स्वान मेइडन

स्वान मेइडन (जर्मन: Schwanjungfrau) एक प्राचीन किसिमको लोककथा हो। यस कथामा एउटा पुरुषले  कुनै अलौकिक स्त्री सँग विवाह गर्छ अथवा उसलाई कुनै वचन दिन्छ। पछि त्यस स्त्रीले उसलाई छोडेर जान्छिन्।

ती स्त्री आफ्नो रूप बदल्न सक्छिन्— मनुष्यबाट पन्छी बन्न सक्छिन्। सामान्यतया: स्त्रीले यसरी रूप परिवर्तन प्वाँखबाट बनेको एक विशेष वस्त्र वा पन्छीको खाल ओढेर गर्छिन्। केही कथाहरूमा उक्त स्त्रीले विशेषगरी भाले हाँस, पोथी हाँस अथवा कुनै अन्य पन्छीको रूप धारण गर्छिन्।

अधिकांश कथाहरूमा हंस-कन्या कुनै झिल अथवा नदीमा स्नान गरिरहेकी हुन्छिन्। एउटा पुरुषले चुपचाप उनको प्वाँख वाला लुगा चोरेर लुकाइदिन्छ वा जलाइदिन्छ। यही कारण उनी उडेर (वा तैरेर) फर्किन सक्दिनन् जसको कारण उनले नचाहँदा नचाहँदै पनि त्यसै पुरुषको पत्नी बनेर बस्नुपर्ने हुन्छ।   प्रायः त्यहाँ कैयौँ कन्याहरू हुन्छन् जो प्रायः दिव्य अथवा स्वर्गीय रूपका हुन्छन् र त्यसमध्ये सबैभन्दा सानी पक्राउ पर्छिन्। केही समय पछि उक्त स्त्रीले आफ्नो प्वाँख वाला लुगा पुनः प्राप्त गरी आफ्नो पतिलाई छोडेर जान्छिन्।

यस किसिमको कथाको सबैभन्दा प्राचीन उदाहरण चीनमा भेटिन्छ। यो चौथो शताब्दीको पुस्तक "सोउ सेन जी (Sou shen ji)" मा वर्णित छ।

यस्तै कथाहरू विश्वभरमा विभिन्न रूपमा पाइन्छन्। उदाहरणका लागि, “द ड्रमर” नामक कथा यसको केही भागसँग मिल्छ। अन्य कैयौँ कथाहरूमा यही अलौकिक पत्नी हाँसका अतिरिक्त अन्य प्राणीको रूप पनि धारण गर्छिन्।
 परिभाषाको क्षेत्र 
“स्वान मेइडन” लाई अझ सामान्य रूपमा “पन्छी कन्या” पनि भन्न सकिन्छ, किनकि कथामा देखिने अलौकिक स्त्री सँधै हाँस नै हुन्छिन् भन्ने हुँदैन। उनी सारस, चखेवा, बकुल्ला (दक्षिण अमेरिकी कथाहरूमा), ढुकुर, वा गिद्ध, सुँगा तथा अन्य गैर-प्रवासी चरा पनि हुन सक्छिन्।

यी कथाहरूमा एउटा पुरुषले केही पन्छीहरूलाई ताल वा पोखरीमा उडेर आउँदै गरेको देख्छ। ती पन्छीहरूले आफ्ना प्वाँखयुक्त लुगा फुकाल्छन् र अत्यन्त सुन्दरी युवतीहरूमा रूपान्तरण हुन्छन्। यदि पुरुषले तीमध्ये एक जनाको पखेटायुक्त पोशाक चोर्छ भने उनी पुन: उडेर जान सक्दिनन् र उसैसँग विवाह गर्न बाध्य हुन्छिन्। केही समयपछि उनले आफ्नो लुगा भेट्टाउन सफल हुन्छिन् र फेरि उडेर जान्छिन्। कतिपय कथाहरूमा चाहिँ उक्त पति उनको खोजीमा निस्केर उनलाई पुनः भेट्टाउन पनि सक्छ।

रूसी लोककथाविद् येलेजार मेलेटिन्स्कीले "मानव–पशु विवाह" परम्पराको विस्तृत अध्ययन गरेका थिए। विगतमा यस्ता धेरै कथाहरूलाई “स्वान मेइडन” अन्तर्गत राखिएको थियो, तर त्यसो गर्दा यस विषयको दायरा अत्यधिक फराकिलो र अस्पष्ट हुन जान्छ।

स्वान मेइडन कथाहरूलाई अझ व्यापक “म्याजिक वाइफ” समूह अन्तर्गत पनि राख्न सकिन्छ। “म्याजिक वाइफ” संसारभर फैलिएको अत्यन्त प्राचीन र लोकप्रिय कथा–ढाँचा हो। सम्भवतः यो हजारौँ वर्ष पुरानो हुन सक्छ।

सन्दर्भ सामग्रीहरू

बाह्य कडीहरू

श्रेणी:लोककथा