स्तनपान र मानसिक स्वास्थ्य

स्तनपान र मानसिक स्वास्थ्य भनेको नवजात अवस्थाको स्तनपान र आमा र बच्चाको मानसिक स्वास्थ्य बीचको सम्बन्ध हो। अनुसन्धानले स्तनपानले आमा र बच्चाको मानसिक स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ भन्ने सङ्केत गर्छ, यद्यपि स्तनपान र आमाको मानसिक स्वास्थ्यको सम्बन्ध र कारणमाथि प्रश्न उठाउने विरोधाभासी अध्ययनहरू भएका छन्। सम्भावित फाइदाहरूमा आमाको भावदशा र तनावको स्तरमा सुधार, प्रसवोत्तर डिप्रेसनको कम जोखिम, बच्चामा सामाजिक भावनात्मक विकासमा वृद्धि, आमा-बच्चाको बलियो सम्बन्ध र थप कुराहरू समावेश छन्। स्तनपानका फाइदाहरूलाई ध्यानमा राख्दै, विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन, युरोपेली जनस्वास्थ्य आयोग र अमेरिकन एकेडेमी अफ पेडियाट्रिक्सले जीवनको पहिलो छ महिनाको लागि विशेष स्तनपान गराउन सुझाव दिन्छन्। यी सुझावहरूको बावजुद, अनुमानहरूले ७०% आमाहरूले आफ्नो बच्चालाई जन्म पछि स्तनपान गराउँछन् र संयुक्त राज्य अमेरिकामा १३.५% शिशुहरूले विशेष रूपमा स्तनपान गराउँछन्। स्तनपान गराउन कठिनाइ वा चाँडै बन्द गर्ने आमाहरूको लागि स्तनपान प्रवर्द्धन र सहयोगलाई स्वास्थ्य प्राथमिकता मानिन्छ।

स्तनपान र मानसिक स्वास्थ्यका केही पक्षहरू बीचको सम्बन्धको सही प्रकृति वैज्ञानिकहरूका लागि अझै पनि स्पष्ट छैन। अध्ययनहरूमा स्तनपान र यसको प्रभावहरू कसरी मापन गरिन्छ भन्ने परिवर्तनशीलताको कारणले गर्दा कारण सम्बन्धहरू अनिश्चित छन्। असङ्ख्य मनोवैज्ञानिक, सामाजिक-सांस्कृतिक र जैव रासायनिक कारकहरू बीच जटिल अन्तरक्रियाहरू छन् जुन अझै पूर्ण रूपमा बुझिएका छैनन्।

 स्तनपान र आमाको मानसिक स्वास्थ्य 
 भावदशा र तनाव स्तरमा फाइदाहरू 
केही अध्ययनहरूले स्तनपानले आमाको मानसिक र भावनात्मक स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ किनकि यसले भावदशा र तनावको स्तरमा सुधार ल्याउँछ भनेर सङ्केत गर्दछ।  यसलाई नवजात अवधिमा आमाहरूको लागि 'तनाव शोधक' भनेर चिनिन्छ।  यद्यपि, अन्य अध्ययनहरूले स्तनपानको तनावले आमाको मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्ने जनाएका छन्। गतिविधिले शान्त मनोवैज्ञानिक अवस्थालाई सहज बनाउँछ र चिन्ताको भावना र नकारात्मक भावनाहरू र तनावहरूलाई कम गर्दछ। यो उनीहरूको स्तनपानको शारीरिक प्रतिक्रियामा प्रदर्शित हुन्छ र रक्तचाप र हृदय दर घट्छ।
स्तनपानको तनाव-शोधक प्रभाव अक्सिटोसिन र प्रोल्याक्टिन हार्मोनको परिणाम हो। स्तनपान गराउने आमाहरूले निद्राको अवधि र गुणस्तर बढेको अनुभव गर्छन्, जबकि निद्रा गडबडीका घटनाहरू कम हुन्छन्। यसले सामाजिक परिस्थितिहरूमा आमाहरूले कसरी प्रतिक्रिया दिन्छन् भन्ने कुरालाई सकारात्मक रूपमा प्रभाव पार्छ, जसले सुधारिएको सम्बन्ध र अन्तरक्रियालाई सहज बनाउँछ। स्तनपान गराउने आमाहरूले नकारात्मक अनुहारको भाव (जस्तै रिस) प्रति कम प्रतिक्रिया दिन्छन् र सकारात्मक अनुहारको भाव (जस्तै खुशी) प्रति आफ्नो प्रतिक्रिया बढाउँछन्। स्तनपानले आमाहरूलाई आत्मविश्वास र सशक्त महसुस गर्न पनि मद्दत गर्छ र स्तनपान आफ्नो बच्चाको लागि पनि लाभदायक हुन्छ।

