देवयानी

देवयानी हिन्दू पौराणिक साहित्यकी एक महत्त्वपूर्ण पात्र हुन्। उनी असुरहरूका आचार्य शुक्राचार्य र उनकी श्रीमती जयन्ती (इन्द्रकी छोरी) की पुत्रीका रूपमा वर्णन गरिएको छ।Puranic Encyclopedia: a comprehensive dictionary with special reference to the epic and Puranic literature, Vettam Mani, Motilal Banarsidass, Delhi, 1975, p. 760.उनले राजा ययातिसँग विवाह गरी उनीहरूका दुई छोराहरू; यदु र तुर्वसुको जन्म भएको हो।

कचलाई बृहस्पतिका सुन्दर पुत्रको रूपमा वर्णन गरिएको छ। देवताहरूले कचलाई मृत व्यक्तिलाई पुनर्जीवित गराउन सक्ने मन्त्र 'मृतसञ्जीवनी विद्या' सिक्नका लागि शुक्राचार्यको आश्रममा पठाउँछन्। शुक्राचार्यले उनलाई आफ्नो शिष्यको रूपमा स्वीकार गर्छन् र कचले पनि गुरुको एक हजार वर्ष सेवा गर्ने कार्य स्वीकार गर्छन्। देवयानी कचप्रति आकर्षित हुन्छिन् र ती दुई एकअर्काका अभिन्न साथी बन्न पुग्छन्। यद्यपि, असुरहरू कचको मनसायप्रति सशङ्कित हुन्छन् र उनले जीवनदायिनी मन्त्रको रहस्य जान्न खोजेको सही अनुमान लगाउँछन्। असुरहरूले दुई फरक अवसरमा कचको हत्या गर्छन्: पहिलो पटक उनीहरूले जङ्गलको बीचमा कचको हत्या गरी ब्वाँसाहरूलाई खुवाउँछन् र दोस्रो पटक उनको शरीरलाई कुटेर लेदो बनाई समुद्रको पानीमा बगाइदिन्छन्। दुवैपटक आफ्नी छोरीको जिद्दी र आग्रह सुनेर शुक्राचार्यले सञ्जीवनी विद्याको प्रयोग गरी कचलाई पुनर्जीवित गरिदिन्छन्। तेस्रो प्रयासमा असुरहरूले कचको शरीर जलाइ निस्किएको खरानीलाई मदिरामा मिसाउँछन् र शुक्राचार्यलाई पिउन दिन्छन्। साँझ पर्न लाग्दा शुक्राचार्यले आफ्नो शिष्य अहिलेसम्म पनि नफर्किएका चिन्तित बन्छन् र उतिनैबेला उनले कच आफ्नै पेटभित्र रहेको कुरा थाहा पाउँछन्। धर्मसंकटमा परेपछि आचार्यले कचलाई पेटभित्रै 'मृतसञ्जीवनी' मन्त्र सिकाउँछन्। जब कच शुक्राचार्यको पेट चिरेर बाहिर निस्कन्छन् तब शुक्राचार्यको मृत्यु हुन्छ। कचले तुरुन्तै सोही मन्त्र जपेर आफ्ना आचार्यलाई पुनर्जीवित बनाउँछन्। आफ्नो उद्देश्य पूरा भएपछि कच शिक्षा पूरा नभएसम्म शुक्राचार्यकै संरक्षणमा रहन्छन्।

आफ्नो शिक्षा पूर्ण भएपछि कचले देवयानी र उनका पितासँग बिदा लिन्छन् र देवलोकतर्फको यात्रा सुरु गर्छन्। देवयानीले उनलाई लामो दूरीसम्म पछ्याउँछिन् र आफूसँग विवाह गर्न आग्रह गर्छिन्। कचले उनलाई शुक्राचार्यको भनाइ उद्धृत गर्दै जवाफ दिन्छन् र आचार्यको पेटबाट बाहिर निस्किएका हुनाले अब उनी शुक्राचार्यका पुत्र सरह बनिसकेका छन् जसकाकारण देवयानी उनकी बहिनी भएको जवाफ कचले देवयानीलाई दिन्छन्। आफ्नो प्रस्ताव अस्वीकृत भएपछि क्रोधित भएकी देवयानीले कचले सिकेको 'मृतसञ्जीवनी' विद्या आफैँले प्रयोग गर्न असमर्थ हुनेगरी श्राप दिन्छिन्। बदलामा कचले पनि उनलाई श्राप दिन्छन् र ऋषिपुत्रले उनीसँग विवाह गर्ने नपाउने बनाइदिन्छन्। यस घटनापछि उनीहरू आ-आफ्नो बाटो लाग्छन् र फेरि कहिल्यै भेट्दैनन्।

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू