ओशिनियाया इतिहास

ओशिनियाया इतिहास धयागु अष्ट्रेलिया, न्युजिल्याण्ड, पपुवा न्युगिनी, व प्रशान्त महासागरया थीथी टापु देय्‌तय्गु (Pacific Islands) इतिहास खः। ओशिनियाया इतिहासयात मू कथं निगु ब्वय् ब्वथले छिं: आदिबासीतय्गु आगमन व च्वनेज्या, व युरोपेलीतय्गु आगमन लिपाया उपनिवेशवाद (Colonialism) व आधुनिक ई।Denoon, Donald (1997). The Cambridge History of the Pacific Islanders. Cambridge University Press.

 न्हापांगु च्वनाः 
ओशिनियाय् मनूतय्गु आगमन थीथी चरणय् जूगु खनेदु।

 अष्ट्रेलिया व पपुवा न्युगिनी 
दकलय् न्हापां, करिब ५०,००० निसें ६०,००० दँ न्ह्यः अफ्रिकां पिहाँ वःपिं मनूतय्सं दक्षिण-पूर्वी एसिया जुयाः अष्ट्रेलिया व पपुवा न्युगिनीइ पलाः तल। उगु इलय् समुद्रया सतह म्हो जुयाच्वंगु कारणं अष्ट्रेलिया, तस्मानिया व न्युगिनी स्वानाच्वंगु खः, गुकियात "साहुल" (Sahul) महाद्वीप धाइ।O'Connell, J.F., & Allen, J. (2004). "Dating the colonization of Sahul (Pleistocene Australia-New Guinea)". Journal of Archaeological Science. थन च्वंपिं आदिबासीतय्सं (Aboriginal Australians and Papuans) द्वलंद्व दँ तक थःगु हे कथंया तजिलजि व जीवनशैली विकास यात।

 प्रशान्त टापुइ विस्तार 
करिब ३,५०० दँ न्ह्यः, ताइवान क्षेत्रं वःपिं अस्ट्रोनेसियन (Austronesian) भाय् ल्हाइपिं मनूतय्सं प्रशान्त महासागरया टापुइ थ्यनेगु ज्या न्ह्यथन। इपिं नाउचा (Canoe) गयाः समुद्र पार यानाः वंपिं खः।
 लापिता तजिलजि (Lapita Culture): करिब १५०० ई.पू. य् थ्व तजिलजि फिजी, टोंगा, व सामोआ क्षेत्रय् थ्यन। थ्व ईयात "पोलिनेसियन" (Polynesian) तजिलजियागु जग तःगु ई धकाः कायेगु या।
 लिपाया च्वना ज्या: करिब १००० ई.सं. पाखे पोलिनेसियनतय्सं हवाई, इस्टर आइल्याण्ड (Rapa Nui), व न्युजिल्याण्ड (Aotearoa) थ्वन व अन च्वनेगु ज्या सुरु यात।Kirch, Patrick V. (2000). On the Road of the Winds: An Archaeological History of the Pacific Islands. University of California Press.

 युरोपेलीतय्गु आगमन 
१६गु शताब्दीइ युरोपेली नाविकत प्रशान्त महासागरय् वःगु खः।
 फर्डिनान्ड म्यागेलान (Ferdinand Magellan): सन् १५२१ य् प्रशान्त महासागर पार याःम्ह न्हापांम्ह युरोपेली खः। वय्कः स्पेनी अभियानया नेत्ता खः।
 एबेल तस्मान (Abel Tasman): १७गु शताब्दीइ डच (Dutch) नाविक तस्मानं अष्ट्रेलियाया तस्मानिया व न्युजिल्याण्ड लुइकल।
 जेम्स कुक (James Cook): १८गु शताब्दीइ बेलायती नाविक जेम्स कुकं प्रशान्त महासागरया विस्तृत नक्सा दयेकल व अष्ट्रेलियाया पूर्वी तटय् बेलायती अधिकार दाबी यात।Beaglehole, J.C. (1974). The Life of Captain James Cook. Stanford University Press.

 उपनिवेशवाद 
१९गु शताब्दीइ युरोपेली शक्ति व लिपा अमेरिका व जापानं ओशिनियाया थीथी थासय् नियन्त्रण यात।
 बेलायत (Britain): अष्ट्रेलिया, न्युजिल्याण्ड, फिजी, व थीथी प्रशान्त टापुइ शासन यात। अष्ट्रेलियायात न्हापां कैदीत तयेगु थाय् (Penal colony) या कथं छ्यःगु खः।
 फ्रान्स (France): ताहिती (Tahiti) व न्यु क्यालेडोनिया (New Caledonia) य् थःगु अधिकार दयेकल।
 जर्मनी (Germany): सामोआ, नाउरु, व न्युगिनीया उत्तर-पूर्वी भागय् शासन यात।
 अमेरिका (USA): हवाई, गुआम, व फिलिपिन्सय् प्रभाव विस्तार यात।

थ्व इलय् ईसाई धर्म प्रचारक (Missionaries) तय्सं स्थानीय धर्म व तजिलजि हिलाः ईसाई धर्मयागु प्रचार यात। लिसें, युरोपेलीतय्सं हःगु ल्वय् या कारणं स्थानीय आदिबासीतय्गु जनसंख्या तसकं म्हो जुल।Moorehead, Alan (1966). The Fatal Impact: An Account of the Invasion of the South Pacific, 1767–1840. Harper & Row.

 हताःया ई  
२०गु शताब्दीया विश्व हताःतय्सं ओशिनियाय् तःधंगु प्रभाव लाकल।
 न्हापांगु विश्व हताः (World War I): थीथी उपनिवेशत अष्ट्रेलिया, न्युजिल्याण्ड, व जापानं कब्जा यात।
 निगूगु विश्व हताः (World War II): प्रशान्त महासागर जापान व मित्रराष्ट्र (Allies) दथुइ तःधंगु हताःया ख्यः जुल।
 पर्ल हार्बर (Pearl Harbor) आक्रमण लिपा अमेरिका हताःलय् दुहाँ वल।
 कोकोडा ट्र्याक (Kokoda Track) या ल्वापु (पपुवा न्युगिनी) व गुआडालकानाल (Solomon Islands) या ल्वापु तसकं नांजाः।
 हताः लिपा, अमेरिकां मार्शल आइल्याण्ड (Marshall Islands) य् आणविक परीक्षण (Nuclear testing) यात, गुकिलिं वातावरणय् ताःई तक स्यंकेगु ज्या यात।

 आधुनिक ई व स्वतन्त्रता  
निगूगु विश्व हताः लिपा, ओशिनियाया देय्‌तय्सं स्वतन्त्रताया निंतिं कुतः यात।
 १९६२ य् सामोआ (Western Samoa) प्रशान्त क्षेत्रया न्हापांगु स्वतन्त्र देय् जुल।
 १९७० य् फिजी व टोंगा स्वतन्त्र जुल।
 १९७५ य् पपुवा न्युगिनी अष्ट्रेलिया नं स्वतन्त्र जुल।

वर्तमान ईलय्, ओशिनियाया चिधंगु टापु देय्‌तयेगु न्ह्यःने "जलवायु हिउपाः" (Climate Change) दकलय् तःधंगु समस्या जुयाच्वंगु दु। समुद्रया सतह थहाँ वयाः किरिबाती, तुभालु थें न्याःगु देय्‌त ललय् दुनीगु खतरा ब्वलंगु दु।Nunn, Patrick D. (2012). "Climate Change and Pacific Island Countries". Asia-Pacific Human Development Report.

 लिधंसा 

पुचः:इतिहास