बङ्गाली पात्रो

बङ्गाब्दो (बङ्गाली বঙ্গাব্দ) वा बङ्गाली वर्ष भारतीय उपमहाद्वीपको बङ्गाल क्षेत्रमा प्रयोग हुने सौर्य पात्रो हो। चैत्र महिनाबाट सुरु हुने परम्परागत भारतीय हिन्दु पात्रोको विपरीत, बङ्गाली पात्रो वैशाखबाट सुरु हुन्छ। बङ्गलादेशी पात्रोको संशोधित संस्करण आधिकारिक रूपमा बङ्गलादेशमा प्रयोग गरिन्छ, जबकि पहिलेको, परम्परागत संस्करण पश्चिम बङ्गाल, त्रिपुरा र असमका भारतीय राज्यहरूमा पछ्याइन्छ। बङ्गाली पात्रो ५९०-६०० ईस्वीमा बङ्गालको एकीकृत राजनीतिमा पहिलो स्वतन्त्र राजा शशाङ्कको स्वर्गारोहणको सम्झनामा सुरु भएको थियो। बङ्गाली बाली भित्र्याउने ऋृतुको सुरुवातमा भूमि राजस्व सङ्कलनलाई सहज बनाउन मुगल सम्राट अकबरको शासनकालमामा मूल यसमामा केही परिमार्जनहरू गरिएको थियो। बङ्गाली वर्षको पहिलो दिनलाई पोहेला वैशाख (वैशाख १) भनिन्छ जुन बङ्गलादेशमा सार्वजनिक बिदा हो।

बङ्गाली युगलाई बङ्गाली संवत भनिन्छ र यसको शून्य वर्ष ५९३/५९४ ईसापूर्वमा सुरु भएको थियो। यदि यो पोहेला वैशाख अगाडि हो भने यो इस्वी सम्वत्को ईसापूर्व वा ईस्वी वर्ष भन्दा ५९४ कम हुन्छ, वा पोहेला बैशाखपछि भए ५९३ वर्ष कम हुन्छ।

 इतिहास 
विभिन्न शिलालेखीय प्रमाणहरूका अनुसार, यस क्षेत्रमा मुस्लिम शासनको आगमन हुनुभन्दा पहिले, बङ्गालमा शक युगको व्यापक प्रयोग गरिन्थ्यो। यस क्षेत्रका बङ्गाली मानिसहरूले विक्रमी पात्रो प्रयोग गर्दथे। यो पात्रो राजा विक्रमादित्यको नाममा राखिएको थियो जसको शून्य मिति ५७ ईसा पूर्व थियो। ग्रामीण बङ्गाली समुदायहरूमा, बङ्गाली पात्रोलाई भारत र नेपालका अन्य धेरै भागहरूमा जस्तै गरि विक्रमादित्यलाई श्रेय दिइन्छ। यद्यपि, यी क्षेत्रहरू भन्दा फरक जहाँ यो ५७ ईसा पूर्वमा सुरु हुन्छ, आधुनिक बङ्गलादेशी र बङ्गाली पात्रो ५९३ ईसा पूर्वबाट सुरु हुन्छ जसले यसको सुरुवातले बङ्गाली राजा शशङ्कको राज्याभिषेकलाई जनाउँछ।

 बौद्ध/हिन्दू प्रभाव 
केही इतिहासकारहरूले बङ्गाली पात्रोको श्रेय ७औँ शताब्दीका बङ्गाली राजा शशाङ्कलाई दिन्छन्, जसको शासनकालमा ५९४ ईस्वीको बङ्गाली युग समेटिएको थियो। बङ्गाब्दो (बङ्गाली वर्ष) शब्द अकबरको युगभन्दा धेरै शताब्दी पुरानो दुई शिव मन्दिरहरूमा पनि पाइन्छ, जसले अकबरको समयभन्दा धेरै अघि बङ्गाली पात्रो अस्तित्वमा रहेको सुझाव दिन्छ।

