av 1960-talet har Vestlandet stadig blitt rikare, men mange vestlendingar meiner i dag at dei får for lite i forhold til verdiskapinga som skjer på Vestlandet.Professor advarer mot separatisme på Vestlandet - Da er helvete løs, sier han.

 Landsdelshovudstad 
Bergen var hovudstad i Noregsveldet til 1314, fast samlingsplass for Gulatinget frå 1300, største by i Norden på 15- og 1600-talet og i Noreg frem til 1830-talet. Bergen var også eksporthamn for Vestlandet og Nord-Norge i mange hundre år og samtidig administrasjonsby for desse landsdelane, og inngjekk i perioden 1350-1750 i det mektige Hansaforbundet. Bergen var eit eige fylke frå 1831 til 1972. Bergen er framleis den største byen på Vestlandet, men Stavanger/Sandnes har dei siste tiåra hatt størst vekst.

Det er i 2013 ikkje semje om landsdelshovudstad for Vestlandet.

 Geografi 
mini|venstre|Store Skagastølstind (2405 moh.) er Vestlandets høgste fjell.
mini|venstre|Orrestranda.
mini|venstre|Fjording er ein vestnorsk hesterase som er nært slekta med islandshesten.

 Landskapet 

Vestlandet har ein varierande natur frå høgfjellsområde som hevar seg mot aust og ned til fjordar og øyar langs kysten. Elvane har ofte bratte, korte løp med høge fossar, men på fjellvidda er elvane lange, slake og meandrande og yst ved kysten har elvane korte, slake løp med grunne fjordsjøar. Det er spreidd med jordbruk i heile regionen, spesielt i den sørlege delen med Jæren, som er eit av Noregs viktigaste jordbruksområde. Nesten alle byane ligg langs kysten. Det er her også dei fleste menneska bur, mens langs fjordane og fjella bur det ganske få menneske. Fjellkjeda som kjenneteiknar landskapet oppstod for 425 millionar år sidan, då Noreg kolliderte med Grønland. Delar av Vestlandet vart pressa ned mot 100 kilometers djup under Grønland, samtidig som andre bergartar vart skuva inn over Noreg. Fjellkjeda som vart pressa opp må ha minna om Himalaya, men er sidan sliten ned til det vi ser i dag.Trond Torsvik: «Kontinentenes dans», P2-akademiet bind XXVII (s. 118), forlaget Transit, Oslo 2003, ISBN 82-7596-150-5

 Jordbruk 
mini|venstre|Typisk vestnorsk jordbrukslandskap.

Tabell for jordbruk på Vestlandet, etter fylke.Jordbruk - Temaside - SSB  
 Rogaland Møre og Romsdal Hordaland Sogn og Fjordane Totalt Prosent av landarealet 11,9 %  4,1 % 2,8 % 2,6 % 5,3 % Areal i km² 1 115 km² 619 km² 432 km² 484 km² 2 650 km²

mini|Forhaustar på Jæren
Jæren er det mest kjente og største jordbruksområdet på Vestlandet. Rogaland er det nest viktigaste jordbruksfylket i landet (etter Hedmark), der nesten 12 % av arealet er jordbruksområde.

Til saman er 5,3 % av arealet på Vestlandet jordbruksareal. Det vil seie 2 650 km², noko som er større enn Vestfold. Dei største jordbrukskommunane i kvart fylke er Hå, Voss, Luster og Fræna (frå sør til nord).

Hardangerfjorden er ein av fire store oppdrettsregionar av laks i verda.

 Fjordane 
mini|Hårteigen
Vestlandet er kjent for sine lange og bratte fjordar. Verdas nest lengste fjord er Sognefjorden og tredje lengst er Hardangerfjorden (Lengst er Scoresbysundet på Grønland). Fjordane trekker veldig mange turistar frå utlandet. Sognefjorden ca. 204 km lang frå Skjolden til Solund, og 1308 m på det djupaste. Hardangerfjorden ligg i Hordaland fylke i området Hardanger. Fjorden går frå Husnes og Tysnesøy ute mot vest til Odda lengst inn mot Hardangervidda. Største djup er på meir enn 800 m like ved Norheimsund omtrent halvvegs inn i fjorden. Isbreen Folgefonni ligg på sørsida av Hardangerfjorden.  Boknafjorden er ein brei fjord i Rogaland. Den skil Jæren og Ryfylke frå Haugalandet. Fjorden er vid og open mot havet.

 Øyane 
mini|Fiskeværet Ona er eit av dei mest kjente fiskeværa på Vestlandet.
Vestlandet har eit rikt øyrike med mange små og store øyar. Osterøy er Nord-Europas største innlandsøy og Vestlandets største øy. På Vestlandet, vesentleg i Møre og Romsdal, finn ein mindre fiskevær og øyer. Smøla er Norges største fiskevær sør for Lofoten.

 RankØyerAreal(km²)Distrikt1Osterøy329Midhordland2Sotra246Midhordland3Stord241Sunnhordland4Smøla218Nordmøre5Tysnesøy198Sunnhordland6Karmøy176Haugalandet7Bømlo171Sunnhordland8Hareidlandet166Sunnmøre9Averøy165Nordmøre10Ertvågsøya139Nordmøre11Gurskøya139Sunnmøre12Bremangerlandet131Nordfjord13Sula116Sogn14Radøy103Nordhordland15Askøy99Midhordland

 Demografi 
Vestlandet hadde 1 314 265 innbyggjarar 1. oktober 2012, noko som tilsvara 26,1 % av befolkninga i Noreg. I 1769 var delen høgst med 26,7 %, i 1930 lågast med 24,6 %.

Befolkningsutviklinga
Vestlandet hadde 27,2 % av landets totale befolkningsvekst i perioden frå 2001 til 2009.

Tabellen under viser befolkningsutviklinga i landsdelen i perioden 1769-2001Statistisk Sentralbyrå: Historisk befolkningsstatistikk, prognose for anslått folketall i 2030 og prosentandel av Norges befolkning.Statistisk Sentralbyrå: Folkemengde per 1. januar, etter fylke og kommune. Registrert 2009. Framskrevet 2010-2030, alternativ MMMM

 År  Folketal  Prosent  1769  193 259  26,7 % 1801  230 051  26,0 % 1855  392 588  26,3 % 1901  560 765  25,0 % 1950  811 411  24,9 % 2001  1 169 828  25,8 % 2030  1 525 853  26,1 %

Målføre og -stoda

Dialektane på Vestlandet høyrer stort sett til dei Vestnorske målføra. Sørvestlandsk eller a-mål vert tala i Rogaland, Hordaland, og i Indre Sogn, medan nordvestlandsk eller nordleg e-mål vert tala i Ytre Sogn, Fjordane, på Sunnmøre og i Romsdal. Unntaket er Nordmørsk som høyrer til Trøndsk mål.

Vestlandet vert rekna som heimstamnen hjå nynorsken, det var målføra i desse landslutane Ivar Aasen nytta som grunnlag for landsmålet, og det var her det nye norske målet vart ført inn i skular og herad på byrjinga av 1900-talet. Kring Andre verdskrigen var det mesta berre byane som framleis heldt på bokmålet. I dag breier bokmålet seg utover nett frå desse byane, og det er berre i Sogn og Fjordane og i Møre og Romsdal kor framleis eit fleirtal av skuleelevane har nynorsk som hovudmål. Hordaland har rett nok flest nynorskelevar av fylka, men det held berre til 40% av elevane. I Rogaland har om lag firedelen av elevane nynorsk.

Etter reglane i mållova er nynorsk fleirtalsmålform i dei fire Vestlandsfylka, og eit fleirtal av kommunane har nynorsk som administrasjonsspråk.

Innvandring
8,2 % av befolkninga var per 1. januar 2009 innvandrarar eller fødd av to utanlandskfødde foreldre, noko som svarar til 102 477 menneske. Desse utgjer 20,2 % av innvandrarbefolkninga i Noreg. Av innvandrarane på Vestlandet kom 9 169 frå Norden, 15 344 frå Vest-Europa ellers, 29 674 frå Aust-Europa, 9 883 frå Afrika, 30 677 frå Asia med Tyrkia, 2 524 frå Nord-Amerika, 4 752 frå Sør-Amerika og 454 frå Oseania.Statistisk Sentralbyrå: Innvandrere og norskfødte med innvandrerfordeldre, etter landbakgrunn. Fylke. 1. januar 2009

Fylke
Vestlandet består av tre av dei elleve fylka i Noreg. Tabellen under angir fakta om kvart av desse fylka.

