फिब्वः ख्यः

फिब्ब: ख्य: () काठमाडौंको माइतीघर क्षेत्रमा अवस्थित एक प्राचीन र ऐतिहासिक धार्मिक स्थल हो। यो स्थल तान्त्रिक परम्परासँग गहिरो सम्बन्ध रहेको छ । अष्टमातृका समूहका देवीहरू मध्ये एकको रूपमा पूजा गरिने कुमारी देवीको स्थलका रूपमा स्थापित छ। यस स्थलको धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक महत्त्वले उपत्यका क्षेत्रमा लामो समयदेखि स्थानीय जनजीवनमा प्रभाव पार्दै आएको छ। 

 परिचय 
फिब्ब: ख्य: नेपालको राजधानी काठमाडौंको दक्षिणपूर्वी कुनामा पर्ने माइतीघर क्षेत्रमा अवस्थित छ। यो स्थल लिच्छवी कालदेखि नै स्थापित मानिन्छ र राजा गुणकामदेवको शासनकालमा अष्टमातृका देवीहरूको स्थापना तथा उपत्यकाको सुरक्षा र समृद्धिको उद्देश्यले यसको स्थापना भएको विश्वास गरिन्छ। मन्दिरमा मुख्य रूपमा कौमारी देवीको पूजा गरिन्छ, जसलाई शक्ति, संरक्षण र उन्नतिको प्रतीकको रूपमा मानिन्छ। 

 ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र स्थापना 
फिब्ब: ख्य:को स्थापना लिच्छवी कालमा भएको मानिन्छ, जब काठमाडौं उपत्यका विभिन्न सांस्कृतिक र धार्मिक प्रतिष्ठानहरूको उदय भइरहेको थियो। राजा गुणकामदेवले उपत्यकाको सीमाशुद्ध र सुरक्षा सुनिश्चित गर्न अष्टमातृका देवीहरू स्थापना गरेका हुन्र । उपत्यकाका चारैतिर प्रतिष्ठा गरेर क्षेत्रलाई शत्रुहरूको आक्रमणबाट जोगाउने उद्देश्य राखिएको थियो। यसै क्रममा फिब्ब: ख्य:लाई कौमारी देवीको मन्दिरको रूपमा स्थापना गरियो, जसले उपत्यकाको दक्षिणपूर्वी दिशाको रक्षा गर्ने विश्वासलाई सुदृढ पार्‍यो। 

राजा गुणकामदेवको शासनकालका ऐतिहासिक प्रमाणहरू, पुरातात्त्विक अवशेषहरू र लोककथाहरूले यस मन्दिरको महत्त्वलाई पुष्टि गर्छन्। स्थानीय बासिन्दाहरूका अनुसार, यो स्थल कहिल्यै खाली ठाउँ थिएन, बरु पूर्वमा यहाँ तान्त्रिक विधिहरू र अनुष्ठानहरू नियमित रूपमा आयोजना हुन्थे, जसले यसलाई एक धार्मिक केन्द्रको रूपमा स्थापित गरिदिएको थियो। 

 नामको अर्थ र स्थानीय विशेषता 
फिब्ब: ख्य: शब्द स्थानीय नेपाल भाषा बाट आएको हो, जसको शाब्दिक अर्थ "बालुवा मिश्रित चौर" हो। माइतीघर क्षेत्र पहिले खुला चौर र बालुवायुक्त क्षेत्र भएकोले यस नामले त्यो भौगोलिक विशेषतालाई जनाउँछ। यसले स्थानको प्राकृतिक र ऐतिहासिक परिवेशमा रहेको परिवर्तनशीलता र विकासक्रमलाई प्रतिबिम्बित गर्छ। 

स्थानीय समुदायका अनुसार, यस स्थानमा प्राचीन समयमा चौरमा बसोबास गर्ने जातजातिहरूले यहाँको भौगोलिक संरचना र वातावरणलाई महत्त्वपूर्ण ठानेका थिए। यो नाम आज पनि क्षेत्रीय इतिहास र परम्परासँग जोडिएको देखिन्छ, जसले मन्दिरको सांस्कृतिक पहिचानमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।

 धार्मिक महत्त्व 
फिब्ब: ख्य:मा स्थापित कौमारी देवीलाई तान्त्रिक परम्परामा अष्टमातृका मध्ये एकको रूपमा मानिन्छ। कौमारी देवीलाई शक्ति, उर्जा र रक्षाकर्ताको रूपमा पूजा गरिन्छ। 

यस मन्दिरमा आयोजना हुने अनुष्ठानहरू प्राचीन तन्त्र, स्तोत्र र मंत्रहरूमा आधारित हुन्छन्। विशेष गरी नवरात्रिका अवसरमा भक्तजनहरूका लागि मन्त्र पाठ, बलि तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू आयोजना गरिन्छ जसले देवीको कृपाको अपेक्षा राखिन्छ। धार्मिक कथाहरू र पुराणिक ग्रन्थहरूमा कौमारी देवीका महिमा र गुणहरू वर्णन गरिएको पाइन्छ, जसले उपत्यकाको अन्य देवीहरू – ब्रह्मायणी, भद्रकाली, वैष्णवी, इन्द्रायणी, चामुण्डा, र महालक्ष्मीका साथको सम्बन्धलाई पनि उजागर गर्छ।

