उतो-एजतेकन भाषापुचः

thumb


उतो-एजतेकन भाषापुचः (उतो-एजतेकन भाषात, उतो-एजतेकन वा उतो-नाहुआत्ल भाषाया नामं नं म्हसीकिगु या) मूल अमेरिकी भाषाया छगू परिवार ख, गुकिलि स्वीगु स्वया अप्व भाषात दु। उतो-एजतेकन भाय् लगभग पूर्ण रुपं पश्चिमी संयुक्त राज्य अमेरिका व मेक्सिकोय् खने दु। भाषा परिवारया नामं युताया उते भाषा व मेक्सिकोया नाहुआन भाषा (एजतेकन नं धाइ)या साझा वंशयात म्हसीकि।

भाषा ल्हाइपिनिगु ल्याः, भाषाया ल्याः व भौगोलिक विस्तारया ल्याखं उतो-एजतेकन भाषा परिवार अमेरिकाया दकलय् तःधंगु भाषिक परिवारय् छगू ख। दकलय् उत्तरी उतो-एजटेकन भाषा शोशोनी ख, गुकियात उत्तरय् स्याल्मोन, आइडाहो तक्क ल्हाइ धाःसा दकलय् दक्षिणी एल साल्भाडोर व निकारागुआया नावत भाषा ख। एथ्नोलोगं थ्व परिवारया कुल भाषाया ल्याः ६१, व कुल भाय् ल्हाइपिनिगु ल्याः १,९००,४१२ धकाः बियातःगु दु। थुकी मध्ये ८५% स्वयां अप्वः नाहुआतल भाय् ल्हाइपिं दु ।

थ्व परिवारया दुनेया ब्वथला आपालं निगु कचाय् यानातःगु दु: छगू उत्तरी कचा गुकिलि अमेरिकाया सकल भाय् दु व छगू दक्षिणी कचा दुने मेक्सिकोया सकल भाषा दुथ्या, यद्यपि थ्व आनुवंशिक वर्गीकरणया रुपय् वा भौगोलिक वर्गीकरणया रुपय् दकलय् बांलाक्क थुइकेगु बारेय् आः नं चर्चा जुयाच्वंगु दु। थ्व तहया ब्वथला दुने मू कचात बांलाक्क स्वीकार यानातःगु दु: न्युमिक (कोमान्चे व शोशोनी आदि भाय् नापं) व क्यालिफोर्नियाया भाय् (न्हापा ताकिक पुचःया रुपय् म्हसीकातःगु, काहुइला व लुइसेनो नापं) उत्तरी भाय् या अप्व भाग दु। होपि व तुबातुलाबाल उगु पुचःया पिनेया भाय् खः। दक्षिणी भाषायात तेपिमान भाषा (ओ'ओधम व तेपेहुआन नापं), ताराहुमारन भाषा (रारामुरी व गुआरिजियो नापं), काहितान भाषा (याकी व मायो नापं), कोराचोलन भाषा (कोरा व हुइचोल नापं), व नाहुआन भाषात ।

उतो-एजटेकन भाषातेगु जन्मभूमि सामान्यतया दक्षिणपश्चिमी संयुक्त राज्य अमेरिका वा सम्भवतः उत्तरपश्चिमी मेक्सिकोय् दूगु मानेयाइ। छगू वैकल्पिक सिद्धान्तं थ्व भाषा परिवारया उत्पत्ति दक्षिणी मेक्सिकोय्, मेसोअमेरिकन भाषा क्षेत्र दुने जूगु सम्भावना प्रस्तावित याःगु दु, तर थ्व सिद्धान्त सामान्यतया मूलभूत जुइगु कथं काःगु मदु।

 भौगोलिक वितरण 

उतो-एजटेकन भाषा उत्तर अमेरिकी पर्वत झ्वः व पश्चिमी संयुक्त राज्य अमेरिकाया ओरेगन, आइडाहो, मोन्टाना, युटा, क्यालिफोर्निया, नेभादा व एरिजोना राज्यय् नापंया तटीय भूमिइ ल्हाइगु या। मेक्सिकोय् थ्व भाय् सोनोरा, सिनालोआ, चिहुआहुआ, नायरित, डुरान्गो, जाकाटेकास, हालिस्को, मिचोआकान, गुरेरो, सान लुइस पोटोसी, हिदाल्गो, पुएब्ला, भेराक्रुज, मोरेलोस, मेक्सिको नगर राज्यय् ल्हाइगु या। शास्त्रीय नाहुआत्ल ( एजटेकया भाय् ) व थुकिया आधुनिक थःथिति, नाहुआन भाषात, उतो-एजटेकन परिवारया छगू भाग ख। नावत भाषा, छगू नाहुआन भाषा, पूर्व कोलम्बिया युगय् आप्रवासनया लहरय् मध्य अमेरिकाय् न्यनावन व अन थ्व भाय्या यक्व न्ववाइपिं दु। थ्व भाषा ग्वाटेमाला, होन्डुरस व निकारागुआय् विलुप्त जुल व पश्चिमी एल साल्भाडोरय् विलुप्त जुइत्यंगु दु तर थ्व भाषा नकतिनि हे जक पुनर्जीवित जूगु दु ।

