पाकिस्तानको जनसाङ्ख्यिकी

सन् २०२३ पाकिस्तानी जनगणनाको अन्तिम नतिजा अनुसार पाकिस्तानको जनसङ्ख्या २४,१४,९९,४३१ थियो। यो तथ्याङ्कमा देशका चार प्रदेशहरू जस्तै पञ्जाब, सिन्ध, खैबर पख्तुनख्वा, बलुचिस्तान र इस्लामाबाद राजधानी क्षेत्र समावेश छन्। आजाद कश्मीर र गिलगित बल्तिस्तानको जनगणना तथ्याङ्क पाकिस्तानको साझा हित परिषद्ले अझै अनुमोदन गरेको छैन। पाकिस्तान विश्वको पाँचौँ सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको देश हो।

सन् १९५१ देखि २०२३ सम्म, पाकिस्तानको जनसङ्ख्या सात गुणाले बढेर ३.३७ करोडबाट २४.१५ करोड पुगेको छ। उच्च जन्मदर र कम मृत्युदरले समर्थन गरेको वृद्धि दरका कारण देशको जनसङ्ख्या अपेक्षाकृत उच्च छ, यद्यपि घट्दो छ। सन् १९९८ देखि २०१७ सम्म, औसत वार्षिक जनसङ्ख्या वृद्धि दर +२.४०% थियो।

नाटकीय सामाजिक परिवर्तनहरूले सहरीकरण र दुई विशाल सहरहरूको उदय निम्त्याएको छ जसमा कराँची र लाहोर पर्दछन्। पाकिस्तानको सहरीकरण दर २८.२% बाट बढेर ३६.४% पुगेपछि देशको सहरी जनसङ्ख्या सन् १९८१ देखि २०१७ सम्म तीन गुणा बढी (२.३८ करोडबाट ७.५७ करोड) बढेको थियो। यसका बाबजुद पनि, देशको सहरीकरण दर विश्वकै सबैभन्दा कम मध्ये एक रहेको छ, र सन् २०१७ मा, १३ करोडभन्दा बढी पाकिस्तानीहरू (जनसङ्ख्याको लगभग ६५%) ग्रामीण क्षेत्रमा बसोबास गर्दछन्।

देशमा जन्म दर उच्च रहेको छ। सन् २०१७ को जनगणनाले देशको ४०.३% जनसङ्ख्या १५ वर्ष मुनिको रहेको जनाएको थियो, जबकि केवल ३.७% पाकिस्तानीहरू ६५ वर्ष वा सोभन्दा बढी उमेरका थिए। देशको औसत उमेर १९ वर्ष थियो, जबकि यसको लिङ्ग अनुपात प्रति १०० महिलामा १०५ पुरुष रहेको जनाएको थियो।

प्राचीन सिन्धु घाटीको सभ्यतादेखि आधुनिक युगसम्मको पाकिस्तानको जनसाङ्ख्यिकीय इतिहासमा युरेसिया र नजिकैको मध्य पूर्वबाट पाकिस्तानको आधुनिक क्षेत्रमा धेरै संस्कृति र जातीय समूहहरूको आगमन र बसोबास समावेश छ। यस कारणले गर्दा, पाकिस्तानमा बहुसांस्कृतिक, बहुभाषिक र बहुजातीय समाज छ। संयुक्त राष्ट्र शरणार्थी उच्च आयोगद्वारा सन् २०२१ को मध्यमा १४ लाख सहित पाकिस्तानमा विश्वको चौथो ठुलो शरणार्थी जनसङ्ख्या रहेको मानिन्छ।

 जनसङ्ख्या 

सन् २०१७ को जनगणनाले पाकिस्तानका चार प्रदेश र इस्लामाबाद राजधानी क्षेत्रमा बसोबास गर्ने २०,७६,८४,६२६ जनसङ्ख्या रेकर्ड गरेको थियो। जनगणनाले आजाद कश्मीरको जनसङ्ख्या ४०,४५,३६७ र गिलगित बल्तिस्तान जनसङ्ख्या १४,९२,९२४ रहेको जनाएको थियो। यसको अर्थ सन् २०१७ मा पाकिस्तानको कुल जनसङ्ख्या २१,३२,२२,९१७ थियो।

तलका ग्राफहरूमा भएका तथ्याङ्कहरू संयुक्त राष्ट्र सङ्घले जुलाई २०२२ मा सिर्जना गरेको थियो, र निम्न खण्डमा थप विवरणमा समेटिएको छ। यो तथ्याङ्कमा आजाद कश्मीर र गिलगित बल्तिस्तान समावेश छन्। वर्षौँदेखि, २३ करोडभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको देश आर्थिक स्थिरता प्राप्त गर्न सङ्घर्ष गरिरहेको छ।

 संयुक्त राष्ट्र सङ्घको अनुमान 
जुलाई २०२२ मा, संयुक्त राष्ट्र सङ्घले आफ्नो सन् २०२२ विश्व जनसङ्ख्या अनुमानहरू प्रकाशित गरेको थियो, जुन दुई-वार्षिक रूपमा अद्यावधिक हुने डाटाबेस हो जहाँ प्रमुख जनसाङ्ख्यिकीय सूचकहरू अनुमानित र देश स्तरसम्म विश्वव्यापी रूपमा प्रक्षेपित गरिन्छ। सङ्घले सन् १९५० देखि २०२१ सम्म प्रत्येक वर्षको लागि पाकिस्तानको जनसङ्ख्याको अनुमान तयार पार्नुका साथै भविष्यका दशकहरूको लागि प्रक्षेपणहरू पनि तयार पारेको थियो। यस तथ्याङ्कमा आजाद कश्मीर र गिलगित बल्तिस्तान समावेश छन्।

प्रक्षेपणहरू हल्का पहेँलो रङ्गमा हाइलाइट गरिएका छन्, र भविष्यका तथ्याङ्कहरू मध्यम प्रजनन भिन्नताबाट लिइएका छन्।

+वर्ष (सन्)% जनसङ्ख्या० देखि १४ वर्ष उमेरका% जनसङ्ख्या१५ देखि ६४ वर्ष उमेरका% जनसङ्ख्या६५ वर्ष वा सोभन्दा बढी उमेरका१९५०
 ३७,६९६,२६४४०.५%५४.०%५.५%१९५५
 ४०.३%५५.३%४.४%१९६०
 ४५,९५४,२२६४०.६%५५.६%३.७%१९६५
 ५१,८४१,६२६४२.३%५४.४%३.४%१९७०
 ५९,२९०,८७२४३.७%५३.०%३.३%१९७५
 ६८,१२६,९९९४३.९%५२.८%३.४%१९८०
 ८०,६२४,०५७४३.०%५३.५%३.४%१९८५
 ९७,१२१,५५२४३.०%५३.५%३.५%१९९०
 ११५,४१४,०६९४३.७%५२.८%३.५%१९९५
 १३३,११७,४७६४४.४%५२.१%३.५%२०००
 १५४,३६९,९२४४२.९%५३.६%३.५%२००५
 १७४,३७२,०९८४१.१%५५.४%३.५%२०१०
 १९४,४५४,४९८३९.२%५७.०%३.७%२०१५
 २१०,९६९,२९८३८.४%५७.७%३.९%२०२०
 २२७,१९६,७४१३७.३%५८.६%४.२%२०२५
 २४९,९४८,८८५३५.३%६०.२%४.५%२०३०
 २७४,०२९,८३६३३.२%६१.९%४.९%२०३५
 २९८,४३२,७८०३१.७%६३.१%५.२%२०४०
 ३२२,५९५,७६७२९.५%६४.८%५.७%२०४५
 ३४५,८१८,९४५२८.१%६५.८%६.२%२०५०
 ३६७,८०८,४६८२६.६%६६.५%६.९%

 जनसङ्ख्याको संरचना 

तलको तालिकाले सन् २०२३ पाकिस्तानी जनगणनाको तथ्याङ्क प्रयोग गरेर पाँच वर्षको उमेर समूह र लिङ्ग अनुसार पाकिस्तानको जनसङ्ख्या संरचना देखाउँदछ। देशको जनसङ्ख्या संरचना अपेक्षाकृत युवा छ, जसको औसत उमेर १९ वर्ष छ। कम मृत्युदर र घट्दो जन्मदरको साथ, देश यसको जनसाङ्ख्यिकीय सङ्क्रमणको तेस्रो चरणमा छ। सन् २०१७ मा, पाकिस्तानको लिङ्ग अनुपात प्रति १०० महिलामा १०५ पुरुष थियो, जुन समग्र दक्षिण एसिया भन्दा धेरै सन्तुलित हो।

