नवग्रह मन्दिर, स्याङ्जा

स्याङ्जाको अर्जुनचौपारीमा नेपालकै पहिलो नवग्रह मन्दिर 

 गाउँपालिकाको परिचय

अर्जुनचौपारी गाउँपालिका स्याङ्जा जिल्लाको उत्तर–पश्चिम भागमा फैलिएको र समुन्द्र सतहबाट ९०० मिटरको उचाईमा रहेको सुन्दर गाउँपालिका हो । वि.सं २०७३ सालमा देश संघीय संरचनामा प्रवेश गरेपश्चात सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालयले ७५३ स्थानीय तह (गाउँपालिका तथा नगरपालिका) लागू गर्दा स्याङ्जा जिल्लामा अर्जुनचौपारी, रापाकोट, पञ्चमुलका (३,७) वडाहरू, आरुचौर र दरौ गाउँ विकास समितिहरूलाई समेटेर अर्जुनचौपारी गाउँपालिका घोषणा गरिएको हो । गाउँपालिका भित्र वडाको संख्या ६ रहेको छ भने, गाउँपालिकाको कार्यालय साविक अर्जुनचौपारी गा.वि.स कार्यालयकै केन्द्रमा रहेको छ । राष्ट्रिय जनगणना २०७८ का अनुसार गाउँपालिकाको जनसंख्या १४,०४५ रहेको छ । देशभरीका ७ प्रदेशमध्ये गण्डकी प्रदेशको राजधानी पोखरालाई पर्यटकीय राजधानी घोषणा गरेसँगै यस प्रदेशअन्तर्गत रहेका अन्य जिल्ला र पालिकाहरुमा पनि पर्यटकहरुको आवागमन बढाउन पालिकाका पदाधिकारीहरु सक्रिय बन्न थालेका छन् । गण्डकी प्रदेशका ११ जिल्लामध्ये स्याङ्जा पनि एक मनमोहक पर्यटकीय गन्तव्य हो । त्यही स्याङ्जा जिल्ला अन्तर्गतको एक पर्यटकीय पालिकाका रुपमा विकसित हुने क्रममा छ, अर्जुनचौपारी गाउँपालिका 
[[चित्र:Navagaraha.jpg|अङ्गुठाकार|315x315px|नेपालकै पहिलो नवग्रह मन्दिर सामान्य जानकारी'''स्थान : अर्जुनचौपारी गाउँपालिका वडा नं १ जिल्ला : स्याङ्जा प्रदेश : पर्यटकीय राजधानी गण्डकी देश : नेपाल स्थापना : २०८१ ]]
गाउँपालिकालाई पर्यटकीय हव त्यसमा पनि धार्मिक गन्तब्यमा छुट्टै पहिचान बनाउने उद्देश्यका साथ अर्जुनचौपारी जुटिरहेको छ । पालिकाभित्र रहेका पर्यटकीय गन्तब्यहरु जस्तै डहरे देउराली, एकानन्द गुफा, रापाकोट कालिका लगायतले पर्यटकलाई आकर्षित गरिरहेका छन् । देशभरका गाउँपालिकाका प्रमुखमध्ये युवा पुस्ताका अग्र सुचीमा आउने प्रकाश तिवारी पालिका भित्र मात्र होईन् देशमै केहि नयाँ गरौं भन्ने सोचका साथ अगाडी वढिरहेका छन् । उनले पालिकाभित्र नेपालकै पहिलो नवग्रह मन्दिर बनाउने र पालिकालाई धार्मिक पर्यटनको हव बनाउने योजना अनुरुप कार्य अगाडी बढाईसकेका छन् । प्रायः जसो घरमा नवग्रह पुजा हुने गर्दछ तर, नवग्रहको विधिवत पुजा हुने शक्तिपीठ नेपालमा अहिलेसम्म छैनन् । विभिन्न शक्तिपीठहरुमा एक छेउमा नवग्रहको प्रतिमा राखेर पुजा गर्ने गरिएतापनि देश विदेशमा सिद्घीप्राप्त योगीहरुले यो ठाउँमा नवग्रह मन्दिर निर्माण गर्नु अत्यन्तै उपयुक्त हुने सल्लाह बमोजीम उनीहरुकै सुझाव अनुसार यस क्षेत्रमा नवग्रहको मन्दिर निर्माण गरिएको हो । 

