श्रम संस्कृति पार्टी

श्रम संस्कृति पार्टी नेपालको एक भुँइतहको जनलोकप्रियतावादी राष्ट्रबादी राजनीतिक दल हो। यस दलको नेतृत्व धरानका पूर्व नगरप्रमुख हर्क साम्पाङले गरिरहेका छन्। प्रकृति, संस्कृति र प्रविधि यस पार्टीको मुख्य विषयवस्तु, दृष्टिकोण र एजेन्डा हुन् भने नेपालको भुँइतहको विकास नै यसको आधारभूत लक्ष्य हो।

 इतिहास 

 पृष्ठभूमि र स्थापना (२०७९–२०८१) 
श्रम संस्कृति पार्टीको जरा धरानका नगरप्रमुख हर्क साम्पाङको स्वतन्त्र राजनीतिक अभियानमा जोडिएको छ। २०७९ को स्थानीय तह निर्वाचनमा साम्पाङको विजयले नेपाली राजनीतिमा एक नयाँ बहस सिर्जना गर्‍यो। उनले अघि सारेको "श्रमदान" अभियान र जनसहभागितामूलक विकासका कार्यहरू नै यस दलको स्थापनाको मुख्य प्रेरणा बने।

 आधिकारिक दर्ता (२०८२) 
यस दलले २०८२ कात्तिक १६ गते निर्वाचन आयोगबाट औपचारिक दर्ता प्रमाणपत्र प्राप्त गरेको थियो। आयोगले यस दललाई माटो निर्वाचन चिह्न प्रदान गरेको छ। दलको नेतृत्वमा हर्क साम्पाङ (अध्यक्ष) सहित २८ सदस्यीय केन्द्रीय समिति रहेको छ।


पार्टीले परम्परागत राजनीतिक पदानुक्रमको सट्टा भुईँतहको नेतृत्वलाई जोड दिँदै एउटा विशिष्ट संरचना अपनाएको छ। यसको स्थापनाकालमा, श्रम संस्कृति पार्टीले सन् २०२६ को नेपालको आम निर्वाचनमा सङ्घीय र प्रादेशिक दुवै विधामा चुनाव लड्ने आफ्नो मनसाय घोषणा गर्‍यो। पार्टीले विशेषगरी ती निर्वाचन क्षेत्रहरूमा ध्यान केन्द्रित गरेको छ जहाँ 'श्रम संस्कृति' अभियानले व्यापक जनसमर्थन प्राप्त गरेको छ।

 २०८२ को आम निर्वाचन अभियान 
पार्टीले "जय माटो, जय श्रमदान" को नाराका साथ २०८२ को आम निर्वाचनमा भाग लियो। यसको अभियान अन्य दलको तुलनामा फरक र श्रममा आधारित रहेको थियो।

 नाम र चिह्नहरू 

श्रम संस्कृति पार्टी को नामले यस दलको मुख्य दर्शन 'श्रमदान' (स्वैच्छिक सामुदायिक श्रम) र श्रम नै सभ्यताको आधारभूत संस्कृति हो भन्ने मान्यतालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।

 निर्वाचन चिह्न 
निर्वाचन आयोगमा दर्ता भए अनुसार यस दलको आधिकारिक निर्वाचन चिह्न हातमा माटो रहेको छ।

150px|thumb|center|हातमा माटो, श्रम संस्कृति पार्टीको निर्वाचन चिह्न।

 प्रतीकात्मक अर्थ: पार्टी संस्थापक हर्क साम्पाङका अनुसार यो चिह्नले "आर्थिक सम्प्रभुता" र कृषिमा आत्मनिर्भरताप्रतिको दलको ध्यानलाई जनाउँछ। यो चिह्न पार्टीको मुख्य चुनावी नारा "जय माटो, जय श्रमदान" सँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ।

 झण्डा 
नेपालका परम्परागत राजनीतिक दलहरू भन्दा फरक शैली अपनाउँदै श्रम संस्कृति पार्टीको कुनै छुट्टै दलीय झण्डा छैन। यसले आफ्ना सबै राजनीतिक गतिविधि र कार्यक्रमहरूमा विशेष रूपमा नेपालको राष्ट्रिय झण्डा मात्र प्रयोग गर्दछ।