तलको तथ्याङ्कमा आजाद कश्मीर वा गिलगित बल्तिस्तान समावेश छैन, जसले पाकिस्तानका चार प्रदेशहरू र इस्लामाबादबाट अलग रूपमा आफ्नो जनगणना तथ्याङ्क प्रसारित गर्दछ।

+उमेर समूहपुरुषमहिलाजम्माप्रतिशतजम्मा
 १२३,८२४,६८१
 ११६,६१३,०७७
 २४०,४५८,०८९
 १०६.१२
 १००.०%० – ४
 १८,७४४,९८९
 १७,७२६,४३२
 ३६,४७१,४२१
 १०५.१
 १४.०%५ – ९
 १६,५६६,८५२
 १५,७०५,२८४
 ३२,२७२,१३६
 १०८.८
 १४.५%१० – १४
 १४,९७१,९१४
 १३,८१७,१३७
 २८,७९०,१८२
 १११.८
 ११.८%१५ – १९
 १२,५८१,७५३
 ११,५६९,८९३
 २४,१५४,११८
 १०८.०
 १०.३%२० – २४
 १०,३२३,७५५
 १०,१४१,८६४
 २०,४६८,७१३
 १००.०
 ८.९%२५ – २९
 ८,९४६,७७०
 ९,०१६,९६२
 १७,९६७,१६१
 ९८.८
 ७.९%३० – ३४
 ७,७३०,९५३
 ८,०२६,००४
 १५,७५९,६७०
 ९६.४
 ६.८%३५ – ३९
 ७,३१३,९६७
 ७,०४७,७२७
 १४,३६४,२७८
 १०२.२
 ५.८%४० – ४४
 ६,४७१,८२०
 ६,०६३,२४२
 १२,५३६,७५८
 १०१.५
 ४.६%४५ – ४९
 ५,०९५,१७५
 ४,६२४,८३९
 ९,७२१,११०
 १०४.९
 ३.८%५० – ५४
 ४,२१९,२३४
 ३,८२७,००३
 ८,०४७,११३
 ११०.४
 ३.३%५५ – ५९
 ३,४५५,४५५
 २,९३३,०२६
 ६,३८८,९९५
 ११३.८
 २.४%६० – ६४
 २,२४७,३४१
 २,०६३,६९५
 ४,३११,८६१
 १०८.९
 २.१%६५ – ६९
 १,५५७,७३३
 १,३९३,७१८
 २,९५२,०१३
 १११.८
 १.४%७० – ७४
 १,१३१,९१६
 १,००१,८०५
 २,१३४,२२०
 ११३.०
 १.०%७५ वा सो भन्दा बढी
 १,३३८,२५१
 १,२८७,६२१
 २,६२६,५२३
 १०३.९
 १.२६%उमेर समूहपुरुषमहिलाजम्माप्रतिशत० – १४
 ४३,५३३,७२०
 ४०,१८२,७७६
 ८३ ७१६ ४९६
 १०८.३
 ४०.३%१५ – ६४
 ५८,७७८,३७४
 ५७,४७८,७१२
 ११६,२५७,०८६
 १०२.३
 ५६.०%६५+
 ४,०२७,९००
 ३,६८३,१४४
 ७,७११,०४४
 १०९.४
 ३.७%

 प्रदेश अनुसार 
तलको तालिकाले पाकिस्तानका प्रदेशहरू र क्षेत्रहरूलाई तिनीहरूको ऐतिहासिक जनसङ्ख्याको आधारमा देखाउँदछ। पाकिस्तानका प्रत्येक प्रशासनिक एकाइहरूमा हाल बढ्दो जनसङ्ख्या भए तापनि, प्रजनन दर, मृत्युदर, साथै घरेलु र अन्तर्राष्ट्रिय बसाइँसराइको फरक स्तरका कारण देशभरि वृद्धिको गति असमान छ। प्रदेशहरूको आधुनिक सिमानामा सम्बन्धित जनसङ्ख्या देखाइएको छ।

+प्रदेश वा क्षेत्रहरूसन् १९५१सन् १९६१सन् १९७१सन् १९८१सन् १९९८सन् २०१७सन् २०२३ २०,५४०,७६२
 २५,४६३,९७४
 ३७,६०७,४२३
 ४७,२९२,४४१
 ७३,६९१,२९०
 १०९,९८९,६५५१२७,६८८,९२२ ६,०४७,७४८
 ८,३६७,०६५
 १४,१५५,९०९
 १९,०२८,६६६
 ३०,४३९,८९३
 ४७,८५४,५१०५५,६९६,१४७ ५,८८८,५५०
 ७,५७८,१८६
 १०,८७९,७८१
 १३,२५९,८७५
 २०,९१९,९७६
 ३५,५०१,९६४४०,८५६,०९७ १,१६७,१६७
 १,३५३,४८४
 २,४२८,६७८
 ४,३३२,३७६
 ६,५६५,८८५
 १२,३३५,१२९१४,८९४,४०२ —
 ११७,६६९
 २३७,५४९
 ३४०,२८६
 ८०५,२३५
 २,००३,३६८२,३६३,८६३चार प्रदेश र इस्लामाबाद राजधानी क्षेत्र
 ३३,७४०,१६७
 ४२,८८०,३७८
 ६५,३०९,३४०
 ८४,२५३,६४४
 १३२,३५२,२७९
 २०७,६८४,६२६२४१,४९९,४३१ ८८६,०००
 १,०६५,०००
 १,५७३,०००
 १,९८३,४६५
 २,९७२,५०१
 ४,०४५,३६७ —
 —
 —
 —
 ८८४,०००
 १,४९२,९२४जम्मा पाकिस्तान
 —
 —
 —
 —
 १३६,२०८,७८०
 २१३,२२२,९१७

 सहरीकरण 
निम्न तालिकाले पाकिस्तान कसरी सहरीकरण भएको छ भनेर देखाउँदछ। जनसङ्ख्या वृद्धिको सन्दर्भमा सत्य जस्तै, सहरीकरण एक असमान र गैर-रेखीय प्रक्रिया हो। सन् २०२३ सम्म ५४% को सहरीकरण दरको साथ, सिन्ध पञ्जाब पछि देशको सबैभन्दा सहरीकरण गरिएको प्रदेश हो। यो ठुलो मात्रामा कराँचीको वृद्धिले प्रेरित छ, जसले आर्थिक रूपमा प्रदेशमा प्रभुत्व जमाउँछ र बाँकी प्रदेशबाट आप्रवासीहरूलाई आकर्षित गर्दछ। अर्कोतर्फ, उत्तरपश्चिमी प्रदेश खैबर पख्तुनख्वा र गिलगित बल्तिस्तानको क्षेत्र दुवैमा धेरै कम सहरीकरण दरहरू छन्।
+प्रदेश वा क्षेत्रसन् १९५१सन् १९६१सन् १९७१सन् १९८१सन् १९९८सन् २०१७सन् २०२३ १७.३%
 २१.५%
 २४.४%
 २७.६%
 ३१.३%
 ३६.९%४०.७% २९.२%
 ३७.९%
 ४०.४%
 ४३.३%
 ४८.८%
 ५१.९%५४.०% ८.६%
 १०.३%
 ११.१%
 १२.६%
 १४.३%
 १६.५%१५.०% १२.४%
 १६.९%
 १६.५%
 १५.६%
 २३.९%
 २७.६%३०.१% ०.०%
 ०.०%
 ३२.३%
 ६०.१%
 ६५.७%
 ५०.४%४६.९%चार प्रदेश र इस्लामाबाद राजधानी क्षेत्र
 १७.७%
 २२.५%
 २५.४%
 २८.३%
 ३२.५%
 ३६.४%३८.९% —
 —
 —
 ८.१%
 १२.५%
 १७.४% —
 —
 —
 —
 १६.८%
 १६.५%

 ठुला सहरहरू 
सहरीकरण बढ्दै जाँदा र देशको ठूलो जनसङ्ख्याको कारणले गर्दा, पाकिस्तानमा हाल धेरै ठुला सहरी केन्द्रहरू छन् जसले वाणिज्य र संस्कृतिको केन्द्रको रूपमा काम गर्छन्। राष्ट्रमा कराँची र लाहोर गरि दुई विशाल सहरहरू छन् जसमा क्रमशः १ करोड ८९ लाख र १ करोड ३० लाख जनसङ्ख्या छन् (सन् २०२३ सम्म)। सो सहरहरू विश्वका ठुला महानगरहरू मध्ये एक हुन्। देशमा १० लाखभन्दा बढी बासिन्दाहरू भएका आठ थप सहरहरू पनि छन्फै जसमा फैसलाबाद, रावलपिन्डी, गुजरानवाला, मुल्तान, हैदराबाद, पेशावर, क्वेटा र इस्लामाबाद पर्दछन्। जम्मा गरि ति सहरहरूमा १ करोड ९० लाख मानिसहरू बसोबास गर्दछन्।

