गोपनीयता

गोपनीयता (Privacy) धइगु छम्ह मनू वा पुचःया उगु अधिकार खः गुकिं यानाः वय्‌कपिंसं थःगु बारे जानकारी, निजी जीवन, व भौतिक क्षेत्रयात मेपिं पाखें अलग तयेफु। थ्व छगू आधारभूत मानव अधिकार खः, गुकिं व्यक्ति थःगु जीवनया निर्णय थःम्हं हे यायेगु 'स्वायत्तता' (Autonomy) प्रदान याइ।

 गोपनीयताया थी-थी आयाम (Dimensions) 
आधुनिक समाजय् गोपनीयतायात प्यंगू मू ख्यलय् बाये फइ:

 सूचनात्मक गोपनीयता (Informational Privacy): थःगु व्यक्तिगत विवरण (दसु: हि-परीक्षणया प्रतिवेदन, बैंक विवरण, वा वाणिज्य सम्बन्धी गोप्य खँ) गथे व सुयात क्यनेगु धइगु नियन्त्रण।
 शारीरिक गोपनीयता (Bodily Privacy): मनूया म्हयात विना अनुमति मेपिंसं थिइगु वा परीक्षण यायेगु पाखें सुरक्षित तयेगु अधिकार।
 स्थानिक गोपनीयता (Territorial Privacy): थःगु निजी थाय् (छेँ वा ज्याकुथि) य् अनधिकृत प्रवेश पाखें सुरक्षित जुइगु अधिकार।
 सञ्चार गोपनीयता (Communications Privacy): फोन, इमेल, वा पौ (Letter) य् जुइगु खँ मेपिंसं मस्युंक गुप्त तयेगु अधिकार।

 डिजिटल युग व गोपनीयता 
इन्टरनेटया विकासं गोपनीयताया अवधारणा न्हूगु चुनौती सिर्जना यानाब्युगु दु:

 डाटा निगरानी (Surveillance): तःधंगु टेक कम्पनी व सरकारतय्सं मनूतयगु अनलाइन व्यवहार निगरानी याइ, गुकिं उत्पादकत्व विकास यायेत ग्वाहालि याइ धकाः धायेसां व्यक्तिया गोपनियताय् आँच वयेफु।
 सोशल मिडिया: मनूतय्सं थःगु जीवनया खँ सार्वजनिक यायेगु झ्वलय् 'प्राइभेसी सेटिङ'य् ध्यन मबिबलय् व्यक्तिगत विवरण खुयाः (Identity Theft) जुइगु जोखिम दइ।
 आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI): एल्गोरिदमं मनूया रुचि व स्वभावया भविष्यवाणी याइ, गुकिं मनूया 'निजी निर्णय' या अधिकारय् प्रभाव लाकी।

 कानूनी प्रावधान (Legal Protections) 
हलिं न्यंकं गोपनीयतायात सुरक्षित यायेत थी-थी कानूनत दयेकातःगु दु:
 GDPR (General Data Protection Regulation): युरोपेली संघया कानून गुकिं हलिं न्यंकंया डिजिटल वाणिज्य व डेटा सुरक्षाया मानक निर्धारण याइ।
 अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकार घोषणापत्र (UDHR): थुकिया धारा १२ य् गोपनीयताया अधिकारयात स्पष्ट रूपं व्याख्या यानातःगु दु।

 महत्त्व 
 स्वतन्त्रता: गोपनीयता मदुगु थासय् मनू स्वतन्त्र जुयाः बिचाः याये व ज्या याये फइमखु।
 सुरक्षा: थुकिं ब्ल्याकमेलिङ, ठगी, व सामाजिक भेदभाव पाखें रक्षा याइ।
 मानसिक शान्ति: निजी पल व भावना सुरक्षित दत धासा मनूया मानसिक उसाँय् बांलाइ।

 ब्वनादिसँ
 Solove, Daniel J. (2008). Understanding Privacy.
 Warren, S., & Brandeis, L. (1890). The Right to Privacy.

Category:समाजशास्त्र
Category:कानून
Category:मानव अधिकार