Warszawa

Warszawa (tysk Warschau, engelsk Warsaw ) er hovudstaden i Polen og den største byen i landet. Byen ligg ved elva Wisła, om lag 350 km sør for Austersjøen og like langt nord for Karpatane. Byen hadde om lag 1,86 mill. innbyggjarar i 2021, med 3,35 mill. i storbyområdet. Byen dekkjer eit område på , medan storbyområdet dekkjer  (Obszar Metropolitalny Warszawy - Storbyområdet Warszawa). Warszawa er den åttende største byen i EU. 

 Geografi og klima 
Warszawa ligg på begge sider av Wisła. Han ligg midt på Den masoviske sletta i ei høgd på om lag 78–121 meter over havet. 

Klimaet i Warszawa er fuktig kontinentalt. Middeltemperaturen er –2 °C i januar og 18 °C i juli. Temperaturen når ofte 30 °C om sommaren. Den normale årsnedbøren er 680 mm og den våtaste månaden er juli, hovudsakleg i form av regnbyger. 

 Historie 

Før 1200-talet var ikkje Warszawa noko meir enn ein fiskarlandsby. Byen vert nemnd fyrste gong i 1241, og fekk byrettar (Magdeburg-rettar) i 1334. Byen vart sete for hertugen av Masovia, og i 1596 vart byen hovudstad for det svenske Vasa-dynastiet som herska over Polen-Litauen. Byen har gjennom historia vore okkupert av mange naboland, mellom anna Sverige, Tyskland og Russland.

Under den andre verdskrigen var det to opprør i byen. Alle jødane i byen vart pressa saman i ghettoen, der mange døydde av svolt. Då ordren kom om å utslette Warszawa-ghettoen, gjekk jødiske motstandsfolk til aksjon, den 19. april 1943, i det som skulle bli kjent som Oppreisten i Warszawaghettoen i 1943. Dei heldt ut i nesten ein heil månad, trass i at dei var dårleg væpna og underlegne i tal. Då kampane tok slutt, vart nesten alle overlevande ghettobuarar drepne, berre nokre få klarte å rømme eller gøyme seg. 

Warszawa-opprøret i 1944 vara i 63 dagar, der den polske undergrunnshæren kjempa for å gjera hovudstaden fri frå dei tyske okkupantane. Etter massiv gjengjelding frå tyskarane og deira allierte styrkar, mista over 200 000 menneske livet. Etterpå vart byen systematisk øydelagd. Dei attlevande polakkane vart sette i tyske leirar fram til den raude arméen «frigjorde» byen. Delar av gamlebyen vart etter krigen gjenoppbygd som ein kopi av den øydelagde byen. Kulturpalasset i Warszawa er derimot eit døme på stalinistisk arkitektur.

 Kjende personar frå Warszawa 
 Mordechaj Anielewicz (1919?- 1943), ein av leiarane av oppreisten i Warzawaghettoen i 1943.
 Marek Edelman (1922- ), ein annan leiar frå oppreisten i ghettoen. 
 Eugeniusz Bodo (1899-1943?), songar og skodespelar
 Zbigniew Brzeziński (1928), politisk rådgjevar for USA sin president Jimmy Carter
 Fryderyk Chopin (1810-1849), komponist og pianist
 Maria Curie-Skłodowska|Maria Curie-Skłodowska (1867-1934), kjemikar, fysikar, to gonger nobelprisvinnar
 Lucyna Ćwierczakiewiczowa (1829-1901), forfattar (dei første polske kokebøker)
 Witold Gombrowicz (1904-1969), forfattar og dramatikar
 Agnieszka Holland (fødd 1948), filmregissør
 Jacek Kaczmarski (1957-2004), diktar og forfattar
 Lech Kaczyński (1949-2010), politikar 
 Ryszard Kapuściński (1932-2007), forfattar og journalist
 Krzysztof Kieślowski (1941-1996), filmregissør
 Ryszard Kukliński (1930-2004), CIA-spion under den kalde krigen
 Witold Lutosławski (1913-1994), komponist
 Adam Michnik (fødd 1946), redakør for avisa Gazeta Wyborcza 
 Władysław Reymont (1867-1925), forfattar, nobelprisvinnar 
 Wacław Sierpiński (1882-1969), matematikar
 Antoni Słonimski (1895-1976), diktar
 Stefan Starzyński (1893-1943), president for Warszawa 1934-1939, drepen i tysk konsentrasjonsleir i Dachau
 Władysław Szpilman (1911-2000), komponist
 Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) (1885-1939), forfattar og kunstmålar

 Sjå òg 
 Warszawapakta

 Kjelder 

 Delar av denne artikkelen bygger på «Warsaw» frå , den 1. juni 2008. 

Bakgrunnsstoff

Kategori:Hovudstader i Europa
Kategori:Byar i Polen

Kategori:Masoviske voivodskap