नक्षत्र

हिन्दू तथ बौद्धज्योतिषमा नक्षत्र (      ) भनेको आकाशमा रहेका ताराहरूको समूहको लागि प्रयोग हुने शब्द हो। नक्षत्र भनेको ग्रहण रेखामा रहेका २७ (कहिलेकाहीं २८) क्षेत्रहरू मध्ये एक हो। नक्षत्रको नाम  सम्बन्धित क्षेत्रहरूमा वा नजिकैको प्रमुख तारासँग सम्बन्धित छ। सारमा (पश्चिमी खगोलीय शब्दहरूमा), नक्षत्र भनेको केवल एक तारामण्डल हो। प्रत्येक नक्षत्रलाई चार पदमा विभाजन गरिएको छ।

नक्षत्रलाई सूचीबद्ध गर्ने पहिलो खगोलीय ग्रन्थ वेदांग ज्योतिष हो।  

शास्त्रीय हिन्दू धर्मशास्त्रहरू ( महाभारत, हरिवंश ) मा, नक्षत्रहरूको सृष्टि दक्षलाई दिइएको छ।  नक्षत्रहरूलाई दक्षकी छोरीहरू तथा चन्द्रदेवकी पत्नीहरूको रूपमा मानवीय चित्रण गरिएको छ। 

जब चन्द्रले रोहिणीको पक्षमा आफ्ना २६ अन्य पत्नीहरूलाई बेवास्ता गरे, उनका ससुराले उनलाई कुष्ठरोगको श्राप दिए र चन्द्रमा प्रत्येक महिना बढ्दै र घट्दै जाने श्राप दिए।  नक्षत्रहरूलाई वैकल्पिक रूपमा कश्यपका छोरीहरूको रूपमा पनि वर्णन गरिएको छ।

 अथर्ववेदमा 
अङ्गुठाकार|300x300पिक्सेल| गोलाकार नक्षत्रहरू
अथर्ववेदमा (शौनकिय संहिता- १९.७मा ) २७ को नक्षत्रको सूची दिइएको छ, जसमध्ये धेरै पछिल्ला नक्षत्रहरूसँग मेल खान्छ:  

 नक्षत्रहरूको सूची 
हिन्दू खगोल विज्ञानमा,  पुरानो परम्परा २८ नक्षत्रको थियो।  यसको प्रयोग स्वर्गमा आकाशीय चिन्हको रूपमा गरिन्थ्यो। 

जब यिनीहरूलाई परिक्रमा मार्गको बराबर भागहरूमा नक्साङ्कन गरियो, २७ को भाग भागहरू अपनाइयो।  यसले प्रत्येक भाग (अर्थात् खण्ड) को स्पष्ट परिभाषा १३° २०′ लाई समेट्छ। (२८ खण्डहरू को मामलामा  १२° )। यस प्रक्रियामा, नक्षत्र अभिजितलाई स्थान दिइएन ।    यद्यपि, कुनै शुभ घटनाको समय निर्धारण गर्दा अभिजित नक्षत्र महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सूर्य सिद्धान्तले सत्ताईस नक्षत्रहरूको निर्देशांक संक्षिप्त रूपमा निर्दिष्ट गर्दछ। :  

