खँपु विज्ञान

खँपु विज्ञान भाषाशास्त्रय् छुं नं भाय्‌या खँपुया संरचना निर्धारण याइगु नियम, सिद्धान्त व पद्धतिया पुचः ख। सिन्ट्याक्स खँग्वःया समान परिभाषा तर्कशास्त्र व प्रोग्रामिङ्ग भासय् नं छ्येलिगु या। खँपु विज्ञानयात वाक्य विज्ञान नं धाइगु या। थुकिं शब्दतय्गु दथुया स्वापू व नियमतय्त निर्देशित याइ।

 खँग्वः झ्व (Word Order) 
हलिंया थी-थी भासय् खँपु दयेकेगु खँग्वः झ्वः पाः। मू कथं स्वंगु मू ब्वःत कर्ता (Subject), यासु (Verb), व कर्म (Object)या आधारय् खँपु निर्धारण जुइ:

SOV (कर्ता-कर्म-क्रिया): थ्व नेपालभाषा, खँय् भाय्, व जापानी भाय् थेंज्याःगु भाषाय् दइ। दसु: "जिं (S) जा (O) नया (V)।"

SVO (कर्ता-क्रिया-कर्म): थ्व अंग्रेजी भाय्, चिनियाँ भाय्, व स्पेनिस भाय् थेंज्याःगु भाषाय् दइ। दसु: "I (S) eat (V) rice (O)."

VSO (क्रिया-कर्ता-कर्म): थ्व अरबी भाय् व आइरिस भाय् थेंज्याःगु भाषाय् दइ।

 खँत्वाः संरचना (Phrase Structure) 

खँपु विज्ञानय् खँग्वःतय्त खँपु दुने मखुसें पुचः-पुचः यानाः खँत्वाः (phrases) या रूपय् संरचना याइ। थुकियात खँत्वाः संरचना नियम (Phrase Structure Rules) धाइ:

 नां खँत्वाः (Noun Phrase / NP): गुकिं मू कथं छगू नां (noun) वा मंकानां (pronoun) या प्रतिनिधित्व याइ। दसु: "छम्ह तःधंम्ह मनू"।

 यासु खँत्वाः (Verb Phrase / VP): गुकिं यासु व उकिया नाप वइगु मेमेगु ब्वतय्गु प्रतिनिधित्व याइ। दसु: "लाकाः ब्वाँय् वन"।

 खँपु संरचनाया किपा (Representation of Structure) 

खँपुया दुनेया ब्वतय्गु स्वापू क्यनेत भाषा वैज्ञानिकतयेसं सिमा किपा (Syntax Tree) यात छ्येलेगु या। थ्व किपां छगू खँपुया दुने छु-छु खँत्वाःत दु अले व गुकथं छगू मेगु नाप स्वानाच्वंगु दु धकाः स्पष्ट याइ।

खँपु विज्ञानया सिद्धान्त (Syntactic Theories) 

खँपु विज्ञानया क्षेत्रय् थी-थी सिद्धान्तत प्रतिपादन जूगु दु:
 दयेकीगु/जनक व्याकरण (Generative Grammar): नोम चोम्स्की (Noam Chomsky) नं न्ह्यथनादीगु थ्व सिद्धान्त कथं मनूया न्हेपूलि छगू अन्तर्निहित व्याकरणिक क्षमता दइ, गुकिं असीमित खँपु दयेकेत ग्वहालि याइ।
 ज्या कायेगु/प्रकार्य व्याकरण (Functional Grammar): थुकिं वाक्यया संरचना स्वया नं भाषाया छ्येलेज्या व सम्प्रेषण (communication) या भूमिकायात अप्वः महत्त्व बी।

स्वयादिसँ
 भाषाशास्त्र

 लिधंसा  


पुचः:भाषा
Category:भाषा विज्ञान