जीवनया इतिहास

जीवनया इतिहास (History of Life) पृथ्वीइ जीवतय्गु उत्पत्ति निसें थौंकन्हय् तकया विकासक्रमया अध्ययन खः। पृथ्वीया उत्पत्ति करिब ४.५ अर्ब दँ न्ह्यः जूगु खः, व उकिया १ अर्ब दँ दुने हे जीवनया न्हापांगु चिं खनेदत। जीवनया विकासक्रमयात "भौगर्भिक समय मान" (Geological Time Scale) कथं थीथी इओन (Eon), इरा (Era), व कालखण्ड (Period) य् बायातःगु दु।Campbell, N.A.; Reece, J.B. (2005). Biology. Benjamin Cummings.

 जीवनया उत्पत्ति   
जीवन गुकथं सुरु जुल धइगु विषयस वैज्ञानिकतय्गु दथुइ थीथी सिद्धान्त दु। दकलय् स्वीकार यानातःगु सिद्धान्त "एबायोजेनेसिस" (Abiogenesis) खः, गुकिया कथं निर्जीव रसायन (non-living matter) पाखें प्राकृतिक प्रक्रियाया माध्यमं जीवनया उत्पत्ति जुल।

प्रारम्भिक पृथ्वी: ४ अर्ब दँ न्ह्यःया पृथ्वी तसकं क्वाःगु खः व वायुमण्डलय् अक्सिजन मदु। ज्वालामुखीया विष्फोटं पिहाँ वःगु ग्यास व लःया वाफं महासागर दयेकल।

आर.एन.ए. हलिम (RNA World): वैज्ञानिकतय्गु विश्वास दु कि न्हापां आर.एन.ए. (RNA) अणुया विकास जुल, गुकिलिं थःगु प्रतिलिपि (replication) दयेके फत।Gilbert, W. (1986). "The RNA World". Nature.

 प्रोक्यारियोटिक युग (Prokaryotic Era)  
३.५ अर्ब – २ अर्ब दँ न्ह्यः जीवनया दकलय् न्हापांगु रुप "प्रोक्यारियोट" (Prokaryotes) खः। थुपिं सरल, छगू-कोषीय (single-celled) जीव खः, गन "न्युक्लियस" दइ मखु।

साइनोब्याक्टेरिया (Cyanobacteria): करिब ३.५ अर्ब दँ न्ह्यः दतः, "साइनोब्याक्टेरिया" वा "वाउँ-वचु" न्हा  (blue-green algae) विकास जुल। थुपिं जीवतय्सं सूर्यया जः छ्यलाः "जः-संश्लेषण" (photosynthesis) प्रक्रिया सुरु यात।

महान अक्सिजन घटना (Great Oxygenation Event): साइनोब्याक्टेरिया अक्सिजन उत्पादन यात, गुकिलिं पृथ्वीया वायुमण्डलयात हिलाबिल। थुकिलिं लिपा जटिल जीवनया निंतिं लँपु चायेकल।Holland, H.D. (2006). "The oxygenation of the atmosphere and oceans". Philosophical Transactions of the Royal Society.

 युक्यारियोटिक व बहुकोषीय जीवन (Eukaryotic and Multicellular Life)  

२ अर्ब – ५४ कोटी दँ न्ह्यः युक्यारियोट (Eukaryotes) जीवया विकास जुल। २ अर्ब दँ ति न्ह्यः, जटिल कोष दुपिं जीवत दयावल, गुमिगु दुने न्युक्लियस व "माइटोकोन्ड्रिया" दयावल। "एन्डोसिम्बायोसिस" (Endosymbiosis) सिद्धान्त कथं, छगू तःधंगु कोषं मेगु चिधंगु ब्याक्टेरियायात नयेबलय् माइटोकोन्ड्रियाया विकास जूगु खः।

बहुकोषीय जीवन: १ अर्ब दँ न्ह्यः, छगू स्वया अप्वः कोष दुपिं (multicellular) जीवत विकास जुल।

 प्यालियोजोइक इरा (Paleozoic Era)  
५४ कोटी– २५ कोटी ति दँ न्ह्यःया थ्व युगयात "प्राचीन जीवन" या युग धाइ।

 १. क्याम्ब्रियन विष्फोट (Cambrian Explosion)  
५४ कोटी दँ न्ह्यः, पृथ्वीइ जीवनया विविधता तसकं अप्वया वन। थ्व घटनायात "क्याम्ब्रियन विष्फोट" धाइ। थ्व इलय् अप्वः धैया "इन्भर्टिब्रेट" (invertebrates - दुगःक्वँय् मदुपिं) पशुत विकास जुल, दसु: ट्रिलोबाइट (Trilobites)।Gould, S.J. (1989). Wonderful Life: The Burgess Shale and the Nature of History. W.W. Norton.

