सन् २०२३ पाकिस्तानी जनगणना

सन् २०२३ पाकिस्तानी जनगणना पाकिस्तानको जनसङ्ख्याको विस्तृत गणना र देशको सातौँ राष्ट्रिय जनगणना थियो। यो पाकिस्तान तथ्याङ्क ब्युरोद्वारा गरिएको थियो। यो दक्षिण एसियाली इतिहासमा पहिलो सहित पाकिस्तानमा आयोजित पहिलो डिजिटल जनगणना पनि हो।

जनगणना सुरुमा १ मार्च २०२३ देखि १ अप्रिल २०२३ सम्म गरिएको थियो। यद्यपि, कराँची, लाहोर र फैसलाबाद जस्ता ठुला सहरहरूमा अपूर्ण गणनाको कारणले गर्दा गणनालाई पछि धेरै पटक ३० मे २०२३ सम्म विस्तार गरिएको थियो। धेरै जनसङ्ख्या भएका सहरहरूमा जनसङ्ख्या गतिशील हुने र दुर्गम तथा ग्रामीण क्षेत्रहरू जस्तै बलुचिस्तानमा गणना गर्न गाह्रो भएको थियो। यो विस्तारलाई पाकिस्तान तथ्याङ्क ब्युरोका अधिकारीहरू र जनगणना लिनेहरूले गुणस्तर समीक्षाको लागि पनि प्रयोग गरेका थिए। प्रत्येक क्षेत्रका सबै घरपरिवार र मानिसहरूलाई उचित रूपमा गणना गरिएको छ कि छैन भनेर पनि जाँच गरिएको थियो। सन् २०२३ को जनगणनाले देशभरि २४,१४,९९,४३१ (गिलगित बाल्तिस्तान र आजाद कश्मीर बाहेक) जनसङ्ख्या रहेको जनाएको थियो।

 पृष्ठभूमि 
पाकिस्तानको संविधानले प्रत्येक दश वर्षमा जनगणना गर्नुपर्ने आवश्यकता राख्दछ। पाकिस्तानमा जनगणनाको नतिजालाई स्रोत बाँडफाँड, नमुना ढाँचा, निर्वाचन क्षेत्र सीमाङ्कन, बाँडफाँड र भविष्यमा नीति योजनाको लागि प्रयोग गरिन्छ।

१९४७ मा पाकिस्तानको स्वतन्त्रता पछि, सन् १९५१, सन् १९६१, सन् १९७२ (सन् १९७१ मा युद्धका कारण एक वर्ष ढिलाइ भएको) र सन् १९८१ मा जनगणनाहरू सम्पन्न भएका थिए। यद्यपि, त्यसपछिको जनगणना राजनीतिकरण र अस्थिरताका कारण सन् १९९८ र सन् २०१७ सम्म ढिलाइ भएको थियो। सन् २०१७ को जनगणना देशमा सम्पन्न अन्तिम जनगणना थियो, र कुल जनसङ्ख्या २१.३२ करोड रहेको तथ्याङ्क सार्वजनिक गरिएको थियो।

धेरैजसो अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरू र जनसाङ्ख्यिकी विद्हरूले जनगणना अघि पाकिस्तानको सबैभन्दा ठुलो सहर कराँचीको जनसङ्ख्या १ करोड ७० लाख देखि २ करोड ५० लाख सम्म हुने अनुमान गरिरहेका थिए, तर जनगणनाको नतिजाले कराँचीको जनसङ्ख्या १ करोड ४९ लाख देखाएको थियो। यस कारणले गर्दा, सन् २०१७ को जनगणनाको नतिजा विवादास्पद थियो र तुरुन्तै सिन्ध सरकार र धेरै प्रमुख सिन्धी राजनीतिक दलहरू, जस्तै पाकिस्तान पिपुल्स पार्टी, जमाते इस्लामी पाकिस्तान, मुत्ताहिदा कौमी मुभमेन्ट र पाक सरजमीन पार्टीद्वारा विरोध गरिएको थियो, ती सबैले अन्तिम नतिजा स्वीकार गर्न अस्वीकार गर्दै पुन: गणनाको लागि अनुरोध पनि गरेका थिए। उनीहरूले आफ्नो दावीलाई समर्थन गर्न युनिसेफ, राष्ट्रिय परिचयपत्र तथ्याङ्क, र मतदाता नामावली जस्ता अन्तरसरकारी संस्थाहरूद्वारा गरिएका अध्ययनहरूलाई उद्धृत गरेका थिए। सिन्धका मुख्यमन्त्री मुराद अली शाहले सिन्धको जनसङ्ख्या ४ करोड ८० लाखको गणनाको तुलनामा ६ करोड १० लाख रहेको दावी गरेका थिए।

