सि

सि बाय् सिसा (Fruit) सि धाःगु प्रकृतिं मनूयात बियातःगु तसकं बांलाःगु व सवाःं जाःगु नसा खः । उसाँय्या ल्याखं स्वयेगु खःसा सि नइबलय् म्हयात माःगु थीथी भिटामिन, मिनरल्स व शक्ति दइ, गुकिं ल्वय् दयेके मबिइत व म्ह बल्लाकेत ग्वहालि याइ । नेपाःगालय् मौसम कथं थीथी सियां सवाः काये खनी, गथे कि ताान्नवइगु इलय् अं, लिचि, भुइंकतहर ह्वइ धाःसा चिकुलाय् सन्त्रासि, बःसि, पासि, स्याउ आदि ह्वइ । नेवाः संस्कृति व संस्कारय् नं सिया तःधंगु थाय् दु; सुं पाहाँ वइबलय्, लसकुस यायेबलय् वा गुगुं नं शुभ ज्या यायेबलय् 'सि' छ्यलेगु या, अले द्यःयात छायेत, पुज्यायेत, व मोहनी, स्वन्ति थें जाःगु तःधंगु नखलय् प्रसादया रुपय् सि मदयकं मगाः। छेँय् बुइगु सिया नापं गुं-पाखाय् ह्वइगु इसि, आल्चा, व मेमेगु सियां नं झीगु म्हुतुइ यःगु सवाः बियाच्वंगु दइ । न्हिथं सि नयेगु बानीं झीगु म्हयात निरोगी याना तयेत तःधंगु ग्वहालि याइ ।

वनस्पति विज्ञान (Botany) या कथं सि धाःगु स्वांया ओभरी (Ovary) परिपक्व जुयाः दयावःगु छगु ब्वः खः । स्वां ह्वलेधुंकाः परागसेचन (Pollination) जुइ, अले स्वांया ओभरी विकास जुयाः ‘सि’ –इ हिली । वैज्ञानिक दृष्टिकोणं स्वयेगु खःसा, सिया मू ज्या मा-सिमा या पु (Seed) यात सुरक्षित याना तयेगु व उकियात थीथी थासय् थ्यंकेगु (Seed Dispersal) खः । सिइ दुने दइगु रसायनीक तत्व, गथे कि चिनी (Fructose), भिटामिन, व एन्टिअक्सिडेन्टं यानाः थ्व पशुपंक्षी व मनुतय्त आकर्षित याइ । गूबलय् पशुपंक्षीं सि नइ, इमिगु पाखें पु मेमेगु थासय् प्रसार जुइ, गुकिं यानाः सिमाया वंश विस्तार जुइ । अथेजुगुलिं, सि धाःगु केवल नसा जक मखु, थ्व प्रकृतिया चक्र न्ह्याकेत माःगु छगु महत्वपूर्ण जैविक प्रक्रियाया लिच्वः खः ।

प्रकार
 अं
 अम्बः
 कताबसि
 कसू (Osmorhiza?)
 कंसि (Pineapple)वा चिचा कंसि
 कःबसि/कःपासि (काफल)
 क्वंपासि (Celtis)
 चाकुपाउँसि (कालज्यामीर)
 चाकुसि/चाक्सि (Sweet lime) व लेभु (कागति)
 चिकंसि (वा चिचा कँसि)
 ख्वर्पानि (Apricot)
 स्याउ
 सन्त्रासि
 स्यांगुलि (Chestnut)
 पासि
 प्यासि (Berry)
 फाकुसि (Persimmon)
 बःसि
 ताइबःसि
 तःसि
 मितसि
 भ्वगत्या
 म्वाय्
 ल्हुसिपु
 इसि
 माकःफ्वंसि
 फ्वंसि (Jack fruit)
 नँइँक्या
 तुसि

स्वयादिसँ
 नसा

पुचः:नसा
पुचः:सि