वैदेशिक सहायता

अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा, सहायता भन्नाले (अन्तर्राष्ट्रिय सहायता, वैदेशिक सहायता, आर्थिक सहायता) एक देशबाट अर्को देशमा स्रोतसाधनहरूको स्वेच्छिक स्थानान्तरणलाई जनाउँछ। यसलाई विभिन्न आधारहरूका अनुसार वर्गीकृत गर्न सकिन्छ, जसमा त्यसको उद्देश्य, प्रदान गरिने सर्त वा अवस्था, स्रोत, र आपतकालीनताको स्तर आदि पर्दछन्। उदाहरणका लागि, आपतकालीनताको आधारमा सहयोगलाई दुई प्रमुख प्रकारमा वर्गीकृत गर्न सकिन्छ— आपतकालीन सहयोग (Emergency Aid) र विकास सहयोग (Development Aid)। आपतकालीन सहयोग प्राकृतिक विपद्‌, युद्ध, महामारी वा आकस्मिक संकटका समयमा तुरुन्त राहतका लागि प्रदान गरिन्छ, जबकि विकास सहयोग दीर्घकालीन आर्थिक, सामाजिक र संरचनागत विकासका लागि दिइने सहायता हो, जसले देशको स्थायी प्रगति र आत्मनिर्भरता सुनिश्चित गर्न मद्दत गर्छ।

 परिभाषा र उद्देश्य 
आर्थिक सहकार्य तथा विकास संगठन (Organisation for Economic Co-operation and Development - OECD) अन्तर्गतको Development Assistance Committee (DAC) ले आधिकारिक विकास सहायता (ODA) लाई यसरी परिभाषित गरेको छ —“ODA भनेको ती आर्थिक प्रवाहहरू हुन् जुन विकासशील देशहरू वा बहुपक्षीय संस्थाहरूलाई सरकारी निकायहरू (जस्तै केन्द्रीय, प्रादेशिक वा स्थानीय सरकार) वा तिनका कार्यकारी एजेन्सीहरूले उपलब्ध गराउँछन्, र जसले तलका दुई सर्तहरू पूरा गर्छ:

- मुख्य उद्देश्य: विकासशील देशहरूको आर्थिक विकास र जनकल्याण प्रवर्द्धन गर्नु।

- रियायती स्वरूप: सहायता रियायती प्रकृतिको हुनुपर्छ र यसमा कम्तीमा २५% अनुदान तत्व (grant element) हुनुपर्छ, जुन १०% ब्याजदरमा छुट (discount rate) को आधारमा गणना गरिन्छ।यसका अनुसार, ODA मा ती सहायता रकमहरू मात्र समावेश हुन्छन् जुन लाभका लागि होइन, बरु विकास र कल्याणका लक्ष्यसहित दिइएका हुन्छन्।

 आलोचना 
विदेशी सहायता सम्बन्धी विभिन्न अध्ययनहरूले सहायताले हरेक देशमा समान प्रभाव नपार्ने र कहिलेकाहीँ यसले आर्थिक अस्थिरता, भ्रष्टाचार, निर्भरता, र राजनीतिक पक्षपातलाई पनि बढावा दिने कुरा औँल्याएका छन्।

 दुर्बल शासन व्यवस्थाको प्रवर्द्धन 
राजनीतिशास्त्री निकोलस भान दे वल्लेले तर्क गरेका छन् कि अफ्रिकामा दशौँ वर्षको दातृ-सहायता र सुधार प्रयासहरूका बावजुद, सहायता प्रणालीले आफैंले आर्थिक स्थिरतालाई रोक्दै आएको छ। सहायताले राज्यका नेताहरूलाई सुधार गर्न प्रोत्साहन नदिई विद्यमान प्रणालीलाई जोगाउँछ, कमजोर प्रशासनिक संरचना कायम राख्छ, र राज्यको क्षमता घटाउँछ। उनले सुझाव दिएका छन् कि सहायता सशर्त र चयनात्मक हुनुपर्छ ताकि सरकारहरूले सुधार र उत्तरदायित्व बढाउन प्रेरित होऊन्।