सन् २०१७ को जनगणनाको नतिजाको सिन्धीहरूले विरोध गरेको कारण, अन्तिम नतिजाको प्रकाशन साझा हित परिषद्द्वारा वर्षौँसम्म रोकिएको थियो, जहाँ सिन्धले बारम्बार आफ्नो आपत्ति व्यक्त गरेको थियो। अन्ततः, अप्रिल २०२१ मा, यसले सन् २०१७ को जनगणनाको अन्तिम नतिजालाई अगाडि बढाउँदै अनुमोदन गरेको थियो। तथापि, यसले पाकिस्तानले दस वर्षको समयसीमा अघि अर्को जनगणना गर्ने र त्यो जनगणनाको नतिजा सन् २०२३ को आम निर्वाचनमा निर्वाचन क्षेत्रहरूको सीमाङ्कनको लागि प्रयोग गर्नुपर्ने सर्त राखेको थियो।

मूल रूपमा, जनगणना १५ अक्टोबरदेखि १५ नोभेम्बरसम्म हुने योजना सारिएको थियो जसका कारण जनगणनामा ढिलाइ हुन गएको थियो। यसरी जनगणना डिसेम्बरको अन्तिम हप्तामा धकेलिएको थियो, जबकि जनगणनाको नतिजा मार्च २०२३ सम्ममा पाकिस्तानको निर्वाचन आयोगमा पेश गरिने बताइएको थियो। त्यसपछि, नोभेम्बरको सुरुमा तीन महिनाको लागि थप स्थगित गरिएको थियो, किनकि क्षेत्र कार्य १ फेब्रुअरी २०२३ मा सुरु हुने र ४ मार्च २०२३ मा समाप्त हुने तय गरिएको थियो। यो ढिलाइ धेरै हदसम्म त्यस वर्ष देशलाई तहसनहस पारेको विनाशकारी बाढीको कारणले भएको थियो। 

जनगणनाको प्रारम्भिक चरण २० जुलाई २०२२ मा देशभरका ८३ तहसीलका ४२९ जनगणना खण्डहरूमा सफलतापूर्वक सुरु भएको थियो। राष्ट्रिय डाटाबेस तथा दर्ता प्राधिकरणले शुद्धता, जवाफदेहिता र पारदर्शिता सुनिश्चित गर्न आफ्नो प्रविधि प्रयोग गरेको थियो र पछि जनगणनाको लागि प्रयोग गरिने सफ्टवेयरको उद्घाटन पनि गरेको थियो। प्रारम्भिक  जनगणना अगस्ट ३ मा सम्पन्न भएको थियो, र राष्ट्रिय डाटाबेस तथा दर्ता प्राधिकरणलाई सङ्घीय योजना तथा विकास मन्त्रीलाई प्रस्तुत गर्न विस्तृत सारांश तयार गर्न निर्देशन दिइएको थियो।

 नतिजा 
५ अगस्ट २०२३ मा, साझा हित परिषद्ले "सर्वसम्मतिले" सन् २०२३ को डिजिटल जनगणनाको नतिजालाई अनुमोदन गरेको थियो। जनगणनाको नतिजा अनुसार पाकिस्तानको जनसङ्ख्या २.५५% को वार्षिक वृद्धि दरसँगै २४.१४९ करोड पुगेको थियो। पाकिस्तानको कुल जनसङ्ख्यामा ग्रामीण जनसङ्ख्या ६१.१८ प्रतिशत रहेको छAnnouncement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 'The Digital Census' भने सहरी जनसङ्ख्या ३८.८२ प्रतिशत रहेको छ। केही संवेदनशील क्षेत्रहरू र केही सामूहिक आवासहरूका लागि, जसमा जम्मा १,०४१,३४२ मानिस पर्दछन्, केवल जनसङ्ख्या, लि‍ङ्ग र सहरी/ग्रामीण जनसङ्ख्या मात्रै निर्धारण गर्न सकिन्छ, जसका कारण अन्य तालिकाहरूको लागि गन्ती गरिएको जनसङ्ख्या २४०,४५८,०८९ हुनेछ।