हिन्दुहरूले प्राचीन समयमा पात्रो प्रणाली विकास गरेका थिए। ६ प्राचीन वेदाङ्गहरू मध्ये एक, ज्योतिष, समय राख्नको लागि खगोलीय पिण्डहरूको चाल नियन्त्रण गर्ने र भविष्यवाणी गर्ने वैदिक युगको क्षेत्र थियो।James Lochtefeld (2002), "Jyotisha" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A–M, Rosen Publishing, , pages 326–327 प्राचीन भारतीय संस्कृतिले वैदिक अनुष्ठानहरूको लागि एक परिष्कृत समय राख्ने विधि र पात्रोहरू विकास गरेको थियो। हिन्दु विक्रम सम्वत् राजा विक्रमादित्यको नाममा राखिएको थियो र यो ५७ ईसापूर्वमा सुरु हुन्छ।
१३औँ शताब्दीको सुरुवात अघि बङ्गालमा फैलिएका विभिन्न राजवंशहरूले विक्रमी पात्रो प्रयोग गर्दथे। उदाहरणका लागि, पाल साम्राज्य युगमा सिर्जना गरिएका बौद्ध ग्रन्थहरू र शिलालेखहरूमा "विक्रम" र अश्विन जस्ता महिनाहरूको उल्लेख छ, जुन प्राचीन र मध्ययुगीन भारतीय उपमहाद्वीपका अन्यत्र संस्कृत ग्रन्थहरूमा पाइन्छ।

हिन्दु विद्वानहरूले सूर्य (सौर्य), चन्द्रमा र ग्रहहरूको चक्र अवलोकन र गणना गरेर समय राख्ने प्रयास गरेका थिए। आर्यभट्टद्वारा लिखित ५औँ शताब्दीको आर्यभटिया, वराहमिहिरद्वारा लिखित छैठौँ शताब्दीको रोमक र पञ्च सिद्धान्तिका, ब्रह्मगुप्तद्वारा लिखित ७औँ शताब्दीको खण्डाखाद्यक र लल्लाद्वारा लिखित ८औँ शताब्दीको शिष्यधिवृद्दिद सहित सूर्यको बारेमा यी गणनाहरू संस्कृतमा विभिन्न संस्कृत खगोलीय ग्रन्थहरूमा देखा पर्दछन्। यी ग्रन्थहरूले सूर्य र विभिन्न ग्रहहरूलाई प्रस्तुत गर्दछन् र सम्बन्धित ग्रहहरूको गतिको विशेषताहरूको अनुमान गर्दछन्। सूर्य सिद्धान्त जस्ता अन्य ग्रन्थहरू ५औँ शताब्दी र १०औँ शताब्दीको बीचमा कुनै समयमा पूरा भएको मानिन्छ।

पश्चिम बङ्गाल, त्रिपुरा, असम र झारखण्ड जस्ता भारतीय राज्यहरूमा बङ्गाली मानिसहरूले प्रयोग गरिरहेको हालको बङ्गाली पात्रो संस्कृत ग्रन्थ सूर्य सिद्धान्तमा आधारित छ र यसमा गौडका पहिलो स्वतन्त्र शासक शशाङ्कको शासनकालमा प्रस्तुत गरिएका परिमार्जनहरू समावेश छन्। क्षेत्रीय शासकबाट उदय हुने शशाङ्क बङ्गालको सार्वभौम शासक बन्ने समयरेखा बङ्गाब्दोको पहिलो वर्षसँग मेल खान्छ। यसले महिनाहरूको ऐतिहासिक संस्कृत नामहरू राख्छ, जसमा पहिलो महिना वैशाख हो। तिनीहरूको पात्रो हिन्दु पात्रो प्रणालीमा बाँधिएको छ र विभिन्न बङ्गाली हिन्दु चाडपर्वहरू यसमा राख्न प्रयोग गरिन्छ।

 इस्लामी पात्रोको प्रभाव 
अर्को सिद्धान्त अनुसार पात्रोको पहिलो पटक बङ्गालका हुसेन शाही सुल्तान अलाउद्दीन हुसेन शाह (शासनकाल सन् १४९४-१५१९)द्वारा विकसित गरिएको थियो, जुन बङ्गालमा प्रचलित चन्द्र इस्लामी पात्रो (हिजरी)लाई सौर्य पात्रोसँग संयोजन गरेर विकसित गरिएको थियो भने अर्को सिद्धान्तले हिजरी पात्रोद्वारा भूमि राजस्व सङ्कलनमा कठिनाइ देखेपछि अलाउद्दीन हुसेन शाहले शशाङ्क पात्रो अपनाएका थिए भनेर सुझाव दिन्छ।

 इस्लामी पात्रोको प्रभाव 
अर्को सिद्धान्त अनुसार पात्रोको पहिलो पटक बङ्गालका हुसेन शाही सुल्तान अलाउद्दीन हुसेन शाह (शासनकाल सन् १४९४-१५१९)द्वारा विकसित गरिएको थियो, जुन बङ्गालमा प्रचलित चन्द्र इस्लामी पात्रो (हिजरी)लाई सौर्य पात्रोसँग संयोजन गरेर विकसित गरिएको थियो भने अर्को सिद्धान्तले हिजरी पात्रोद्वारा भूमि राजस्व सङ्कलनमा कठिनाइ देखेपछि अलाउद्दीन हुसेन शाहले शशाङ्क पात्रो अपनाएका थिए भनेर सुझाव दिन्छ।