 Fylke Adm. senter Største by Innbyggjarar (2013) Areal (km²) Ordførar  Parti Fylkesmann Målform  Bergen Bergen  34 063 Jon Askeland Sp Lars Sponheim Nynorsk  Stavanger Stavanger  9 376 Janne Johnsen H Harald Thune Nøytral  Molde Ålesund  15 114 Jon Aasen Ap Lodve Solholm Nynorsk Totalt 1 318 398 58 552,34 km²

 Distrikt 
mini|Fiskeværet Ona utanfor Molde
mini|Hordaland er det viktigaste fruktfylket i Noreg. Her vert 40 % av epla og pærene i landet dyrka og 70 % av kirsebæra, her frå epledyrking på Lofthus. På heile Vestlandet vert rundt 80 % av epla og pærene og 90 % av kirsebæra produsert.
 Nordmøre
 Romsdal
 Sunnmøre Nordfjord
 Sunnfjord
 Sogn Voss
 Nordhordland
 Midhordland Sunnhordland
 Hardanger
 Haugalandet Ryfylke
 Jæren
 Dalane

 Byar og tettstader på Vestlandet 
Dette er dei største byane og tettstadene på Vestlandet, rangert etter innbyggjartal:Statistisk Sentralbyrå: Tettsteder. Folkemengde og areal, etter kommune. 1.januar 2012

NamnKommunar tettstaden ligg iFolkemengdFlatevidd km²Bergen Bergen Stavanger/SandnesSandnes, Sola, Stavanger og RandabergÅlesundSula og ÅlesundHaugesundHaugesund og KarmøyMolde MoldeAskøyAskøyKristiansundKristiansundLeirvikStordEgersundEigersundBryneKlepp og TimeÅkrehamnKarmøyÅlgård/FiggjoGjesdal og SandnesKnarrevik/StraumeFjellOsøyroOsFørdeFørdeFlorøFloraKleppe/VerdalenKleppKopervikKarmøyØrstaØrstaKvernalandKlepp og TimeIndre Arna BergenNærbøHåJørpelandStrandVossevangenVossVoldaVoldaTanangerSolaHommersåkSandnesUlsteinvikUlsteinOddaOddaKnarvikLindåsSaudaSaudaSykkylvenSykkylvenSunndalsøraSunndalHareidHareidFanahammerenBergenFosnavågHerøyFørdesfjordenTysværSogndalsfjøraSogndalNordstrandGiskeØvre ÅrdalÅrdalSkudeneshamnKarmøySagvågStordMåløyVågsøyNorheimsundKvam

 Kommunar på Vestlandet 

mini|Bergen
mini|Stavanger
mini|Sandnes
mini|Ålesund
mini|Haugesund
mini|Molde
mini|Kristiansund
mini|Stord
mini|Førde i Sunnfjord
mini|Bryne
mini|Florø
mini|Karmøy
mini|Jørpeland
mini|Kvam
mini|Ulsteinvik
mini|Sauda
mini|Fosnavåg
mini|Måløy
mini|Åndalsnes