प्रसासनिक एकाइजनसङ्ख्या (सन् २०१७)जनसङ्ख्या (सन् २०२३)वार्षिक वृद्धिखैबर पख्तुनख्वा३,५५,०१,९६४४,०८,५६,०९७ २.३८%पञ्जाब१०,९९,८९,६५५१२,७६,८८,९२२ २.५३%सिन्ध४,७८,५४,५१०५,५६,९६,१४७ २.५७%बलुचिस्तान१,२३,३५,१२९१,४८,९४,४०२ ३.२०%इस्लामाबाद राजधानी क्षेत्र२०,०३,३६८२३,६३,९६३ २.८०%आजाद कश्मीर४०,४५,३६७गिलगित बल्तिस्तान१४,९२,९२४चार प्रदेश र इस्लामाबाद राजधानी क्षेत्र२०,७६,८४,६२६२४,१४,९९,४३१ २.५५%जम्मा२१,३२,२२,९१७

 धार्मिक जनसाङ्ख्यिकी 

+ पाकिस्तानमा धार्मिक समूहहरू (सन् २०२३)धार्मिकसमूहपाकिस्तानपञ्जाबसिन्धखैबर पख्तुनख्वाबलुचिस्तानइस्लामाबाद राजधानी क्षेत्रआजाद कश्मीरगितगितबल्तिस्तानजम्माजनसङ्ख्याप्रतिशत इस्लाम 15px २३१,६८६,७०९ ९६% १२४,४६२,८९७ ९८% ५०,१२६,४२८ ९०% ४०,४८६,१५३ १००% १४,४२९,५६८ ९९% २,१८१,६६३ ९६%     हिन्दु 15px ५,२१७,२१६ २% २४९,७१६ ०% ४,९०१,४०७ ९% ६,१०२ ०% ५९,१०७ ०% ८८४ ०%     इसाई 15px ३,३००,७८८ १% २,४५८,९२४ २% ५४६,९६८ १% १३४,८८४ ०% ६२,७३१ ०% ९७,२८१ ४%     अहमदिया 15px १६२,६८४ ०% १४०,५१२ ०% १८,२६६ ०% ९५१ ०% ५५७ ०% २,३९८ ०%     सिख 15px १५,९९८ ०% ५,६४९ ०% ५,१८२ ०% ४,०५० ०% १,०५७ ०% ६० ०%     पारसी 15px  २,३४८ ०% ३५८ ०% १,७६३ ०% ३६ ०% १८१ ०% १० ०%     अन्य<br/ >(कलश, बहाई, बौद्ध, यहूदी समावेश) ७२,३४६ ०% १५,२४९ ०% ३८,३९५ ०% ८,९४४ ०% ८,८१० ०% ९४८ ०%     कुल प्रतिक्रियाहरू २४०,४५८,०८९ १००% १२७,३३३,३०५ १००% ५५,६३८,४०९ १००% ४०,६४१,१२० ९९% १४,५६२,०११ ९८% २,२८३,२४४ ९७%     कुल जनसङ्ख्या २४१,४९९,४३१ १००% १२७,६८८,९२२ १००% ५५,६९६,१४७ १००% ४०,८५६,०९७ १००% १४,८९४,४०२ १००% २,३६३,८६३ १००%    

 भाषिक जनसाङ्ख्यिकी 

अघिल्लो जनगणनाको तुलनामा, उर्दु भाषीहरूको जनसङ्ख्या सबैभन्दा बढी थियो जुन बढेर लगभग ९.३% पुगेको थियो। बलुची भाषा ३% बाट थोरै बढेर ३.४% पुगेको थियो। यद्यपि, पञ्जाबी भाषी जनसङ्ख्या ३७% मा झरेको थियो। सिन्धी, पश्तो र सराइकी भाषी जनसङ्ख्या तुलनात्मक रूपमा स्थिर रहेको थियो। उत्तरदाताहरूको मातृभाषाको लागि सोधिएको प्रश्नमा सिना, बालती, कलाशा, कोहिस्तानी र मेवाती सहितका भाषाहरूको सङ्ख्यामा पनि वृद्धि भएको देखिएको थियो। पाकिस्तान तथ्याङ्क ब्युरोले १९ जुलाई २०२४ मा गिलगित बाल्तिस्तान र आजाद कश्मीरको डेटा बाहेक सन् २०२३ को जनगणनाको भाषा परिणामहरू जारी गरेको थियो, त्यसैले सिना र बालती जस्ता भाषीहरूको जनसङ्ख्या सटीक नहुन सक्छ।

 टिप्पणीहरू 

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

सन् २०२३
श्रेणी:पाकिस्तानको जनसाङ्ख्यिकी