 नवजात अवस्थाको नैराश्य 
नवजात अवस्थाको नैराश्य एक मानसिक स्वास्थ्य अवस्था हो जुन महिलाको गर्भावस्थाको समयमा सुरु हुन सक्छ वा उनको बच्चाको जन्म पछि पनि आउन सक्छ। तथ्याङ्कले लगभग १३ देखि १९ प्रतिशत महिलाहरू यसबाट प्रभावित रहने जनाएको छ। नयाँ आमाहरूले यसबाट धेरै नकारात्मक भावनाहरू महसुस। यो अवस्थाबाट पीडितहरूका लागि यो कठिन समय हो। यो छोटो समयको लागि हुन सक्छ तर यो आमाले बच्चा जन्माएको दुई वर्षसम्म पनि रहन सक्छ। यसले नयाँ आमाहरूको लागि अन्य मानसिक अवस्थाहरू जस्तै कि आवेगमा आधारित विकार र/वा चिन्ता उत्पन्न गर्न सक्ने क्षमता हुन्छ। आमाहरू र उनीहरूका साझेदारहरूले यसको कुनै पनि लक्षण र यसले आमा र बच्चालाई कसरी असर गर्छ भन्ने बारे सतर्क रहनु महत्त्वपूर्ण छ। 

 स्तनपानमा नवजात अवस्थाको नैराश्यको प्रभाव 
अध्ययनहरूले नवजात अवस्थाको नैराश्य भएका आमाहरूले आफ्नो शिशुलाई कम आवृत्तिमा स्तनपान गराउँछन् भनेर देखाएको छ। स्तनपान एक घनिष्ठ गतिविधि हो जसमा आमा-बच्चाको शारीरिक सम्पर्कको आवश्यकता पर्दछ र बढ्दो चिन्ता र आफ्नो बच्चाबाट बच्ने प्रवृत्ति सहित डिप्रेसनका लक्षणहरू भएका नयाँ आमाहरूले आफ्नो बच्चालाई स्तनपान गराउने सम्भावना कम हुन्छ। यसको चिन्ताले आमाको दूध उत्पादन घटाउन सक्छ जसले गर्दा आमाको आफ्नो बच्चालाई स्तनपान गराउने क्षमता कम हुन्छ। यसको उपचार गर्न केही एन्टीडिप्रेसन्ट लिने आमाहरूलाई आफ्नो बच्चालाई स्तनपान गराउन सिफारिस गरिँदैन। औषधिमा भएका तत्वहरू आमाको दूध मार्फत बच्चामा सर्न सक्छन् र यसले उनीहरूको विकासमा हानिकारक परिणामहरू निम्त्याउन सक्छ। यस सन्दर्भमा उनको विशेष औषधि समस्याग्रस्त हुन सक्छ कि भनेर बुझ्न महिलाले आफ्नो डाक्टरसँग परामर्श गर्नुपर्छ।  प्रसवोत्तर डिप्रेसनका लक्षणहरू भएका आमाहरूले सामान्यतया स्तनपानमा बढी कठिनाइहरू र स्तनपानको आत्म-प्रभावकारिताको स्तर कम हुन्छ।  यसबाट ग्रसित आमाहरूमा स्तनपानको नकारात्मक धारणा हुने सम्भावना बढी हुन्छ।  आमाहरूले पछि स्तनपान सुरु गर्ने, कम स्तनपान गराउने, र प्रसवोत्तर अवधिमा चाँडै स्तनपान बन्द गर्ने सम्भावना बढी हुन्छ। 