 पात्रो संरचना 
बङ्गलादेशमा प्रयोग हुने बङ्गाली पात्रो सौर्य पात्रो हो र भारतमा प्रयोग हुने चान्द्रसौर्य पात्रो हो।

 महिना 
महिनाको नाम
(बङ्गाली)महिनाको नाम
(बङ्गाली)दिनहरू
(बङ्गलादेश, सन् १९६६/१९८७–२०१८)दिनहरू
(बङ्गलादेश, सन् २०१९–)सुरु मिति (बङ्गलादेश, सन् २०१९–)दिनहरू
(भारत) (दिनहरूमा सही अवधि)बङ्गालमा
परम्परागत ऋृतुहरूमहिनाको नाम
(इस्वी संवत्)महिनाको नाम 
(विक्रम संवत्)बोइशाख३१३११४ अप्रिल३०/३१ (३०.९५०) (ग्रीष्म)अप्रिल–मेमेषज्येष्ठो३१३११५ मे३१/३२ (३१.४२९)मे–जुनवृषभआसाढ३१३११५ जुन३१/३२ (३१.६३८) (वर्षा)जुन–जुलाईमिथुनश्राबोन३१३११६ जुलाई३१/३२ (३१.४६३)जुलाई–अगस्टकर्कटभाद्रो३१३११६ अगस्ट३१/३२ (३१.०१२) (शरद)अगस्ट–सेप्टेम्बरसिंहआश्विन३०३११६ सेप्टेम्बर३०/३१ (३०.४२८)सेप्टेम्बर–अक्टोबरकन्याकार्तिक३०३०१७ अक्टोबर२९/३० (२९.८७९) (हेमन्त)अक्टोबर–नोभेम्बरतुलाअग्रहायन३०३०१६ नोभेम्बर२९/३० (२९.४७५)नोभेम्बर–डिसेम्बरवृश्चिकपौष३०३०१६ डिसेम्बर२९/३० (२९.३१०) (शीत)डिसेम्बर–जनवरीधनुमाघ३०३०१५ जनवरी२९/३० (२९.४५७)जनवरी–फेब्रुअरीमकरफाल्गुन/ फागुन/ ফাগুন३० / ३१ (अधिक वर्ष)२९ / ३० (अधिक वर्ष)१४ फेब्रुअरी२९/३० (२९.८४१) (वसन्त)फेब्रुअरी–मार्चकुम्भचैत्रो३०३०१५ मार्च३०/३१ (३०.३७७)मार्च–अप्रिलमीन

 दिनहरू 
बङ्गाली पात्रोले धेरै अन्य पात्रोहरूले प्रयोग गर्ने सात-दिनको हप्ता समावेश गर्दछ। यसमा हप्ताका दिनहरूको नाम नवग्रहमा आधारित छ। यसमा दिन सूर्योदयमा सुरु हुन्छ र सूर्यास्तमा समाप्त हुन्छ।

केही विद्वानहरूका अनुसार, सन् १५८४ ईस्वीमा अकबरले सुरु गरेको पात्रोमा, महिनाको प्रत्येक दिनको फरक नाम थियो, तर यो बोझिलो थियो, र उनका नाति शाहजहाँले यसलाई इस्वी पात्रोमा जस्तै ७-दिनको हप्तामा परिवर्तन गरेका थिए। यसमा हप्ता आइतबारबाट सुरु हुन्छ।
दिनको नाम (बङ्गाली)दिनको नाम (बङ्गाली)दिव्य आकृति/आकाशीय पिण्डरोबिबार/ রোববারसूर्य/सूर्यसोमबारचन्द्र/चन्द्रमामोङ्गोलबारमङ्गल/मङ्गल ग्रहबुधबारबुध/बुधग्रहबृहस्पतिबारबृहस्पति/बृहस्पति ग्रहशुक्रबारशुक्राचार्य/शुक्रग्रहशनिबारशनि/शनिग्रह

 यो पनि हेर्नुहोस् 
हिन्दु पात्रो
इस्लामी पात्रो

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

श्रेणी:बङ्गालको इतिहास

पात्रो
श्रेणी:बङ्गलादेशमा समय