धौम्य

धौम्य प्राचीन भारतीय महाकाव्य महाभारत का एक सहायक पात्र हुन्। उनले कथाका मुख्य पात्र पाण्डवहरूकहाँ पुरोहितको (पारिवारिक पुजारी र धार्मिक मार्गदर्शक) रूपमा काम गर्ने गर्छन्। धौम्यलाई एक तपस्वीको रूपमा परिचय गराइएको छ जसलाई पाण्डवहरूले लाक्षागृहबाट (काठको घर) उम्किएपछि आफ्नो पुजारी बन्न अनुरोध गरेका थिए। वैदिक अनुष्ठानमा निपुणता, बुद्धिमत्ता र धार्मिक आचरण प्रतिको प्रतिबद्धताका लागि चिनिने धौम्यले पाण्डवहरूका लागि द्रौपदीसँगको विवाह र युधिष्ठिरको राजसूय यज्ञ जस्ता महत्त्वपूर्ण संस्कारहरू सम्पन्न गराएका हुन्छन्। वनवासको समयमा, धौम्यले पाण्डवहरूलाई साथ दिन्छन् र उनीहरूको सेवा तथा मार्गदर्शनका लागि वनमै बसोबास गर्ने गर्दछन्। सम्पूर्ण महाकाव्यभरी उनले पाण्डवहरूलाई धर्म, ब्रह्माण्ड विज्ञान र राजधर्मका बारेमा सल्लाह दिने गर्दछन्।

भारतविद् मोनियर विलियम्सका अनुसार, धौम्य शब्दको व्युत्पत्ति धूम शब्दबाट भएको हो जसको अर्थ "धुवाँ" हुन्छ। यसलाई धूम बाट बनेको वंशज बुझाउने शब्दको रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ जसमा -य प्रत्यय जोडेपछि यसले वंश वा सम्बन्धलाई सङ्केत गर्दछ। यसरी धौम्य को शाब्दिक अर्थ "धूमको वंशज" वा "धुवाँसँग सम्बन्धित व्यक्ति" भन्ने हुन्छ। महाभारतमा अयोद धौम्य नामक एक ऋषिलाई वैदिक परम्पराका प्रमुख व्यक्तित्व आरुणिका गुरुको रूपमा चित्रण गरिएको छ। महाकाव्यमा अयोद धौम्य र धौम्य बीचको सम्बन्ध भने स्पष्ट छैन।

 साहित्यिक पृष्ठभूमि 
महाभारत र रामायण भारतीय उपमहाद्वीपका दुई प्रमुख संस्कृत महाकाव्यहरू हुन्। यसले मुख्यतया कुरुक्षेत्र युद्ध र त्यसपछिका घटनाहरूको वर्णन गर्दछ जुन कौरव र पाण्डव नामक दुई दाजुभाइका समूहहरू बीचको उत्तराधिकारको युद्ध हो। यो कृति शास्त्रीय संस्कृतमा लेखिएको छ र यो धेरै शताब्दीहरूमा गरिएका संशोधन, सम्पादन र थपिएका कथाहरूको एक मिश्रित स्वरूप हो। हाल उपलब्ध पाठको सबैभन्दा पुरानो अंश सम्भवतः ४०० ईसा पूर्व तिरको हुन सक्ने अनुमान गरिन्छ।

महाभारतका पाण्डुलिपिहरू धेरै संस्करणहरूमा उपलब्ध छन् जसमा मुख्य पात्रहरू र घटनाहरूको विवरणहरू उल्लेखनीय रूपमा भिन्न भेटिन्छन्। भगवद्गीता समावेश भएका खण्डका पाण्डुलिपिहरूमा धेरै हदसम्म समान छन् तर महाकाव्यका बाँकी अंशहरू विभिन्न संस्करणहरूमा फरक रहेको पाइन्छ।
दक्षिणी पाण्डुलिपिहरू थप विस्तृत रहेकाले उत्तरी र दक्षिणी संस्करणहरूबीचको भिन्नतालाई विशेष महत्त्वका साथ हेरिन्छ। विद्वानहरूले पाण्डुलिपिहरूको "बम्बई" संस्करण, "पुणे" संस्करण, "कलकत्ता" संस्करण र "दक्षिण भारतीय" संस्करणहरूको अध्ययनमा आधारित भई एक प्रमाणित संस्करण निर्माण गर्ने प्रयास गरेका छन्। यसमध्ये सबैभन्दा स्वीकृत संस्करण भाण्डारकर प्राच्य शोध संस्थानमा विष्णु सीताराम सुकथङ्करको नेतृत्वमा विद्वानहरूले तयार पारेको संस्करण हो, जुन क्योतो विश्वविद्यालय, क्यामब्रिज विश्वविद्यालय र विभिन्न भारतीय विश्वविद्यालयहरूमा संरक्षित छ।

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू