जगन्नाथ

जगन्नाथ भारतका क्षेत्रीय हिन्दु परम्पराहरूमा दाजु बलभद्र र बहिनी सुभद्रासँग एक त्रयको रूपमा पुजिने एक देवता हुन्।

ओडिशाका हिन्दु धर्मावलम्बीहरूले जगन्नाथलाई सर्वोच्च देवता, पुरुषोत्तम, र परब्रह्म मान्छन्। विशेषगरी कृष्णमार्गीहरूका लागि जगन्नाथ कृष्णका एक रूप हुन्, जसलाई कहिलेकाहीँ विष्णुको अवतारको रूपमा पनि लिने गरिन्छ। केही शैव र शाक्त हिन्दुहरूका लागि उनी विनाशसँग सम्बन्धित शिवको उग्र रूप, भैरवको एक सन्तुलित तान्त्रिक स्वरूप हुन्।

जगन्नाथ पूजाको उत्पत्ति र विकास स्पष्ट छैन। केही विद्वानहरूले ऋग्वेदको सुक्त १०.१५५.३ लाई सम्भावित उत्पत्तिको रूपमा व्याख्या गरेतापनि अन्य विद्वानहरू यसमा असहमति जनाएपछि उनी एक आदिवासी मूलका संश्लेषित देवता भएको स्वीकार गरिन्छ। जगन्नाथवाद अन्तर्गत (अर्थात् ओडिया वैष्णववाद) जगन्नाथलाई प्रमुख देवताको रूपमा पुजिन्छ।  र पछि यो कृष्णमार्गी वा वैष्णववादको एक स्वतन्त्र राज्य-क्षेत्रीय मन्दिर केन्द्रित परम्परा बन्छ। जगन्नाथको मूर्ति काठको ठुटालाई कुँदेर र सजाएर बनाइएको हुन्छ जसका ठूला गोलाकार आँखाहरू र सन्तुलित अनुहार बनाइएतापनि हात वा खुट्टाको स्पष्ट अभाव देखिन्छ। जगन्नाथसँग सम्बन्धित पूजा प्रक्रिया, संस्कार र अनुष्ठानहरू संश्लेषित छन् र यसमा हिन्दु धर्ममा असामान्य मानिने विधिहरू पनि समावेश हुन्छन्।"Synthetic Character of Jagannath Culture", Pp. 1–4  असामान्य रूपमा, यो मूर्ति काठबाट बनाइन्छ र निश्चित समयको अन्तरालमा नयाँ मूर्तिद्वारा प्रतिस्थापन गरिन्छ।

जगन्नाथलाई एक गैर-साम्प्रदायिक देवता मानिन्छ। उनी भारतका राज्यहरू ओडिशा, छत्तीसगढ, पश्चिम बङ्गाल, झारखण्ड, बिहार, गुजरात, असम, मणिपुर र त्रिपुरामा क्षेत्रीय रूपमा महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्। उनी बङ्गलादेशका हिन्दुहरूका लागि पनि महत्त्वपूर्ण छन्। ओडिशाको पुरीस्थित जगन्नाथ मन्दिर वैष्णव धर्ममा विशेष रूपमा महत्त्वपूर्ण छ र यसलाई भारतको चार धाम तीर्थस्थलहरूमध्ये एक मानिन्छ।See: Chakravarti 1994, p 140 जगन्नाथ मन्दिर विशाल आकारको रहेको र यो हिन्दु मन्दिर वास्तुकलाको नागर शैलीमा  भन्दा अग्लो छ। यो कलिङ्ग वास्तुकला अर्थात् ओडिया कला र वास्तुकलाको उत्कृष्ट जीवित नमूनाहरू मध्ये एक हो। यो लगभग ८०० ईस्वी देखि हिन्दुहरूको लागि प्रमुख तीर्थस्थलहरू मध्ये एक रहँदै आएको छ।

भारतका पूर्वी राज्यहरूमा हरेक वर्ष जुन वा जुलाईमा मनाइने रथ यात्रा नामक वार्षिक उत्सव जगन्नाथमा समर्पित छ। उनको मूर्ति, अन्य दुई सम्बन्धित देवताहरूसँगै, पुरीको मुख्य मन्दिरको गर्भगृहबाट विधिपूर्वक बाहिर निकालिन्छ। तिनीहरूलाई एक विशाल रथमा राखिन्छ जसलाई धेरै स्वयंसेवकहरूले तानेर गुन्डिचा मन्दिर (लगभग  को दूरीमा अवस्थित) सम्म लैजान्छन्। उनीहरू त्यहाँ आठ दिनसम्म बस्छन् र नवौं दिनमा मुख्य मन्दिरमा फर्काइन्छन्। पुरीको रथ यात्रा उत्सवसँगै विश्वभरका जगन्नाथ मन्दिरहरूमा यस्तै जुलुसहरू आयोजना गरिन्छ। यो आषाढ महिनाको शुक्ल पक्षको दोस्रो दिन अर्थात् द्वितीया तिथिमा पर्दछ।

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

श्रेणी:हिन्दु देवताहरू