सान राज्य

सानन राज्य (बर्मेली: ရှမ်းပြည်နယ်) म्यानमारको एक राज्य हो। यसको उत्तरमा चीन (युनान), पूर्वमा लाओस (लूआंग नामथा र बोकेओ प्रान्त), दक्षिणमा थाइल्याण्ड (चियाङ राय, चियाङ माई र मे होङ सोन प्रान्त), र पश्चिममा म्यानमारका पाँच प्रशासनिक क्षेत्रहरू (कचिन राज्य, मण्डले क्षेत्र, कायिन राज्य, कायाह राज्य र सगाइङ क्षेत्र) सँग सीमा जोडिएको छ। म्यानमारको १४ प्रशासनिक क्षेत्र मध्य सान राज्यको सबै भन्दा ठुलो हो। यसको क्षेत्रफल १५५,८०० वर्ग किलोमिटर छ, जुन म्यानमारको करिब एक चौथाइ हुन जान्छ। 

यस राज्यको नाम "सान" भन्ने  जातिलाई इन्कित गर्दछ।  सान राज्यमा तीन मुख्य शहरहरू छन्: लाशियो, केङटुङ र राजधानी टाउङजी।
अङ्गुठाकार
सान जाती बाहेक, सान राज्यमा धेरै जातीय समूह बस्छन् र यसमा केही सशस्त्र जातीय समूहहरू पनि सक्रिय छन्। म्यानमारको सेनाले अधिकांश समूहसँग आस्थायी युद्धविराम सम्झौता गरेको भए पनि सल्विन नदीको पूर्वतर्फका क्षेत्रहरू अझै केन्द्र सरकारको नियन्त्रण बाहिर छ। केही क्षेत्रहरू सान राज्य सेना जस्ता सशस्त्र समूहको नियन्त्रणमा छन्। संयुक्त राष्ट्रको लागूऔषध तथा अपराध कार्यालय का अनुसार सान राज्य म्यानमारको सबैभन्दा ठूलो अफिम उत्पादन क्षेत्र हो, यद्यपि पछिल्ला वर्षहरूमा यसको उत्पादन घटेको छ।

 इतिहास 

 प्रारम्भिक इतिहास 
सान राज्यको इतिहास प्राचीन बर्मेली सान राज्यहरूबाट सुरु हुन्छ। तिनीहरू प्रायः एयावाडी उपत्यकामा आधारित बर्मेली राज्यको अधीनमा थिए। हालको सान राज्यमा पहिले थुप्रै साना र ठूला राज्यहरू रहेको र विभिन्न समयहरूमा उनीहरूले शक्तिशाली छिमेकी राज्यहरूलाई समर्थन वा कर तिर्ने गरेको इतिहास छ। प्राचीन सान राज्यहरू बहुजातीय थिए र तिनीहरूमा चिन, कचिन, वा, ता’आङ, लिसु, लाहु, पा ओ र कायाह जस्ता अन्य जातीय समूहहरू पनि बसोबास गर्थे।

बगान साम्राज्यको समयमा सान राज्यहरू स्थापना भएको मानिन्छ। १२८७को मङ्गोलहरूको आक्रमणपछि थाई जनजाति दक्षिणतर्फ आए र उत्तरी र पूर्वी म्यानमारमा प्रभुत्व जमाए। सबभन्दा शक्तिशाली सान राज्यहरू मोङ याङ (मोहनिन) र मोङ काङ (मोङगाउङ) थिए।

 तोंगू र कोंबाङ काल (१५५५–१८८५) 
१५५५ मा राजा बाइनयाङले सानका राजा सिथु क्यावहटिनलाई आभाबाट (हालको उत्तरी थाइल्यान्ड)  हटाए , र १५५७ सम्म सम्पूर्ण सान राज्यहरूलाई आफ्नो शासनमा ल्याए। सान राज्यहरू माथी प्रशासनिक अधिकारमा राख्दै, आफ्नो राजकीय अधिकार र परम्परागत कानुन बढाए। अङ्रेज-बर्मी युद्ध (१८२४–१८२६) मा सान राज्यहरूले बर्मेली सेनालाइ ठूलो योगदान दिएका थिए।

१८औं शताब्दीमा बर्मेली राज्यको शक्ति कमजोर हुँदै गएपछि उत्तरी सान राज्यहरू चीनको चिङ राजवंशको नियन्त्रणमा गएको थियो भने दक्षिणी सान राज्यको सीमा थाइल्याण्डसँग विवादित बन्न पुग्यो।

 उपनिवेश काल (१८८६–१९४८) 
१८८५ मा ब्रिटिशहरूले मण्डले कब्जा गरे पछि सान राज्य आफ्नो प्रशासन स्थापना गरे। सान राज्यहरू साओफाहरूको नेतृत्वमा ब्रिटिश सरकारको अधीनस्थ हुन पुग्यो। दोस्रो विश्वयुद्धको समयमा अधिकांश सान राज्य जापानी सेनाले कब्जा गरेका थिए। यद्यपि, युद्धपछि ब्रिटिशको नियन्त्रण पुनः स्थापना भयो।

१९४७ को पाङ्लोङ सम्मेलनमा सान राज्यलाई स्वतन्त्र म्यानमारमा समावेश गरियो। यसले सान राज्यलाई १० वर्ष भित्र स्वतन्त्र हुन वा अलग हुने अधिकार दियो।

 स्वतन्त्रता काल (१९४८–२०१०) 
१९४८ मा म्यानमार स्वतन्त्र भएपछिको समयमा सान राज्यमा विभिन्न विद्रोह र सशस्त्र संघर्षहरू देखा परे। १९५० मा चिनियाँ राष्ट्रिय सेनाले सान राज्यमा आक्रमण गर्यो। पछि म्यानमार सेनाले उनीहरूलाई पूर्वी क्षेत्रमा हरायो, तर केही समूहहरू अझै सान राज्यमा छन्।

१९६२ मा जनरल ने विनको कू ले लोकतन्त्रको अन्त्य गर्यो र सान विद्रोह सुरु भयो। यस कालमा सान राज्य अफिम उत्पादनको प्रमुख केन्द्र बन्यो, जसलाई "गोल्डेन ट्रायंगल" पनि भनियो। यस समयमा सान राज्यका विद्रोही समूह, कम्युनिस्ट पार्टी र अन्य लागूऔषध निर्माता समूहहरू सक्रिय थिए।

 नयाँ संविधान (२०१०–हालसम्म) 
२०१० को चुनावपछि सान राज्यमा संसद स्थापना भयो। २०११ मा  पूर्व सैनिक तथा नागरिक नेताहरू सान राज्यको प्रमुख मन्त्री पदमा नियुक्त भए। 

२०२१ को कू र त्यसपछि सुरु भएको गृहयुद्धमा सान राज्यमा सेना र जातीय विद्रोही समूहबीच तीव्र संघर्ष भएको छ।

 भौगोलिक संरचना 
सान राज्य प्रायः पहाडी क्षेत्र हो। सल्विन नदीले राज्यकै ठुलो नदी हो। इन्था जातिले तैरिरहने गाउँ बनाएको इन्ले तालमा म्यान्मारको ठूलो ताल हो।

 यातायात 
टाउङजी जाने सडक कालाव र औङपन हुँदै जान्छ। श्वेनयाङ रेल स्टेशन टाउङजीसम्म पुग्दैन। आन्तरीक हवाई यात्रा हिहो विमानस्थल बाट हुन्छ। 

 प्रशासनिक संरचना 
सान राज्यलाई परम्परागत रूपमा तीन उपराज्यमा बाँडिएको छ: दक्षिणी, उत्तरी र पूर्वी। आधिकारिक रूपमा यसमा १३ जिल्ला छन्: टाउङजी, लोइलेन, क्याउकमे, मूसे, लाउकाइन, कुनलङ, लाशियो, केङटुङ, मोङ हट, मोङ प्याक, टाचिलेक, होपाङ र माटमान। 

सान राज्यको सरकार क्याबिनेटको रूपमा कार्य गर्दछ। विधानसभालाई सान स्टेट हल्टाव भनिन्छ, जसमा १३७ सदस्य हुन्छन। न्यायपालिकाको उच्चतम निकाय सान राज्य उच्च अदालत हो।

 संस्कृति र धर्म 
सान राज्य बहुजातीय छ। सान, पा-ओ, बर्मेली, पालाङ, इन्था, लाहु, लिसु, ताआङ, दानु, अह्का, काचिन र अन्य जातिहरू यहाँ बस्छन्। अधिकांश सान बौद्ध धर्म मान्छन्। २०१४ को जनगणनाअनुसार सान राज्यको जनसंख्यामा बौद्ध धर्मावलम्बी ८१.७%, क्रिश्चियन ९.८%, इस्लाम १%, हिन्दू ०.०१%, र आदिवासी धर्म ६.६% रहेका छन्।

 अर्थतन्त्र 
सान राज्यमा चाँदी, सीसा र जस्ता खानीहरू छन्। रूबीको उत्पादन ठूलो मात्रामा मोङ ह्सुमा हुन्छ। 

धान, चिया र अन्य बालीहरू खेती हुन्छन्। 

सान राज्य “गोल्डेन ट्रायंगल”को हिस्सा भएकाले लागूऔषध उत्पादन अझै हुन्छ।

 शिक्षा 
शिक्षा अवसर सीमित छन्। टाउङजी विश्वविद्यालय राज्यको मुख्य विश्वविद्यालय हो। अन्य विश्वविद्यालयहरू लाशियो, केङटुङ र पाङ्लोङमा छन्। 

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

श्रेणी:म्यानमारका राज्यहरू