बुध (देवता)

बुध () भारतीय ज्योतिष शास्त्रमा  खगोलीय ग्रह बुध लागि नियुक्त गरिएका एक ग्रह देवता हो।  बुधलाई चन्द्र र बृहस्पतिकी श्रीमती तारा को पुत्र मानिन्छ। बुधलाई माल, व्यापारी र व्यापारको स्वामी तथा रक्षकको रूपमा लिइन्छ।

बुध साधारण स्वभावका,  सुवक्ता र हरियो वर्णका देवता रूपमा लिइन्छ। उनीहरूलाई कृपाण, फरसा र ढाल बोकेको रूपमा देखाइन्छ तथा सवारीको रूपमा पखेटा भएको सिंह बताइन्छ। अर्को रूपमा उनीहरूलाई राजदण्ड र कमल लिएर उड्ने कालीनमा वा सिंहहरूले तानेको रथमा सवार भएको देखाइन्छ। बुधको राज बुधवारका दिन हुन्छ। आधुनिक नेपाली हिन्दी, उर्दु, तेलुगु, बङ्गाली, मराठी, कन्नड र गुजराती भाषाहरूमा हप्ताको चौथो दिनलाई बुधवार भनिन्छ। बुधको विवाह वैवस्वत मनुकी पुत्री इलासँग भएको हो।इलाले पछि चन्द्रमाका पुत्र बुधसँग विवाह गरी पुरूरवा नामक छोरालाई जन्म दिन्छिन्। त्यसपछि उनी सुद्युम्न बनेर फर्किइन् र उनले अत्यन्त धर्मात्मा तीन छोराहरूबाट मनु वंशको वृद्धि गराउँछिन्। ती छोराहरू— उत्कल, गय र विनताश्व हुन्।

 पौराणिक कथाहरू  

बुध हिन्दु पौराणिक कथाका देवता तथा चन्द्र र रोहिणीका पुत्र हुन् वा ताराका पुत्र हुन्। ताराबाट उनको जन्म हुँदाका घटनाहरू तारकामय युद्धको पौराणिक कथामा विस्तृत रूपमा वर्णन गरिएको छ। बुधका आफ्नी श्रीमती इलाबाट एक छोरा, राजा पुरुरवा जन्मिएका हुन्। बुधको प्रारम्भिक उल्लेखहरू मध्ये एक वैदिक ग्रन्थ पञ्चविंश ब्राह्मणमा पाइन्छ र यो अन्य प्राचीन ग्रन्थहरू जस्तै शतपथ ब्राह्मणमा पनि देखा पर्दछ। 

 पात्रो र हिन्दु ज्योतिष  

हिन्दु पात्रोमा 'बुधवार' शब्दको जड 'बुध' नै हो। युनानी र रोमनी जस्ता अन्य भारोपेली पात्रोहरूमा पनि बुधवारको दिन बुधग्रहलाई (ओडिनको दिन) नै समर्पित गरिएको छ। बुध हिन्दु राशि चक्र प्रणालीमा नवग्रहका एक अंश हुन् जसलाई शुभ मानिएको छ। नवग्रहको भूमिका र महत्त्व विभिन्न प्रभावका साथ समयसँगै विकसित भएको पाइन्छ। आकाशीय पिण्डहरूको महिमा र तिनीहरूको ज्योतिषीय महत्त्व वैदिक काल जति नै पुरानो हो जसलाई वेदहरूमा लिपिबद्ध गरिएको थियो। भारतमा रेकर्ड गरिएको ज्योतिष शास्त्रको सबैभन्दा प्रारम्भिक कृति वेदाङ्ग ज्योतिष हो, जसको सङ्कलन ईसापूर्व १४औँ शताब्दीमा सुरु भएको थियो। बुध लगायतका शास्त्रीय ग्रहहरूको सन्दर्भ ईसापूर्व १००० तिरको अथर्ववेदमा उल्लेख गरिएको थियो।

बुधद्वारा शासित नक्षत्रहरू अश्लेषा, ज्येष्ठा र रेवती हुन्। सन् १२० मा लेखिएको यवनजातकलाई भारतीय ज्योतिषको मानकीकरण गरेको श्रेय दिइन्छ। नवग्रहको थप विकास र पूर्णता शक युगमा शक वा सिथियन मानिसहरूसँगै भएको मानिन्छ। यसका साथै शक जातिहरूको योगदान नै भारतीय राष्ट्रिय पात्रोको आधार बन्दा जसलाई शक संवत भनिएको हो।

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू