नाउरु

नाउरु आधिकारिक नां गणतन्त्र नाउरु, छगू टापु देय् ख: । थ्व देय् दक्षिण प्रशान्त महासागरया माइक्रोनेसियाय् ला: । थ्वनाप दक्कले सत्तीगु थाय् किरिबाटीया बानाबा टापु ख: । थ्व टापू नाउरु स्वया ३००कि.मि. ड्यु पूर्वय् ला: । नाउरु हलिमया दक्कले चीधंगु टापू देय् ख: । थ्व देय्‌या क्षेत्रफल २१ वर्ग किलोमिटर (८.१ वर्ग माईल) जक दु । थ्व हलिमया दक्कले चीधंगु स्वतन्त्र गणतन्त्र व हलिमया छगुजक राजधानी मदुगु गणतन्त्र ख: । CIA World Fact Book URL accessed 2006-05-02. 

दक्कले न्हापां  माइक्रोनेसियामि व पोलिनेसियामि तयेसं बसोबास या:गु थ्व टापुयात १९औं शताब्दी जर्मनीं उपनिवेश दयेकल । हलिम ल्वापू १ (न्हापांगु वर्ल्ड वार) धुंका: थ्व देय् लीग अफ नेशनस्या छगू भूभागया कथं अस्ट्रेलिया, न्यूजील्यान्ड, व संयुक्त अधिराज्य  शाषनय् लात । हलिम ल्वापू२ स थ्व टापू जापनया अधीनय् लात । हलिम ल्वापू२ क्वचाय् धुंका:  हाकनं थ्व टापु लीगया अधीनय् ला: वन । १९६८स नाउरुं थ:गु स्वतन्त्रता पलिस्था यात ।

नाउरु छगु फोस्फेट लोहं टापु ख: । १९०७ निसें थ्व देय्‌या मू निर्यात टापुया खानीं पिकाइगु खनिज हे जूगु खने दु ।Republic of Nauru Permanent Mission to the United Nations URL Accessed 2006-05-10</small> खानी सिधया वनाच्वंगु, वातावरणय् खानीया नकारात्मक असर व थुकिया नाफा म्हो जुया वनाच्वंगुलिं थ्व देय् नं मेमेगु कथं ध्यबा मुंकेत स्वयाच्वंगु दु । १९९०या दशकय् नाउरु छुं ईया निंतिं ट्याक्स हाभेन व मनी लौन्डरिंग थाय्‌या कथं विकशित जुल । २००१ निसें थ्व देसं अस्ट्रेलियाली सरकार नाप ध्यबाया ग्वाहालि (सहायता) कया: नाउरु डिटेन्सन सेन्टर दयेकल । थ्व डिटेन्सन सेन्टरं नाउरुं अस्ट्रेलिया विस्युंवनेत स्वइपिं शरणार्थीतयेत ज्वनातै । 

 इतिहास 

नाउरुइ दक्कले न्हापां माइक्रोनेसियन व पोलिनेसियन मनूतयेसं म्होति नं ३,००० दं न्ह्य: बसोबास न्ह्याकूगु खः Nauru Department of Economic Development and Environment. 2003. First National Report To the United Nations Convention to Combat Desertification (UNCCD) URL Accessed 2006-05-03। थ्व टापुइ आदिबासीतयेसं १२गु बस्ती दयेका च्वंगु खने दु, थ्व खंयात नाउरुया ध्वाँचय् १२कुं दुगु नगु (तारा) तया ब्वयेज्या या:गु दु । नाउरुमितयेसं थ:गु टापुयात "नाओएरो" धका: नां बिल, "नाउरु" धा:गु खँग्वः लिपा "नाओएरो" खँग्वः अपभ्रंश जुया अंग्रेजी परिवर्तन जूव:गु ख: । नाउरुमितयेगु वंशज मिसातयेगु खलकं यंकीगु खनेदु । नाउरुमितयेसं नैक्या व पान्डानस टेक्टोरियस सि, नया: व इबिजा न्यायात बुवादा लगूनय् नी (फ्रेश) लखय् एक्लिमिटाइजेसन याना स्थायी नसात्वंसाया कथं विकास याना थ:गु जीविका न्ह्याकाच्वंगु खने दुMcDaniel, C. N. and Gowdy, J. M. 2000. Paradise for Sale. University of California Press ISBN 0-520-22229-6 pp 13–28 परम्परा कथं मिजंतयेसं जक रीफे न्या लायेगु ज्या यायेदु । मिजतयेसं थ्व ज्या क्यानु नांचा (नाउ) छ्यला: वा लहिनात:गु व तालिम बियात:गु ग्रेट फ्रिगेटबर्ड छ्यला च्वंगु खनेदु ।  