सन् २०२३ को जनगणना अनुसार ५,००,००० भन्दा बढी जनसङ्ख्या भएका पाकिस्तानका सहरहरू देखाउने सूची तल पाउन सकिन्छ, जसले सहरहरूको हालको जनसङ्ख्या मात्र नभई, तिनीहरूको वृद्धि दर र स्थानहरू पनि देखाउँदछ। पूर्ण सूची जनसङ्ख्या अनुसार पाकिस्तानका सहरहरूको सूचीमा पाउन सकिन्छ।

+सहरको नामप्रदेश वा क्षेत्रसन् २०२३ को जनसङ्ख्याऔसत वार्षिक वृद्धि दर (सन् २०१७-२०२३)सन् २०१७ को जनसङ्ख्याऔसत वार्षिक वृद्धि दर (सन् १९९८-२०१७)सन् १९९८ को जनसङ्ख्या कराँची
 १८,८६८,०२१४.०५%१४,८८४,४०२
  २.४८%९,३३९,०२३ लाहोर
 १३,००४,१३५२.६५%११,११९,९८५
  ४.०६%५,२०९,०८८ फैसलाबाद
 ३,६९१,९९९२.३७%३,२१०,१५८
  २.४९%२,००८,८६१ रावलपिन्डी
 ३,३५७,६१२८.१८%२,०९७,८२४
  २.११%१,४०९,७६८ गुजरानवाला
 २,६६८,०४७३.५५%२,०२८,४२१
  ३.११%१,१३२,५०९ मुल्तान
  २,२१५,३८१२.८५%१,८७२,६४१
  २.३८%१,१९७,३८४ हैदराबाद
  १,९२१,२७५१.५३%१,७३३,६२२
  २.१०%१,१६६,८९४ पेसावर
  १,९०५,९७५-०.५५%१,९६९,८२३
  ३.७२%९८२,८१६ क्वेटा
  १,५६५,५४६७.७९%९९९,३८५
  ३.०४%५६५,१३७ इस्लामाबाद
  १,१०८,८७२१.५९%१,००९,००३
  ३.४५%५२९,१८० सरगोधा
  ९७५,८८६६.८१%६५८,२०८
  १.९२%४५८,४४० सियालकोट
  ९११,८१७५.६४%६५६,७३०
  २.३६%४२१,५०२ बहावलपुर
  ९०३,७९५२.८८%७६२,७७४
  ३.३४%४०८,३९५ झाङ
  ६०६,५३३६.५८%४१४,३०९
  १.८३%२९३,३६६ शेखुपुरा
  ५९१,४२४३.८०%४७२,२६९
  २.७९%२८०,२६३ गुजरात
  ५७४,२४०६.६५%३९०,७५८
  २.३४%२५१,७९२ सख्खर
  ५६३,८५१२.०२%५००,४०१
  २.१२%३३५,५५१ लडकना
  ५५१,७१६२.०७%४८८,००६
  ३.१५%२७०,२८३ साहिवाल
 ५३८,३४४५,५९%३८८,७९५ओकडा५३३,६९३६.९०%३५८,१४६ रहिम यार खान
  ५१९,२६१३.५७%४२०,९६३
  ३.१४%२३३,५३७ कसुर५१०,८७५६.११%३५८,२९६

विश्वभरका पाकिस्तानीहरू

  ४०,००,०००</tr>  १६,००,००० </tr>  १२,००,०००</tr>  ६,८७,९४२</tr>  २,१५,०००</tr>  १,९०,०००</tr>  १,८०,००० </tr>  ३,८५,०००</tr>   ६१,९१३</tr>  १,७९,६६८</tr>  ५२,५००</tr>  ५०,०००</tr>  ३९,२५७</tr>  २१,०००</tr>  १०,०००</tr>  ९,५०१</tr>  २२,११८</tr>
 टिप्पणीहरू 

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

 बाह्य कडीहरू 
 पाकिस्तान तथ्याङ्क विभाग
 इन्फोपाक – सूचना तथा प्रसारण मन्त्रालय
 जनसङ्ख्या सन्दर्भ विभाग
 स्टाट्सपाक – मातृभाषा अनुसार जनसङ्ख्या
 जनगणना: अन्तर्राष्ट्रिय डाटा बेस