बङ्गलादेशको शिल्पकला

बङ्गलादेशी शिल्पकला वा बङ्गलादेशको कला () दृश्य कलाको एउटा रूप हो जुन आजको बङ्गलादेशमा अभ्यास हुँदै आएको छ। २ हजार वर्ष अगाडिबाट सुरु भएको बङ्गलादेशी कलाको दीर्घकालीन इतिहास रहेको छ जुन हालसम्म पनि अभ्यास भइरहेको छ। यसको यात्रा सनातन हिन्दु सभ्यताबाट सुरु भएको थियो भने यसले बीचमा वर्षहरूमा थुप्रै नयाँ संस्कृति र परम्परासँग मिश्रित हुने अवसर प्राप्त गरेको थियो जसमा बौद्ध, जैन र इस्लाम समावेश छन्। बङ्गलादेशी कलाका विभिन्न रूपमध्ये फोटोग्राफी, वास्तुकला, मूर्तिकलाको निर्माण र चित्रकला सबैभन्दा उल्लेखनीय छन्।

उवारी-बोटेश्वरको पुरातात्त्विक अवशेषहरूलाई हालसालै उत्खनन गर्दा बङगलादेशी कलाको इतिहास ४५० ईसा पूर्व भन्दा अगाडिको पाइएको थियो। यी उत्खनन बङ्गलादेशका प्रारम्भिक सहरी सभ्यताको अस्तित्व सम्बन्धी पहिलाको बुझाइसँग मेल नखाने भएकाले यसबारे अझै अनुसन्धान भइरहेको पाइन्छ। बङ्गलादेशी कलाको प्रारम्भिक विकासको सही प्रमाण मौर्य कालसँग सम्बन्धित छ। बङ्गलादेशमा फेला पारेका केही मूर्तिहरूले मौर्य कलाको समृद्ध परम्परालाई दर्शाउँदछ। ७५० देखि ११७४ ईस्वी सम्मको पाल शासनकालमा बङ्गलादेशी कलामा सबैभन्दा उल्लेखनीय प्रगति भएको थियो। पालहरूले बङ्गलादेशमा बौद्ध कलाको एक विशिष्ट रूप विकास गरेका थिए जसले चिनियाँ, जापानी, पूर्व एसियाली र तिब्बती कलालाई समेत प्रभावित गरेको थियो। ११औँ र १२औँ शताब्दीको सेन शासनकालमा बङ्गलादेशी कलाका यी प्रगतिहरू केही समयसम्म चलिरहेको थियो।

११औँ शताब्दीदेखि बङ्गालमा मुसलमानहरूको आगमन सुरु भएपछि बङ्गलादेशी कला इस्लामी कलाको प्रभावमा परेको छ। यो प्रभाव बङ्गाल सुल्तानतको स्थापनासँगै सुरु भएको थियो जुन हाल बङ्गलादेशको अधिकांश क्षेत्रहरूमा फैलिएको छ। मुख्यतया बङ्गलादेशमा इस्लामी कलाको अधिकांश विकास मुघल शासनकालमा भएको हो। मुसलमान राजवंशहरूले विशेषगरी वास्तुकलाको निर्माणमा योगदान पुर्‍याएका थिए। बङ्गलादेशको शिल्पकला अन्तर्गत रहेका असङ्ख्य मस्जिद, मजार र मजारहरूमा इस्लामी वास्तुकलाको व्यापक प्रभाव यसमा देख्न सकिन्छ। ब्रिटिस शासनमार्फत बङ्गलादेशी कला क्षेत्रमा विकासको नयाँ लहर सुरु भएको थियो। बेलायतीहरूले बङ्गलादेशको दृश्य कलाको लगभग हरेक क्षेत्रमा आफ्नो प्रभाव पारेका थिए। आधुनिक कलाको परिचयमार्फत बङ्गलादेशी कलालाई सशक्त बनाइएको थियो। यस समयमा महान कलाकार जायेनुल अबेदिनसहित बङ्गलादेशमा थुप्रै प्रसिद्ध कलाकारहरूको जन्म भएको हो।

 आधुनिक कला 
260px|thumb|जयनुल आबेदिनद्वारा बनाइएको स्वतन्त्रता युद्ध सम्बन्धि एक कला

बङ्गलादेशमा आधुनिक कलाको आन्दोलनको बीउ बीसौँ शताब्दीको सुरुवातमा रोपिएको थियो भन्दा फरक पर्दैन। त्यस समयमा बङ्गलादेशमा कलाको कुनै प्रशिक्षण वा शिक्षण संस्था थिएन। तत्कालीन बङ्गालको प्रादेशिक राजधानी रहेको कलकत्ताबाट उन्नाइसौँ शताब्दीको अन्त्यतिरबाट ब्रिटिसहरूले यहाँ कला विद्यालयको स्थापना गर्न सुरु गरेका थिए। कला विद्यालयहरू मार्फत स्थानीय कला प्रेमीहरूलाई विशेष शैलीको कलाको अनुसरण गर्न उत्प्रेरित प्राप्त भएको थियो। बङ्गलादेश वा तत्कालीन पूर्व बङ्गालका कला प्रेमीहरू पनि यसबाट प्रभावित बनेका थिए। यस उतारचढाव मार्फत बङ्गलादेशी कलामा योगदान दिने धेरै प्रतिष्ठित व्यक्तित्वहरूको जन्म भएको र यसले बङ्गलादेशमा मात्र नभई संसारभर ख्यातिप्राप्त गरेको थियो। जयनुल अब्दिन यस पुस्ताका महान कलाकार थिए। उनलाई बङ्गलादेशी कला आन्दोलनको मार्गदर्शक मानिन्छ। भारत विभाजन पश्चात्, कलकत्ता भारतको पश्चिम बङ्गालराज्यको एक अंश बनेको थियो भने बङ्गलादेशको, वर्तमान भौगोलिक क्षेत्र पाकिस्तानको पूर्वी पाकिस्तान प्रान्तमा समाहित हुँदै गर्दा स्थानीय कलाकारहरूले बङ्गलादेशमा कला संस्थाको तीव्र आवश्यकता महसुस गरेका थिए। सन् १९४८ मा जयनुल अबेदिन, कामरुल हसन, सफियुद्दिन अहमद, अनवारुल हक, ख्वाजा शफिकजस्ता अन्य प्रमुख स्थानीय कलाकारहरूको सहकार्यमा बङ्गलादेशको कलात्मक विरासत विकास र सरकारी कला तथा हस्तकला संस्थान स्थापना गरिएको थियो।

कला संस्थान स्थापना भएदेखि बङ्गलादेशका कलाकारहरूले आवश्यक व्यावसायिक दक्षता हासिल गरे भने यससँगै व्यावसायिक मूल्यमा पनि वृद्धि भएको थियो। यसले उनीहरूलाई आफ्ना दर्शकहरू माझ आफ्नो कलाको प्रदर्शन गर्न कला प्रदर्शनी कार्यक्रमहरूको आयोजना गर्न प्रेरित गरेको थियो। सन् १९६० को दशकमा कलाकारहरू विश्वका अन्य भूभागकम कला परम्पराहरूसँग सम्बन्धि बढाउन थाले भने यसले उनीहरूलाई ती देशहरूका समसामयिक कला बारे स्पष्ट विचार बनाउन सहयोग गरे थियो। धेरै कलाकारहरू प्रशिक्षणका लागि युरोप र जापान प्रस्थान गरि नयाँ विचार र आधुनिक प्रविधि सिकेर फर्किएका भएतापनि उनीहरूले देशीय कलाको परम्परालाई बिर्सिएका भने थिएनन्।  बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता पश्चात् बङ्गलादेश कला एकेडेमीको स्थापना सन् १९७४ भएको थियो जसले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय दुवै कलाकारलाई संलग्न गर्दै नियमित कला प्रदर्शनी र महोत्सव आयोजना गर्न सुरु गरेको थियो। यस समयमा बङ्गलादेशी कलाले अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता र प्रशंसा प्राप्त गर्न सुरु गरेको थियो। 

 समसामयिक कला 

अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रदर्शन गरेका कलाकारहरूमा समेट्ने हो भने बङ्गलादेशमा विगतका वर्षहरूमा कला आन्दोलनहरू गरिएको पाइन्छ जसकारण बङ्गलादेशको समसामयिक कला दृश्यको मामिलामा केही कलाकार समूहहरूको गठन भएको थियो। समसामयिक सिर्जनासँग संलग्न रहनका लागि केही संस्था स्थापना गरिएका थिए। धेरै कलाकारहरूले देश छोडेर युरोप, अमेरिका र जापानमा अन्तर-विभागीय मिडियामा अभ्यास गरेका थिए। बङ्गलादेशमा जन्मेका तैयबा बेगम लिपि, रुना इस्लाम, हसन एम एलाही, नाइम मोहाइमेन, फिरोज महमुद, राना बेगम र मोहम्मद रोकिबुल हसनले भिडियो, स्थापना, फोटोग्राफी, साहित्य, ध्वनि, चित्रकला र अन्य नयाँ कलाका माध्यमहरूमा अभ्यास गरि प्रदर्शनीहरूमा मान्यता समेत प्राप्त गरेका थिए। अन्तराष्ट्रिय रूपमा, ब्रिटो आर्ट्स ट्रस्ट पहिलो गैर-नाफामूलक कलाकार सञ्चालन कला संस्था हो जसले समसामयिक मिडियामा विभिन्न कला कार्यक्रमहरूको आयोजना गर्दछ। सन् १९९० को दशकमा कला स्थल र कला विक्रीको वृद्धिसँगै कलाकार र उनीहरूका दर्शकबीच ठूलो सम्पर्क देखा परेको थियो। सन् २०१० को दशकको सुरुवातमा स्थापित समदानी आर्ट फाउन्डेसन र ढाका आर्ट समिट जस्ता कार्यक्रमहरूले समकालीन कला र संस्कृतिको दृश्यतालाई व्यापक रूपमा परिवर्तन गरेको छ जहाँ दक्षिण एसियाका “कला तथा वास्तुकलाका लागि अन्तर्राष्ट्रिय, गैर-वाणिज्यिक अनुसन्धान र प्रदर्शनी मञ्च”को आयोजना गरिन्छ।

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

 बाह्य कडीहरू