बेलायती क्याप्टेन व व्हेल सिकारी जोह्न फेअर्न थ्व टापुइ थ्यंम्ह दक्कले न्हापांम्ह पश्चिमी मनू ख: । वयेक: थ्व थासय् १७९८य् थ्यंगु खः व थ्व थाय्‌यात "प्लीजेन्ट आइल्यान्ड"या नां बियादिल । १८३०या दशक निसें नाउरुया आदिवासीतयेगु युरोपियन व्हेलिंग शिप व बनियातनाप स्वापू न्ह्यात । थन्या:गु जहाजं टापुयात मा:गु सामानत ल्ह्ययेगु ज्या यात । लिपा थन बीचकोम्बरत व मेमेगु थाय् त्व:ता वःपिं मनूत नं च्वं वल । थ्व टापुया मनुतयेसं नसात्वंसानाप मादक पदार्थ पाम अय्‌ला व गोलिगठ्ठाया बनेज्या यात । थथे याना मुनात:गु गोलिगठ्ठा १०दंया नाउरुया आदिवासी ल्वापूस छ्य्‌लेज्या जुल । थ्व ल्वापू १८७८स न्ह्यात व थुकिया हुनिं (कारणं) थ्व टापुया जनसंख्या १४०० नं ९००स क्वहां वन । जर्मनीं थ्व टापु १८८८स काय् धुंका थ्व टापुयात जर्मनीया मार्शल टापु प्रोटेक्टोरेटया अधीनय् तल । जर्मनीतयेसं थ्व टापुयात "नावोदो" वा "ओनावेरो" या नां बिल । जर्मनीत थ्व टापुइ थ्यने धुंका थनया ल्वापु क्वचाल । ल्वापुया सामाजिक हिउपा लिच्व: कथं थ्व थासय् जुजुतयेगु शाषण पलिस्था जुल । जुजुपिं मध्ये दक्कले नांजाम्ह जुजु औवेयिदा ख: । ख्रिस्टी मिसिनरीत थ्व थासय् १८८८स गिल्बर्ट टापु नं वल ।Ellis, A. F. 1935. Ocean Island and Nauru - their story. Angus and Robertson Limited. pp 29–39

थ्व थासय् फोस्फेट दुगु खं १९००स प्रोस्पेक्टर अल्बर्ट फुलर एलिस जूं दक्कले न्हापां सीकादिल । प्यासिफिक फोस्फेट ज्यासलं थ्व खानी १९०६ निसें छ्यल । १९०६स जर्मनी नाप छगु करार (एग्रीमेन्ट) याना थ्व ज्यासलं थ:गु दक्कले न्हापांगु शिप्मेन्ट कथं १९०७य् निर्यात यात ।Ellis, A. F. 1935. Ocean Island and Nauru - their story. Angus and Robertson Limited. pp 127–139 हलिम ल्वापु १ न्ह्याय् धुंका: थ्व टापु अस्ट्रेलियाली सेनां १९१४य् कब्जा यात । ल्वापु क्वचाय् धुंका लीग अफ नेशन पखें यु.के. यात थ्व लागाया ट्रस्टी म्यान्डेट बिल । १९२३स यु॰के॰ नं थ्व ट्रस्टी अस्ट्रेलिया व न्यूजील्यांड नाप बाय्‌गु निर्णय यात ।Agreement between Australia, New Zealand and United Kingdom regarding Nauru] थ्व स्वंगू देय्‌या सरकारं नाउरु सन्धि १९१९य् ल्हाचिं (हस्ताक्षर) तल । थ्व सन्धि कथं छगू ब्रिटिश फोस्फेट कमिसन नांया गुथि पलिस्था जुल । थ्व गुथिं नाउरुया फोस्फेट खानीया अधिकार ग्रहण यात । 

जापानी सेनां अगस्ट २६, १९४२य् टापु अधिग्रहण यात ।Lundstrom, John B., The First Team and the Guadalcanal Campaign, Naval Institute Press, 1994, p. 175. जापानीतयेसं टापुइ दयेकूगु एअरफिल्डयात मार्च १९४३य् गोलाबारी याना थ्व टापुइ नसांत्वंसाया आपूर्ति पनाबी धुंका जापानीतयेसं थ्व टापुया १,२००म्ह मनुतयेत ज्यामि कथं चूक टापुइ यंकल, व टापुया ४६३म्ह मनू सित । Haden, J. D. 2000. Nauru: a middle ground in World War II Pacific Magazine URL Accessed 2006-05-05 सेप्टेम्बर १३, १९४५स अस्ट्रेलियन वारशिप HMAS डायामान्टिका (K377)  नाउरुइ थ्यन व जापानीतयेसं आत्मसमर्पण याना थ्व थाय्‌या जिम्मा अलाइड फोर्सेसयात लःल्हात । बि.पि.सि. नं चूक टापुं नाउरुमितयेत नाउरुइ लित हये‌गु कुत: यात व बि.पि.सि. जहाज ट्रिएन्जाय् जनुवरी १९४६इ नाउरुमितयेत नाउरुइ लित हयेगुज्या जुल ।Garrett, J. 1996. Island Exiles. ABC. ISBN 0-7333-0485-0. pp176–181 १९४७य् संयुक्त राष्ट्र संघपाखें छगू ट्रस्टीशिपया स्वीकृति बिया संयुक्त राष्ट्र संघ, व अस्ट्रेलिया, न्यूजील्यांड व यु.के. हाकनं थ्व टापुया ट्रस्टी जुल । जनुवरी १९६६इ नाउरु स्वसाशित देय् जुल व निदंया संवैधानिक कन्भेन्सन धुंका: ह्यामर देरोबुर्तया नेतृत्वय् १९६८स स्वतन्त्र जुल । १९६७स नाउरुं ब्रिटिश फोस्फेट कमिस्नरया सम्पति (एसेट) न्यात व जुन १९७०स स्थानीय नाउरु फोस्फेट कर्पोरेसन पास यात । फोस्फेटं व:गु लवनं (नाफां) नाउरु प्रशान्तय् दक्कले बांला:गु लिभिंग स्ट्यांडर्ड दुगु देय् मध्ये छगू जूवन । 

१९८९य् थ्व देसं अस्ट्रेलिया विरुद्ध अन्तराष्ट्रिय न्यायालयस अस्ट्रेलियां नाउरु शाशन याबलेया अस्ट्रेलियाया व्यवहार व अस्ट्रेलियां खनिज छ्य:बलेया वातावरणीय हानिया निदान मया:गु त्वह: तया मुद्दा दायर यात ।Highet, K and Kahale, H. 1993. Certain Phosphate Lands in Nauru. The American Journal of International Law 87:282–288 थुकिं याना न्यायालय स्वया पिनेया छगू समझदारी जुल गुकिं याना खानीयाये धुंकुगु थाय् पुनर्वास जुल । फोस्फेट म्हो जुया वनाच्वंगु रिजर्भं याना नाउरुइ आर्थिक मन्दी खने दत, थुकिं याना मध्य १९८०या दशकं निसें थन राजनैतिक अस्थिरता ब्वलन । नाउरुइ १९८९ निसें २००३ तक्क १७गु शाषण हिलेज्या जुल ।Australian Department of Foreign Affairs and Trade. Republic of Nauru Country Brief -  November  2005 URL accessed on 2006-05-02. १९९९ निसें २००३ तक्क अविश्वास प्रस्ताव व निर्वाचनया चक्रं याना निम्ह मनू, रेने ह्यारिस व बर्नार्ड दोवियोगो पालं-पा: थें सरकारय् वयेगु व वनीगु जुयाच्वन । दोवियोगो मार्च २००३य् सत्तासीन जुयाच्वं बले हे मन्त व लुद्विग स्कटी देय्‌या राष्ट्रपती निर्वाचित जुयादिल । स्कटी अक्टोबर २००४य् पूर्ण कार्यकालया निंतिं पुन: निर्वाचित जुल । 

थौं कन्हय् नाउरुया आयश्रोत (इन्कम)या तधंगु अंश अस्ट्रेलियाली ग्वाहालिं (सहयोगं) जुयाच्वंगु दु । २००१य् एम् भी टाम्पा, छगू नर्वेजियन जहाजं थीथी देय्‌या   अस्ट्रेलिया वनेत: कुतः यापिं ४३३ शरणार्थीतयेत छगू २० मिटरया नांचा (नाउ) पखें उद्धार याना नाउरुया प्यासिफिक सोलुसन अन्तर्गतय् त:गु दु । नाउरुं अस्ट्रेलियाली अनुदानया पलेसा (बदलाय्) थन्या:गु डिटेन्सन क्याम्प न्ह्याकावयाच्वंगु दु । नोभेम्बर २००५ तक्क २००१य् अस्ट्रेलियां छ्व:पिं निम्ह शरणार्थीत नाउरुइ हे ल्यनाच्वन,Gordon, M. November 5, 2005. Nauru's last two asylum seekers feel the pain. The Age URL Accessed 2006-05-08 व इपिंसं लिपा २००६स रिसेटलमेन्ट कयातुं  त्व:तल । अस्ट्रेलियाली सरकारं २००६या उत्तरार्धय् व २००७या पुर्वार्धय् मेगु छपुचः शरणार्थी नाउरुइ छ्वल ABC News. February 12, 2007. Nauru detention centre costs $2m per month. ABC News Online URL Accessed 2007-02-12।

 राजनीति 

नाउरु छगू संसदीय व्यवस्था दुगु गणतन्त्र देय् ख: । थनया राष्ट्रपति देय्‌या नायो व सरकारया नायो नितां जुइ । छगू १८म्ह दुजः (सदस्य) दुगु युनिक्यामेरल पा‍र्लियामेन्ट स्वंदय् छक्वः निर्वाचित जुइ । संसदं छम्ह राष्ट्रपति निर्वाचित याइ व राष्ट्रपतिं छगु ५-६म्ह दुजः दुगु मन्त्रीमण्डल मनोनयन याइ । नाउरुइ राजनीतिक दलया औपचारिक संरचना मदु । थनया उम्मेदवारत अप्व याना स्वतन्त्र हे जुइ । आ:यागु संसदय् १८म्हय् १५म्ह स्वतन्त्र उम्मेदवार दु व आपालं गठबंधन थ:गु पारिवारिक स्वापूया आधारय् पलिस्था जुइ ।  थन दुगु ३गु सकृय राजनीतिक दलत डेमोक्र्याटिक पार्टी अफ नाउरु, नाउरु फस्ट व सेन्टर पार्टी (नाउरु) ख: ।  

१९९२ निसें स्थानीय सरकारं नाउरु टापु काउन्सिल (NIC)या जिम्मा का:गु दु । NIC नाप सीमित शक्ति दु व राष्ट्रिय सरकारयात स्थानीय समस्याय् ग्वहालि याइ । NICया ज्या नाउरुमिनाप सरोकार दुगु ज्याय् थ:गु श्रोत मुंकेगु ख: । NICया निर्वाचित सदस्य संसदय् नं सदस्य जुया च्वने दै मखु ।Ogden, M.R. Republic of Nauru URL Accessed 2006-05-02. नाउरुया बुं टेन्युर सिक्क पा:,  सकल नाउरुमितयेके सकल टापुया छुं अधिकार दै, थ्व अधिकार मनूतयेसं व पारिवारिक पुचलं अधिग्रहण याइ । सरकार व कर्पोरेटतसें बुं अधिग्रहण याइ मखु व इमिसं मनू वा पारिवारिक पुचःत नाप बुं करारय् कया छ्यलेमा: । गैह्र-नाउरुमि तयेसं बुं अधिग्रहण याये‌मदु । 

नाउरुया वैधानिक व्यवस्था भतिचा जटिल दु । मू न्यायाधीस नायो जुइगु सर्वोच्च अदालत नाउरुया संविधान कथं दक्कले त:जा:गु (उच्च)संस्था ख: । मेमेगु मुद्दात निम्ह न्यायाधीस दुगु एपेलेट न्यायालयस दायर यायेज्यु । संसदं न्यायालयया निर्णय (घोषणा) यात हिलेफैमखु तर अस्ट्रेलियाया उच्च न्यायालय नं धा:सा नाउरुया न्यायालयया निर्णय (घोषणा) हिलेफै ।Nauru (High Court Appeals) Act (Australia) 1976. Australian Legal Information Institute URL Accessed 2006-08-07 अथे जूसां साधारण अवस्थाय् थन्या:गु मुद्दात उलि खनेमदु । क्वयेयागु न्यायालयस जिल्ला न्यायालय व परिवार न्यायालय दै । थ्व निगुलिं हे न्यायालय रेसिडेन्ट म्याजिस्ट्रेटं नेतृत्व याइ, थन्यापिं म्याजिस्ट्रेटत सर्वोच्च न्यायालयया रजिस्ट्रार जुइ । थन निगु "उप" न्ययालय नं दइ पब्लिक सर्भिस अपील बोर्ड व पुलिस अपील बोर्ड, थ्व निगुलिं हे बोर्डया अध्यक्ष मू न्यायाधीस जुइ ।State Department Bureau of East Asian and Pacific Affairs September 2005 URL Accessed 2006-05-11</small>

नाउरुया थ:गु हे सेना मदु,  छगू अनौपचारिक सन्धिया आधारय् थ्व जिम्मेवारी अस्ट्रेलियां कःघाना च्वंगु दु । थन नागरिक तयेसं नियन्त्रित छगू चीधंगु प्रहरी बल दु ।</small>

 जिल्लात 

नाउरुयात १४गु प्रशासनिक जिल्लाय् ब्वथलात:गु दु, थुकियात ८गु निर्वाचन क्षेत्रय् ब्वथलातःगु दु । थनया जिल्लात क्वये च्वया कथं ख: - 
 आइवो
 अनाबार
 अनेटान
 एनिबेर
 बैति
 बोए जिल्ला
 बुआदा देनिगोमोदु
 इवा जिल्ला
 इजु
 मेनेङ
 निबोक
 उआबो
 यारेन

 अन्तरराष्ट्रिय सम्बन्ध 

१९६८य् स्वतन्त्र जुइ धुंका नाउरुं विशेष दुजः (सदस्य) कथं कमनवेल्थ अफ नेसनया दुजः (सदस्यता काल) जुल व २०००स पूर्ण दुजः (सदस्य) जुल ।</small> १९९१इ नाउरु एसियली विकास बैंकया दुजः जुल व १९९९य् यु.एन. या दुजः जुल । थ्व देय् प्रशान्त टापु फोरम, दक्षिण प्रशान्त प्रादेशिक वातावरणीय कार्यक्रम, दक्षिण प्रशान्त कमिशन, व दक्षिण प्रशान्त एप्लाइड जियोसाइन्स कमिसनया दुजः ख: । अमेरिकी वातावरणीय विकिरण मापन ज्याझ्वःया मौसम-मोनिटरिंग फ्यासिलिटी नं थ्व टापुइ सञ्चालन जुयाच्वंगु दु । 

नाउरु व अस्ट्रेलियाया बांला:गु कुटनैतिक सम्बन्ध दु । अनौपचारिक रक्षा सन्धि नापं सेप्टेम्बर २००५य् निगु देय् दथुइ जुगु "मेमोर्‍यान्डम अफ अन्डर्‍स्ट्यांडिंग"या लिच्वया कथं अस्ट्रेलियां नाउरुयात आर्थिक ग्वहालि व प्राविधिक ग्वहालि नं यानाच्वंगु दु । थ्व ग्वहालि कथं अस्ट्रेलियां नाउरुयात बजेट देकेत छम्ह अर्थ सचिव, स्वास्थ्य व शिक्षा सल्लाहकार बिया ग्वाहालि यानाच्वंगु दु । थुकि पलेसा (बदलाय्) नाउरुं शरणार्थीतयेत अस्ट्रेलियाय् प्रकृया जुयाच्वंत्तलेयातः थ:गु देसय् तया तइ । नाउरुया ध्यबा थ:गु हे मदु, अथे जुया: अस्ट्रेलियन डलर यात हे थ:गु ध्यबा कथं छ्यलाच्वंगु ख: । 

नाउरुं यु.एन. या सदस्य कथं ताइवान मामिलाय् थ:गु हे कथंया मत तया ताइवान व चीन निगु हे देय् नापं आर्थिक ग्वहालि कयाच्वंगु दु । २००२स नाउरुं छगू सन्धियाना चीन नाप कुटनीतिक सम्बन्ध जुलाई २१, २००२ निसें न्ह्याकल । चीनं ६० मिलियन अमेरिकी डलर बी धका बाचा यागुलिं नाउरुं थ्व प्रतिबद्धता यागु ख: । थुकिया लिच्व: ताइवानं नीन्हुया दुने हे नाउरुनाप थ:गु कुटनीतिक सम्बन्ध क्वचायेकल । नाउरुं ताइवान नाप थ:गु स्वापू मे १४, २००५स हाकनं न्ह्याकल AAP. May 14 2005. Taiwan Re-establishes Diplomatic Ties with Nauru URL Accessed 2006-05-05 व चीन नाप थगु सम्बन्ध मे ३१, २००५स क्वचायेकल । अथे जूसां चीनया कुटनीतिक निकाय आ: नं नाउरुइ सक्रिय दु ।

 भूगोल 

नाउरु छगु चीधंगु, खें बांलूगु (आकारया) टापु ख: । थ्व देय् पश्चिमी प्रशान्त महासागरय् इक्वेटर स्वया ४२कि मि (२६ माईल) तापाक्क ला: । थ्व टापुयात भिम्पुया श्रिंखलां (कोरल रीफं) चा:हुइक कुना (घेरेयाना)त:गु दु, भिम्पु श्रिंखला (कोरल रीफ) चीधंगु ज्वारभाताय् (लो टाइडय्) खनेदइ व पिन्याकलं डटेड दइ | भिम्पुया श्रिंखलां (रीफ)यात समुद्र पाखे तःजा:गु लखं (डीप वाटरं) यंकी धाःसा दुनेपाखें फिदुगु समुद्र सिथं (बीचं) । भिम्पुया श्रिंखलां (रीफ)या उपस्थितिं याना थ्व थासय् बन्दरबाह दयेके मछिं तर भिम्पुया श्रिंखलां (रीफ)य् १६गु मानव निर्मित नहरत  दु गुकिं चीधंगु नांचा (नाउ) यात टापुइ वय्-वने यायेत अपुइकातःगु दु । १५०–३०० मि (थ्यंमथ्यं ५००–१०००फीट) ब्याया छगु उर्बर तटीय थाय् समुद्र सिथय् दु । भिम्पुया श्रिंखलां (कोरल क्लिफ) तयेसं दथुइच्वंगु प्लाटु (टापुया भासं टपसाइड)यात भुनात:गु दु । थ्व प्लाटुया दक्कले त:जा:गु थाय् समुद्र सतह स्वयां ६५मि.(२१३ फि) च्वये ला: । थ्व टापु उर्बर थाय् कोस्टल बेल्ट जक ख: गन नैक्यामाया बालि दइ । बुआदा लगूनयात चा:हुइकात:गु थासय् म्वा: (केरा), फंसि (कट्टहर); तरकारी,  पान्डानस सिमा व टापुइ ह्वइगु हार्डवूड दसु- टोमानो सिमा  पियेगु या । थ्व टापुयु जनसंख्या कोस्टल बेल्ट व बुआदा लागय् मेमेगु सिबे अप्वः दु । 

नाउरु प्रशान्त महासागरया ३गूगु त:धंगु फोस्फेट रक टापु मध्ये छगू ख:, मेगु निगू टापुत किरिबाटीय् बनाबा व फ्रेञ्च पोलिनेसियाय् मकातिया ख: । फोस्फेट रक टापु जूसां थ्व थाय्‌या फोस्फेट रिजर्भ सिधय् हे त्यंगु दु । प्लाटुया दथुइ फोस्फेट माइनिंगं छगू १५मि. (४९फिट)या दुरु  (चून) लोहं दुगु उजाड भूमि जक ल्यंकूगु दु । छगू शताब्दीया खानीज्यां ४/५औं जमीन स्येंकुगु दु । खानीज्यां याना एक्स्क्लुसिभ इकोनोमिक क्षेत्रय् नं प्रभाव लाकूगु दु । व थासय् ४०% समुद्री (मरिन) जीवत लखय् व:गु सिल्ट व फोस्फेटं याना मदय् धुंकुगु विश्वास का:गु दु ।Republic of Nauru. 1999. Climate Change Response Under the United Nations Framework Convention on Climate Change URL accessed 2006-05-03.

