कच (ऋषि)

कच हिन्दु पौराणिक कथामा उल्लिखित एक एक ऋषि हुन्। उनी बृहस्पति र ताराका छोरा हुन्। कचको वृत्तान्त महाभारत, मत्स्य पुराण र अग्नि पुराणमा उल्लेख गरिएको छ।Pargiter, F.E. (1972). Ancient Indian Historical Tradition, Delhi: Motilal Banarsidass, pp.196, 196ff. उनी आफ्ना गुरु शुक्रबाट 'मृतसञ्जीवनी विद्या' (मृतकलाई पुनर्जीवित गर्ने मन्त्र) सिक्नका लागि परिचित छन्। यद्यपि, शुक्रकी छोरी देवयानीको श्रापका कारण उनी देवताहरूलाई पुनर्जीवित गर्न असमर्थ बन्छन्।

 पौराणिक कथा 

कचलाई बृहस्पतिका सुपुत्र र अत्यन्त रूपवान् व्यक्तिको रूपमा वर्णन गरिएको छ। उनलाई देवताहरूले शुक्रको आश्रममा 'मृतसञ्जीवनी विद्या' मन्त्र सिक्नका लागि पठाएका हुन्छन् जुन ज्ञानले मृत्युपछि जीवन पुनर्जीवित गर्न अनुमति दिन्छ। शुक्रले उनलाई आफ्नो शिष्यको रूपमा स्वीकार गर्छन् र कचले पनि गुरुको एक हजार वर्षसम्म सेवा गर्ने कार्य स्वीकार गर्छन्। शुक्रकी छोरी देवयानी ती युवक (कच) प्रति मोहित हुन्छिन् र ती दुवै एक अविभाज्य जोडी बन्छन्। यद्यपि, असुरहरू कचको मनसायप्रति शङ्कालु हुन्छन् र उनले जीवन-पुनर्जीवन मन्त्रको रहस्य जान्न चाहेको कुरा सही रूपमा अनुमान लगाउँछन्। असुरहरूले कचलाई पहिलोपटक घना जङ्गलमा लगेर मारी ब्वाँसोहरूलाई खुवाउँछन् भने दोस्रोपटक उनको शरीर पिसेर लेदो बनाई समुद्री पानीमा मिसाइदिएर दुई पटकपटकसम्म फरकफरक अवसरमा कचको हत्या गरेका हुन्छन्। दुवै पटक, आफ्नी छोरीको जिद्दीपूर्ण आग्रहमा शुक्रले सञ्जीवनी विद्याको प्रयोग गरी कचलाई पुनर्जीवित पार्छन्। तेस्रो प्रयासमा असुरहरूले कचको शरीर जलाउँछन् र निस्किएको खरानीलाई मदिरामा मिसाएर शुक्रलाई पिउन दिन्छन्। साँझ परिसक्दा पनि शिष्य अझै नफर्किएको थाहा पाएपछि कच आफ्नो पेटभित्र रहेको कुरा शुक्रले पत्ता लगाउँछन्। धर्मसङ्कटमा परेर पनि आचार्यले कचलाई पेट भित्रै 'मृतसञ्जीवनी' मन्त्र सिकाउँछन्। कच शुक्रको पेट चिरेर बाहिर निस्किएपछि शुक्रको मृत्यु हुन्छ। कचले सोही मन्त्र जपेर आफ्ना आचार्यलाई पुनर्जीवित गरिदिन्छन्। आफ्नो उद्देश्य पूरा भएपछि, उनी आफ्नो शिक्षा पूरा नभएसम्म शुक्रकै संरक्षणमा रहन्छन्।

शिक्षा पूरा भएपछि, कचले देवयानी र उनका पितासँग बिदा लिई देवलोकतर्फको यात्रा सुरु गर्छन्। देवयानीले उनलाई लामो दूरीसम्म पछ्याउँछिन् र उनीसँग विवाह गर्न अनुरोध गर्छिन्। आचार्यको पेटबाट निस्किएकाले उनी आफ्नो बहिनी भएको कुरा कचले देवयाणीलाई सुनाउँछन्। आफ्नो प्रस्ताव अस्वीकार भएपछि रिसाएकी देवयानीले जीवन-पुनर्जीवन मन्त्रको कला प्रयोग गर्न असमर्थ हुनेगरि कचलाई श्राप दिन्छिन् भने त्यसको बदलामा कुनै पनि ऋषिका छोराहरूले उनीसँग विवाह गर्ने छैनन् भनी कचले देवयाणीलाई श्राप दिन्छन्। यस घटनापछि उनीहरू छुट्टिए र फेरि कहिल्यै पनि भेट गर्दैनन्। श्रापको बाबजुद पनि कचले त्यो मन्त्र प्रयोग गर्न र अरूलाई सिकाउन भने सक्थे।

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू
श्रेणी:ऋषिहरू