चुनपानी

चुनपानी, जसलाई क्लासिकल केमिस्ट्रीमा कैल्सियम हाइड्रोक्साइड (Calcium Hydroxide) भनिन्छ, एक महत्त्वपूर्ण अल्कलाइन पदार्थ हो। यसको रासायनिक सूत्र Ca(OH)₂ हो। यसलाई धेरैजसो निर्माण कार्य, प्रयोगशाला, र अन्य औद्योगिक कामहरूमा प्रयोग गरिन्छ।

चुनपानीको विशेषता

चुनपानीको मुख्य विशेषता भनेको यसको क्षारीय प्रकृति हो। यो पानीमा थोरै घुल्छ र हल्का दूधजस्तो गाढा देखिन्छ।

द्रव्यमान – 74.09 ग्राम/मोल

घुलनशीलता – पानीमा सीमित

पीएच मान – 12-13, यसले यसको क्षारीय प्रकृति देखाउँछ।

चुनपानीको निर्माण

चुनपानी निर्माण गर्न चुनढुंगा (Calcium Carbonate) लाई तातोमा तताएर क्विक लाइम (Calcium Oxide) बनाइन्छ। त्यसपछि यसमा पानी थपेर कैल्सियम हाइड्रोक्साइड तयार गरिन्छ। यो प्रक्रिया स्लेकिङ (Slaking) भनेर चिनिन्छ।

रासायनिक प्रतिक्रिया

चुनपानी रासायनिक प्रतिक्रियामा सक्रिय हुन्छ। यसको केही प्रमुख प्रतिक्रियाहरू:

1. कार्बन डाइअक्साइड ग्याससँग प्रतिक्रिया:
चुनपानीलाई कार्बन डाइअक्साइडसँग सम्पर्क गराउँदा क्याल्सियम कार्बोनेट बनाउँछ।
Ca(OH)₂ + CO₂ → CaCO₃ + H₂O

2. एसिडहरूसँग प्रतिक्रिया:
चुनपानीले एसिडहरूसँग प्रतिक्रिया गरेर नुन र पानी बनाउँछ।

चुनपानीका प्रयोग

चुनपानीको उपयोग विविध क्षेत्रमा हुन्छ:

1. निर्माण कार्य:
चुनपानीले भित्ता, सडक, र अन्य संरचना बलियो बनाउन प्रयोग गरिन्छ।

2. जल शुद्धिकरण:
यो पानीको अम्लता घटाउन र पानीको गुणस्तर सुधार गर्न उपयोगी छ।

3. रासायनिक उद्योगहरूमा:
विभिन्न रसायन बनाउने प्रक्रिया चुनपानीको सहयोगमा हुन्छ।

4. माटो सुधार:
माटोको अम्लता घटाउन चुनपानी किसानहरूले प्रयोग गर्छन्।

चुनपानीको उपयोग विज्ञानमा

चुनपानी विज्ञानका लागि महत्त्वपूर्ण छ। यसलाई क्लासरूम वा प्रयोगशालामा सङ्केतकको रूपमा पनि प्रयोग गरिन्छ।
उदाहरण:

कार्बन डाइअक्साइड पत्ता लगाउन चुनपानीलाई मानक समाधानको रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

चुनपानीको स्वास्थ्यमा प्रभाव

चुनपानीलाई सुरक्षित रुपमा प्रयोग गर्दा कुनै हानि हुँदैन। तर, यो छालामा वा आँखा सम्पर्कमा आउँदा जलन हुन सक्छ।

चुनपानीका पर्यावरणीय प्रभाव

चुनपानीको उपयोगले पृथ्वीको जैविक पर्यावरणलाई सुधार गर्न सकिन्छ। यो प्रदूषण नियन्त्रण र माटोको उर्वराशक्ति बढाउन उपयोगी छ।

चुनपानीको संरक्षण

चुनपानीलाई दुशी रहित स्थानमा बन्द डिब्बामा राख्नुपर्छ। यसलाई धेरै समय खुला राख्दा यसको गुणस्तर कम हुन सक्छ।

निष्कर्ष

चुनपानी, विज्ञान र उद्योगको क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण यौगिक हो। यसको उचित उपयोगले समाज र पर्यावरणको लागि सकारात्मक प्रभाव पार्छ।

सन्दर्भ

रसायनशास्त्र पुस्तकहरू

निर्माण प्रविधि

विज्ञानमा चुनपानीको भूमिका