छिमेकी राष्ट्र भारतमा छुट्टै नवग्रह मन्दिर भएतापनि नेपालमा ग्रहकै मात्र पुजा हुने मन्दिर छैनन् । नेपालमा हिन्दु धर्म मान्नेहरुको संख्या वढी पाइन्छ, यहाँका धेरै जनसंख्याले विभिन्न शक्तिपीठको पुजा गर्नुका साथै नेपालमा भएका ठूला शक्तिपीठमा छिमेकी मुलुकबाट समेत भक्तजनहरु नेपाल आउने गरेका छन् । नेपालको पर्यटकीय राजधानी पोखराबाट केहि घण्टामै पुग्न सकिने स्याङ्जाको अर्जुनचौपारी गाउँपालिकामा नवग्रह मन्दिर स्थापना पश्चात स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकलाई नवग्रह मन्दिरले आकर्षित गर्ने पालिकाको विश्वास छ ।   

 नेपालमै पहिलोपटक बनेको नवग्रह मन्दिरका विशेषताअर्जुनचौपारी गाउँपालिका वडा नं १ मा ऐतिहासिक धार्मिक बन रहेको छ । त्यही धार्मिक बनक्षेत्रलाई नै धार्मिक पर्यटनको हब बनाउने योजना अनुरुप पालिकाले नवग्रह मन्दिरको स्थापना गरिएको हो । यस अनुरुप गाउँपालिकाले धार्मिक वन केटीचौरमा १०८ वटा पिपलका बिरुवा समेत रोपिसकेको छ । शनिग्रह बिशेष रुपमा हेरीने भएकाले धार्मिक बन बनाउने उद्देश्यले पिपल रोपिएको हो । नेपालमा पहिलो पटक बनाईएको लागिएको नवग्रह (नौ आकाशीय पिण्ड) को मन्दिर भारतको असमको चित्रसालको पहाडमा मात्र रहेको छ । निर्माण हुँदै गरेको मन्दिर भारतको आसामको भन्दा फरक रहेको र यहाँ बन्ने नवग्रह मन्दिर विश्मै पहिलो भएको पालिका अध्यक्ष तिवारीको दाबी छ । यसरी बन्न लागेको नवग्रह मन्दिरको छेउछाउँमा पिपल रोपिएको हो । नवग्रह मन्दिरको मुख्य स्तभ नवभुज आकारको हुनेछ । जुन २७.७ फिटको बन्नेछ । २७ फिट माथीतीर फर्केको अग्लो ब्रह्माणीय मुर्तीको अवलोकन प्रत्येक बर्षको गणेश चतुदर्शीमा मात्र दर्शन गर्न पाइनेछ । 

नवग्रह मन्दिरसँगै बनाईएको षट्कोणको बीचमा पशुपतीनाथको जस्तै पञ्चमूखी शिवलिङ्ग राखिने र अन्य कोणमा गणेश, कुलदेवता, लक्ष्मी, कालभैरब, हनुमान र दुर्गा भवानीको मूर्ति राखिएको छ । मन्दिरको एक ठाउँबाट छिरेपछि ९ चक्रमा रहेका नवग्रह मन्दिरलाई ९ परिक्रमा सहितको पुजा गरेपछि मात्र बाहिर निस्कन मिल्ने गरी निर्माण गरिएको छ । नौवटा भुजा रहने पिल्लरमा १३ फिटमा नौवटा ग्रहका प्रतिक रहेका छन् भने त्यस माथी नवभुज आकारको १४ फुटको पिल्लर छन् । पिल्लरको सबैभन्दा माथि सूर्यतर्फ फर्केको सौर्यमण्डलीय (ग्रह) को प्रतिमा रहेको छ भने यहाँ रहने प्रतिमा हिन्दुधर्मका कहलिएका धार्मिक ज्योतिषीको बिशेष सल्लाहबमोजिम भारतमा बनाइएको छ । त्यसैले धार्मिक गुरु तत्वदर्शी ब्रहमनिष्ट सन्त शिरोमणी स्वामी लोकानन्द महाराजले नवग्रह मन्दिरको अवलोकन समेत गरिसकेका छन् । 

नवग्रह मन्दिर शनिवार मात्र खुल्नेछ र ९ चक्र मध्ये एक चक्र भने भक्तजनहरुलाई मध्यनजर गरेर अन्य दिनमा पनि पुजाआजा गर्न पाईनेछ । मुल नवग्रह मन्दिर पालिकामा रहेतापनि यसका ९ निशान प्रतिमाहरु पलिका अन्तर्गतका ५ वटा वडामा र यसबाहेक अर्जुनचौपारी गाउँपालिका लगायत अन्य पालिकाका ४ वडा मिलेर भौगोलिक स्वरुप ब्रम्हाणीय स्वरुपमा घुमेर रहेकाले पालिकाले छोएका भीरकोटको वडा नं ७, पुतलीबजार न.पा १३, १४ र आधिखोला गा.पा. १ मा निशान प्रतिमाहरुलाई आलोपालो पुजा गर्ने प्रबन्ध मिलाईने नवग्रह मन्दिर व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष भरत पोखरेलले बताउनुभयो । 

परम्परागत समयदेखि नै चर्चित जलबराह धार्मिक बन परिसर ८ हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको छ । सोही स्थानमा उक्त मन्दिर बनाईएको हो । उक्त धार्मिक बनलाई समेत भबिष्यमा ध्यान केन्द्र र योगा गराउने स्थानका रुपमा बिकसित गर्न आफूहरुले लागि परिरहेको अर्जुनचौपारी गाउँपालिकाका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत कौशल पाण्डे बताउनुहुन्छ । नवग्रह मन्दिरको प्राण प्रतिष्ठा, अनुष्ठान तथा धार्मिक महोत्सवमा २०८१ सालको महाशिवरात्रीको अवसर पारेर फागुन ६ देखि १४ सम्म १ करोड २५ लाख दियो प्रज्वलन गरी भव्य रुपमा गरिसकिएको छ ।  
अङ्गुठाकार|354x354px|नेपालकै पहिलो नवग्रह मन्दिरको उद्घाटन गर्दै संस्कृती, पर्यटन तथा नागरिक उडड्यन मन्त्री बद्री प्रसाद पाण्डे साथमा संघीय सांसद राजु थापा लगायत । 

उक्त महोत्सवको उद्घाटनमा नेपाल सरकारका संस्कृती, पर्यटन तथा नागरिक उडड्यन मन्त्री माननीय बद्री प्रसाद पाण्डे, नेपाली कांग्रेस स्याङ्जा सभापति एवं प्रतिनिधि सभा सदस्य राजु थापाले नवग्रह मन्दिर देशकै धार्मिक पर्यटनको पहिचान बनेको बताउनुभएको थियो । धार्मिक महोत्सवमा देश तथा विदेशबाट सहभागी १ लाख २५ हजार भन्दा बढी भक्तजनले पूजाआजा तथा दर्शन गरेका थिए । धार्मिक महोत्सवमा छिमेकी देश भारत, नेपाल भित्रका सबै जिल्लाका भक्तजनले यहाँको नवग्रह मन्दिरमा पूजाआजा र दर्शन गरेको पालिका अध्यक्ष प्रकाश तिवारीले बताउनुभयो । अनुष्ठान एवं धार्मिक महोत्सवमा आचार्य श्री चैतन्वय कृष्ण महाराज गूरु प्रमुख बाचक रहनु भएको थियो भने डाक्टर केएन स्वामीले समेत धार्मिक प्रवचन दिनुभएको थियो । यस्तै महोत्सवमा क्रिक्रेटर सन्दिप लामिछाने लगायतका लोकप्रिय व्यक्तिहरुको सहभागीता रहेको थियो । 

