नेपालमा ऊर्जा

अङ्गुठाकार|कालिगन्डकी ए जलविद्युत पावर स्टेसन, १४४ मेगावाट उत्पादन गर्ने दोस्रो ठुलो जलविद्युत परियोजना हो।

नेपाल चीन र भारत बिचमा अवस्थित भूमिद्वारा घेरिएको देश हो। यसको कुल क्षेत्रफल १४८,००६.६७ वर्ग किलोमिटर छ र २९.१६ मिलियनको जनसङ्ख्या छ।CBS, G. o. N., National Statistic Office. (2021). National Population and Housing Census 2021.  सन् २०२० मा $३३.६६  बिलियनको जीडीपी, दक्षिण एसिया लगभग १% र विश्वको जीडीपीको ०.०४% बराबर रहेको, यसको सानो अर्थव्यवस्था छ। आर्थिक वर्ष २०७७/७८ मा नेपालको कुल ऊर्जा खपत १४.४६४ मिलियन टन तेल बराबर थियो। विद्युत खपत ३.५७ टेरावाट घन्टा  थियो। ऊर्जा मिश्रण दाउरा काठ र कृषि अवशेष (′६८.७% ) जस्ता परम्परागत स्रोतहरू द्वारा प्रभुत्व छ, यो प्राथमिक ऊर्जा को अधिकांश (लगभग 80% ′ आवासीय क्षेत्र (तताउने, खाना पकाउने आदि को लागी) मा प्रयोग ठोस जैविक इन्धन को प्रतिनिधित्व गर्दछ।ऊर्जाको केही  हिस्सा पेट्रोलियम र कोइला (′२८.२ ] ′ जस्ता व्यावसायिक स्रोतहरू र नवीकरणीय स्रोतहरूबाट आउँछ।AEPC, A. E. P. C. (2021). Annual Report. लगभग २३% बिजुली आयात गरिन्छ, बाँकी लगभग पूर्ण रूपमा जलविद्युत आपूर्ति गरिन्छ। वर्षाका मौसममा भारत जलविद्युत निर्यात पनि गर्छ। 

नेपालसँग कुनै ज्ञात प्रमुख तेल, ग्याँस वा कोइला भण्डार छैन, र हिमालय यसको अवस्थितिले दुर्गम समुदायहरूमा पुग्न गाह्रो बनाउँछ।  

देशमा पर्याप्त जलविद्युत क्षमता छ ।  व्यावसायिक रूपमा व्यवहार्य सम्भावना ६६ जलविद्युत साइटहरूबाट ४४  गिगावाट अनुमान गरिएको छ।

सन् २०१० मा, विद्युतीकरण दर मात्र ५३% थियो (१२५ लाख मानिस बिना  बिजुली र ७६% खाना पकाउनका लागि काठमा निर्भर थिए । कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको प्रत्येक १००० डलरको लागी १ टन तेल बराबरको उर्जाको साथ , नेपाल सबै दक्षिण एसियाली देशहरू मध्ये सबैभन्दा गरिब ऊर्जा तीव्रता भएको देश हो। यसैले देशसँग धेरै ठूलो ऊर्जा दक्षता क्षमता छ ।

 विवरण 
अनुसूची ९.१: ऊर्जा खपतको विवरण स्रोतआर्थिक वर्षप्रथम आठ मिहना२०६९/७०२०७०/७१२०७१/७२२०७२/७३२०७३/७४२०७४/७५२०७५/७६२०७६/७७२०७७/७८ २०७८/७९२०७९/८० २०७९/८०२०८०/८१००० ToE००० ToE००० ToE००० ToE००० ToE००० ToE००० ToE००० ToE००० ToE००० ToE००० ToE००० ToE००० ToEपरम्परागत८०१७८९८३९१०४९२२८९३१९९४७३९६०१९६२५९९०१९९२९८१२२६६१९५५२५दाउरा७१५३८१५४८२६४८३७६८४५९८६०४८७२०८७६२९०२३८९०५७२७६५९३६५१३१कृषि अवशेष३५३४०३४०८४१४४१८४२५४३१४३६४४९७६२६१२५०८२५८गुइँठा५११४२६४३२४३८४४२४४४४५०४२७४२९२६२२३४१७४१३६व्यपारिकव्यपारिक१८५४१९५९२३३१२२४८३२५३३७१५४११५४४८८४७२०४८४२४२०१२३४५२६५३कोइला४१५३२०४६५५३६६६४७६२९७०१०४६१४३६११११८१२४२५५७९पेट्रोलियम  पदार्थ११८२१२६४१४६९१२७५२०८८२३८८२६३३२८९५२६५८२८३९२४६९१३२५१४७१विद्युत२५७३७५३९७४३७५०१५६५५१२५४७६२६८९२९१९५९५६०३नविकरणीय१६६२९१२९२२९२२९४२९६२९९३५२३०७३५९३९४३६३३९६कुल जम्मा१००३७११२३३११७२७११७६८१२८६६१३४८४१४०१५१४४६५१४९२८१५१३०१२७१६९३२७८५७४स्रोत: ऊर्जा,  जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालय, २०८०* प्रथम आठ महिनाकोToE: Tones of Oil  Equivalent 
केन्द्र|अङ्गुठाकार|761x761पिक्सेल|ऊर्जा खपतको विवरण (1000 Ton of Oil Equivalent)