 Nr. Namn Distrikt Folkemengd Flatevidd km² Målform1101EigersundDalaneBokmål1102SandnesJærenNøytral1103StavangerJærenBokmål1106HaugesundHaugalandetBokmål1111SokndalDalaneNøytral1112LundDalaneNøytral1114BjerkreimDalaneNynorsk1119HåJærenNøytral1120KleppJærenNynorsk1121TimeJærenNynorsk1122GjesdalJærenNøytral1124SolaJærenNøytral1127RandabergJærenNøytral1129ForsandRyfylkeNynorsk1130StrandRyfylkeNøytral1133HjelmelandRyfylkeNynorsk1134SuldalRyfylkeNynorsk1135SaudaRyfylkeNynorsk1141FinnøyRyfylkeNynorsk1142RennesøyRyfylkeNøytral1144KvitsøyRyfylkeNøytral1145BoknHaugalandetNynorsk1146TysværHaugalandetNynorsk1149KarmøyHaugalandetNøytral1151UtsiraHaugalandetNøytral1160VindafjordHaugalandetNynorsk1201BergenMidhordlandNøytral1211EtneSunnhordlandNynorsk1216SveioSunnhordlandNynorsk1219BømloSunnhordlandNynorsk1221StordSunnhordlandNynorsk1222FitjarSunnhordlandNynorsk1223TysnesSunnhordlandNynorsk1224KvinnheradSunnhordlandNynorsk1227JondalHardangerNynorsk1228OddaHardangerNøytral1231UllensvangHardangerNynorsk1232EidfjordHardangerNynorsk1233UlvikHardangerNynorsk1234GranvinHardangerNynorsk1235VossVossNynorsk1238KvamHardangerNynorsk1241FusaMidhordlandNynorsk1242SamnangerMidhordlandNynorsk1243OsMidhordlandNynorsk1244AustevollMidhordlandNynorsk1245SundMidhordlandNynorsk1246FjellMidhordlandNynorsk1247AskøyMidhordlandNøytral1251VaksdalNordhordlandNynorsk1252ModalenNordhordlandNynorsk1253OsterøyNordhordlandNynorsk1256MelandNordhordlandNynorsk1259ØygardenMidhordlandNynorsk1260RadøyNordhordlandNynorsk1263LindåsNordhordlandNynorsk1264AustrheimNordhordlandNynorsk1265FedjeNordhordlandNynorsk1266MasfjordenNordhordlandNynorsk1401FloraSunnfjordNynorsk1411GulenSognNynorsk1412SolundSognNynorsk1413HyllestadSognNynorsk1416HøyangerSognNynorsk1417VikSognNynorsk1418BalestrandSognNynorsk1419LeikangerSognNynorsk1420SogndalSognNynorsk1421AurlandSognNynorsk1422LærdalSognNynorsk1424ÅrdalSognNynorsk1426LusterSognNynorsk1428AskvollSunnfjord Nynorsk1429FjalerSunnfjordNynorsk1430GaularSunnfjordNynorsk1431JølsterSunnfjordNynorsk1432FørdeSunnfjordNynorsk1433NaustdalSunnfjordNynorsk1438BremangerNordfjordNynorsk1439VågsøyNordfjordNynorsk1441SeljeNordfjordNynorsk1443EidNordfjordNynorsk1444HornindalNordfjordNynorsk1445GloppenNordfjord Nynorsk1449StrynNordfjordNynorsk1502MoldeRomsdalNøytral1504ÅlesundSunnmøreNøytral1505KristiansundNordmøreBokmål1511VanylvenSunnmøreNynorsk1514SandeSunnmøreNynorsk1515HerøySunnmøreNynorsk1516UlsteinSunnmøreNynorsk1517HareidSunnmøreNynorsk1519VoldaSunnmøreNynorsk1520ØrstaSunnmøreNynorsk1523ØrskogSunnmøreNynorsk1524NorddalSunnmøreNynorsk1525StrandaSunnmøreNynorsk1526StordalSunnmøreNynorsk1528SykkylvenSunnmøreNynorsk1529SkodjeSunnmøreNynorsk1531SulaSunnmøreNynorsk1532GiskeSunnmøreNynorsk1534HaramSunnmøreNynorsk1535VestnesRomsdalNynorsk1539RaumaRomsdalNøytral1543NessetRomsdalNynorsk1545MidsundRomsdalNynorsk1546SandøyRomsdalNynorsk1547AukraRomsdalNynorsk1548FrænaRomsdalNynorsk1551EideNordmøreBokmål1554AverøyNordmøreNøytral1557GjemnesNordmøreNøytral1560TingvollNordmøreNøytral1563SunndalNordmøreNøytral1566SurnadalNordmøreNynorsk1567RindalNordmøreNøytral1571HalsaNordmøreNøytral1573SmølaNordmøreNøytral1576AureNordmøreNøytralTotaltVestlandet

 Politikk 
mini|Gulating lagmannsrett dekker Rogaland, Hordaland og Sogn og Fjordane.

Ved stortingsvalet i 2009 vart dei 42 stortingsrepresentantane fordelt slik på partia:regjeringen.no: valgresultater

 Parti  Rogaland  Hordaland  Sogn og Fjordane  Møre og Romsdal  Sum Arbeidarpartiet  3  5  2  3  13  Framstegspartiet  4  4  1  3  12 Høgre  3  3  1  1  8 Senterpartiet  1  1   1  1  4 Kristeleg Folkeparti  1  1  0  1  3 Sosialistisk Venstreparti  1  1  0  0  2

 Kjelder 

 «Vestlandet» - Store Norske Leksikon
Delar av denne artikkelen bygger på «Vestlandet» frå ,  den 25. juni 2013.  

 Bakgrunnsstoff 
 Vestlandsrådet - Politisk samarbeidsorgan mellom fylka på Vestlandet
 visitnorway.com/Vestlandet - Turistinformasjon på VisitNorway.com
 www.fjordnorway.com - Turistinformasjon på fjordnorway.com


Kategori:Landsdelar i Noreg
Kategori:Utvalde artiklar 2013