२०२५ को जनवरीको मध्य अवस्थामा अद्भुत खगोलीय घटना हुनेछ, जसमा पृथ्वीका आकाशमा सात ग्रहहरू पङ्तिबद्ध हुनेछन् । यस समयमा सूर्य, चन्द्रमा, मङ्गल, बुध, वृहस्पति, शुक्र र शनि ग्रहहरू मिलेर एउटा अद्वितीय शक्ति समिश्रणको निर्माण गर्नेछन् जसको दृष्य पृथ्वीबाट नाङ्गो आँखाले समेत अवलोकन गर्न सकिनेछ । ज्योतिष शास्त्रअनुसार यसमा अझ विशिष्टता के छ भने यस्तो घटना ब्रहमाण्डमा आगामी १४४ वर्षपछि मात्र आउँछ । ग्रहका गुरु मानिने वृहस्पति हरेक राशिमा १२ वर्ष रहने हुँदा १४४ वर्ष अघिदेखि सुरु भएको एक चक्र यस अवधिमा पूरा गरी अर्को राशिमा प्रवेश गरेका छन् र वृहस्पतिको सोही राशि परिवर्तनले निकै ठूलो धार्मिक अर्थ राख्दछ र यसलाई सकारात्मक रुपान्तरण र आत्मिक उन्नतिको प्रतीकका रूपमा समेत हेरिन्छ । 
अङ्गुठाकार|सवाँ करोड दीप प्रज्वलन|342x342पिक्सेल
विरलै आउने महाकुम्भको समय अत्यन्त शक्तिशाली र पवित्र हुनेहुँदा यसै अवसरमा अनुष्ठान सम्पन्न गर्नेगरी अर्जुचौपारी गाउँपालिका गाउँपालिका वडा नं १ मा नवग्रह मन्दिरको निर्माण गरिएको छ । सम्पूर्ण नवग्रहहरु पृथ्वीका निकटमा आउने यस समयमा अनुष्ठानका लागि यो भन्दा उत्तम समय अरु कुनै नरहेको सन्त महात्माहरुको कथन समेत रहेको छ । अझ महाशिवरात्रीका दिनमा सम्पन्न हुनेगरी आयोजना गरिएको नवग्रह मन्दिर अनुष्ठान, गीता ज्ञान तथा धार्मिक महोत्सवले सम्पूर्ण भक्तजनहरुको रक्षा गर्ने, पापबाट मुक्ति गरी आत्माको शुद्धिकरण गर्ने र मोक्षप्राप्तिको मार्ग प्रशस्त गर्ने विश्वास गरिएको छ । अतः महाकुम्भको यस शुभ अवसरमा गरिएको नवग्रह मन्दिर अनुष्ठान अन्य समय भन्दा लाखौँ गुणा बढी प्रभावशाली हुने र सम्पूर्ण जगत्मा यसको सकारात्मक ऊर्जा फैलिनेछ । 

कुनै नयाँ कामको सुरुवात गर्नका लागि यस समय ज्योतिषिय तथा धार्मिक रुपले पनि अत्यन्त शुभ मानिन्छ । सम्पूर्ण ग्रहहरुको शान्ति गरी मोक्षको प्राप्तिका लागि यस खगोलिय संयोग निकै महत्वपूर्ण मानिन्छ । अझ सूर्य र वृहस्पतिको संयोजनलाई चन्द्रमाको प्रभावले पनि विशिष्टता बढाउने विश्वास गरिन्छ । त्यसैले यस अवधिभित्र पर्ने पौष पूर्णिमा, मौनी अमावस्या, वसन्त पञ्चमी, महाशिवरात्रीमा दुई नदीको संगमस्थलमा गरिने विशेष स्नानले मानिसमा बुद्धि, ज्ञान तथा विवेकको वृद्धि हुन्छन् भने सम्पूर्ण दुःख, चिन्ता नष्ट भई अध्यात्मिक जागरण बढ्दछ ।

यसबाहेक यस स्थानबाट कुहिरोको समुन्द र जलबराह गुफा समेत अवलोकन गर्न पाईनेछ भने पालिकाबाट केहि घण्टाको दुरीमा पुगिने आधिखोला गाउँपालिकामा रहेको दक्षिण एसियाकै पहिलो होमस्टे दरौं सिरुवारी, पुतलीबजार नगरपालिका रहेको सतौचण्डी थान र शितलादेवी मन्दिर र भीरकोट नगरपालिकामा रहेको खिलुङकालिका मन्दिर समेत दर्शन गर्न पाइनेछ । 

