सार्वभौम

वेदकथं मनुयागु वंशजयाम्ह छम्ह हिन्दू पात्र खः।

 शास्त्रय् दसु 

अनुक्रमणिकाविकिस्रोतः – अनुक्रमणिका
 पुष्पदन्त,1/3/4/1/1,पुं/
 सार्वभौम,1/3/4/1/2,पुं/
 सुप्रतीक,1/3/4/1/3,पुं/

कुमारसम्भवम् - मल्लिनाथः — सप्तदशः सर्गःविकिस्रोतः – कुमारसम्भवम् - मल्लिनाथः/सप्तदशः सर्गः
{१.कधानश्चर्मभ्यधावत्.२.पुत्रम्.}
     अन्वयः- अथ सन्दीप्तकोपदहनः भ्रूभङ्गभीषणामुखः असुरचक्रवर्ती असुरः रथं विहाय क्रीडत्करालकरवालकरः । (सन्) तं त्रिपुराऽरिसूनुम् अभितः अत्यधावत् ।
     सीo-- भ्रूभङ्गेति । अथ शस्त्रास्त्रयुद्धानन्तरं सम्यगधिकं यथा तथा दीप्तः कोप एव दहनोग्निर्यस्य । अत एव भ्रुवोर्भ्रुकुट्योर्भङ्गेन वक्रत्वेन भीषणं विलोकयितॄणां भयदं मुखं वदनं यस्य तथोक्तोऽसुराणां दैत्यानां चक्रवर्ती सम्राट् । सार्वभौम इत्यर्थः । `राजा तु प्रणताशेषसामन्तः स्यादधीश्वरः । चक्रवर्ती सार्वभौमो नृपोऽन्यो मण्डलेश्वरः' इत्यमरः । असुरेन्द्रस्तारको रथं स्यन्दनं विहाय परित्यज्य क्रीडन्नूर्ध्वदिशि कम्पमानस्तथा करालो भीषणः करवालः खड्गः स करे पाणौ यस्य । धारितविकटकृपाणः सन्नित्यर्थः । तं त्रिपुरारिसूनुं शिवपुत्रमभितः संमुखं प्रत्यधावत् । कुण्ठितसर्वशस्त्रास्त्रत्वात्करवालेन शिरोनालजिहीर्षया प्रतिदुद्रावेत्यर्थः । `धावु गतौ' इत्यस्मात्कर्तरि लङ् ।। १७.४८ ।।

<center>	अभ्यापतन्तमसुराधिपमी(१)शपुत्…तत्त्ववैशारद्यां समाधिपादःविकिस्रोतः – तत्त्ववैशारद्यां समाधिपादः
"हिरण्यगर्भो योगस्य वक्ता नान्यः पुरातनः"

इति योगियाज्ञवल्क्यस्मृतेः कथं पतञ्जलेर् योगशास्त्रकर्तृत्वम् इत्य् आशङ्क्य सूत्रकारेणानुशासनम् इत्य् उक्तम्। शिष्टस्य शासनम् अनुशासनम् इत्य् अर्थः। यदायम् अथशब्दोऽधिकारार्थस् तदैष वाक्यार्थः संपद्यत इत्य् आह --- योगानुशासनं शास्त्रम् अधिकृतम् इति। ननु व्युत्पाद्यमानतया योगोऽत्राधिकृतो न तु शास्त्रम् इत्य् अत आह --- वेदितव्यम् इति। सत्यं व्युत्पाद्यमानतया योगः प्रस्तुतः, स तु तद्विषयेण शास्त्रेण करणेन व्युत्पाद्यः। करणगोचरश् च व्युत्पादकस्य व्यापारो न कर्मगोचर इति कर्तृव्यापारविवक्षया योगविषयस्य शास्त्रस्याधिकृतत्वं वेदितव्यम्। शास्त्रव्यापारगोचरतया तु योग एवाधिकृत इति भावः। अधिकारार्थस्य चाथशब्दस्यान्यार्थं नीयमानोदकुम्भदर्शनम् इव श्रवणं मङ्गलायापि कल्पत इति मन्तव्यम्। शब्दसंदेहनिमित्तम् अर्थसंदेहम् अपनयति --- योगः समाधिर् इति। "युज समाधौ" [धातुपाठः 4] इत्य् अस्माद् व्युत्पन्नः समाध्यर्थो न तु "युजिर् योगे" [धातुपाठः 7] इत्य् अस्मात् सं…पातञ्जलयोगदर्शनम् व्यासभाष्य-तत्त्ववैशारदी-योगवार्तिक-समेतम् — समाधिपादः'''विकिस्रोतः – पातञ्जलयोगदर्शनम् व्यासभाष्य-तत्त्ववैशारदी-योगवार्तिक-समेतम्/समाधिपादः
 देवोऽहीशः स वोऽव्यात् सित-विमल-तनुर् योगदो योग-युक्तः ॥२

 अथेत्य् अयम् अधिकारार्थः । योगानुशासनं शास्त्रम् अधिकृतं वेदितव्यम् । योगः समाधिः । स च सार्वभौमश् चित्तस्य धर्मः । क्षिप्तं, मूढं, विक्षिप्तम्, एकाग्रं, निरुद्धम् इति चित्त-भूमयः । तत्र विक्षिप्ते चेतसि विक्षेपोपसर्जनी-भूतः समाधिर् न योग-पक्षे वर्तते । यस् त्व् एकाग्रे चेतसि सद्-भूतम् अर्थं प्रद्योतयति, क्षिणोति च क्लेशान्, कर्म-बन्धनानि श्लथयति, निरोधम् अभिमुखं करोति, स सम्प्रज्ञातो योग इत्य् आख्यायते । स च वितर्कानुगतः, विचारानुगतः, आनन्दानुगतोऽस्मितानुगत इत्य् उपरिष्ठात् प्रवेदयिष्यामः । सर्व-वृत्ति-निरोधे त्व् असम्प्रज्ञातः समाधिः ॥१॥

 तत्त्व-विशारदी॒

 लिधंसा 

Category:हिन्दू पात्र