 स्तनपानका कठिनाइहरू 
स्तनपानमा कठिनाइ र अवरोधले आमाको भावदशा बिग्रन्छ र नवजात अवस्थाको नैराश्यको जोखिम बढाउँछ। निल्सन र सहकर्मीहरूद्वारा गरिएको सन् २०११ को एक अध्ययनले स्तनपान गराउन नसक्ने महिलाहरूमा जन्मेको १६ हप्ता पछि डिप्रेसनको लक्षणहरू विकास हुने सम्भावना २.४ गुणा बढी हुन्छ भनेर पत्ता लगाएको थियो। स्तनपान गराउन नसक्नुका कारणहरूमा स्तनको मुन्टा दुख्ने, बच्चाको स्वभाविक समस्याहरू, दूध उत्पादनमा कमी, स्तन शल्यक्रिया र स्तनशोथ समावेश छन्। स्तनपान गराउने क्रममा आत्मविश्वासको कमी वा कठिन अनुभवहरू प्रसवोत्तर डिप्रेसन भएका आमाहरूका लागि सामान्य चिन्ताको विषय हो। स्तनपान गराउने क्रममा समस्या अनुभव गर्ने आमाहरूलाई तत्काल थप सहयोग चाहिन्छ वा डिप्रेसनको कुनै पनि लक्षणहरूको लागि जाँच गरिनुपर्छ भन्ने सुझाव दिइएको छ। प्रोत्साहन र मार्गदर्शनले आत्म-प्रभावकारितालाई बढावा दिन्छ र आमाहरूलाई सक्षम र सशक्त महसुस गर्न मद्दत गर्छ। बच्चाको स्वभावले स्तनपान प्रक्रियालाई असर गर्न सक्ने भएकोले, सम्भावित समस्याहरू अनुमान गर्न र सम्बोधन गर्न सकियोस् भन्ने उद्देश्यले आमाहरूलाई स्तनपान गराउँदा शिशुहरूले कसरी खुवाउँछन् भन्ने बारे गहिरो बुझाइ प्राप्त गर्न पनि प्रोत्साहित गरिन्छ।

 शारीरिक संयन्त्रहरू 

आमाको मानसिक स्वास्थ्यमा स्तनपानको फाइदाको अन्तर्निहित शारीरिक व्याख्या न्युरोएन्डोक्राइन प्रक्रियाहरूसँग सम्बन्धित छ। आमाको दूधमा ल्याक्टोजेनिक हर्मोन, अक्सिटोसिन र प्रोल्याक्टिन हुन्छ, जसमा एन्टीडिप्रेसन्ट प्रभावहरू हुन्छन् र यसले चिन्ता कम गर्छ। प्रोल्याक्टिन दूध उत्पादनको लागि जिम्मेवार प्राथमिक हर्मोन हो र यसको स्तर स्तनपानको आवृत्ति र बच्चाको दूधको आवश्यकताहरूसँग समानुपातिक हुन्छ। प्रोल्याक्टिनले आमाको व्यवहारलाई सहज बनाउँछ, पीडानाशक रूपमा काम गर्छ र तनाव प्रतिक्रिया कम गर्छ। स्तनपान नगराउने महिलाहरूको तुलनामा स्तनपान गराउने महिलाहरूमा यो हर्मोनको स्तर बढी हुन्छ। अक्सिटोसिनले तनाव घटाउँछ र आराम र पालनपोषण व्यवहारलाई बढावा दिन्छ। स्तनपान गराउनु अघि, दूध निस्कासनमा मद्दत गर्न अक्सिटोसिन र प्रोल्याक्टिन पनि मुन्टाको उत्तेजनाको समयमा निस्कन्छ। हाइपोथेलेमससँग जोडिएका स्नायु तन्तुहरूले यो निष्कासनलाई नियन्त्रण गर्छन् र हर्मोनहरू धड्कने ढाँचामा निष्कासित हुन्छन्। स्तनपानको समयमा यी हार्मोनहरूको बढ्दो स्तरले आमाको मानसिक स्वास्थ्यमा लाभदायक प्रभाव पार्छ। शारीरिक वा मनोवैज्ञानिक तनावको सामना गर्दा, स्तनपान गराउने आमाहरूमा तनाव हार्मोनको उत्पादनमा कमी र निद्रामा सुधारको कारणले कोर्टिसोल प्रतिक्रिया पनि कम हुन्छ। यसको क्रममा शारीरिक सम्पर्कले कोर्टिसोल प्रतिक्रियालाई कम गर्छ। प्रसवोत्तर डिप्रेसन र स्तनपान असफलता पनि न्युरोएन्डोक्राइन संयन्त्रको कारणले गर्दा हुन्छ।