बाशम (१९५४) अनुसार, नक्षत्रहरूको निम्न सूची दिन्छ। <ref>

# नामपाश्चात्य नामग्रह  प्रतीकदेवता राशी मानचित्र 1अश्विनी (Ashvinī)β and γ Arietisकेतुघोडाको शीर आश्विनीकुमारIndian zodiac: 0° – 13°20′ Aries
Tropical zodiac: 26° Aries – 9°20′ Taurus100px 2भरणी (Bharanī)35, 39, and 41 Arietisशुक्राचार्ययोनी यमIndian zodiac: 13° 20′ – 26°40′ Aries
Tropical zodiac: 9° 20′ – 22° 40′ Taurus100px 3कृत्तिका Pleiadesसूर्य (देवता)भाला अग्नीIndian zodiac: 26°40′ Aries – 10° Taurus
Tropical zodiac: 22° 40′ Taurus – 6° Gemini100px 4रोहिणी (Rohinī)Aldebaranचन्द्ररथ, मन्दिर, वरको रुख प्रजापतिIndian zodiac: 10° – 23°20′ Taurus
Tropical zodiac: 6° – 19°20′ Gemini100px 5मृगशिरा
(Mrigashīrsha)मङ्गलमृगको शिर सोम (चन्द्र)Indian zodiac: 23° 20′ Taurus – 6° 40′ Gemini
Tropical zodiac: 19° 20′ Gemini – 2° 40′ Cancer100px 6आद्रा (Ārdrā)राहुहिरा, मानव शिर रुद्रIndian zodiac: 6° 40′ – 20° Gemini
Tropical zodiac: 2° 40′ – 16° Cancer100px 7पुनर्वसु (Punarvasu)बृहस्पतिबाण अदितीIndian zodiac: 20° Gemini – 3°20′ Cancer
Tropical zodiac: 16° – 29°20′ Cancer100px 8पुष्य (Pushya)शनिकमल बृहस्पतिIndian zodiac: 3° 20′ – 16° 40′ Cancer
Tropical zodiac: 29° 20′ Cancer – 12° 40′ Leo100px 9अश्लेशा (Āshleshā)बुधनाग नाग Indian zodiac: 16° 40′ – 30° Cancer
Tropical zodiac: 12° 40′ – 26° Leo100px 10मघा (Maghā)केतुराजसिंहासन पितृIndian zodiac: 0° – 13° 20′ Leo
Tropical zodiac: 26° Leo – 9° 20′ Virgo100px 11पूर्वाफाल्गुनी (Pūrva Phalgunī)शुक्राचार्यFront legs of bed, hammock, fig treeभगIndian zodiac: 13° 20′ – 26°40′ Leo
Tropical zodiac: 9° 20′ – 22°40′ Virgo 100px 12उत्तराफाल्गुनी (Uttara Phalgunī)सूर्य (देवता)Four legs of bed, hammockआर्यमानIndian zodiac: 26° 40′ Leo - 10° Virgo
Tropical zodiac: 22° 40′ Virgo – 6° Libra 100px 13हस्त (Hasta)चन्द्रहातसवितृ Indian zodiac: 10° – 23° 20′ Virgo
Tropical zodiac: 6° – 19° 20′ Libra100px 14चित्रा (Chitrā)मङ्गलमोतित्वष्टृ / विश्वकर्माIndian zodiac: 23° 20′ Virgo – 6° 40′ Libra
Tropical zodiac: 19° 20′ Libra – 2° 40′ Scorpio 100px 15स्वाती(Svātī)राहुवृक्षवायुIndian zodiac: 6° 40′ – 20° Libra
Tropical zodiac: 2° 40′ – 16° Scorpio 100px 16विशाखा (Vishākhā)बृहस्पतिकुमाले चक्र ईन्द्रIndian zodiac: 20° Libra – 3° 20′ Scorpio
Tropical zodiac: 16° – 29° 20′ Scorpio100px 17अनुराधा (Anurādhā) शनिTriumphal archway, lotus, bambooमित्र Indian zodiac: 3° 20′ – 16° 40′ Scorpio
Tropical zodiac: 29° 20′ Scorpio – 12° 40′ Sagittarius 100px 18ज्येष्ठा (Jyeshtha)बुधcircular amulet, umbrella, earringईन्द्रIndian zodiac: 16° 40′ – 30° Scorpio
Tropical zodiac: 12° 40′ – 26° Sagittarius 100px 19मूल (Mūla)केतुBunch of roots tied together, elephant goadनिर्ऋतिIndian zodiac: 0° – 13° 20′ Sagittarius
Tropical zodiac: 26° Sagittarius – 9° 20′ Capricorn 100px 20पूर्वाषाढा (Pūrva Ashādhā)शुक्राचार्यElephant tusk, fan, winnowing basketआप (जल)Indian zodiac: 13° 20′ – 26° 40′ Sagittarius
Tropical zodiac: 9° 20′ – 22° 40′ Capricorn 100px 21उत्तराषाढा (Uttara Ashādhā)सूर्य (देवता)Elephant tusk, small bedविश्वेदेवIndian zodiac: 26° 40′ Sagittarius– 10° Capricorn
Tropical zodiac: 22° 40′ Capricorn – 6° Aquarius 100px *Abhijit"The Invincible"ζ and σ Lyraeब्रह्माब्रह्माIndian zodiac: 6° 40′ – 10° 53′ Capricorn
Tropical zodiac: 2° 40′ – 6° 53′ Aquarius   100px 22श्रवण (Shravana) चन्द्रEar or Three Footprintsविष्णुIndian zodiac: 10° – 23° 20′ Capricorn
Tropical zodiac: 6° – 19° 20′ Aquarius 100px 23श्रविष्ठा (Shravishthā) or धनिष्ठा मङ्गलDrum or fluteवसुAstrological leader: Mangala (Mars)
Symbol: Drum or flute
Deity:  Vasus, group of eight deities associated with fire and light signifying earthly abundance
Indian zodiac: 23° 20′ Capricorn – 6° 40′ Aquarius
Tropical zodiac 19° 20′ Aquarius – 2° 40′ Pisces 100px 24शतभिषा (Shatabhishaj) SadachbiaराहुEmpty circle, 1,000 flowers or starsवरुणIndian zodiac: 6° 40′ – 20° Aquarius
Tropical zodiac: 2° 40′ – 16° Pisces 100px 25पूर्वभाद्र्पद (Pūrva Bhādrapadā)बृहस्पति Swords or two front legs of funeral cot, man with two facesएकपदIndian zodiac: 20° Aquarius – 3° 20′ Pisces
Tropical zodiac: 16° – 29° 20′ Pisces 100px 26उत्तरभाद्रपदा (Uttara Bhādrapadā)शनिTwins, back legs of funeral cot, snake in the waterअहिर्बुध्न्यIndian zodiac: 3° 20′ – 16° 40′ Pisces
Tropical zodiac: 29° 20′ Pisces – 12° 40′ Aries 100px 27रेवती (Revatī)बुधFish or a pair of fish, drum पूषन्Indian zodiac: 16° 40′ – 30° Pisces
Tropical zodiac: 12° 40′ – 26° Aries 100px

 पद 

सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:ज्योतिष
श्रेणी:हिन्दू धर्म
श्रेणी:नक्षत्र