 पुलां भाय् यागु भाषिक गुण 

 सः 
न्यागु सः खने दु: ।

 व्यञ्जन 
  म्हुतुसि  तालब्य  Palatal  Velar  Labializedvelar  कथु Stop           Affricate       Fricative        Nasal         Rhotic       अर्ध सः       

उतो-एजटेकन भाषा 
न्युमिक भाषा
पश्चिम न्युमिक
मोनो भाषा
उत्तर पैउते भाषा
मध्य न्युमिक 
कोमान्चे
शोशोन
पाणमिंत (कोसो, तिम्बिशा)
दक्षिणी न्युमिक
कवाइसु
दक्षिणी पैउते
उते, चेमेहुएभि
ताकिक (दक्षिणी क्यालिफोर्निया शोशोन)
कुपन
काहुइल्ला
कुपेनो
लुइसेनो (जुआनेनो)
गेब्रिएलिनो † (तोंगभा, फर्नान्डेनो)
तताभियाम †
 सेरान
कितानेमुक †
सेरानो
तुबतुलाबाल (कर्न खुसि)

होपी

 दक्षिणीतो-एज्दटेक्यान 
सोनोरान*
पिमान भाषा
ओ'ओधम (उप्रि पिमान, पिमा, पपागो)
पिमा बाखो (क्वय् या पिमान, पर्वः पिमा)
तेपेहुआन भाषा
उति तेपेहुआन
दक्षिणी तेपेहुआन 
दक्षिण-पूर्वी तेपेहुआन
दक्षिण-पश्चिमी तेपेहुआन 
तेपेकानो†
तराकाहितिक
तरहुमारन 
गुआरिहियो
तारहुमार
तुबार †
ओपाटन
ओपता †
युदेभ †
चाहिता
मायो भाषा
याकुइभाषा
 कोराचोल (कोरान)
हुइचोल
कोरा
एजटेकन (नाहुआत्ल, नाहुआन)
पोचुतेक (पोचुत्ला) †
साधारण एज्टेक
नाहुआत्ल (एजटेक)
मध्य भाषिका: शास्त्रीय नाहुआत्ल,
पेरिफेरल भाषिका: इस्थमस-मेकायापान नाहुआतल, दुरान्गो,
पिपिल (नवत)

† = लोप

*पिमान, ताराकाहितन व कोराचोलन उपसमूह नापंया सोनोरान समूहीकरणयात सकल विद्वानतेसं वास्तविक उपकचाया गठनया रुपय् स्वीकार मया।

"एजतेकोइदान" खँग्वःया अर्थ एल्डेन मेसनया एजटेकन व कोराचोल कचाया उप-पुचः खः।

 लिधंसा
 Campbell, Lyle. 1979. Middle American languages. In The Languages of Native America: Historical and Comparative Assessment, edited by Lyle Campbell and Marianne Mithun, pp. 902-1000. University of Texas Press, Austin.
 Campbell, Lyle. 1997. American Indian Languages: The Historical Linguistics of Native America. Oxford University Press.
 Goddard, Ives. (1996). Introduction. In Languages, edited by Ives Goddard, pp. 1-16. Handbook of North American Indians, William C. Sturtevant, general editor, Vol. 17. Smithsonian Institution, Washington, D.C.
 Miller, Wick R. 1983. Uto-Aztecan languages. In Southwest, edited by Alfonso Ortiz, pp. 113-124. Handbook of North American Indians. William C. Sturtevant, general editor, Vol. 10. Smithsonian Institution, Washington, D. C.
 Mithun, Marianne. 1999. The Languages of Native North America. Cambridge University Press. ISBN 0-521-23228-7 (hbk); ISBN 0-521-29875-X.
 Steele, Susan. 1979. Uto-Aztecan: An assessment for historical and comparative linguistics. In The Languages of Native America: Historical and Comparative Assessment, edited by Lyle Campbell and Marianne Mithun, pp. 444-544. University of Texas Press, Austin.
 Súarez, Jorge. 1983. The Mesoamerican Indian Languages. Cambridge University Press.

 पिनेयागु स्वापूतः 
 एथ्नोलग

*
पुचः:भाषा