प्रेमनारायण भुसाल

प्रेमनारायण भुसाल : शिक्षा, विचार र प्रतिबद्धताको यात्रा 

 प्रस्तावना 
नेपाली शिक्षा–विमर्शमा केही यस्ता नामहरू छन्, जसले निरन्तर लेखन, अध्यापन र सार्वजनिक बहसमार्फत शिक्षा क्षेत्रलाई केन्द्रमा राख्ने काम गरेका छन्। तीमध्ये एक सक्रिय र प्रतिबद्ध नाम हो—प्रेमनारायण भुसाल। उनी केवल एक शिक्षक मात्र होइनन्; उनी विचारक, स्तम्भकार, विश्लेषक र शिक्षा–नीतिका संवेदनशील समीक्षक पनि हुन्।

उनको जीवनयात्रा शिक्षण पेशाप्रतिको समर्पण, विद्यार्थीप्रतिको माया, र समाजप्रतिको उत्तरदायित्वले परिभाषित हुन्छ।

 प्रारम्भिक जीवन र पारिवारिक पृष्ठभूमि 
नेपालको साधारण सामाजिक परिवेशमा जन्मिएका प्रेमनारायण भुसालले बाल्यकालदेखि नै अनुशासन, अध्ययनशीलता र सामाजिक चेतनालाई आत्मसात् गरे। ग्रामीण परिवेशमा हुर्कँदै गर्दा उनले शिक्षा प्राप्तिको चुनौती, अवसरको सीमितता र संघर्षको वास्तविकता नजिकबाट अनुभूत गरे।

उनी सानैदेखि जिज्ञासु स्वभावका थिए। पुस्तकप्रतिको आकर्षण, शिक्षकहरूप्रतिको सम्मान र सार्वजनिक कार्यक्रमहरूमा सक्रिय सहभागिता उनका व्यक्तित्वका प्रारम्भिक संकेतहरू थिए।

 शैक्षिक यात्रा 
विद्यालय जीवनमा उनी अध्ययनमा मेहनती र नेतृत्वदायी भूमिकामा अग्रसर थिए। उच्च शिक्षामा प्रवेश गरेपछि उनले शिक्षा, समाज, मानव संसाधन विकास र नीतिगत अध्ययनतर्फ विशेष रुचि देखाए।

उनले शिक्षा सम्बन्धी सैद्धान्तिक अध्ययन मात्र गरेनन्, व्यवहारिक प्रयोग र अनुसन्धानलाई पनि प्राथमिकता दिए। शिक्षण पेशालाई उनले केवल रोजगारीको माध्यम होइन, सामाजिक परिवर्तनको साधनका रूपमा बुझे।

 शिक्षण पेशामा प्रवेश र अनुभव 
दुई दशकभन्दा बढी समयदेखि उनी विद्यालय तथा कलेज तहमा अध्यापन गर्दै आएका छन्। विभिन्न शैक्षिक संस्थाहरूमा उनले शिक्षक, प्रशिक्षक, परामर्शदाता तथा शैक्षिक योजनाकारका रूपमा काम गरेका छन्।

उनको शिक्षण शैली विद्यार्थी–केन्द्रित, अन्तरक्रियात्मक र जीवनोपयोगी छ। उनी कक्षाकोठालाई संवाद, समालोचनात्मक सोच र मूल्य–आधारित शिक्षाको थलो बनाउन विश्वास गर्छन्।

कोभिड–१९ पछिको विद्यार्थी व्यवहार, अनुशासन समस्या, र मनोवैज्ञानिक परिवर्तनजस्ता विषयमा उनले गहिरो अवलोकन गरेका छन् र ती अनुभवहरूलाई लेखमार्फत सार्वजनिक बहसमा ल्याएका छन्।

 लेखन यात्रा 
प्रेमनारायण भुसाल नेपाली दैनिक पत्रपत्रिकामा नियमित रूपमा लेख प्रकाशित गर्ने स्तम्भकारका रूपमा परिचित छन्। उनका लेखहरू विशेषगरी शिक्षा सुधार, मानव संसाधन व्यवस्थापन, चुनावी घोषणापत्रमा शिक्षा, विद्यार्थी नेतृत्व, शिक्षक विकास र समकालीन सामाजिक मुद्दाहरूमा केन्द्रित छन्।