 स्थानीय सांस्कृतिक सम्बन्ध र माइतीघर मण्डला 
माइतीघर क्षेत्र, जहाँ फिब्ब: ख्य: अवस्थित छ, हाल नेपालको प्रमुख सार्वजनिक प्रदर्शनस्थलको रूपमा परिचित छ। यहाँ विभिन्न सांस्कृतिक, सामाजिक र कलात्मक कार्यक्रमहरू आयोजना हुने हुँदा क्षेत्रीय परम्परा र आधुनिकतालाई समेट्ने ठाँउको रूपमा विकास भएको छ। माइतीघर मण्डलाले पुराना धार्मिक स्थलहरूलाई पुनर्जीवित गर्ने, संरक्षण गर्ने र जनचेतनामा ल्याउने महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। 

स्थानीय बासिन्दा र सांस्कृतिक अभियन्ताहरूले फिब्ब: ख्य:लाई एक ऐतिहासिक धरोहरको रूपमा हेरिरहेका छन्। यहाँका वार्षिक मेलाहरू, अनुष्ठानहरू र सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूले स्थानीय इतिहासलाई उजागर गर्छन् र भविष्यका पुस्ताहरूलाई आफ्ना परम्परासँग जोड्न प्रेरित गर्दछन्। यसै क्रममा, मन्दिर र माइतीघर मण्डलाबीचको सम्बन्धले काठमाडौं उपत्यकाको सांस्कृतिक पहिचानमा नयाँ आयाम थपेको छ।

 अतिक्रमण र संरक्षणका चुनौतीहरू 
हाल फिब्ब: ख्य:लाई नेपाली सेनाको मुख्यालय विस्तारका क्रममा अतिक्रमणको जोखिमको सामना गर्नुपरेको छ। सैनिक क्षेत्रको सीमाभित्र पर्ने भएकाले नियमित दर्शन तथा पूजा–अनुष्ठानमा पहुँचमा कठिनाइ भएको छ। यो ऐतिहासिक धरोहरले आफ्ना मौलिक धार्मिक र सांस्कृतिक विशेषताहरू गुमाउने खतरा रहेको छ। 

स्थानीय संरक्षणकर्ताहरू, इतिहासविद् तथा संस्कृति विशेषज्ञहरूले यस विषयमा गम्भीरता देखाइरहेका छन्। अतिक्रमणका कारणले मन्दिरमा रहेका प्राचीन नक्काशी, मूर्तिहरू र पुरातात्त्विक अवशेषहरूलाई हानि पुग्ने सम्भावना रहन्छ। यसका साथै, प्रशासनिक र सुरक्षाका कारणले मन्दिरको नियमित मर्मतसम्भार र अनुष्ठानिक क्रियाकलापहरूमा अवरोध आएको छ। 

 संरक्षण प्रयास र भविष्यका उपायहरू 
फिब्ब: ख्य:को ऐतिहासिक र धार्मिक महत्त्वलाई ध्यानमा राख्दै, स्थानीय बासिन्दा, सांस्कृतिक अभियन्ता र धार्मिक अगुवाहरूले संरक्षणका लागि विभिन्न पहलहरू थालेका छन्। तिनीहरूले मन्दिरलाई पुनर्स्थापना गर्न, संरक्षण अभियान चलाउन र सैनिक क्षेत्रबाट सर्वसाधारणको पहुँच पुनःस्थापना गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्। 

संरक्षणका उपायहरूमा सरकारी तथा निजी संस्थाहरूको सहकार्य, इतिहास र संस्कृतिको संरक्षणका लागि बजेट विनियोजन, तथा स्थानीय समुदायलाई सचेत गर्ने कार्यक्रमहरू समावेश छन्। यसले फिब्ब: ख्य:लाई भविष्यमा पनि यसको धार्मिक र सांस्कृतिक पहिचान कायम राख्न सहयोग पुर्याउने विश्वास गरिएको छ। 

 सामाजिक–सांस्कृतिक प्रभाव 
फिब्ब: ख्य:ले काठमाडौं उपत्यकाको धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ। स्थानीय बासिन्दाहरूका लागि यो स्थल मात्र पूजा–स्थल नभएर आफ्नो सांस्कृतिक पहिचान र ऐतिहासिक गाथाको एक अटुट अंश पनि हो। 

 सन्दर्भ 
 डंगोल, प्रेममान. "उपत्यकाका तान्त्रिक अष्टमातृका अजिमाहरू." नागरिकन्यूज।
 "अजिमा : योनिपूजाको कथा." हिमाल खबरपत्रिका।
 "तान्त्रिक चाड मोहनी." गोरखापत्र। 
 "फिब्व अजिमा - कौमारी मातृका पीठ !!" फेसबुक।
 "माइतीघर मण्डला अनि फिब्वख्यः." नयाँ पत्रिका।
 "वैशालीबाट आएका लिच्छविहरूले बसालेको सहर." सेतोपाटी।