 भ्रष्टाचार 
सन् २०२० को Studies in Comparative International Development मा प्रकाशित अनुसन्धानले विश्व बैंकद्वारा वित्तपोषित ठेक्का प्रणालीमा भ्रष्टाचार घटाउने प्रयासहरू प्रभावकारी भएको देखाएको थियो। तर, २०१८ को Journal of Public Economics मा प्रकाशित अर्को अध्ययनले भने चीनको सहायता परियोजनाहरू अफ्रिकामा स्थानीय स्तरमा भ्रष्टाचार बढाएको प्रमाण पायो।  

 संघर्ष बढाउने प्रभाव 
सहायताले विभिन्न देशहरूमा राजनीतिक हिंसा र सशस्त्र संघर्षमा योगदान पुर्‍याएको देखिएको छ। जस्तै, कोलम्बियामा अमेरिकी सहायता पैरा–सैनिक समूहहरूसम्म पुगेको र हिंसा बढाएको देखियो। त्यस्तै, अमेरिकी खाद्य सहायता विद्रोही समूहहरूले कब्जा गरेपछि संघर्ष लम्बिएको अध्ययनहरूले देखाएका छन्। फिलिपिन्समा विकास कार्यक्रमका कारण विद्रोहीहरूले रणनीतिक प्रतिशोधमा हिंसा बढाएका थिए।

 सहायतामा निर्भरता 
सहायताले धेरै अफ्रिकी राष्ट्रहरूलाई आत्मनिर्भर बन्न नदिई विदेशी सहायता बिना सरकारी कार्यहरू सञ्चालन गर्न नसक्ने बनाएको छ। नीतिनिर्माताहरूले सहायतालाई नियमित आम्दानीजस्तै देख्ने भएकाले उनीहरूलाई आफ्नै स्रोत विकास गर्न प्रोत्साहन मिल्दैन। दाम्बिसा मोयोले आफ्नी पुस्तक Dead Aid मा लेखेकी छन् कि सहायता भ्रष्टाचार, निर्यात सीमितता, र “Dutch Disease” बढाउँछ। उनले अफ्रिकी देशहरूले पूँजी बजारमा बाँडपत्र (bond) मार्फत विकासको स्रोत खोज्नुपर्ने सुझाव दिएकी छन्।

 औद्योगिक ह्रास 
खाद्य सहायता जस्ता सहयोगहरूले स्थानीय कृषि उद्योग नष्ट गर्न सक्छन्, किनभने सस्तो सहायता–खाद्यले स्थानीय उत्पादन प्रतिस्पर्धा गर्न नसक्ने बनाउँछ। विदेशी सहायता रकमले मुद्रा स्फीति बढाउँछ, जसले स्थानीय उत्पादन महँगो पारेर निर्यात घटाउँछ र स्थानीय उद्योग बन्द हुन बाध्य बनाउँछ।

 अप्रभावकारिता 
सांख्यिकीय अध्ययनहरूले सहायता र आर्थिक वृद्धिबीच मिश्रित नतिजा देखाएका छन्। कहिलेकाहीँ सहायता धनी क्षेत्रहरूमा केन्द्रित हुन्छ, जसले गरिब वर्गसम्म पुग्दैन। पीटर सिंगरले तर्क गर्छन् कि सहायता "तल्लो अरब" जनसंख्याको वार्षिक वृद्धिदरमा करिब १ प्रतिशतले वृद्धि गर्न मद्दत गरेको छ। १९९० देखि २०१0 सम्म गरीबी र मातृ तथा बाल मृत्युदरमा उल्लेखनीय सुधार देखिए पनि, धेरै लक्ष्यहरू Millennium Development Goals अनुसार पूरा हुन सकेका छैनन्।

