नेपालभाषा साहित्यया इतिहास

नेपालभाषा साहित्यया इतिहासया झ्वःया छुं मू ब्वः थथे दु:

लिच्छविकाल
 थ्व इलय् अभिलेखत संस्कृतं च्वयातःसां करिब २५०पू नेपालभाषाया खँग्वःत (प्राकृत वा गैर-संस्कृत) छ्यलातःगु दु, गुकिं नेपालभाषा उबलय् जनस्तरय् प्रचलित जूगु क्यनी। 

मल्ल काल (स्वर्ण युग)
प्रताप मल्ल, सिद्धिनरसिंह मल्ल, जगत्प्रकाश मल्ल, भूपतिन्द्र मल्ल व जयप्रकाश मल्ल थें जाःपिं जुजुपिन्सं काव्य व नाटक च्वयाः नेपालभाषायात 'राजभाषा'या रूपय् थकाःगु ई।
 ११गू शताब्दी (वि.सं. १०९६): ताडपत्र व शिलालेखय् नेपालभाषा छ्यलातःगु दकलय् पुलांगु प्रमाण लुयावःगु ई।
 १४गू शताब्दी (वि.सं. १४३० निसें): नेपालभाषाया साहित्यिक वाङ्मयया विकास जूगु।
 वि.सं. १४३० (ने.सं. ४९३): ‘विचित्रकौतुक’ सफूया रचना जूगु।
 वि.सं. १४३१ (ने.सं. ४९४): ‘हरमेखला’ सफूया रचना।
 वि.सं. १४३७ (ने.सं. ५००): ‘न्यायविकासिनी’ (मानव न्यायशास्त्र) या रचना।
 वि.सं. १४३८: संस्कृत भासय् दूगु 'अमरकोश'या टीकाय् नेपालभाषा छ्यलातःगु।
 ने.सं. ५००: नारद संहिता टीका ग्रन्थय् दकलय् न्हापां "नेपालभाषा" धइगु नां छ्यलातःगु। 
 वि.सं. १४४६ (ने.सं. ५०९): ‘गोपालराजवंशावली’या रचना, गुगु इतिहासया तःधंगु दसि खः।
 वि.सं. १४६९: ज्योति मल्लया पालय् स्वयम्भू जीर्णोद्धारया झ्वलय् ‘चतुरंक रामायण’ नाटक क्यंगु, गुगु नेपालभाषाया निर्देशन दुगु न्हापांगु नाटक खः।
 वि.सं. १५२४: नेपालभाषाया दकलय् पुलांगु काव्य ‘सखि प्रभुजुन’या रचना।
 ने.सं. ६२५: साहित्यिक रचनाया शुरुवात जूगु ई । 'भागवत् पुराण', ४०० पौ दुगु गद्य साहित्य रचना जूगु।  थ्व नेपालभाषाया दकलय् न्हापांगु स्वतन्त्र गद्य बाखं सफू खः।
 ने.सं. ६३८ (तन्त्राख्यान) नापं औपदेशिक बाखंया सुरुवात।
 ने.सं. ७४०स बेताल पञ्चविंशति नापं मनोरञ्जनात्मक व लौकिक बाखंया प्रारम्भ।
 वि.सं. १६१७–१६३१: येँया जुजु महिन्द्र मल्लपाखें ‘कपति माया नं केङा हे रामा’ थेंज्याःगु म्येत रचना। जुजु महिन्द्र मल्लयात नेपालभाषा काव्य ख्यःया न्हापांम्ह कविया रूपय् नालिगु याः। वय्कः नापं काव्यया सृजना सुरु जूगु ख।
 वि.सं. १६९०: यलया जुजु सिद्धिनरसिंह मल्लपाखें ‘एकादशीव्रत’ नाटक च्वयाः कात्तिक दबुलिइ क्यंगु।
 वि.सं. १७००: ख्वपया जुजु जगतप्रकाश मल्लपाखें ५१८ गू नेपालभाषाया म्येत मुनातःगु सफू च्वयादीगु।
 ने.सं. ७९२ जुजु जगतप्रकाश मल्लया पालय् 'मूलदेव शशीदेव' नांगु न्हापांगु पूधाः प्याखनं (Drama) च्वयातःगु।

