माधवी

माधवी (जसलाई दृषद्वती पनि भनिन्छ) हिन्दु धर्मग्रन्थ महाभारतमा उल्लिखित एक पात्र हुन् जसला राजकुमारी र महिला तपस्वीको रूपमा वर्णन गरिएको छ। उनी राजा ययातिकी छोरी हुन्।
माधवीको मुख्य भूमिका ऋषि विश्वामित्रका शिष्य गालवको कथामा आउँछ। गालवले आफ्ना गुरुलाई गुरु-दक्षिणा स्वरूप आठ सय श्यामकर्ण घोडाहरू चढाउनुपर्ने थियो। सो पूरा गर्न गालवले राजा ययातिसँग मद्दत माग्छन् तर ययातिसँग त्यति धेरै घोडाहरू नभएकाले उनले बदलामा आफ्नी छोरी माधवीलाई गालवको जिम्मा लगाइदिन्छन्। सन्तान जन्मिएपछि पुनः कौमार्य प्राप्त गर्न सक्ने र राजाहरू बन्ने छोराहरूलाई जन्म दिने भाग्य बोकेकी माधवीलाई यही नै एक अनुपम वरदान थियो।
अयोध्याका हर्यश्व, काशीका दिवोदास र भोजका उशीनरसँग गरि माधवीले घोडाहरूको व्यवस्था गर्नका लागि पालैपालो तीनजना राजाहरूसँग निश्चित समयका लागि विवाह गर्छन्।

यी प्रत्येक सम्बन्धबाट एक-एक छोराको जन्म हुन्छ जो पछि गएर प्रभावशाली शासक बन्छन्। अन्ततः, गालवले उनलाई विश्वामित्र समक्ष अर्पण गर्छन्। त्यहाँबाट उनले अष्टकलाई जन्म दिएर आफ्ना पिताकहाँ फर्किन्छिन्। ययातिले उनलाई स्वयम्वर मार्फत विवाह गरेर रानी बन्न सुझाव दिएतापनि माधवीले त्यसको सट्टा वनमा गएर तपस्वी जीवन बिताउने निर्णय गर्छिन्। उनले ब्रह्मचर्य धारण गरी कठोर तपस्या गर्न थाल्छिन् जसका कारण उनलाई मृगचारिणी ('मृग जस्तै बस्ने स्त्री') भनेर चिनिन थालिन्छ। ययाति स्वर्गबाट पतित भएपछि माधवीले आफ्नो तपस्याबाट आर्जन गरेको आधा पुण्य फल आफ्ना पितालाई दिन्छिन् जसले गर्दा ययातिले पुनः स्वर्ग प्राप्त गर्न सक्छन्। माधवीको कथालाई प्राचीन भारतीय समाजमा महिलाको स्थिति, विवाह, कर्तव्य र अधिकारको सन्दर्भमा विश्लेषण गरिन्छ। उनको कथाले व्यक्तिगत त्याग र व्यापक सामाजिक दायित्वको अन्तरसम्बन्धलाई पनि उजागर गर्दछ, जुन हिन्दु साहित्यको एक पुनरावर्ती विषय हो।

 किंवदन्ती 

राजकुमारी माधवीको वृत्तान्त महाभारत को उद्योग पर्व अन्तर्गतको 'गालवचरित' (पुस्तक ५, अध्याय १०४–१२१) मा पाइन्छ। यो कथा कृष्णले दुर्योधनको सभामा शान्तिको प्रस्ताव लिएर गएको बेला सुनाइएको हुन्छ जहाँ कृष्णले दुर्योधनलाई पाण्डवहरूसँग राज्य बाँड्न आग्रह गर्दै सम्झौताको बाटो रोज्न प्रेरित गरिरहेका हुन्छन्। अत्यधिक गर्व (ययाति) र हठ (गालव) का कारण उत्पन्न हुने सङ्कटलाई चित्रण गर्नका लागि ऋषि नारदले माधवीको यो कथा सुनाएका हुन्।

यो कथा ऋषि विश्वामित्रको एउटा दैवी परीक्षाबाट सुरु हुन्छ जसलाई धर्मराज (यम)द्वारा ऋषि वशिष्ठको भेष धारण गरी रचिएको हो। धर्म विश्वामित्रको आश्रममा पुगेर भोजनको माग गर्छन्। विश्वामित्रले आफ्ना पाहुनाका लागि ठूलो परिश्रमका साथ विशेष खीर तयार पार्छन् तर धर्मले आफूले अन्यत्रै खाइसकेको बताउँदै विश्वामित्रलाई आफ्नो प्रतीक्षा गर्न भन्छन्। विश्वामित्रले असाधारण धैर्य र भक्ति प्रदर्शन गर्दै, केही नखाइकनै शिरमा चरुको भाँडो बोकी सय वर्षसम्म उभिइरहन्छन्। विश्वामित्रको यो अटूट आज्ञापालनबाट प्रसन्न भएर धर्मले उनलाई ब्राह्मण घोषित गर्दै भन्छन्, "हे विप्रर्षि, म प्रसन्न छु!"।

आफ्नो यस रूपान्तरणबाट हर्षित भएका विश्वामित्रले वर्षौँदेखि निष्ठापूर्वक सेवा गर्ने आफ्ना समर्पित शिष्य गालवलाई विदा हुन अनुमति दिन्छन्। तर गालवले परम्परागत कर्तव्य अनुसार गुरु-दक्षिणा चढाएर मात्र जाने अडान लिन्छन्। गालवको जिद्दीबाट केही चिढिएका विश्वामित्रले "एउटा कान कालो भएको आठ सय सेता घोडाहरू"को गुरु दक्षिणा माग गर्छन्।

आफूले सोचेको भन्दा पनि ठूलो काम आइलागेकाले गालवले आत्महत्या गर्ने सोच बनाउँछन् तर भगवान् विष्णुका वाहन गरुडको अचानक आगमनले उनलाई बचाउँछ। गरुड सहयोगको प्रस्ताव गर्छन् र दुवै मिलेर घोडाहरू जम्मा गर्ने यात्रामा निस्कन्छन्। उनीहरूले पहिले राजा ययातिसँग मद्दत माग्छन्। ययाति राजा भएतापनि उाको धन समयसँगै घट्दै गइरहेको हुन्छ। घोडाहरू उपलब्ध गराउन असमर्थ भएपछि ययातिले आफ्नी छोरी माधवीलाई गालवको जिम्मा लगाइदिन्छन्।

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू