Runer

mini|Runestein frå Uppsala i Sverige.

Runer er dei gamle germanske og nordiske skriftteikna. Dei er inspirerte av det greske/latinske alfabetet, men har òg mange skilnadar. Mellom anna er runene spissare enn dei avrunda romerske bokstavane, ettersom dei skulle rissast i tre eller stein. Dei eldste runefunna er gjort i Danmark og stammar frå rundt år 200. Samla sett utgjer runeinnskriftene eit stort tekstkorpus, runeinnskriftene i basen Samnordisk runtextdatabashttps://www.nordiska.uu.se/forskn/samnord.htm/ inneheld til saman 45800 ord, av dei ca. 14000 frå urnordisk tid.

Runer var nytta i dei germanske områda frå tida like etter Kristi fødsel fram til 1800-talet, dei siste hundreåra rett nok berre i særskilde høve. Ei av dei eldste runeinnskiftene, og truleg den eldste kjende i Noreg, er funnen på ein spjotspiss frå Øvre Stabu på Toten og lyder «raunijaR» (=røyner, opplever, erfarer) frå om lag 200 e.Kr.

Dei eldste runeinnskriftene var skrivne med den eldre fuþarken som inneheldt 24 teikn og gjekk ut av bruk før vikingtida. I synkopetida (500–7/800) vart runerekka forenkla, både i form og omfang. Teikna vart forenkla slik at kvart teikn hadde maksimalt ein loddrett strek, og teikna vart reduserte til 16. Dei yngre runene, mellomalderrunene, varierte frå frå stad til stad, men ein kan tala om eit særskilt norsk runealfabet i mellomalderen.

Saman med kristendomen kom det latinske alfabetet etter vikingtida, men runer vart framleis nytta i mange hundre år. Kongelege og kyrkjelege skrivingar vart gjorde med det latinske alfabetet, medan kvardagslege skrivnader vart gjorde med runer, t.d. merkelappar på reisegods og korte meldingar. Samstundes vart runealfabetet utvida med teikn som samsvara med det latinske.
mini|Svensk runeinnskrift frå 1635 skrive over inngangsdør i ei stove i Orsa, som no er flytta til Zorns gamalgard i Mora.

Etter om lag 1400 gjekk runene ut av dagleglivet, men kunnskapen om dei var framleis kjend sjølv om dei som nytta dei, ofte vart sett som trollkunnige. Så seint som på 1800-talet vart runer nytta i einskilde isolerte samfunn, til dømes Dalarne i Sverige. Runer var også brukt av norske bønder i 18. og 19. århundra i Trøndelag, Hardanger og på Austlandet, men det er usikkert om desse runene var ein gjenlevande tradisjon frå mellomalderen eller ein praksis som kom til bygda saman med dei lærde folka, slik som prestar og militære.
mini|Somme døme på norske etterreformatoriske runer frå 1690-1900.

Einskilde runeteikn har òg vorte nytta saman med latinske, t.d. vart m-runa, kalla «maðr» (mann), ofte nytta som forkorting for ordet «mann» midt inne i tekstar som elles er skrivne med blekk på pergament. Den islandske bokstaven «þ» er eit runeteikn som har vorte tilpassa det latinske alfabetet.

 Unicode 
Unicodeteiknsettet inneheld alle runene. 
RunerUnicode.org oversikt (PDF)U+0123456789ABCDEF16A0 ᚠ  ᚡ  ᚢ  ᚣ  ᚤ  ᚥ  ᚦ  ᚧ  ᚨ  ᚩ  ᚪ  ᚫ  ᚬ  ᚭ  ᚮ  ᚯ16B0 ᚰ  ᚱ  ᚲ  ᚳ  ᚴ  ᚵ  ᚶ  ᚷ  ᚸ  ᚹ  ᚺ  ᚻ  ᚼ  ᚽ  ᚾ  ᚿ16C0 ᛀ  ᛁ  ᛂ  ᛃ  ᛄ  ᛅ  ᛆ  ᛇ  ᛈ  ᛉ  ᛊ  ᛋ  ᛌ  ᛍ  ᛎ  ᛏ16D0 ᛐ  ᛑ  ᛒ  ᛓ  ᛔ  ᛕ  ᛖ  ᛗ  ᛘ  ᛙ  ᛚ  ᛛ  ᛜ  ᛝ  ᛞ  ᛟ16E0 ᛠ  ᛡ  ᛢ  ᛣ  ᛤ  ᛥ  ᛦ  ᛧ  ᛨ  ᛩ  ᛪ  ᛫  ᛬  ᛭  ᛮ  ᛯ16F0 ᛰ  

 Anna 
Uttrykket «å stava» kjem frå at kvar rune i det yngste runealfabetet hadde ein stav.

 Sjå òg 
 Futhark (Den eldre runerekka/futharken)
 Langkvistruner
 Kortkvistruner
 Dalruner

 Fotnotar

 Litteratur 
 Line Kathinka Helstad: Runer i norske svartebøker (2019). UiO.
 James Knirk: Nyare tids runeinnskrifter frå Vindal Negard i "Bøgda Vår", 1997.
 Jonas Nordby: Etterreformatoriske runeinnskrifter i Norge (2001). UiO.
 R. L. Page: Runes. London 1987.
 Eilert Støren: Runerne og deres Efterkommere i Meldal og Rennebu i "Orkdølafylket", 1921.

 Bakgrunnsstoff 
 Runeinnskrifter i norske kyrkjer
 Haugens runer
 Gullhornet og Gullskoen runefontar
 Runer i Bergen 


Kategori:Norrøn tid
Kategori:Skriftsystem