च्यवन

च्यवन ऋषि हिन्दू धर्मशास्त्र व पौराणिक बाखं कथं भृगु कुलया छम्ह मनुयावंशज व तःधंम्ह ऋषि खः। वय्कःयात विशेष यानाः आयुर्वेदया प्रसिद्ध 'च्यवनप्राश'या नामं म्हसीकिगु या।

बाखँ
वय्कःया जीवनलिसे स्वापू दुगु छुं मू बाखँत थथे दु:

१. च्यवन ऋषिया जन्म: वय्कःया मांया नां पुलोमा व अबुया नां भृगु ऋषि खः। पौराणिक बाखं कथं, छकः पुलोमा प्वाथय् दूगु अवस्थाय् छम्ह दैत्यं वय्कःयात अपहण यात। उगु इलय् ग्यानाः मांया प्वाथं मचा पिहां वल (संस्कृतय् 'च्युत' धइगु पिहां वयेगु खः, उकिं वय्कःया नां च्यवन जुल)। मचाया उगु तेजं यानाः व दैत्य च्यानाः खरानी जुल।

२. सुकन्यालिसे इहिपा: च्यवन ऋषिं छकः तःधंगु तपस्या यात। तपस्या यानाच्वंबलय् वय्कःया म्हय् इमूछेँ (anthill) दत। छन्हु राजा शर्यातिया म्ह्याय् सुकन्या वगु थासय् म्हितेत वल। वं इमूछेँ दुने निग्वः जः खन व उकियात मिखा धकाः मसिइका सिंका (thorn) नं प्वः खनाबिल। थुकिं यानाः ऋषि काँ (blind) जुल। थःगु गल्तीया प्रायश्चित यायेत व ऋषिया श्रापपाखें बचे जुइत सुकन्यां थः स्वयां यक्व बुराम्ह ऋषिलिसे इहिपा यात।

३. 'च्यवनप्राश' व पुनर्यौवन: सुकन्याया पतिभक्ति खनाः द्यःपिनिगु वैद्य अश्विनी कुमारत तसकं प्रसन्न जुल। वय्कःपिंसं ऋषि च्यवनयात हाकनं ल्यायम्याम्ह दयेकेगु बचं बिल। अश्विनी कुमारपिंसं विशेष जडीबुटी छ्यलाः छगु 'प्राश' (छथी वासः) दयेकल, गुकियात नयाः ऋषि हाकनं ल्यायम्याम्ह व बलवान् जुल। थुकियात हे लिपा 'च्यवनप्राश' धकाः म्हसीकल।

४. इन्द्रलिसेया द्वन्द्व: ऋषि च्यवनं अश्विनी कुमारपिन्त द्यःपिनिगु 'सोमपान'य् ब्व बीगु बचं बियादिल। तर स्वर्गया जुजु इन्द्रं थुकिं विरोध यात। इन्द्रं ऋषिइत बज्रं प्रहार यायेत स्वल, तर च्यवन ऋषिं थःगु शक्तिं इन्द्रया ल्हाः स्तम्भित (paralyze) यानाबिल। लिपा इन्द्रं थःगु गल्ती स्वीकार यात व अश्विनी कुमारपिन्त नं यज्ञया ब्व बिल।

 शास्त्रय् दसु 

ऋग्वेदः सूक्तं १.१६४विकिस्रोतः – ऋग्वेदः सूक्तं १.१६४
पश्यामो वैश्वदेवेषु निपातेनैव केवलाः ।।बृहद्देवता २.८१ ।।
लक्ष्मीनारायणसंहितायां १.३९०.२७ सलिलद्यु गन्धर्वः एवं सात्त्वत - कन्या सुकन्या परस्पर शापवशात् च्यवन एवं सुकन्या रूपे उत्पन्नौ स्तः।
सलिलोपर टिप्पणी

देवीभागवतपुराणम् — स्कन्धः ०७ — अध्यायः ०३विकिस्रोतः – देवीभागवतपुराणम्/स्कन्धः ०७/अध्यायः ०३
च्यवनसुकन्ययोर्गार्हस्थ्यवर्णनम्

देवीभागवतपुराणम् — स्कन्धः ०७ — अध्यायः ०५विकिस्रोतः – देवीभागवतपुराणम्/स्कन्धः ०७/अध्यायः ०५
अश्विभ्यां च्यवनद्वारा सोमपानाय प्रतिज्ञावर्णनम्

देवीभागवतपुराणम् — स्कन्धः ०७ — अध्यायः ०६विकिस्रोतः – देवीभागवतपुराणम्/स्कन्धः ०७/अध्यायः ०६
च्यवनेश्विनोः कृते सोमपानाधिकारत्वचेष्टावर्णनम्

 लिधंसा 

Category:हिन्दू पात्र