भावनात्मक बुद्धिमत्ता

भावनात्मक बुद्धिमत्ता (EI), जसलाई भावनात्मक भागफल (EQ) पनि भनिन्छ, भावनाहरूलाई बुझ्ने, प्रयोग गर्ने, पहिचान गर्ने, व्यवस्थापन गर्ने र सम्हाल्ने क्षमता हो। उच्च भावनात्मक बुद्धिमत्तामा आफ्ना तथा अरूका भावनाहरूको पहिचान, सोच र व्यवहारलाई मार्गदर्शन गर्न भावनात्मक जानकारीको प्रयोग, विभिन्न भावनाहरूलाई छुट्याउने र नामकरण गर्ने, तथा वातावरणअनुसार भावनाहरूलाई समायोजन गर्ने क्षमता समावेश हुन्छ। यसमा भावनात्मक साक्षरतासमेत पर्छ।

यो शब्द पहिलो पटक सन् १९६४ मा प्रयोग भएको थियो र मनोवैज्ञानिक तथा विज्ञान पत्रकार ड्यानियल गोलम्यानको सन् १९९५ मा प्रकाशित चर्चित पुस्तक Emotional Intelligence पछि व्यापक रूपमा लोकप्रिय भयो। केही अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार भावनात्मक बुद्धिमत्ता सिक्न र सुदृढ गर्न सकिन्छ, जबकि अन्यले यसलाई जन्मजात गुण मान्छन्।

भावनात्मक बुद्धिमत्ता मापन गर्न विभिन्न मोडेलहरू विकास गरिएका छन्। गुण (Trait) मोडेलले व्यक्तिको आत्म-प्रतिवेदन, व्यवहारिक प्रवृत्ति र अनुभूत क्षमतामा ध्यान दिन्छ; क्षमता (Ability) मोडेलले भावनात्मक जानकारीलाई प्रशोधन गर्ने र सामाजिक वातावरणमा मार्गनिर्देशनका लागि त्यसको प्रयोग गर्ने व्यक्तिको क्षमतामा केन्द्रित हुन्छ। गोलम्यानको प्रारम्भिक मोडेललाई अहिले मिश्रित मोडेल मानिन्छ, जसले क्षमता-आधारित EI र गुण-आधारित EI दुवैलाई समेट्छ।

केही अध्ययनहरूले उच्च EI र सकारात्मक कार्यसम्पादनबीच सम्बन्ध रहेको देखाए पनि मनोवैज्ञानिकहरूबीच यस विषयमा पूर्ण सहमति छैन, र प्रत्यक्ष कारण-परिणाम सम्बन्ध पनि स्पष्ट रूपमा प्रमाणित भएको छैन। EI सामान्यतया सहानुभूति (Empathy) सँग सम्बन्धित मानिन्छ, किनकि यसले व्यक्तिलाई आफ्ना अनुभवलाई अरूका अनुभवसँग सम्बन्धित गर्न सक्षम बनाउँछ। पछिल्ला दशकहरूमा यसको लोकप्रियता र कार्यक्षेत्रको प्रदर्शनसँगको सम्बन्धका कारण, प्रभावकारी नेतृत्व विकास गर्न चाहने व्यक्तिहरूले EI विकास गर्ने तरिकाहरू खोज्न थालेका छन्।

हालको अनुसन्धानले विशेष रूपमा भावना पहिचान (Emotion Recognition) मा ध्यान दिएको छ, जसले दृश्य र श्रव्य गैर-मौखिक संकेतहरूको अवलोकनका आधारमा भावनात्मक अवस्थाको निर्धारणलाई जनाउँछ। साथै, स्नायुवैज्ञानिक अध्ययनहरूले भावनात्मक बुद्धिमत्ताका तन्त्रिकीय (न्यूरल) संयन्त्रहरूलाई पनि वर्णन गर्ने प्रयास गरेका छन्। EI सम्बन्धी आलोचनाहरूले यो IQ र ‘बिग फाइभ’ व्यक्तित्व गुणहरूभन्दा अतिरिक्त वैधता राख्छ कि राख्दैन भन्ने प्रश्नमा केन्द्रित छन्। मेटा-विश्लेषणहरूले भने IQ र व्यक्तित्वलाई नियन्त्रण गर्दा पनि EI का केही मापनहरू वैध हुने देखाएका छन्।