बङ्गाली शब्दभण्डार

मागधी प्राकृतबाट विकास हुँदै आएको पूर्वी भारतीय उपमहाद्वीपको मूल भाषाको रूपमा परिचित बङ्गाली पूर्वी आर्य भाषाहरू मध्ये एक हो। बङ्गाली शब्दभण्डारको () मुख्य आधार मागधी प्राकृतमा आधारित रहेको छ भने यसमा मगध क्षेत्रका पुराना आधारभूत भाषाहरूबाट महत्वपूर्ण प्राचीन शब्दहरू समावेश छन्। यसबाहेक मध्यकालीन समयमा संस्कृत, अरबी, शास्त्रीय फारसी, तुर्केली र अन्य भाषाहरूबाट पनि अनगिन्ती आगन्तुक शब्दहरूलाई बङ्गाली शब्दभण्डारमा समावेश गराइएको छ भने यसले विदेशी मूलका शब्दहरूलाई व्यापक अङ्गीकार गरेको छ। यसको फलस्वरूप बङ्गाली शब्दभण्डारमा आगन्तुक शब्दहरूको उत्पत्ति सयौँ वर्षको भाषिक सम्पर्कको कारण विविध बन्न पुगेको छ।

 बङ्गाली भाषामा शब्दहरूको उत्पत्ति 

सामान्य रूपमा बङ्गाली शब्दभण्डारमा १ लाख शब्दहरू रहेको छन् जसमध्ये १६,००० (१६ प्रतिशत) शब्दहरू तद्भव वा हिन्द-आर्य मूल शब्दभण्डारमा आधारित भई लिइएका शब्दहरू, ४०,००० (४० प्रतिशत) शब्दहरू तत्सम वा संस्कृत भाषाबाट सिधै आयातित र देशी वा देशीय शब्दहरू लगभग १६,००० (१६ प्रतिशत) को हाराहारीमा रहेको बताइन्छ। शब्दभण्डारकम बाँकी शब्दहरूको मूल स्रोत विदेशी भाषामा आधारित रहेका छन् जसलाई फारसी, तुर्केली, अरबी, र अङ्ग्रेजी आदि जस्ता भाषाहरूबाट लिइएको हो। जसले सबै बङ्गाली शब्दहरूको लगभग २८,००० (२८ प्रतिशत) अंश ओगटेको छ। यी शब्दहरूले बङ्गाली भाषामा विदेशी भाषा र संस्कृतिहरूको महत्वपूर्ण प्रभावलाई दर्शाउँदै बङ्गालको लामो इतिहासमा विभिन्न जनजातिहरूसँगको सम्पर्क र त्यससँग आएको सांस्कृतिक आदानप्रदानको क्रममा आएको प्रभावलाई उजागर गर्दछ।

बङ्गाली शब्दभण्डारमा फारसी भाषाले विदेशी भाषाबाट आयातित शब्दहरूको हिसाबले सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रभाव पारेको छ भने अधिकांश स्रोतहरूले यस सङ्ख्या कम्तीमा १०,००० शब्दसम्म रहेको बताएका छन् जसअन्तर्गत। सिधै फारसीबाट आयातित शब्द र यसको प्रभावमा आएका शब्दहरू समावेश छन्। जनमानसमा फैलिएका विभिन्न शब्दहरूको भाषिक भिन्नताका कारण सामान्य बोलीचालीको भाषामा फारसी मूलबाट आएका शब्दहरूले बङ्गाली शब्दभण्डारमा पूर्ण रूपमा प्रतिनिधित्व गर्दैन। उदाहरणका लागि, इस्लाम धर्मावलम्बी र बङ्गलादेशीहरूले हिन्दु र भारतीय बङ्गालीहरूको तुलनामा फारसी र अरबी शब्दहरूको अधिक प्रयोग गर्दछन्। ऐतिहासिक रूपमा बङ्गाली शब्दभण्डारमा फारसी भाषा प्रभावलाई अत्यन्त महत्वका साथ हेरिन्छ। बङ्गालको इतिहास अन्तर्गत फारसी भाषा ६ सय वर्षसम्म यस क्षेत्रको आधिकारिक भाषाको रूपमा परिचित थियो भने ब्रिटिसहरू सन् १८३६ मा आधिकारिक भाषाको रूपमा फारसीलाई हटाएर अङ्ग्रेजीलाई विशेष स्थान दिएका थिए। मध्ययुगीन बङ्गालको समयमा दोभाषी नामक एक उच्चस्तरीय फारसीकृत बङ्गालीको एउटा रूप विकसित भएको थियो भने यो भाषा प्रशासनिक अधिकारीहरूद्वारा तथा साहित्यिक प्रयोजनका लागि प्रयोग गरिएको इतिहासले बङ्गाली भाषामा फारसीको प्रभाव कति व्यापक थियो भनेर चित्रण गर्दछ।

 शब्दभण्डारका भिन्नताहरू 

तलको तालिकाले ढाका (बङ्गलादेश) र शान्तिपुरमा (पश्चिम बङ्गाल, भारत) प्रयोग हुने बोली र शब्दभण्डारका भिन्नताहरूको तुलना गर्दछ।

शब्दढाकाइया भाषिकाढाकाइया लिप्यान्तरणशान्तिपुरी भाषिकाशान्तिपुरी लिप्यानतरणपानीপানিपानीজলजोलनुनলবণलबोनনুনनुननिमन्त्रणाদাওয়াতदावतআমন্ত্রণ/নিমন্ত্রণ/নেমন্তন্নआमोन्त्रोन/निमोन्त्रोन/नेमोन्तोन्नखुर्सानीমরিচमोरिचলঙ্কাलङ्कामाइजुখালাखालाমাসিमासीफुपुফুফুफुफुপিসিपिसीस्नानগোসলगोसोलস্নান/চানस्नान/चानहावाহাওয়াहावाবাতাসबातास

 आयातित शब्दहरू 

मुघल, अरब, फारस, मध्य एसियाली र युरोपेलीहरूसँग एक शताब्दी भन्दा पनि बढी समयसम्मको सम्पर्कका कारण बङ्गाली भाषाले विदेशी भाषाहरूबाट अनगिन्ती शब्दहरू भित्र्याएको छ र प्रायः यी आयातित शब्दहरू मुख्य शब्दकोशमा पूर्ण रूपमा समाहित छन्। विदेशी भाषाबाट आएका सबैभन्दा सामान्य आयातित शब्दहरू तीन प्रकारको सम्पर्कबाट आएका छन्। फारस र मध्यपूर्वसँगको सम्पर्कमा मुगल साम्राज्य माथि भएको आक्रमणपछि धेरै तर्केली, अरबी र फारसी शब्दहरू भित्रिए भने र शब्दकोशमा पूर्ण रूपमा पनि समाहित भएका थिए। पछि युरोपेली उपनिवेशवादले पोर्तुगाली, फ्रान्सेली, नेदरल्यान्डेली र विशेषगरी अङ्ग्रेजीबाट शब्दहरू भित्र्याइएको थियो। एक पूर्वी हिन्द आर्य भाषा भएकाले बङ्गाली भाषाको संस्कृत भाषासँगको सम्बन्ध पनि गहिरो छ र यो भाषाबाट पनि अनगिन्ती शब्दहरू भित्रिएका छन्। आगन्तुक शब्दहरूलाई तलको तालिकामा देखाइएको छ।

 संस्कृत 
शब्दअधवअर्थবিশ্বbiśśôविश्वধন্যবাদdhônnôbadधन्यवादআশীর্বাদaśirbadआशीर्वादস্বাগতśagôtôस्वागतনির্বাণnirbanनिर्वाणযোগ/ইয়োগাjog/yogaयोगाআর্যarjôआर्यআসনaśônआसनআশ্রমasrômआश्रमঅবতারôbôtarअवतारআয়ুর্বেদayurbedआयुर्वेदবন্ধুbôndhuसाथीবাসমতীbaśmôtiबासमतीভাংbhaṅभाङখাটkhaṭखाटধুতিdhutiधोतीলুঠluṭhलुटपाटমায়াmayaमायाजालসখাśôkhaसाथी/सखाস্বামীśamiश्रीमानলাখlakhलाखলক্ষ্মীlôkkhiलक्ष्मी

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

श्रेणी:बङ्गाली भाषा