Tysk

Tysk er eit indoeuropeisk språk på den germanske språkgreina, saman med mellom andre engelsk og dei skandinaviske språka. 

Det som til vanleg blir kalla tysk, er høgtysk, i motsetnad til lågtysk. Lågtysk eller nedertysk blir framleis tala av mange menneske i dei nordlege delane av Tyskland, men færre enn før. Nederlandsk kan seiast å vere ei form for lågtysk. Lågtysk har hatt stor påverknad på dei skandinaviske språka, ikkje minst norsk, på grunn av mykje samband i sjøfart og handel tidlegare. Eit nærskyldt språk som òg finst i Nord-Tyskland og Nederland, er frisisk, som blir sagt å liggje ein plass mellom tysk og engelsk.

 Geografisk område 

Tysk blir i hovudsak tala i desse landa: Tyskland, Austerrike, Sveits og Luxemburg. Tysk vert òg nytta i Oppeln-regionen i Polen, delar av Belgia og Romania, Sør-Tirol i Italia og Elsass i Frankrike. I tillegg vert tysk tala i fleire tidlegare koloniar av desse landa. Til dømes Namibia (tidlegare Tysk Sørvest-Afrika) der mange er tyskspråklege. I mange aust-europeiske land, medrekna Russland, Ungarn og Slovenia er det fleire tyskspråklege minoritetar. I Amerika vert tysk mest nytta i USA. Om lag 125 millionar menneske har tysk som morsmål, og fleire hundre millionar snakkar det som framandspråk. Tysk er det tredje mest populære framandspråket på verdsbasis, og det nest mest populære i Europa, USA og Aust-Asia (Japan). Det er eit av de offisielle språka i EU.

Tysk var tradisjonelt det fyrste framandspråket i Noreg, og det viktigaste akademiske språket. Etter den andre verdskrigen har tysk fått sterk konkurranse av engelsk. Det er i dag det nest mest populære framandspråket, etter engelsk språk. Mange nordmenn lærer tysk på skulen.

Ei form for tysk språk som tidlegare var utbreidd i store delar av Europa, er jiddisch (yidish), daglegspråket til mange askenasiske jødar. Jiddisch sprang ut av mellomalderhøgtysk.

 Historiske lydendringar 
Det som er ein av dei tydelegaste skilnadene mellom høgtysk og dei andre germanske språka er den andre tyske lydforskyvinga. For om lag 1000 år sidan skjedde det ei endring av 't' til 's' mange stader, spesielt blei 't' ofte omgjort til dobbel 's'. Døme på ord er:

HøgtyskNederlandskEngelskNorskWeißWitWhiteKvitWasserWaterWaterVatnStraßeStraatStreetStrete

 Grammatikk 
Tysk er eit flekterande språk, dvs. dei grammatiske tilhøva mellom orda blir i relativt stor grad uttrykt med hjelp av suffiks og andre morfologiske prosessar.

 Substantiv 
Startar alltid med stor bokstav.

Numerus
Tysk skil mellom eintal og fleirtal for substantiv, adjektiv og pronomen.

 Genus 
Tysk har tre genera, maskulinum, femininum og nøytrum.

Genussystemet i tysk har ein biologisk basis, slik at der Mann, der Ochs er maskuline og die Frau, die Kuh er feminine. Det finst mange unnatak frå denne regelen. Det mest kjende er substantivet das Mädchen, som tyder ‘jenta’. I dette fallet kjem ordet inn under ein annan regel, som seier at ord som er danna med endinga -chen har genus nøytrum.

 Kasus 
Tysk har fire kasus: nominativ, akkusativ, dativ og genitiv.

Nominativ markerer at setningsleddet er subjekt eller er predikativ (predikativ ved verba sein, werden, bleiben og heißen).

Setningsleddet skal stå i akkusativ med dei verba som tek direkte objekt i akkusativ eller når leddet står som eit preposisjonsuttrykk (PU) med ein preposisjon som tek akkusativ.

Setningsleddet skal stå i dativ ved indirekte objekt og ved dei verba som tek direkte objekt i dativ, eller når leddet står som eit preposisjonsuttrykk (PU) med ein preposisjon som tek dativ. Setningsleddet skal òg stå i dativ ved eigedomsdativ. Dette blir ofte nytta i staden for genitiv for å uttrykkje eigedomstilhøve til kroppsdelar eller klesplagg. Døme: Zieh dir die Schuhe aus! (Ta av deg skoa!). Nokre viktige verb tek direkte objekt i dativ, som til dømes verba helfen og danken.

Setningsleddet skal stå i genitiv når det uttrykkjer eigedomstilhøve eller tilhøyrsle, eller der leddet er eit preposisjonsuttrykk (PU) med ein preposisjon som tek genitiv. På norsk blir eigedomstilhøve ofte kommunisert med ein preposisjon (bilen til Maria), med å hengje på ein -s etter eigaren (Marias bil) eller med sin-genitiven (Maria sin bil). På tysk er det vanlegare å nytte forma Der Vater des Kindes (Faren til barnet), med ved eigennamn kan ein gjerne bruke -s, slik som norsk: Marias Wagen (Marias bil).

 Verb 

Til liks med norsk, blir tyske verb delte inn i svake og sterke verb.

 Determinativ 
Determinativar står framfor substantiv og eventuelle adjektiv eller talord, og rettar seg etter substantivet i kasus og genus.

 Bestemt determinativ 
KasusmaskulinumfemininumnøytrumpluralisNominativder Manndie Fraudas Kinddie LeuteAkkusativden Manndie Fraudas Kinddie LeuteDativdem Mannder Fraudem Kindden LeutenGenitivdes Mannesder Fraudes Kindesder Leute

 Ubestemt determinativ 

KasusmaskulinumfemininumnøytrumNominativein Manneine Frauein KindAkkusativeinen Manneine Frauein KindDativeinem Manneiner Fraueinem KindGenitiveines Manneseiner Fraueines Kindes

 Døme 
Korte døme på språket.

Ich esse Eis (presens).
Ich aß Eis (preteritum).
Ich habe Eis gegessen (perfektum partisipp).

Sidan tysk er eit flekterande språk, kan ein nytte kasus til å markere fuksjonen til setningsleddet, i staden for preposisjonar, slik ein ofte gjer på norsk.

 A: S   V    IO(D)    DO(A)
 T: Ich gebe der Frau ein Eis.

Ich er subjekt, gebe er verbal, der Frau er indirekte objekt i dativ og ein Eis er direkte objekt i akkusativ.

 Bakgrunnsstoff 

 Vollständige Ausgabe von Georg Wenkers Sprachatlas des Deutschen Reichs
 Verein Deutsche Sprache
 German 101 Learn German online
 Tysk Wikipedia
 Grimm, Deutsches Wörterbuch
 Häufig gestellte Fragen zur deutschen Sprache
 Häufig gestellte Fragen zur deutschen Sprache 
 Wortschatz der deutschen Sprache 
 www.goethe.de - Goethe-Institut zu: Dialektgebiete d. Deutschen Sprache (Karte mit Erläuterungen)
 deutsche Wörterbücher mit Informationen zu Rechtschreibung und Grammatik
 Heinzelnisse: tysk-norsk / norsk-tysk ordbok 
 Deutschtum.net 


Kategori:Vestgermanske språk
Kategori:Språk i Tyskland
Kategori:Språk i Austerrike
Kategori:Språk i Italia
Kategori:Språk i Belgia
Kategori:Språk i Luxembourg
Kategori:Språk i Sveits
Kategori:Einskildspråk