कार्बन मोनोअक्साइड

कार्बन मोनोअक्साइड (रासायनिक सूत्र: CO) एक विषाक्त, ज्वलनशील ग्यास हो। यो रंगहीन, गन्धहीन, स्वादहीन र हावा भन्दा थोरै कम घना हुन्छ। कार्बन मोनोअक्साइडमा एउटा कार्बन अणु र एउटा अक्सिजन अणु ट्रिपल बन्डद्वारा जोडिएका हुन्छन्। यो सबैभन्दा सरल कार्बनको अक्साइड हो। कोअर्डिनेसन कम्प्लेक्समा, कार्बन मोनोअक्साइड लिग्यान्डलाई कार्बोनिल भनिन्छ। यो औद्योगिक रसायनमा धेरै प्रक्रियाहरूमा एक प्रमुख अंश हो ।

कार्बन मोनोअक्साइडको सबैभन्दा सामान्य स्रोत कार्बन युक्त यौगिकहरूको आंशिक दहन हो। धेरै वातावरणीय र जैविक स्रोतहरूले पनि कार्बन मोनोअक्साइड उत्पादन गर्छन्। उद्योगमा, कार्बन मोनोअक्साइड औषधी, ड्रग्स, सुगन्ध, र ईन्धन सहित धेरै यौगिकहरूको उत्पादनको लागि महत्त्वपूर्ण छ। वायुमण्डलमा उत्सर्जन भएपछि, कार्बन मोनोअक्साइडले जलवायु परिवर्तन योगदान पुर्याउने धेरै प्रक्रियाहरूलाई असर गर्छ।

 भौतिक र रासायनिक गुणहरू 

 प्रदुषण तथा स्वास्थ प्रभाव 

 उत्पादन 

 औद्योगिक उत्पादन 
कार्बन डाइअक्साइडको एक प्रमुख औद्योगिक स्रोत प्रड्युसर ग्याँस हो। प्रड्युसर ग्याँस कार्बन मोनोअक्साइड र नाइट्रोजनको मिश्रण हो, जुन कार्बनको अधिकता हुँदा उच्च तापक्रममा हावामा कार्बनको दहनबाट बनिन्छ। ओभनमा, हावालाई कोकबाट पार गरिन्छ। 

सुरुमा उत्पादन गरिएको  ले तातो कार्बनसँग प्रतिकृया गरी CO बन्छ। कार्बनसँग कार्बनडाइअक्साइडको प्रतिक्रियालाई बौडोअर्ड प्रतिक्रियाको रूपमा वर्णन गरिएको छ। ८००°C भन्दा माथि, CO प्रमुख उत्पादन होः 

 CO2 (g) + C (s) → 2 CO (g) (ΔHr = 170 kJ/mol)

अर्को स्रोत "वाटर ग्याँस" हो। वाटर ग्याँस भनेको हाइड्रोजन र कार्बन मोनोअक्साइडको मिश्रणहो। वाष्प र कार्बनको एन्डोथर्मिक प्रतिक्रियाको माध्यमबाट उत्पादन हुन्छ।

H2O (g) + C (s) → H2 (g) + CO (g) (ΔHr = 131 kJ/mol)

प्राकृतिक ग्याँस र अन्य इन्धनहरूबाट अन्य समान "सिन्थेसिस ग्याँस"  प्राप्त गर्न सकिन्छ।

 प्रयोग 

 रासायनिक उद्योग 

 धातु विज्ञान 

 लेजर 
कार्बन मोनोअक्साइडलाई उच्च-शक्ति इन्फ्रारेड लेजरमा लेसिङ माध्यमको रूपमा पनि प्रयोग गरिएको छ।

 मंगल ग्रहमा इन्धनको रूपमा प्रस्तावित प्रयोग 
कार्बन मोनोअक्साइडलाई मंगल ग्रहमा इन्धनको रूपमा प्रयोग गर्ने प्रस्ताव गरिएको छ। 

कार्बन मोनोअक्साइड/अक्सिजन इन्जिन प्रारम्भिक सतह यातायात प्रयोगको लागि सुझाउ दिइएको छ किनकि कार्बन मोनोअक्साइड र अक्सिजन दुबैलाई मंगल ग्रहको कार्बन डाइअक्साइड वातावरणबाट जिरकोनिया इलेक्ट्रोलिसिसद्वारा उत्पादन गर्न सकिन्छ, कुनै पनि मंगल जल स्रोतहरू प्रयोग नगरी हाइड्रोजन प्राप्त गर्न, जुन मिथेन वा कुनै पनि हाइड्रोजन-आधारित ईन्धन बनाउन आवश्यक पर्दछ।

 जैविक र शारीरिक गुणहरू 

 फिजियोलोजी 

 चिकित्सा 

 माइक्रोबायोलोजी 

 खाद्य विज्ञान 

 विषाक्तता 

 हतियारकरण 
प्राचीन इतिहासमा, ह्यानिबलले दोस्रो प्युनिक युद्धको समयमा कोइला धुवाँले रोमन कैदीहरूलाई मृत्युदण्ड दिए।

केही सफाया शिविरमा नरसंहार समयमा चेल्मोनोमा ग्यास भ्यानहरू सबैभन्दा उल्लेखनीय, र एक्शन टी४ "इच्छामृत्यु" कार्यक्रममा कार्बन मोनोअक्साइड प्रयोग गरिएको थियो।
सन्दर्भ सामग्रीहरू