 नवग्रहको पुजा विधि 

नवग्रह मन्दिरमा पूजा विधि प्राचीन हिन्दू परम्परामा आधारित रहेको पाइन्छ । जसमा नवग्रह (सूर्य, चन्द्रमा, मङ्गल, बुध, गुरु, शुक्र, शनि, राहु, र केतु) को पूजा गरी जीवनमा शान्ति, समृद्धि, र सन्तुलन कायम गर्न प्रयास गरिन्छ । नवग्रहको पुजाका लागि स्वच्छ फूल, अक्षता, दीप, तेल र घ्यु, अगरबत्ती, धूप, फलफूल, मिठाई, वा प्रसाद, पञ्चामृत र पवित्र वस्त्र लगायतका सामाग्रीहरु चाहिने गर्दछ । माथी उल्लेखित सामाग्रीहरुको उपलब्धतासँगै नुहाईधुवाई गरेर स्वच्छ र शुद्ध वस्त्र लगाएपछि मात्र मन्दिरमा प्रवेश गर्नुपर्ने हुन्छ । मन्दिरमा प्रवेश गर्दा नवग्रहको मूर्ति वा यन्त्रको सामु सिर झुकाएर प्रार्थना गर्नुका साथै दीप र धूप बालेर भगवानलाई समर्पण गर्नु उत्तम मानिन्छ । त्यसपछि आफ्नो मनोकामना पूरा गर्नका लागि ग्रहहरूको कृपा प्राप्त गर्न संकल्प लिने क्रममा आफ्नो नाम, गोत्र, स्थान र तिथि उच्चारण गर्नुपर्ने हुन्छ । 

 नवग्रह देवताहरूको पूजा सुरु हुन्छ र प्रत्येक ग्रहको पूजा निम्न विधिबाट गरिन्छ :अङ्गुठाकार|भक्तजनहरुको घुईचो|293x293पिक्सेल
सूर्य (रवि): रातो फूल, गहुँ, र तामाको सामग्री चढाउने । 
अङ्गुठाकार|क्रिक्रेटर सन्दीप लामिछाने नवग्रह मन्दिरको दर्शनमा ।|288x288पिक्सेल
चन्द्र (सोम): सेतो फूल, चामल, र दूधको सामग्री चढाउने । 

मंगल (मंगल): रातो चन्दन, मसुर दाल, र रातो कपडा चढाउने ।

बुध (बुध): हरियो दूबो, हरियो मूंग, र हरियो वस्त्र चढाउने ।

गुरु (बृहस्पति): पहेँलो फूल, बेसार, र चना दाल चढाउने । 

शुक्र (शुक्र): सेतो फूल, चिनी, र सेतो वस्त्र चढाउने । 

शनि (शनिश्चर): कालो तिल, तेल, र कालो वस्त्र चढाउने । 

राहुः नीलो फूल, उडद दाल, र धूप चढाउने । 

केतुः कालो तिल, नीमको पात, र मिष्ठान्न चढाउने । त्यसपछि क्रमशः ९ ग्रहको बीज मन्त्र जप गर्ने । 

सूर्य : ॐ घृणी सूर्याय नमः

चन्द्रमा : ॐ सों – सोमाय नमः
अङ्गुठाकार|नवग्रह मन्दिरमा भक्तजनहरुको भीड|296x296पिक्सेल
मङ्गल : ॐ मङ्गलाय नमः

बुध : ॐ बुं बुधाय नमः

गुरु : ॐ वृ बृहस्पतये नमः

शुक्र : ॐ शुं शुक्राय नमः

शनि : ॐ शं शनैश्चराय नमः

राहु : ॐ रां राहवे नमः

केतु : ॐ कें केतवे नमः

बीज मन्त्र जप समापन पश्चात ग्रहहरूको प्रतिमा वा यन्त्रमा जल अर्पण गरेर अघ्र्य दिनुपर्ने हुन्छ र त्यसपश्चात पूजा सम्पन्न भएपछि भगवानलाई चढाइएको प्रसाद ग्रहण गर्नुहोस् र अन्य भक्तजनहरूमा वाड्न सकिन्छ । ग्रह शान्तिका लागि नवग्रह हवन गर्न सकिन्छ । यसमा हवन सामग्री प्रयोग गरेर विशेष मन्त्र जप गरिन्छ ।

 कसरी पुग्ने ?''' 
अङ्गुठाकार|नवग्रह मन्दिर|266x266पिक्सेल
गण्डकी प्रदेशको राजधानी पोखराबाट करिब ५२ कि.मी.का. दुरीमा रहेको नवग्रह मन्दिर पुग्नलाई पोखराबाट सजिलै भाडाका गाडी र ट्याक्सीहरु पाइन्छ । पोखराबाट भाडाको गाडीमा हेलु पुगिन्छ । हेलुबाट ७ किलोमिटरको दुरीमा नवग्रह मन्दिर अवस्थित रहेको छ । त्यहाँबाट भाडाको गाडी वा अटोमा सजिलै अर्जुनचौपारीको नवग्रह मन्दिर पुग्न सकिन्छ ।
सन्दर्भ सामग्रीहरू