बुँज्याया इतिहास

बुँज्याया इतिहास (अङ्ग्रेजी: History of Agriculture) धयागु मानव सभ्यताया विकासया दकलय् महत्त्वपूर्ण कोस-ल्वहँय् छगू खः। बुँज्या वा कृषि धयागु बाली (Crops) पीगु व पशु-पंछी लहिनाः (Domestication) नसा (Food) व मेमेगु उत्पादन यायेगु प्रक्रिया खः।

करिब १२,००० दँ न्ह्यः बुँज्याया विकास जुइ न्ह्यः, मनूत "सिकारी-मुनामि" (Hunter-gatherers) या रुपय् म्वानाच्वंगु खः। इपिं नसा मालेत सिनागः चाहिला जुइगु व पशुया सिकार याइगु खः। बुँज्याया विकास लिपा मनूत छगू हे थासय् च्वनाः वस्ती व शहर दयेके फत, गुकिं यानाः त-तःधंगु सभ्यताया उदय जुल।Tauger, Mark B. (2011). Agriculture in World History. Routledge.

 उत्पति  
बुँज्या हलिमया छगू हे थासय् मखुसें थीथी ईलय् थीथी थासय् स्वतन्त्र रुपं विकास जूगु खनेदु। थथे यक्व थासय् बुंज्या न्ह्यथंगु ईयात नवपाषाण क्रान्ति (Neolithic Revolution) धाइ।

  उर्वर बामिला(Fertile Crescent) 
करिब १०,००० ई.पू. पाखे, मध्य पूर्वया "उर्वर बामिला" (आःया इराक, सिरिया, टर्की, व जोर्डन क्षेत्र) य् दकलय् न्हापां बुँज्या सुरु जुल।
 बाली: छ्व (Wheat), तछ्व (Barley), क्वसा (Peas), व सिमी (Lentils) आदिया बुँज्या।
 लहिनाज्या: भ्याचा, च्वलेचा, व फा दकलय् न्हापां लहिनिगु ज्या जुल।

 पूर्वी एसिया
करिब ८,००० ई.पू. पाखे चीनया "याङ्त्से" व "ह्वांगहो" खुसि क्षेत्रय् बुँज्या सुरु जुल।
 बाली: जाकि व कोदो। थन हे न्हापां फा व खिचा लहिगु खः।

= अमेरिका 
करिब ५,००० निसें ४,००० ई.पू. पाखे मध्य अमेरिका (Mesoamerica) व एन्डिज क्षेत्रय् बुँज्या विकास जुल।
 बाली: कःनि (Maize/Corn), आलु (Potato), फसि (Squash), व थीथी बुबः (Beans)। थन लहिनाज्या धाःसा "लामा" (Llama) व "अल्पाका" (Alpaca) य् जक सीमित जुयाच्वन।

 अफ्रिका 
अफ्रिकाय् "साहेल" क्षेत्रय् सोरघम (Sorghum) व याम (Yam) या बुँज्या सुरु जुल।

 प्राचीन सभ्यता व प्रविधि 
बुँज्याया विकासं यानाः मेसोपोटामिया, इजिप्ट, व सिन्धु स्वनिगः लहना (Indus Valley Civilization) थें न्याःगु त-तःधंगु सभ्यता दयावल।

 सिंचाइ: मेसोपोटामिया व इजिप्टय् खुसि (टाइग्रिस, युफेट्रस, व नाइल) या लःयात नहर दयेकाः बुँइ यंकेगु प्रविधि विकास जुल।
 वासा (Plow):  करिब ३,००० ई.पू. पाखे बुँइ गाः मुइगु निंतिं वासाया आविष्कार जुल। न्हापा मनूनं सालाच्वंगु वासा लिपा द्वहं (Oxen) पाखें सालेगु ज्या जुल, गुकिं बुँज्या यायेत अझ अःपुइकल।

 मध्यकाल 
मध्यकालय् बुँज्याया प्रविधिइ यक्व सुधार वल।
 बाली हिला-बुला (Crop Rotation): युरोपय् "स्वंगू बुँ प्रणाली" (Three-field system) लागू जुल। थुकिलि बुँयात स्वकुचा यानाः, छकुचाय् छ्व, मेगु कुचाय् दाल, व मेगु कुचा खालि त्वःतिगु खः। थुकिया कारणं बुँया उब्जाउ शक्ति ल्यना च्वनि।

 आधुनिक काल 
 कोलम्बियन एक्सचेन्ज 
सन् १४९२ य् क्रिस्टोफर कोलम्बस अमेरिका थ्यने धुंकाः, हलिमय् बाली व पशुतय्गु तःधंगु काये-बिये जुल।
 अमेरिकां युरोप/एसियाय्: कःनि, आलु, ग्वलभेरा, मल्ता, व बजां। (आलु मदयेक युरोपया जनसंख्या वृद्धि असम्भव थें हे जुल)।
 युरोपं अमेरिकाय्: छ्व, जाकि, उखु, सा, व पेपांचू।

 ब्रिटिश बुंज्या क्रान्ति (१७गु-१९गु शताब्दी) 
बेलायतय् वैज्ञानिक पहलं बुँज्या यायेगु सुरु जुल।
 जेथ्रो टल (Jethro Tull): वय्कलं "सिड ड्रिल" (Seed drill) या आविष्कार यानादिल, गुकिं पु (Seeds) लाइनय् पीत ग्वाहालि यात।
 मेसिन(ज्यासा)या छ्यला: १९गु शताब्दीइ न्हापां हा ज्यासा(Steam engine) व लिपा ग्यास इन्जिन दुगु ट्र्याक्टर व मेसिनत छ्यलेगु ज्या जुल।

 वांगु क्रान्ति (Green Revolution) 

२०गु शताब्दीया मध्यय् (सन् १९४०-१९७०) बुँज्याया ख्यलय् तःधंगु क्रान्ति वल, गुकियात "वांगु क्रान्ति" धाइ।
 नोर्मन बोरलग (Norman Borlaug): वय्कःयात वांगु क्रान्तिया अबुया कथं हनि। वय्कलं उन्नत जातया छ्व (High-yielding varieties) विकास यानादिल।
 प्रविधि: रासायनिक मल (Chemical fertilizers), कीटनाशक वासः (Pesticides), व आधुनिक सिंचाइया प्रयोगं उत्पादन तसकं अप्वकल। थुकिया कारणं भारत व मेक्सिको थें न्याःगु देय्‌तय्सं अनिकालयात बुके फत।

 समकालीन मुद्दात 
२१गु शताब्दीइ बुँज्याया न्ह्यःने न्हुगु चुनौतीत खनेदुगु दु:
 जेनेटिक इन्जिनियरिङ (GMOs): वैज्ञानिकतय्सं प्रयोगशालाय् बालीया जीन (DNA) हिलाः की मनईगु व अप्व सयेगु बाली दयेकाच्वंगु दु।
 जैविक बुँज्या (Organic Farming): रासायनिक मल व वासःया नकारात्मक लिच्वः (गथेकि लः व चा प्रदूषण) खने दयेवं, आः प्राकृतिक मल छ्यलाः बुँज्या यायेगु चलन अप्वया वःगु दु।
 जलवायु हिउपाः: जलवायु हिउपाःया कारणं ईलय् वा मवइगु व खडेरी जुइगु समस्यां बुँज्यायात लिच्वः लाकाच्वंगु दु।

 लिधंसा 

पुचः:बुँज्या