आगमनी गीत

आगमनी (संस्कृत: अगमनि विजया) (बङ्गाली: আগমনী গান) बङ्गाली लोकगीतहरूको एक श्रेणी हो। जसमा देवी पार्वती(उमा वा दुर्गा)ले शरद ऋतुमा हुने दुर्गा पूजाको अवसरमा आफ्ना माइतीघर फर्किएको उत्सव मनाइन्छ। आगमनी गीतहरूले पार्वतीलाई देवीको रूपमा नभई छोरीको रूपमा ग्रामीण माइतीघर फर्किएको कथालाई वर्णन गर्छन्। त्यसपछि गाइने विजया गीतले तीन दिनपछि शिवको गृह फर्कँदा हुने बिदाइ र वियोगको पीडा चित्रित गर्ने गर्दछ। यी गीतहरू प्रायः बङ्गालको गाऊको परम्परागत लोक-संगीत शैलीमा आधारित हुन्छन्। जसले उमा वा पार्वती(देवी नभई छोरीको रूपमा) पिताको घर फर्किँदाको भावनालाई वर्णन गर्छन्।

प्रचलित कथन अनुसार, धनी गिरीराज हिमालयकी छोरी उमा(पार्वती) पिताको इच्छा विपरीत श्मशानवासी शिवसँग विवाह गर्छिन्। विवाहपछि उमा गरिब शिवको घर पुगेकी थिइन्। छोरी परघर गएको कुरा सम्झँदा माता मेनकाको मन व्याकुल हुन्छ। एउटा शरद्पूर्णिमा जस्तै रातमा छोरी उमालाई सपनामा देखेपछि मेनका हिमालयलाई अनुरोध गर्छिन् कि उमालाई केही दिनका लागि पितृगृहमा ल्याईदिनुपर्छ। बाबुआमाको आग्रहपछि उमा चार दिनका लागि पिताको घर आउने अनुमति दिन्छिन्। यही प्रसङ्गलाई लिएर आगमनी गीतहरूको परम्परा विकसित भएको मानिन्छ।

यो गीत परम्पराको उद्भव सम्भवतः अठारौँ शताब्दीमा भएको हो। रामप्रसाद सेन यस विधाका प्रथम तथा उत्कृष्ट गीतकार मानिन्छन्। पछि यस संगीत–परम्परालाई समृद्ध बनाउने प्रमुख कलाकारहरूमा राम बसु, जयनारायण बन्दोपाध्याय, गोपालचन्द्र बन्दोपाध्याय, कृष्णमोहन भट्टाचार्य, दासरथि राय, कामरुल इस्लाम (काजी नजरुल इस्लाम) आदि पर्छन्। केही प्रसिद्ध आगमनी गीतहरू यस प्रकार रहेका छन्;

• साधक रामप्रसाद सेनको लोकप्रिय आगमनी गीतः
एबार आमार उमा एले, आर उमाय पाठाबो ना
आमार उमा सामान्य मेये नोय

• कवियाल राम बसुको गीतः
गिरि हे, तोमाय बिनय करी आनिते गौरी

• काजी नजरुल इसलामद्वारा रचित आगमनी गीतः
सुनौलो प्रकाशका छालहरू खेतका घाँसमा खेल्छन्, हाम्री आमाज्यू आउँदैछिन्।
उमा कहाँबाट आईन्?

• लोक-आगमनी, मिन्टु दासगुप्तको स्वरमा:
आहा रे हैमवती शिव-सोहागी राजार नन्दिनी

जस्तै आगमनी गीत उमाको माइतीघर आगमन विषयक हुन्छ। त्यस्तै उमा (दुर्गा वा पार्वती) को पितृगृहबाट बिदाइ गर्दा गाइने विषादपूर्ण गीत विजया भनिन्छ। दुवै प्रकारका गीतहरूमा वैष्णव गीतिकाव्यको प्रभाव रहेको मानिन्छ। रवीन्द्रनाथ ठाकुरले आगमनी र विजया गीतलाई बङ्गाली आमाको मातृ–हृदयको गीत भनेर व्याख्या गरेका छन्।
समय र सामाजिक संरचनाको परिवर्तनसँगै आगमनी गीतको परम्परा केही क्षीण भएको भए पनि, शरद ऋतुमा दुर्गा पूजाको समयमा यी गीतहरूले बङ्गाली भाव-संस्कृतिमा चिरस्थायी आकर्षण कायम गरिरहेका छन्।

उत्पत्ति र काव्य विशेषता
आगमनी तथा बिजया गीतको प्रेरणा वैष्णव गीति काव्यबाट आएको मानिन्छ। दुवैमा मधुर रस मुख्य भए पनि आगमनी र बिजया गीतमा करुण रस पनि गहिरोसँग व्यक्त भएको हुन्छ। वैष्णव कवितामा जहाँ व्यक्तिगत अनुभूति प्रबल हुन्छ, त्यहाँ आगमनी-बिजया गीतमा सर्वजनका भावनाको सामूहिक अभिव्यक्ति पाइन्छ।
मंगलकाव्यका रूद्र-चण्डी यहाँ कहिले कन्याको रूपमै, कहिले मातृ रूपमै प्रकट भएका हुन्छन्। गीतहरूमा वात्सल्य, करुणा र घरेलु जीवनका सुख-दुःखको अनन्य समायोजन पाइन्छ। बंगाली हिन्दू समाजका दैनिक जीवन, कुटुम्बीय सम्बन्ध, पराई घरसँगका सांस्कृतिक तनाव तथा कन्याको माईती फर्कने परम्परागत भावनालाई यी गीतहरूले भावपूर्ण रूपले चित्रित गर्छन्।আগমনী-বিজয়া

सामाजिक पृष्ठभूमि

यो पनि हेर्नुहोस्
 दुर्गा पूजा
 पार्वती

सन्दर्भ सामग्रीहरू

बाह्य कडीहरू

श्रेणी:बङ्गाली भाषाका गीतहरू
श्रेणी:बङ्गाली लोकगीतहरू