नेपालभाषाया कचाभाय्

हलिंया मेमेगु भासय् थें हे नेपालभासय् नं यक्व स्थानीय भाषिका दयाच्वंगु दु। द्वाल्खाली भाषिका,सिन्धुपाल्चोक पहरी भाषिका,तोताली भाषिका,चित्लांग भाषिका,येँ-यल-किपू भाषिका व ख्वप भाषिका थें भायलचं व खँग्व: दुगु पती भाषिकात यक्व दु। थुपिं भाषिका प्रमुख् मजुगु जुया: आपटतं ल्याखाइ मखु। तर थुपिं भाषिकातय् त: मान्यता मबिगु नं ज्वीमखु। थयौ भाषिका लुभु, बल्बु व स्वनिग:यागू पिने पिने ला:गु थसय् छ्यली। बन्दिपूर यागू भाय् पुलाङ्गु खोप नेवा: भाय् ख:। थथे हय् चि-चीधङ्गु भाषिकात यक्व हय् दु व मेमेगु भाषा यागु प्रभावय् झन मेमेगु भाषिकात दयावै। 

 ब्वथला 
नेपालभाषा ल्हाइपिं मनूत स्वनिगः व स्वनिगलं पिने थीथी थासय् च्वनाच्वंगु दु। दया शाक्यजुया छगू भाषिक अध्ययनकथं नेपालभाषायात ५ गू मू पुचलय् ब्वथलेछिं Shakya, Daya R., Newā Academy, p. 50।
 पुचः १: 
 येँ, यल, चैनपुर, भोजपुर, दिंला, धरान, ओखलढुंगा, रामेछाप Shakya, Daya R., Newā Academy।
 नाला, सांगा, बनेपा, डाँछि, धुलिखेल Shakya, Daya R., Newā Academy।
 पाल्पा तानसेन, बुटवल Shakya, Daya R., Newā Academy।
 हलचोक, फुशिंख्यः, बलम्बु, कीर्तिपुर (किपू), पांगा, लुभु, फर्पिङ्ग, बुंगमति, हरिसिद्धि, चापागां, थैबः, खोना Shakya, Daya R., Newā Academy।
 प्यांगां Shakya, Daya R., Newā Academy।

 पुचः २: 
 ख्वप (Bhaktapur), नगदेश, बोदे, लोकिल्थली, थिमि, गोकर्ण, बरेगां Shakya, Daya R., Newā Academy।
 पुलां पोखरा (Old Pokharā), नारायणघाट, रिडी, बागलुङ Shakya, Daya R., Newā Academy।
 बन्दिपुर, डुम्रे Shakya, Daya R., Newā Academy।

 पुचः ३: चित्लांग, गोपाली, गमाल, मुल्मी, बलामी। थनया भाय्‌यात 'चिलन्' (Cilan), 'ग्वा भाय्' (Gwā Bhāye), व 'बलामि भाय्' (Balāmi Bhāye) धाइ। Shakya, Daya R., Newā Academy। Shakya, Daya R., Newā Academy, pp. 50, 55।

 पुचः ४: पहरी, बधिकेल, काभ्रे, खोपासी, लेले, प्वाः Shakya, Daya R., Newā Academy।। थनया भाय्‌यात 'पै भाय्' (Pai bhāye) धाइ Shakya, Daya R., Newā Academy, pp. 50, 55।

 पुचः ५: द्वाल्खा, तौथली, दुती व लिस्ती। थनया भाय्‌यात 'द्वालखा भाय्' धाइ Shakya, Daya R., Newā Academy, pp. 50, 55।

येँ-यल-किपू भाषिका
येँ-यल-किपू नेपालभाषाया छगू भाषिका ख। थ्व भाय् येँ, यल व किपुलि ल्हाइ| थ्व भाषिका आप्तं छ्यली। थ्व भाषिकाय् नं येँ, यल व किपुलि भ:चाभ:चा पाइ। थ्व भाषिका नेपालभाषाया छगू मूल भाषिका ख:। थ्व भाषिकाय् हिन्दू व बौध धर्म बीच छुं भ:चा पाइ।

ख्वप भाषिका
ख्वप भाषिका नेपालभाषाया छगू भाषिका ख। थ्व भाय् ख्वपय् ल्हाइ|

द्वाल्खाली भाषिका 
द्वाल्खाली भाषिका आपातं द्वाल्खाय् ल्हाइ। थ्व भाषिकां पुलां नेवा: भाय् पहः क्यनी।

सिन्धुपाल्चोक पहरी भाषिका
सिन्धुपाल्चोक पहरी भाषिका सिन्धुपाल्चोकय् च्वङ्गु पिन्सं ल्हाइ। थ्व भाय् आ: आपातं मरया:वन। थ्व थासय् आ: आपातं तामाङ् जाती च्वनी। थ्व भाषिका येँ-यल-किपू भाषिकायागु थें भायलचं दु।

चित्लांग भाषिका
चित्लांग भाषिका स्वनिग:यागु उत्तरय् चित्लांग धागु थासय् ल्हाइ। चित्लांग लागाय् ५ गू पुचःया नेवाःत च्वनी Shakya, Daya R., Newā Academy, p. 56। इमिसं भति-भति पाःगु भाय् ल्हाइगु खःसां छम्हेस्यां ल्हाःगु भाय् मेम्हस्यां अःपुक थुइके फु Shakya, Daya R., Newā Academy, p. 57। थ्व ५ गू पुचः व इमिसं ल्हाइगु भाय् थ्व कथं दु:
ग्वाल-मि (Gwāla-mi): थ्व पुचलं ल्हाइगु भाय्‌यात 'गोपाली' (Gopāli) धाइ Shakya, Daya R., Newā Academy, p. 57।
बला-मि (Balā-mi): थ्व पुचलं ल्हाइगु भाय्‌यात 'बलामी' (Balāmi) धाइ Shakya, Daya R., Newā Academy, p. 57।
गांवल-मि (Gāmwala-mi): थ्व पुचलं ल्हाइगु भाय्‌यात 'गमाल' (Gamāl) धाइ Shakya, Daya R., Newā Academy, p. 57।
मुल-मि (Mula-mi): थ्व पुचलं ल्हाइगु भाय्‌यात 'मुल्मी' (Mulmi) धाइ Shakya, Daya R., Newā Academy, p. 57।
प्वाल-मि (Pwala-mi): थ्व पुचलं ल्हाइगु भाय्‌यात 'प्वाः' (Pwah) धाइ Shakya, Daya R., Newā Academy, p. 57।

तोताली भाषिका

बन्दिपुर भाषिका
बन्दिपुरया नेपालभाषा नेपालभाषाया छगू महत्वपूर्णगु उपभाषा खः शाक्य, दया। (२०२१)। पौ १। । थ्व ख्वप भाय्या पूर्वरूप व मौलिक उपभाषा खः शाक्य, दया। (२०२१)। पौ ११।। पृथ्वीनारायण शाहया पाला धुंकाः नेवाःत थन थाय्-बाय् हिलाः वंगु खः शाक्य, दया। (२०२१)। पौ ३।। बन्दिपुरया नेवाःत येँ, यल व विशेष ख्वप पाखें वंगु इतिहास दु शाक्य, दया। (२०२१)। पौ ३।। थनया भाय् ल्हाइपिं मनूत आः डुम्रे, पोखरा, नारायणघाटय् तकं न्यंगु दु शाक्य, दया। (२०२१)। पौ १७।। थ्व उपभाषाय् 'अ' मा आखः 'आ' जुयाः हिलीगु सः-विज्ञानया विशेषता दु शाक्य, दया। (२०२१)। पौ १३।। क्रिया पदय् बा आखः देतना वइगु (Gemination) थुकिया थःगु हे पहः खः शाक्य, दया। (२०२१)। पौ १४। ।

खस-नेपाली भाषां यक्व खँग्वः व क्रियात त्यासा कयाः छ्यलाच्वंगु दु शाक्य, दया। (२०२१)। पौ १६, १८।। ब्वथला ग्वः (Classifier) सजीवय् 'मा' व निर्जीवय् 'उ' छ्यलिगु चलन दु शाक्य, दया। (२०२१)। पौ १९।। खस भाय्या 'वटा' ब्वथला ग्वः नं थनया भाषिकाय् वयेधुंकल शाक्य, दया। (२०२१)। पौ २०।। सर्वनामय् बहुवचन क्यनेत '-पुं' स्वायेगु याइ शाक्य, दया। (२०२१)। पौ १६।। अधिकरण कारक (Locative case) य् '-खे' व अपादानय् '-लाङ' छ्यलिगु याइ शाक्य, दया। (२०२१)। पौ १४, ४८।। प्रेरणार्थक क्रिया (Causative) दयेकेत '-क' या नापं '-ग' नं छ्यलि शाक्य, दया। (२०२१)। पौ २२।। वाक्यय् कर्ता, कर्म व क्रियाया पदक्रम हिउसां अर्थ मपाइगु नेपालभाषाया हे नियम थन नं लागू जुइ शाक्य, दया। (२०२१)। पौ २३।।

मेमेगु भाषिका
पाल्पा भाषिका आदि।

भाषिकाय् भिन्नता
येँ/यल व ख्वप भाषिका
येँ/यल भाषिका ख्वप भाषिका ल:  ना: आ:  अ: घा: घ: ना: भ्यत ना:

यल व येँ भाषिका
 यल भाषिका येँ भाषिका यना:च्वनू यन्च्वनू दाया:च्वनू  दाइच्वनू लिरूथिरू  इरूथिरू मुल्कःपति  मुलेपति

स्वयादिसँ
 नेपालभाषा

लिधंसा

पुचः:नेपालभाषा