उनको लेखन शैलीका प्रमुख विशेषताहरू:

 सरल तर गम्भीर प्रस्तुति
 तथ्य र अनुभवको सन्तुलित प्रयोग
 नीतिगत सुझावसहितको विश्लेषण
 मानवीय संवेदनाले भरिएको भाषा

उनले बारम्बार जोड दिएका छन् कि चुनावी घोषणापत्रमा शिक्षा प्राथमिक विषय हुनुपर्छ। राष्ट्रको दीर्घकालीन समृद्धि गुणस्तरीय शिक्षामा निर्भर हुन्छ भन्ने उनको स्थिर विश्वास छ।

 शिक्षा दर्शन 
प्रेमनारायण भुसालको शिक्षा दर्शन चार मुख्य आधारमा उभिएको देखिन्छ:

 विद्यार्थी–केन्द्रित शिक्षा
 जीवनोपयोगी र सीपमूलक सिकाइ
 नैतिक मूल्य र उत्तरदायित्व
 शिक्षा–नीतिमा दीर्घकालीन सोच

उनको विचारमा शिक्षा केवल परीक्षामुखी हुनु हुँदैन; यसले व्यक्तित्व निर्माण, सामाजिक चेतना र नागरिक उत्तरदायित्व विकास गर्नुपर्छ।

 मानव संसाधन र नीतिगत दृष्टिकोण 
मानव संसाधन विकासका विषयमा उनले गहिरो चासो व्यक्त गरेका छन्। नेपालमा दक्ष जनशक्ति उत्पादन, व्यवस्थापन र उपयोगमा देखिएका कमजोरीहरूबारे उनले विश्लेषणात्मक लेखन गरेका छन्।

उनको धारणा छ कि—

 शिक्षकको पेशागत विकासमा निरन्तर लगानी हुनुपर्छ।
 विद्यालय नेतृत्व सशक्त र उत्तरदायी हुनुपर्छ।
 शिक्षा र रोजगारीबीचको सम्बन्ध स्पष्ट हुनुपर्छ।

 सार्वजनिक बहसमा योगदान 
प्रेमनारायण भुसालले शिक्षा सम्बन्धी समसामयिक बहसमा सक्रिय सहभागिता जनाउँदै आएका छन्। उनले विद्यार्थी नेतृत्व चयन, विद्यालय व्यवस्थापन, र आवासीय विद्यालयमा अनुशासन संरचनाजस्ता विषयमा प्रश्नावली र नीतिगत सुझावहरू तयार गरेका छन्।

उनका लेखहरू केवल आलोचना मात्र होइनन्; ती समाधानमुखी र रचनात्मक सुझावले भरिएका हुन्छन्।

 व्यक्तित्वका विशेषताहरू 

 अनुशासित र जिम्मेवार
 अध्ययनशील र अनुसन्धानमुखी
 विद्यार्थीप्रति सहानुभूतिशील
 स्पष्ट र साहसी अभिव्यक्ति

 भविष्य दृष्टि 
उनको दीर्घकालीन लक्ष्य शिक्षा सुधारसम्बन्धी अनुसन्धान, पुस्तक प्रकाशन र नीति–स्तरमा योगदान पुर्‍याउनु हो।

उनको विश्वास छ—

“शिक्षा राष्ट्र निर्माणको आधारशिला हो, र शिक्षक त्यो आधारको शिल्पी।”

 निष्कर्ष 
✍️ प्रेमनारायण भुसाल नेपाली शिक्षा क्षेत्रका एक प्रतिबद्ध, विचारशील र सक्रिय व्यक्तित्व हुन्। दुई दशकभन्दा बढी समयको अध्यापन अनुभव, निरन्तर लेखन र नीतिगत बहसमा सहभागिताले उनलाई समकालीन शिक्षा विमर्शको सशक्त आवाजका रूपमा स्थापित गरेको छ।