न्हापांगु शाह काल व राणा काल
वि.सं. १८२५ निसें न्ह्यथंगु थ्व कालय् पृथ्वीनारायण शाह व प्रतापसिंह शाहया पालय् नं नेपालभाषाया प्रयोग ल्यनाच्वंगु जुल। 
थ्व ईयात नेपालभाषा साहित्यया 'अन्धकार युग' वा संक्रमणकाल कथं नं काइ ।  शाह व राणा शासनया शुरुवात नाप नेपालभाषां राजकीय मान्यता मदयावन, गुकिं यानाः साहित्य लेखन म्हो जुयावन। थ्व इलय् आपालं च्वमितय्सं धार्मिक व सन्त उपदेशात्मक काव्यत च्वयेगु ज्या यात।
 वि.सं. १८२५: गोरखाया जुजु पृथ्वीनारायण शाहं नेपाः त्याकाः लिपा जुजु रणजित मल्ल निर्वासनय् वंबलय् ‘हाय राम राम गथे मलुमने’ धकाः विरह म्ये च्वयादीगु।
 वि.सं. १८५६: जुजु रणबहादुर शाहया पालय् बिफर ल्वचं कःपिं मचातय्त पिने छ्वःगु विरोधय् ‘सितलामाजु’ काव्यया रचना जूगु।
 जुजु राजेन्द्रविक्रमं (वि.सं. १८७१–१९३८) 'महासत्त्वोपाख्यान' नाटक च्वयादीगु।
 वि.सं. १९०३: जङ्गबहादुर राणाया उदय लिपा नेपालभाषायात राजकीय रुपं दमन यायेगु ज्या सुरु जूगु।

पुनर्जागरण काल
पुनर्जागरणया हलिमय् निष्ठानन्द वज्राचार्य (प्रचलित भाषां सफू च्वयादीम्ह), सिद्धिदास अमात्य (महाकवि), जगतसुन्दर मल्ल (मातृभाषां शिक्षाया वकालत यानादीम्ह) व धर्मादित्य धर्माचार्य (नेपालभाषाया प्रचारक) थेंज्याःपिं व्यक्तित्वतय्सं भाषाया उत्थान याःगु। वि.सं. १९६५–६६: मुद्रण प्रविधिया विकास लिपा नेपालभाषा साहित्यय् न्हूगु लहर वःगु।
 ने.सं. १०३४: पं. निष्ठानन्द बज्राचार्य: 'ललित विस्तर'  सफू पिकायाः गद्य साहित्यय् न्हूगु आयाम दयेकादिल।  वि.सं. १९५६स निष्ठानन्द वज्राचार्यं न्हापां खुसि 'एकविंशति प्रज्ञापारमिता' नेपालभाषाय् मुद्रण यानादीगु व लिपा वि.सं. १९६६स 'ललितविस्तर' (बुद्धया जीवनी) च्वयादीगु।। 
 महाकवि सिद्धिदास महाजुया 'सिद्धि रामायण' थेंन्याःगु कृति च्वयाः नेपालभाषा काव्ययात तःमि यानादिल।  वि.सं. १९६३स महाकवि सिद्धिदासं 'सुन्दरी' पत्रिकाय् थःगु रचनात पिथनादीगु व लिपा वि.सं. १९७७स सिद्धिदास महाजुया 'सज्जनहृदयाभरण' भारतया बेतियां प्रकाशन जूगु। 
 ने.सं. १०३५ स 'इसपं दयेकातःगु बाखं' (Aesop's Fables) अनुवाद यानाः हलिमया बाखंलिसें नेवाः पाठकयात म्हसीका बिल। जगतसुन्दर मल्लं शिक्षा व निबन्ध ख्यलय् तःधंगु योगदान बियादिल । 
 ने.सं. १०४० सिद्धिदास महाजुया 'शिवविलास' नापं बाखनय् सामाजिक पक्षयात दुथ्याकादीगु।
 ने.सं. १०४५: धर्मआदित्य धर्माचार्यजुं भारतया कलकत्तां 'बुद्ध धर्म व नेपालभाषा' पत्रिका पिकायाः पत्रकारिता व संस्थागत विकासया जग स्वनादिल।
 वि.सं. १९८५: शुक्रराज शास्त्रीया नेपालभाषा व्याकरण पिथंगु। लिपा नेपाल वर्णमाला (वि.सं. १९८६), नेपालभाषा रीडर (वि.सं. १९८६) पिथनादिल। 
जेलकाल
ने.सं. १०६१ - १०६५या कालयात जेलकाल धाइ। राणा शासकपाखें समाजसुधारक पिन्त जेलय् कुनाः तःबिले वय्कःपिंसं (दसु- चित्तधर 'हृदय', सिद्धिचरण श्रेष्ठ, केदारमान 'व्यथित') जेल दुने हे च्वसा न्ह्याकाः 'सुगत सौरभ' थेंन्याःगु तःधंगु महाकाव्य व मेमेगु आधुनिक कविता मुना च्वयादिल। 
 वि.सं. १९९७: राणा शासनं नेपालभाषा च्वइपिं साहित्यकारतय्त (चित्तधर हृदय, प्रेमबहादुर कसाः आदि) जेलय् तःगु, गुकियात ‘जेलकाल’ धाइ।

आधुनिक काल
ने.सं. १०७१ लिपा: जेलं पिहां वयेधुंकाः व वि.सं. २००७ या हिउपाः लिपा 'च्वसापासा' थेंन्याःगु संस्थात नीस्वनाः नेपालभाषा साहित्यया विधागत (बाखं, उपन्यास, निबन्ध, नाटक) विकास जूवन ।  थ्व इलय् बाखनय् छझालं ब्वने फइगु (Single sitting reading), छम्ह मू पात्र व कल्पनाया थाय् मनोवैज्ञानिक यथार्थवाद (Psychological Realism) पाखे न्ह्यात।
 ने.सं. १०५७ (वि.सं. १९९४) स मोतिलक्ष्मी उपासिका:  'शारदा' पत्रिकाय् 'रोदन' व 'पुनर्विवाह' पिदनेवं नेपालभाषाय् 'न्हूबाखं' (Modern Short Story) या जग दन।
 वि.सं. २००१: रत्नध्वज जोशीं ‘च्वय्‌गु छाय्‌?’ निबन्ध च्वयाः आधुनिक निबन्धया जग तःगु।
 वि.सं. २००३: मोतीलक्ष्मी उपासिकाया ‘जन्म’ निबन्ध प्रकाशित जूगु, गुगु मुद्रण प्रविधिं वःगु न्हापांगु निबन्ध खः।
 वि.सं. २००७: प्रजातन्त्र वःलिपा नेपालभाषा साहित्यय् ख्यातिप्राप्त च्वमिपिसं थीथी विधाय् च्वयाः साहित्ययात समृद्ध याःगु।
 वि.सं. २०१५: धर्मरत्न यमिपाखें ‘लिथु’ उपन्यास च्वयादीगु।
 वि.सं. २०२१: रेडियो नेपालं नेपालभाषाया समाचारय् प्रतिबन्ध तःगु, गुकिया विरोधय् भाषिक आन्दोलन व साहित्यिक चेतना थहां वःगु।
 ने.सं. ११२० (वि.सं. २०५७): "नेपालभाषा साहित्यया इतिहास" (प्रेमशान्ति तुलाधर) सफू पिदन।

लिधंसा

पुचः:नेपालभाषा