भारतमा तिब्बती

भारत रहेका तिब्बतीहरू विश्वको सबैभन्दा ठुलो तिब्बती निर्वासित समुदायहरू मध्ये एक हुन्। चिनियाँ शासन सन् 1959 मा तिब्बती विद्रोहपछि 14 औँ दलाई लामा र हजारौँ तिब्बतीहरूले भारतमा शरण लिएका थिए। त्यसबेलादेखि, भारत तिब्बती निर्वासितहरूका लागि प्राथमिक आयोजक बनेको छ, उनीहरूलाई शरण र बसोबासका अवसरहरू प्रदान गर्दै। केन्द्रीय तिब्बती प्रशासन भनेर चिनिने निर्वासित तिब्बती सरकार हिमाचल प्रदेश धर्मशाला सञ्चालन हुन्छ।

 पृष्ठभूमि 
भारतमा तिब्बती उपस्थिति शताब्दीयौँ पुरानो हो, विशेष सम्बन्धलाई ध्यानमा राख्दै दुवैले बौद्ध धर्म कारण साझा गर्छन्, तर आधुनिक आप्रवासन 1959 मा सुरु भयो, जब चिनियाँ सरकारले ल्हासा विद्रोहलाई दबाएपछि 14 औँ दलाई लामा र हजारौं तिब्बतीहरू तिब्बतबाट भागे। प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरू नेतृत्वमा रहेको भारत सरकार दलाई लामा र उनका अनुयायीहरूलाई शरण प्रदान गऱ्यो, जसले उनीहरूलाई हिमाचल प्रदेश धर्मशाला निर्वासित तिब्बती सरकार स्थापना गर्न अनुमति दियो।

१९५९ देखि १९६३ सम्म, लगभग ८०,००० तिब्बतीहरू भारतमा बसोबास गरे, जसमा भारतीय राज्यहरू हिमाचल प्रदेश, कर्नाटक, अरुणाचल प्रदेश र उत्तराखण्डले सक्रिय पुनर्वासको लागि भूमि प्रदान गरे। सांस्कृतिक क्रान्तिको समयमा र पछि १९८० र १९९० को दशकमा तिब्बतमा दमनको कारण तिब्बती शरणार्थीहरूको पछिल्ला लहरहरू आइपुगे।

 बस्तीहरू 
भारतका तिब्बतीहरू मुख्यतया विभिन्न राज्यहरूमा 35 भन्दा बढी तोकिएको बस्तीहरूमा बस्छन्। सबैभन्दा ठुलो तिब्बती समुदायहरू यहाँ पाइन्छन्ः

 धर्मशाला, हिमाचल प्रदेश-निर्वासित तिब्बती सरकारको मुख्यालय र दलाई लामाको घर।
 बाइलाकुप्पे, कर्नाटक-सबैभन्दा ठुलो तिब्बती बस्तीहरू मध्ये एक, धेरै मठहरू र संस्थाहरूको घर।
 मुण्डगोड, कर्नाटक-मठवासी केन्द्रहरूको साथ एक प्रमुख बस्ती।
 मजनु-का-टिल्ला, दिल्ली-भारतको राजधानीमा एक प्रसिद्ध तिब्बती शरणार्थी उपनिवेश।

भारतको सन् 2011 को जनगणनाले भारतमा 83,799 तिब्बतीहरू दर्ता गरेको थियो।

 कानूनी स्थिति 
Tibetans in India hold a unique legal status. While they are not Indian citizens, they are issued Identity Certificates by the Indian government, which function as travel documents. Until recently, Tibetans faced challenges in obtaining Indian passports, but a 2017 Delhi High Court ruling allowed Tibetans born in India between 1950 and 1987 to claim Indian citizenship under the Citizenship Act of 1955. However, many Tibetans remain stateless, as acquiring Indian citizenship requires them to relinquish their refugee benefits.

 संस्कृति र धर्म 
भारतमा तिब्बतीहरूले आफ्नो सांस्कृतिक र धार्मिक परम्पराहरू संरक्षण गरेका छन्। तिब्बती बौद्ध धर्मले सामुदायिक जीवनमा केन्द्रीय भूमिका खेल्छ, कर्नाटकको नामड्रोलिंग मठ र अरुणाचल प्रदेशको तवांग मठ जस्ता प्रमुख मठहरूले सांस्कृतिक केन्द्रहरूको रूपमा सेवा गर्छन्। धर्मशालामा रहेको तिब्बती कार्य र अभिलेखालय पुस्तकालय जस्ता संस्थाहरूले तिब्बती साहित्य, इतिहास र दर्शनको संरक्षण गर्न काम गर्छन्।

लोसार (तिब्बती नयाँ वर्ष) र दलाई लामाको जन्मदिन तिब्बती बस्तीहरूमा व्यापक रूपमा मनाइन्छ। थाङ्का चित्रकला र ओपेरासहितका परम्परागत तिब्बती कलाहरू पनि सामुदायिक प्रयास र शैक्षिक कार्यक्रमहरूमार्फत कायम राखिएका छन्।

 अर्थव्यवस्था र शिक्षा 
भारतका धेरै तिब्बतीहरू हस्तशिल्प, कृषि र साना व्यवसायमा संलग्न छन्। विशेष गरी गलैँचा बुनाई उद्योग तिब्बती शरणार्थीहरूका लागि आम्दानीको महत्त्वपूर्ण स्रोत हो। अरूले तिब्बती संस्कृतिमा रुचि राख्ने पर्यटकहरूलाई भोजनालय, होटल र यात्रा व्यवसायहरू सञ्चालन गर्छन्।

तिब्बती निर्वासित समुदायको प्रमुख ध्यान शिक्षामा केन्द्रित रहेको छ। १९६१ मा स्थापित केन्द्रीय तिब्बती विद्यालय प्रशासनले तिब्बती बालबालिकाको शिक्षामा समर्पित विद्यालयहरूको निरीक्षण गर्दछ। उच्च शिक्षाका लागि दलाई लामा संस्थान र उच्च तिब्बती अध्ययनका लागि सारा कलेजले उच्च शिक्षाका अवसरहरू प्रदान गर्दछ।

 सन्दर्भहरू