नाउरुइ नीलः (फ्रेश ल:)या निश्चित मात्रा जक ल्यं दनि । छेंया क:सिइ वा वइबले फयात:गु ल: व छगू, जीर्ण डिस्यालिनेसन प्लान्टया भलसाय् थ्व देय्‌या ल:या आपूर्ति (गुजारा) जुया च्वंगु दु । नाउरु इक्वेडर व महासागरया नापं ला:गुलिं थनया मौसम न्ह्याबलें तस्कं ताहांन्व:गू व सुख्खा वायु (ह्युमिड) दु । थ्व टापुइ नोभेम्बर व फेब्रुवरीया दथुइ मनसूनया वागाइ । वार्षिक वृष्टि यक्व म्हो व एल निन्यो दक्षिणी अस्सिलेसननं तस्सकं प्रभावित जू । थन अनिकाल (खडेरी) जूगु नं यक्वं दसु (रेकर्ड) दु । थनया तापक्रम न्हिनय् २६ निसें ३५ डिग्री सेल्सियस व चान्हय् २५ निसें २८ डिग्री सेल्सियसया दथुइ लाइ । छगू टापु देय्‌ कथं नाउरु मौसम हिलेज्या  व समुद्री सतह थाहां वइगु थें न्या:गु समस्यां खतराय् ला: । तर थ्व टापुइ थन्यागु खतराया मापन धाःसा याये थाकु, थ्व टापुया म्होतिं नं ८०% जमिन ल:या सतह स्वया भतिचा जक च्वयेला, तर थ्व थासय् फोस्फेट माइनिंगं जूगु प्रभावया पुनर्निर्माण ज्या सिमध: तल्ले मनूयाबस्ती दयेके छिनी मखु । 

थ्व थासय् आदिवासी वनस्पति ६०गु जक्क रेकर्डेड भास्कुलर वनस्पति प्रजाति दु गुकी छगू नं एन्डेमिक मदु । नैंक्या कृषि, खानी व पिनें ह:गु प्रजातितयेसं थनया आदिवासी प्रजातियात बांमलाक्क स्येंकूगु दु । थ्व थासय् आदिवासी स्तनधारी जमिन प्राणी छथी हे मदु, थन छुंछुं आदिवासी झंगत दु, गुकी एन्डेमिक नाउरु रीड वार्ब्लर नं ला:, थन छुं की व कंगलि (गंगटो) ला: । पोलिनेसियन छुं, भौ, खिचा, फा व खा थ्व टापुइ मेमेगु थासं हया लहिनातःपिं जीवत खः ।

 अर्थतन्त्र 

नाउरुया अर्थतन्त्र पूर्णरुपय् थें थनया म्हो जुया वनाच्वंगु फोस्फेट डिपोजिटय् आधारित दु व थनया मा:गु अप्व: वस्तु आयात यायेमा: ।Big tasks for a small island URL Accessed 2006-05-10</small> चीधंगु मात्राय् खानीज्या आ नं एन.पी.सीं. यानाच्वंगु दनि । थनया सरकारं NPCया आयया छगु प्रतिशत नाउरु फोस्फेट रोयलिटीज्‌ ट्रस्टय् तइ । थ्व ट्रस्टं भविष्यकलीन लगनि (लंगटर्म इन्भेस्ट्मेन्ट)यात व्यवस्थापान याइ; थुकिया मू आज्जु (लक्ष्य) थनया मनुतयेत फोस्फेट रिजर्भ सिधय् धुंका नं छुं ग्वाहालि बीगु ख: । अथे जूसां बांमलागु लगनि (इन्भेस्ट्मेन्ट)या इतिहासं, अर्थ अव्यवस्थापन, म्वायेकं अप्व: ध्यबा छ्यलीगु व भ्रस्टाचारं ट्रस्टया पूंजि म्हो जुयावनाच्वंगु दु । दसुकथं-मेलबर्नया नाउरु हाउस २००४य् आर्थिक त्याया कारणं मी माल धाःसा एअर नाउरुया छगु बोइंग ७३७-४०० डिसेम्बर २००५य् अधिग्रहण जुल - तर थ्व विमानया थासय् २००६या जुनय्  बोइंग ७३७-३०० मोडेलया जहाज वल व हवाई सुविधा हानं सुचारु जुल।Receivers take over Nauru House. The Age URL Accessed 2006-05-09Air Nauru flight Schedule URL Accessed 2006-05-02. थ्व ट्रस्टया भ्याल्यू १९९१य् अस्ट्रेलियन डलर १,३०० मिलियनं २००२य् $१३८ मिलियनय् क्वहांवल।Asian Development Bank. 2005. Asian Development Outlook 2005 - Nauru URL Accessed 2006-05-02 नाउरु थौंया ईलय् सरकारया आधारभूत ज्या हे न्ह्याकेमफुगु अवस्थाय् दु, थनया राष्ट्र बैंक इन्सोल्भेन्टय् दु व कुल गार्हस्थ उत्पादन म्हतिं (प्रतिव्यक्ति) US$५,००० प्रति दंय् क्वाहां व:गु दु । १९८०या दशकया पुर्वार्धय् थ्व देय्‌या कूल गार्हस्थ उत्पादन म्हतिं हलिमया हे दक्कले अप्व: दुगु ख: । 

नाउरुइ व्यक्तिगत आयकर मदु, व सरकारं ज्यायाइपिं ९५% नाउरुमितेत ज्या ब्यु। थनया बेरोजगारी दर ९०% दु।"Paradise well and truly lost", The Economist, 20 December 2001 URL Accessed 2006-05-02. एसियाली विकास बैंक कथं थनया सरकारयात आर्थिक सुधार यायेत कडा म्यान्डेट ब्युसां थनया फोस्पेट खनिजया अभावय् सरकारं मध्यम-ईया निंति पिनेया आर्थिक सहायता मदेक छुं याये फैमखु। डीप सी फिसिङया अधिकार मिया छुं राजस्व काय्‌छिंगु खनेदु। पर्यटनं थ्व देय्‌या अर्थतन्त्रय् तधंगु असर मया व थन फ्यासिलिटी होटेलत सिक्क म्हो जक्क दु; दसु मेनेन होतेल व OD-N-Aiwo होतेल।

१९९०या दशकय् नाउरु ट्याक्स हाभेन जुल व पिनेया नागरिकतेत राहदानी मीगु ज्या यात। अन्तर-सरकारी Financial Action Task Force on Money Laundering संस्थां नाउरुयात १५गु "non-cooperative" देय्‌य् सूचीकृत यायेधुंका २००३य् थ्व देय्‌ नं अन्यागु ज्याय् कटौती यात। अक्टोबर २००५य् थनया ट्याक्स हाभेन विधानया संसोधन व उकिया उचित पालना यायेधुंका FATF नं नाउरुया नां non-cooperative धलःखं चीकाबिल।FATF. October 13, 2005. Nauru de-listed URL Accessed 2006-05-11

 जनसंख्या 

थ्व टापुया कूल जनसंख्या १३,०४८य् ५८% नाउरुमि ख: धाःसा २६% मेमेगु प्रशान्त महासागरीय मूलयापिं मनूत ख: । ८% चीनी मूलया मनूत ख: धा:सा ८% युरोपियन मूलयापिं दु । नाउरुया आधिकारिक भाय् नाउरु भाषा , छगू प्रशान्त महासागरीय भाय् ख: । अंग्रेजी भाषा अप्व: छ्यलीगु खने दु व थ्व भाय् सरकारी व व्याबसायिक भाय् ख: । 

थ्व देय्‌या मू धर्म ख्रिस्टी धर्म ख: (२/३ ब्व प्रोटेस्टेन्ट, व १/३ ब्व रोमन क्याथोलिक गिर्जाघर) । थन बहाइ धर्मावलम्बिया नं छुं ब्व जनसंख्या दु । थनया संविधानं धर्म निरपेछ्यताया अधिकार प्रदान यानातःगु दु, तर सरकारं छुं धार्मिक पुचःतयेगु ज्या पनात:गु दु, दसुया कथं युशु ख्रिश्टया लिपाया दिंया सन्त व येहोभाया विट्नेस धा:गु निगू पन्थया ज्या सरकारं पनांत:गु दु । थ्व निगू देय्‌या यक्वं दुजः (सदस्य) पिनेयापिं ख: व इमित: नाउरु फस्फेट कर्पोरेसनं ज्याय् तयात:गु दु ।US Department of State. 2003. International Religious Freedom Report 2003 - Nauru URL accessed 2005-05-02.

थनया जीवनस्तर थहां वंगुलिं थनया जनजीवनय् भतिचा नकरात्मक असर नं ला:गु दु । नाउरुमित हलिमया दक्कले त:ग्वारापिं मनूया ल्याखय् ला:, थनया ९०% स्वयां अप्व वस्यक मनूत मा:गु सिबें अप्वः ल्ह्वं (ओभरवेट) ।Obesity in the Pacific: too big to ignore. 2002. Secretariat of the Pacific Community ISBN 982-203-925-5 नाउरुइ हलिमया हे दक्कले अप्व: प्रतिशत डायबिटिज मलाइटस प्रकार २ दु, ४०% स्वया अप्व प्रतिशत मनूत थ्व ल्वचं ग्रस्त दु ।King, H. and Rewers M. 1993. Diabetes in adults is now a Third World problem. World Health Organization Ad Hoc Diabetes Reporting Group. Ethnicity & Disease 3:S67–74. थन खने दुगु मेमेगु ल्वय् रेनल फेलुवर (जलासँ ज्या मयाइगु) व हार्ट फेलुवर (नुग:चूं ज्या मयाइगु) खः । थनया औसत आयु (लाइफ् एक्स्पेक्टेन्सी) मिजंपिनि ५८.० व मिसापिनि ६५.० दं दु ।WHO The world health report 2005. Nauru URL Accessed 2006-05-02

थन साक्षरता ९७% दु, थन ६दं निसें १५दं (१-१० कक्षा) तक्कया मस्तय् निंतिं शिक्षा अनिवार्य दु । ११ व १२ कक्षा धाःसा अनिवार्य मदु ।.Waqa, B. 1999. UNESCO Education for all Assessment Country report 1999 Country: Nauru URL Accessed 2006-05-02. दक्षिण प्रशान्त विश्वविद्यालयया छगू क्याम्पस थ्व टापुइ दु; क्याम्पस दयेके न्ह्य: थनया विद्यार्थीत अप्वःयाना अस्ट्रेलियाय् विश्वविद्यालय स्तरया अध्ययनया निंतिं वनीगु खनेदु ।

 संस्कृति 

नाउरुमित पोलिनेसियन व माइक्रोनेसियन नाविकतयेगु सन्तति ख: । इमिसं नाउरुया आदिवासी धर्मय् विश्वास याइ व इजेबोंग नंयाम्ह छम्ह मिसा द्यः व भूमिया आत्मा बुइतानीयात पुज्याइ । न्हापाया १२गु वस्ती निगू बस्ती २०औं शताब्दी लोप जुल । आंगम दिं अक्टोबर २६स निगूगु हलिम ल्वापू धुंका नाउरुमितयेगु १५०० स्वया म्हो जुगु जनसंख्या हानं सुथां लानाव:गुया निंतिं हनी । पाश्चात्य सामन्तीतयेगु प्रभावं थनयागु आदिवासी संस्कृति लोप जुयाच्वंगु प्रभाव थन खने दइ । छुंछुं पुलांगु चलन आ: नं दनि व छुं पुलांगु संगीत, कला व वास्तु, न्यांलायेगु आदि परम्परा धाःसा आ: नं ल्यनाच्वंगु दनि ।

नाउरुइ न्हिपौ प्रकाशीत जुयाच्वंगु मदु, तर थन छुं वापौ व बाछि पौ धाःसा दु, दसुया कथं "बुलेटिन, सेन्ट्रल स्टार न्युज व द नाउरु कोनिकल'' यात काय् छिं । थन छगू राज्यं संचालित टेलिभिजन स्टेसन, नाउरु टेलिभिजन (NTV) दु गुकिं न्यूजील्यांडया कार्यक्रम प्रशारण याइ । थन छगू राज्यं संचालित "रेडियो नाउरु" धा:गु रेडियो स्टेसन दु । थ्व रेडियो स्टेसनं रेडियो अस्ट्रेलिया व बी.बी.सी.या कार्यक्रम छ्यली ।BBC News. Country Profile: Nauru. URL Accessed 2006-05-02.

अस्ट्रेलियामि नियम फूटबल नाउरुइ दक्कले लोकंह्वा:गु कासा ख: । थन थुकिया लीग धेंधेंबल्ला कासा नं जुइ गुकिइ न्हय्गु खल:नं ब्वति काइ । थुकिया फुक्कं कासा लिंकबेल्ट ओभल रंगशालाय् जुइ । थ्व रंगशाला थ्व देय्‌या छगू जक रंगशाला ख: । मेमेगु लोकंह्वागु कासाय् सफ्टबल, क्रिकेट, गल्फ, सेलिंग, टेनिस, फूटबल, आदि ला: । नाउरुं कमनवेल्थ धेधेबल्ला व ओलम्पिक कासाय् ब्वति कायेगु या: । थनयाम्ह भारोत्तोलक मार्कस स्टेफन छम्ह तस्सकं नांजाम्ह कासामि ख: । वयेकलं थनया २००३स जूगु आमनिर्वाचनय् त्याना आ: सांसद जुयाच्वंगु दु । नाउरुया निम्ह टेनिस कासामि डेविड देतुदामो व वयेक:या केंहें एन्जेलिटा देतुदामो थौंकन्हे छात्रवृतिइ अमेरिकाय् एथ्लेटिक्स ब्वना च्वंगु दु । डेविडजुं क्यामेरोन विश्वविद्यालय ओक्लाहोमां व एंजेलिटां कलिन काउन्टी टेक्सासया निंतिं म्हिताच्वंगु दु । 

थनया छगु सांस्कृतिक ज्याझ्वः नड्डी झंग समुद्रं लिहां वइबले ज्वनीगु ख: । सनिलय् व बहनि मनूत समुद्र सिथे सतर्क जुया थ:थ:गु जा: (जाल) ल्यासो झंग वइगु थासय् वांछवया तइ । नाउरुमि ल्यासो छपू खिप:या छगू सिथय् भार तया: दयेकात:गु दइ । झंग वइबले ल्यासो वांछवया व ल्यासों झंगयात लाइगु वा ल्यासों झंगयात भुना झंग बंय् कुतुं वइ । थथे याना ज्वंपिं झंगतयेत: थनयापिं मनूतयेसं स्याना लाया प्रकारया कथं दयेका नइ । Banaba/Ocean Island News. URL Accessed 2006-05-11.

 स्वयादिसँ 

 लिधंसा 

 पिनेयागु स्वापू 
 झीगु वायुसेवा - भूतपूर्व एअर नाउरु
 Open Directory Project - नाउरु डिरेक्टरी क्याटेगोरी
 Nauru  संयुक्त राष्ट्र संघया स्थाइ (पर्मानेन्ट) मिसन
 सेनप्याक - गणतन्त्र नाउरुया आइ.एस.पी.
 गूगल अर्थय् नाउरु

पुचः:देय्