 पेट्रोलियम 
पेट्रोलियम नेपालमा जलाउने काठपछि दोस्रो ठुलो ऊर्जा इन्धन हो र देशको प्राथमिक ऊर्जा खपतको ११% को लागी उर्जा स्रोत हो। सबै पेट्रोलियम पदार्थ भारतबाट आयात गरिन्छ।

हाल पेट्रोलियम पदार्थको आयात नेपाल आयल निगम र इन्डियन आयल कर्पोरेसनबिच विशेष रूपमा कारोबार गरिन्छ।  आयातको ७५% डिजेल, मटितेल, र पेट्रोल हो। ऊर्जाको उच्च मागका कारण पेट्रोलियम आयातमा निर्भरता बढिरहेको छ। पेट्रोलियम पदार्थको ६२% भन्दा बढी यातायात क्षेत्रमा प्रयोग गरिन्छ। यसबाहेक, पेट्रोलियम उत्पादनहरू घरहरूमा खाना पकाउने उद्देश्यका लागि महत्त्वपूर्ण ऊर्जाको रुपमा प्रयोग हुन्छ।

 बायोग्यास 
नेपालको कृषि प्रणाली धेरै मात्रामा गाईवस्तुमा निर्भर छ, कम्तिमा १२  लाख परिवारसँग गाईवस्तु र भैँसी छन्। प्राविधिक बायोग्यास सम्भावना उच्च छ र कम्तिमा १० लाख  घरायसी आकारका बायोग्यास प्लान्टहरू रहेको अनुमान गरिएको छ, जुनमध्य ५७% तराई मैदानहरूमा, ३७% पहाडमा र ६% हिमाली क्षेत्रमा छन् ।

वैकल्पिक ऊर्जा प्रवर्द्धन केन्द्र, नेपालका अनुसार जुलाई २०११ सम्ममा २,८०० भन्दा बढी गाँउ विकास समिति र सबै ७५ जिल्लामा बायोग्यास प्रवर्द्धन कार्यक्रमअन्तर्गत २ लाख ४१ हजार ९२०  बायोग्यास प्लान्ट स्थापना गरिएको थियो।

 नवीकरणीय ऊर्जा 
नेपालमा नवीकरणीय ऊर्जा जलविद्युत, सौर्य ऊर्जा, बायोमास, बायोग्यास र वायु उर्जाबाट आउँछ।

 सूर्य 
नेपालमा सौर्य ऊर्जा
नेपालमा अनुकूल सौर्य स्रोतहरू छन्। यहाँ प्रतिदिन प्रती बर्गमिटरमा औसत ३.६ देखि ६.२ किलोवाट सौर्य किरण प्राप्त हुन्छ। सूर्यको प्रकाशको अवधि प्रति वर्ष लगभग तीन सय दिन वा प्रति दिन ६.८ घण्टा हुन्छ, वार्षिक लगभग २१०० घण्टाको बराबर छ । । यसले नेपालका अधिकांश क्षेत्रहरूमा सौर्य ऊर्जा उत्पादनको राम्रो सम्भावनाको सङ्केत गर्दछ।Bhattarai, U., Maraseni, T., Apan, A., & Devkota, L. P. (2023). Rationalizing donations and subsidies: Energy ecosystem development for sustainable renewable energy transition in Nepal. Energy Policy, 177, 113570.  

नेपाल सरकारले तराईमा २० मेगावाट भण्डारण प्रणालीसहित २५० मेगावाटको ठूलो सौर्य परियोजना विकास गर्ने योजना बनाएको छ।NEA/GoN, N. E. A. (2023). Energy Synopsis Report 2023. 

 जलविद्युत 

नेपालमा जलविद्युत ऊर्जा सबैभन्दा ठूलो र प्रमुख नवीकरणीय ऊर्जा स्रोत हो।

 वायु उर्जा 
नेपालमा पवन ऊर्जा
 कर्णाली चिसापानी पवन ऊर्जा आयोजना

 कोइला 
यो पनि हेर्नुहोस्

नेपालमा नवीकरणीय ऊर्जा
 नेपाल विद्युत प्राधिकरण
 नेपालमा लघु जलविद्युत

सन्दर्भ सामग्रीहरू


श्रेणी:नेपालको अर्थतन्त्र