प्रसवोत्तर डिप्रेसन पनि प्रसवोत्तर पीडा वा निद्राको अभावको कारण हुने शोथसँग नजिकको सम्बन्ध छ, जुन मातृत्वको सामान्य अनुभव हो। स्तनपानले यो शोथप्रतिक्रियालाई कम गर्छ जुन आमाको मानसिक स्वास्थ्यको लागि लाभदायक हुन्छ।

 स्तनपान र आमा-बच्चाको सम्बन्ध 
स्तनपानले आमा र बच्चा बीचको भावनात्मक र सामाजिक सम्बन्धलाई बढाउँछ र यो लगाव उनीहरूको मानसिक स्वास्थ्यको लागि महत्त्वपूर्ण छ।यो बन्धनले आमा र बच्चाको भावनाहरू नियन्त्रण गर्ने, तनाव प्रतिक्रिया कम गर्ने र बच्चामा स्वस्थ सामाजिक विकासलाई प्रोत्साहन गर्ने क्षमता बढाउँछ। स्तनपानको समयमा शारीरिक सम्पर्कले आमा र बच्चामा अक्सिटोसिनको स्तर बढाउँछ, जसले आमा-बच्चाको सम्बन्धलाई सुधार गर्छ। स्तनपान गराउने शिशुहरू आफ्ना आमाहरूमा बढी निर्भर हुन्छन् र गहिरो सामाजिक र भावनात्मक सम्बन्ध विकास गर्छन् त्यस्तै गरी, स्तनपानले आमाहरूको आफ्नो बच्चासँग भावनात्मक सम्बन्धलाई सहज बनाउँछ र यसरी आमाहरूले सामान्यतया बढी न्यानोपन र संवेदनशीलता प्रदर्शन गर्छन्।

स्तनपान नगराउने आमा-बच्चा जोडीको तुलनामा, स्तनपान गराउने आमा-बच्चा जोडीमा:

 आमाहरू आफ्नो शिशुको आवश्यकताहरूप्रति बढी उत्तरदायी र संवेदनशील हुन्छन्।
 आमाहरूले आफ्नो शिशुमा बढी समय र ध्यान खर्च गर्छन्।
 आमाहरूले सामान्यतया आफ्नो शिशुलाई बढी छुने र बोल्ने गर्छन्।
शिशुहरूमा 'आसक्ति सुरक्षा'को ठुलो भावना र 'आसक्ति अव्यवस्था'मा कम स्तर देखिन्छ।
 शिशुहरूले बोतल भन्दा धेरै समयसम्म आमाको स्तन चुस्छन्।
 आमा र शिशुहरू एकअर्कालाई हेरेर धेरै समय बिताउँछन्।
 आमाहरू बढी सकारात्मक हुन्छन् र आफ्नो बच्चालाई बढी मुस्कुराउँछन्।

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

मानसिक स्वास्थ्य
श्रेणी:महिलाको मानसिक स्वास्थ्य
श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०२५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू