Vokal

mini|upright|Ein vokal vert uttala utan hindringar for luftstraumen gjennom munnen, som på dette biletet av ein syngjande Harry Belafonte.
Ein vokal eller sjølvljod er ein fon (ein ljod) som vert laga med ein ubroten luftstraum gjennom munn, som til dømes dei siste ljodane i dei norske orda ni, ny, du, mo, be, bø, må, bæ og sa. Meir presist kan vokalen definerast slik:
 Luftstraumen slepp ut or munnen langs midten av tunga
 Luftstraumen er ikkje hindra av eit fullstendig lukke i munnen, eller av ei innsnevring som er så sterk at det oppstår høyrleg friksjon
 Den sterkaste innsnevringa finst mellom tungeryggen (dorsum) og munntaket

Nemninga vert òg nytta på bokstavar som står – eller stod – for vokalljod.
 Etymologi 
Litt forenkla er skilnaden mellom vokal og konsonant at ein vokal kan syngjast, medan ein konsonant ikkje kan syngjast. Ordet «vokal» kjem av det latinske vōcālis littera – «talande/syngjande bokstavar» – og har samanheng med uttrykket vokalist. 

Ordet «sjølvljod» er etter mønster av det tyske Selbstlaut og spelar på at vokalen kan låta sjølv, medan konsonanten berre læt saman med ein vokal – og difor ikkje kan syngjast utan ein vokal attmed.

 Artikulasjon 
Posisjonen til tunga og leppene avgjer kva slags kvalitet eller klangfarge ein vokal får. Tungeryggen kan vera høgt oppe eller lågt nede, framme eller bak i munnen. Leppene kan vere runda eller spreidde. 
 Vokalfirkanten 
Posisjonen til tungeryggen varierer i eit todimensjonalt «vokalrom» som blir kalla vokalfirkanten, med ein vertikal og ein horisontal dimensjon. Ein tek gjerne utgangspunkt i eit tenkt - og noko kontroversielt - "høgaste punkt" på tungeryggen:

 Fremre vokalar Vokalfirkanten Bakre vokalar x250px|center Tungeposisjonen ved dei fremre vokalane [i], [e], [ɛ] og [a]. x250px|framelessVokalfirkanten. Når vokalsymbola er ordna i par, representerer den til venstre ein urunda vokal og den til høgre ein runda. x250px|centerTungeposisjonen ved dei bakre vokalane [u], [o], [ɔ] og [ɑ].

 Den vertikale dimensjonen 
Ytterpunkta i den vertikale dimensjonen er trong (engelsk close) og open (engelsk open):

+Den vertikale dimensjonenFrå trong til openmini|center|Den tronge vokalen [i]Når ein vokal vert uttala med tungeryggen så høgt oppe som ved vokalane [i] og [u], er han trongmini|center|Den tronge vokalen [u]mini|center|Den opne vokalen [a]Når ein vokal vert uttala med tungeryggen så langt nede som ved vokalane [a] og [ɑ], er han openmini|center|Den opne vokalen [ɑ]

 Den horisontale dimensjonen 
Ytterpunkta i den horisontale dimensjonen er fremre (engelsk front) og bakre (engelsk back):

+Den horistontale dimensjonenFrå fremre til bakre mini|center|Den fremre vokalen [i] mini|center|Den bakre vokalen [u]Når ein vokal vert uttala med tungeryggenså langt framme som ved vokalane [i] og [a], er han fremreNår ein vokal vert uttala med tungeryggen så langt bak som ved vokalane [u] og [ɑ], er han bakremini|center|Den fremre vokalen [a]mini|center|Den opne vokalen [ɑ]

 Mellomstadium 
Trong og open blir kalla opningsgradar, og mellom desse to ytterpunkta har vi vokalar som er trong-midtre (engelsk close-mid) og open-midtre (engelsk open-mid), på det viset at avstanden frå trong til trong-midtre er lik avstanden frå trong-midtre til open-midtre, som er lik avstanden frå open-midtre til open.

+Den vertikale dimensjonenFrå trong til openmini|center|Den tronge vokalen [i]Når ein vokal vert uttala med tungeryggen så høgt oppe som ved vokalane [i] og [u], er han trongmini|center|Den bakre, tronge vokalen [u]mini|center|Den fremre trong-midtre vokalen [e]Når ein vokal vert uttala med tungeryggen så høgt oppe som ved vokalane [e] og [o], er han trong-midtremini|center|Den bakre trong-midtre vokalen [o]mini|center|Den fremre open-midtre vokalen [ɛ]Når ein vokal vert uttala med tungeryggen så høgt oppe som ved vokalane [ɛ] og [ɔ], er han open-midtremini|center|Den bakre open-midtre vokalen [ɔ]mini|center|Den bakre, opne vokalen [a]Når ein vokal vert uttala med tungeryggen så langt nede som ved vokalane [a] og [ɑ], er han openmini|center|Den opne vokalen [ɑ]

Langs den horisontale dimensjonen har vi midt mellom fremre og bakre ein tungeposisjon sentral (engelsk central). Dette er illustrert i dei to tabellane under med tre tronge, urunda vokalar og tre trong-midtre, runda vokalar:

+Den horistontale dimensjonenFrå fremre til bakremini|center|Den fremre vokalen [i]mini|center|Den sentrale vokalen [ɨ]mini|center|Den tronge, bakre vokalen [ɯ]Når ein vokal vert uttala med tungeryggen så langt framme som ved vokalen [i], er han fremreNår ein vokal vert uttala med tungeryggen midt imellom fremre og bakre som ved vokalen [ɨ], er han sentralNår ein vokal vert uttala med tungeryggen så langt bak som ved vokalane [ɯ], er han bakre

+Den horistontale dimensjonenFrå fremre til bakremini|center|Den fremre vokalen [ø]mini|center|Den sentrale vokalen [ɵ]mini|center|Den tronge, bakre vokalen [o]Når ein vokal vert uttala med tungeryggen så langt framme som ved vokalen [ø], er han fremreNår ein vokal vert uttala med tungeryggen midt imellom fremre og bakre som ved vokalen [ɵ], er han sentralNår ein vokal vert uttala med tungeryggen så langt bak som ved vokalane [o], er han bakre

 Leppestilling, ein tredje dimensjon 
mini|right|Leppestilling ved dei urunda vokalane [i], [e], [a] og dei runda vokalane [o] og [u].
Leppestillinga ved vokalane utgjer ein tredje dimensjon attåt den horisontale og den vertikale leppestillinga.
 Når ein vokal vert uttala med leppene i same stillinga som ved vokalane [i], [e] og [a], er han urunda
 Når ein vokal vert uttala med leppene i same stillinga som ved vokalane [o] og [u], er han runda
Denne skilnaden i leppestillinga er illustrert visuelt på teikninga til høgre.
På alle punkt i vokalfirkanten kan vi uttale både ein urunda og ein runda vokal. Her er nokre døme:

+Dimensjonen leppestillingFrå urunda til runda ved tronge, fremre vokalarmini|centermini|centerDen urunda vokalen [i]Den runda vokalen [y]

+Dimensjonen leppestillingFrå urunda til runda ved trong-midtre, fremre vokalarmini|centermini|centerDen urunda vokalen [e]Den runda vokalen [ø]

+Dimensjonen leppestillingFrå urunda til runda ved tronge, bakre vokalarmini|centermini|centerDen urunda vokalen [ɯ]Den runda vokalen [u]

+Dimensjonen leppestillingFrå urunda til runda ved trong-midtre, bakre vokalarmini|centermini|centerDen urunda vokalen [ɤ]Den runda vokalen [o]

 Andre vokaleigenskapar 
Vokalen kan òg vera variere langs dimensjonane nasalitet og kvantitet.

 Sjå og 
 Diftong
 Monoftong
 Halvvokal
 Vokalfirkant
 Vokalar i ulike skriftsystem

 *
Kategori:Lingvistikk
Kategori:Fonetikk