अजरबैजानी गलैँचा

अजरबैजानी गलैँचा () अजरबैजानको सांस्कृतिक पहिचानसँग गहन रूपले जोडिएको परम्परागत हातले बुनिने कलात्मक गलैँचा हो। यी गलैँचाहरू आकार, बनावट र डिजाइनमा अत्यन्त विविधतायुक्त हुन्छन्। यिनको बुनाइ प्रायः बाक्लो हुन्छ। प्रत्येक गलैँचामा अजरबैजानका क्षेत्रगत परम्पराहरू — जस्तै गन्जा, कराबाख, कबाला, शिरवन आदि — को विशिष्ट सौन्दर्य र मोटिफ झल्किन्छ।

ऐतिहासिक रूपमा, अजरबैजानी गलैँचाहरू केवल भुइँमा ओछ्याउन मात्र होइन, घरको भित्ता, सोफा, ओछ्यान, टेबल र अन्य घरेलु सामग्री सजाउन पनि प्रयोग गरिन्थ्यो। यी गलैँचामा प्राकृतिक रङ्ग, स्थानीय कच्चा पदार्थ र सुक्ष्म हस्तकौशलको संयोजन पाइन्छ, जसले तिनलाई दिगो र कलात्मक दुवै बनाउँछ।

गलैँचा बुनाइ अजरबैजानमा पुस्तौँदेखि चल्दै आएको पारिवारिक सीप हो। यो सीप प्रायः मौखिक शिक्षण र अभ्यास मार्फत हस्तान्तरण हुन्थ्यो। लामो समयसम्म गलैँचा बुनाइ मुख्यतः महिलाहरूको क्षेत्र मानिन्थ्यो। पहिले गाउँ–घरमा हरेक युवतीलाई गलैँचा बुन्न जान्नैपर्ने सामाजिक परम्परा थियो। उनीहरूले बुनेका गलैँचाहरू दाइजोको महत्त्वपूर्ण हिस्सा बन्थे। छोराको विवाहका बेला आमाले विवाहपछिको नयाँ घरका लागि विशेष ठूलो गलैँचा बुनी दिने चलन अहिले पनि अजरबैजानका कतिपय ठाउँमा यावतै छ।
भेडाको ऊन काट्ने काम वसन्त र शरद ऋतुमा पुरुषहरूले गर्थे जबकि रङ्गका लागि आवश्यक जडीबुटी सङ्कलन, धागो कात्ने र रङ्गाउने काम वसन्तदेखि शरद ऋतुसम्म महिलाहरूले नै सम्हाल्थे।

इन्टरनेशनल जर्नल अफ हेरिटेज स्टडिजमा प्रकाशित एक अध्ययनअनुसार, १९३० को दशकअघिसम्म अजरबैजानी गलैँचाले छुट्टै कला–शैलीको रूपमा विशिष्ट तरिकाले पहिचान बनाउन सकेको थिएन। तर त्यतिबेलासम्म राजधानी बाकु भने पूर्वीय गलैँचाको विश्वसनीय स्रोतको रूपमा पहिचान भइसकेको थियो।

अजरबैजानी गलैँचाको सांस्कृतिक महत्त्व र यसको जीवित हस्तकौशललाई मान्यता दिँदै, नोभेम्बर २०१० मा युनेस्कोले यसलाई मानवताको मौखिक र अमूर्त सम्पदाका उत्कृष्ट कृतिहरूमध्ये एकका रूपमा सूचीबद्ध गरेको छ।
 कलाकृतिहरू 

 संस्कृति र अर्थतन्त्र 

अजरबैजानमा घरको सजावटका लागि बिशेष प्रयोग हुने गलैँचा त्यहाँको पारिवारिक परम्पराको महत्वपूर्ण हिस्सा पनि हो। यो परम्परा अथवा प्रचलन एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा श्रुति एवं अभ्यासका माध्यमबाट हस्तान्तरण हुन्छ। यसरी यो गलैँचा अजरबैजानी नागरिकहरूको दैनिक जीवन र रहनसहनसँग जोडिएको छ। अजरबैजानी लोक कलाहरू मध्ये गलैँचा बुन्ने कलालाई निरन्तरता दिनको लागि सरकारी स्तरबाट यसको अध्ययन, संरक्षण र प्रवर्द्धन कार्यमा पूर्ण सहयोग प्राप्त हुँदै आइरहेको छ।

सन् २००४ को अन्तिम महिनामा अजरबैजानको कार्पेट कलाको संरक्षण र विकास सम्बन्धी एउटा नीति प्रमाणिकरण गरियो। करिब १२ बर्ष पछि सन् २०१६ मा अजेरखाल्चा ओजेएससीको स्थापना यो उद्योगलाई संरक्षण गर्नको लागि गरियो।

अहिले अजरबैजानमा हरेक बर्ष मे ५ तारिखका दिन राष्ट्रपतिको आह्वानमा गलैँचा बुनाई दिवस मनाइन्छ।

अजरबैजान गलैँचा सङ्ग्रहालयका लागि अष्ट्रियाका शिल्पकार फ्रान्ज जान्जले भवनको डिजाइन गरेका थिए।

सन् २०१८ को फेब्रुअरी महिनामा राष्ट्रपति इल्हाम एलियेभले गलैँचा कलाको संरक्षण र विकास गर्न २०१८-२०२२ को लागि प्रादेशिक कार्यक्रम स्वीकृत गरे। कच्चा पदार्थको आपूर्तिमा सुधार, गलैँचा बुन्ने पूर्वाधारको स्तरोन्नति, नयाँ रोजगारी सिर्जना गर्ने, दक्ष कामदारलाई तालिम दिने, ऊन प्रशोधनमा सुधार गर्ने, ऊन र रेशमको धागो उत्पादन गर्ने, रङ उत्पादन र रङ्ग बनाउने कारखानाहरूलाई सहयोग गर्ने यसका लक्ष्यहरू रहेका छन्।

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

 बाह्य कडीहरू 
 National Carpet Museum during the Soviet Era
 History of Azerbaijani Carpets/Rugs 

श्रेणी:अजरबैजानको संस्कृति