 भौगोलिक अवस्थाअनुसार प्रभाव 
जेफ्री सैक्सले तर्क गर्छन् कि सहायता सफल हुन भौगोलिक अवरोधहरू—जस्तै, स्वास्थ्य समस्या, कृषि उत्पादकता, र यातायात खर्च—मा ध्यान दिनुपर्छ। विश्व बैंक र IMF जस्ता संस्थाहरू संस्थागत सुधारमा बढी केन्द्रित छन्, तर भौगोलिक कारकहरूको बेवास्ता गर्दा सहायता प्रभावकारी हुन सकेको छैन। विशेष गरी उप-सहारा अफ्रिकामा यी अवरोधहरू नहटाएमा महामारीहरू दीर्घकालीन समस्या रहिरहने छन्।

 प्रेरणामा विकृति 
अर्थशास्त्री विलियम इस्टरलीले सहायता कहिलेकाहीँ प्राकृतिक स्रोतको “curse” जस्तै काम गर्छ भनेका छन्। विदेशी मुद्रा स्वरूपको सहायता देशको विनिमय दर घटाउँछ, जसले उत्पादन क्षेत्रको प्रतिस्पर्धात्मकता घटाउँछ। पश्चिमी कृषि सब्सिडीहरू विकासशील देशका निर्यातका लागि ठूलो बाधा हुन्—जसका कारण ती देशहरूले वार्षिक करिब ५० अर्ब डलर बराबरको सम्भावित निर्यात गुमाउँछन्।

 गोप्य उद्देश्यहरू 
सहायताको उद्देश्य सधैं परोपकारी हुँदैन। शीतयुद्धको समयमा अमेरिका र सोभियत संघले सहायता राजनीतिक प्रभाव विस्तारका लागि प्रयोग गरे। मार्शल योजनाले युरोपलाई साम्यवादबाट टाढा राख्ने अमेरिकाको रणनीति कार्यान्वयन गर्‍यो। IMF र विश्व बैंक जस्ता संस्थाहरूको सहायता पनि कहिलेकाहीँ पुँजीवादी विस्तारका साधनका रूपमा आलोचित गरिन्छन्।

 राजनीतिक पक्षपात 
सहायताको वितरण प्रायः राजनीतिक सम्बन्धमा आधारित हुन्छ। जस्तै, २००६ को प्यालेस्टाइन निर्वाचनमा अमेरिकी सहायता अमेरिकी समर्थक दलको पक्षमा गएको देखियो। जापानले संयुक्त राष्ट्रमा समान मत दिने देशहरूलाई, फ्रान्सले आफ्ना पूर्व उपनिवेशहरूलाई, र अमेरिकाले इजरायल र इजिप्टलाई बढी सहायता दिने गरेको अध्ययनले देखाएको छ।

 खोप कूटनीति 
“Vaccine diplomacy” भन्नाले खोपलाई कूटनीतिक सम्बन्ध सुधार र प्रभाव विस्तारको साधनका रूपमा प्रयोग गर्ने अभ्यास हो। यो COVID-19 मात्र होइन, स्मालपक्स खोप वितरणको समयमा पनि देखिएको थियो। खोप कूटनीतिले देशहरूबीच संयुक्त अनुसन्धान, उत्पादन, र खरिद सम्झौतामा सहयोग बढाउँछ।

 नीतिगत असंगति 
केही अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार विकासशील देशहरूका लागि दिइने सहयोग नीतिगत असंगतिले कमजोर बनाउँछ। एकातिर कृषिमा निर्यातमुखी सुधार प्रोत्साहन दिइन्छ भने अर्कोतिर पश्चिमी देशहरूले आफ्ना उत्पादनमा सब्सिडी दिन्छन्। त्यस्तै, स्वास्थ्य क्षेत्रमा सहायता दिँदै दक्ष जनशक्ति आप्रवासन नीतिले विदेश लैजान प्रोत्साहित गर्छ। Commitment to Development Index (CDI) ले देखाउँछ कि प्रभावकारी सहयोगका लागि व्यापार, वातावरण, प्रविधि, र सुरक्षासँग नीति सुसंगतता आवश्यक छ। यस सुसंगतताले सहायता अझ प्रभावकारी र दिगो बनाउने सम्भावना छ।

सन्दर्भ सामग्रीहरू