 २. दुगःक्वँय् दुपिं व बँय् जीवन 

न्या (Fish): ओर्डोभिसियन (Ordovician) व सिलुरियन (Silurian) कालखण्डय् न्हापांगु दुगःक्वँय् दुपिं (vertebrates) प्राणी, अर्थात् न्या, विकास जुल।

बँय् जीवन: सुरुइ मा (plants) व की (insects) बँय् वल। डेभोनियन (Devonian) कालखण्डय्, न्या थें न्याःपिं प्राणीत बँय् वयेगु ज्या न्ह्यथन, गुकिलिं "एम्फिबियन" (Amphibians) या विकास जुल।

 ३. पर्मियन लोप (Permian Extinction)  
प्यालियोजोइक इराया अन्त्य "पर्मियन-ट्रियासिक लोप" (Permian-Triassic extinction) घटना पाखें जुल। थ्व इलय् पृथ्वीया ९६% समुद्री प्रजाति व ७०% स्थलीय प्रजाति लोप जुल। थ्व पृथ्वीया इतिहासया दकलय् तःधंगु विनाश खः।Benton, M.J. (2005). When Life Nearly Died: The Greatest Mass Extinction of All Time. Thames & Hudson.

 मेसोजोइक इरा (Mesozoic Era)  
२५ कोटी – ६.६ कोटी दँ न्ह्यःया थ्व युगयात "रेप्टाइलया युग" (Age of Reptiles) धाइ। थ्व युगयात स्वंगू ब्वय् बायातःगु दु: ट्रियासिक, जुरासिक, व क्रेटासियस।

डाइनोसरया उदय: थ्व ईलय् डाइनोसर (Dinosaurs) पृथ्वीया प्रमुख प्राणी जुल। इपिं तःधंगु शाकाहारी निसें मांसाहारी तक थीथी कथंया खः।

झंगः (Birds): जुरासिक कालखण्डय्, डाइनोसर (थेरोपोड) पाखें न्हापांगु झंगः विकास जुल। आर्कियोप्टेरिक्स (Archaeopteryx) थुकिया नांजाःगु दसु खः।

दुरुप्वः दुपिं (Mammals): न्हापांगु दुरुप्वः दुपिं प्राणीत थ्व हे ईलय् दयावल, तर इपिं तसकं चिचीधं खः।

के-पीजी लोप (K-Pg Extinction): ६.६ करोड दँ न्ह्यः, छगू तःधंगु उल्कापिण्ड (asteroid) मेक्सिकोया युकाटनय् कुतुवल। थुकिलिं यानाः डाइनोसर (झंगः त्वताः) व मेमेगु ७५% प्रजाति लोप जुल।Alvarez, L.W., et al. (1980). "Extraterrestrial cause for the Cretaceous-Tertiary extinction". Science.

 सेनोजोइक इरा (Cenozoic Era)  
६.६ कोटी दँ न्ह्यः निसें वर्तमान तकया थ्व इरा/युगय् डाइनोसर लोप जुइधुंकाः, "दुरुप्वः दुपिं" (Mammals) या युग सुरु जुल।

दुरुप्वः दुपिंया विस्तार: खाली जूगु पृथ्वीया वातावरणय् दुरुप्वः दुपिं प्राणीतय्सं थःगु प्रभुत्व दयेकल। ह्वेल, धुँ, व सा थें न्याःपिं प्राणीत विकास जुल।

मनू विकास: ६०-७० लख ति दँ न्ह्यः, अफ्रिकाय् न्हापांगु होमिनिड (Hominid) विकास जुल।

अस्ट्रेलोपिथेकस (४० लख ति दँ न्ह्यः)

होमो इरेक्टस (२० लख ति दँ न्ह्यः)

आधुनिक मनू (Homo sapiens) (करिब ३ लख ति दँ न्ह्यः)।

 निष्कर्ष  
जीवनया इतिहास छगू निरन्तर जुयाच्वंगु प्रक्रिया खः। सरल ब्याक्टेरिया निसें जटिल मानव तकया यात्रा अरबौं दँया विकासक्रम (Evolution) व अनुकूलन (Adaptation) या लिच्वः खः।

लिधंसा

पुचः:जीवविज्ञान
Category:इतिहास 
Category:विकास