 तर्क: पार्टीको मान्यता अनुसार "कपडाका ब्यानरहरू"ले दलीय विभाजन ल्याउने काम गर्छ। त्यसैले, सम्पूर्ण श्रमजीवी नागरिकहरूलाई एउटै साझा पहिचानमा जोड्न राष्ट्रिय झण्डा नै एक मात्र प्रतीक भएको यस दलको दाबी छ।

 विषयवस्तु, दृष्टिकोण र एजेन्डा 
यस पार्टीले "प्रकृति, संस्कृति र प्रविधि" को केन्द्रीय नारामा आधारित रहेर आफ्ना गतिविधिहरू सञ्चालन गर्दछ।

 प्रकृति 
 वृहत वृक्षारोपण: समुदायको नेतृत्वमा अनिवार्य वृक्षारोपण मार्फत "हरियो नेपाल" बनाउने लक्ष्य।
 जल संरक्षण: प्राकृतिक पानीका स्रोतहरू (मुहान) को संरक्षण र संवर्द्धन।
 जैविक क्रान्ति: "जय माटो" नारा अन्तर्गत जैविक खेती र रासायनिक मलको विस्थापन। यस अन्तर्गत जनस्वास्थ्यका लागि हानिकारक मानिने प्रशोधित तरकारी तेलको सट्टा स्थानीय तोरीको तेल जस्ता प्राकृतिक उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति रहेको छ।

 संस्कृति 
 श्रमको सम्मान: शारीरिक श्रमलाई देशभक्तिपूर्ण कार्यको रूपमा स्थापित गर्ने।
 रैथाने संरक्षण: आदिवासी जनजातिका भाषा, संस्कृति र परम्परागत ज्ञानको जगेर्ना।
 श्रमदान: विकास निर्माणमा स्वैच्छिक सामुदायिक श्रमलाई प्राथमिकता।

 प्रविधि 
 उपयुक्त प्रविधि: न्यून लागतमा उच्च प्रतिफल दिने स्थानीय प्रविधिको प्रयोग।
 डिजिटल पारदर्शिता: भ्रष्टाचार रोक्न सरकारी बैठक र निर्णयहरूको प्रत्यक्ष प्रसारण।
 नवीकरणीय ऊर्जा: ऊर्जामा आत्मनिर्भर हुन सौर ऊर्जा र साना जलविद्युतमा जोड।

 घोषणापत्र 

श्रम संस्कृति पार्टीको मुख्य नारा "हाम्रो धरती, हाम्रो आकाश, हाम्रो परिवेश! श्रम गरी सबै मिली बनाऔं यो देश!!" रहेको छ। यस पार्टीको चुनाव चिन्ह माटो (दुई हातले माटो समातेको) रहेको छ।

 मुख्य सिद्धान्त तथा नीतिहरू 
 राज्य प्रणाली: लोकतन्त्र, संघीयता र प्रत्यक्ष कार्यकारी राष्ट्रपति शासन प्रणाली।
 राज्यको स्वरूप: समानुपातिक, समावेशी र धर्मनिरपेक्ष राज्य।
 हर्कवाद: प्रकृति, संस्कृति र प्रविधिको सन्तुलनमा आधारित विचार।
 श्रम अभियान: श्रम संस्कृति महाअभियानलाई सम्पूर्ण परिवर्तनको सर्वोपरि माध्यम बनाउने।
 रूपान्तरण: व्यक्ति, समुदाय र समाजको सकारात्मक, सामाजिक, आर्थिक, शैक्षिक र राजनीतिक रूपान्तरण।
 प्राकृतिक संरक्षण: प्रकृति-संस्कृति-प्रविधिको सन्तुलन मिलाउँदै प्राकृतिक संरक्षण र स्रोतको परिचालन गर्ने।
 विकास र प्रविधि: प्रविधिको विकास गरी विश्व बजारमा प्रवर्द्धन गर्ने।
 श्रमदान: अनिवार्य श्रम र श्रमदानको अवधारणा; चेतनागत, आर्थिक र मानवीय विकास।
 अर्थतन्त्र: 
 स्वाधीन अर्थतन्त्र र नियन्त्रित बजार।
 "एक गाउँ एक उद्योग, एक व्यक्ति एक उद्यम" को नीति।
 कला, साहित्य र खेलकुदको औद्योगिकीकरण।
 सामाजिक न्याय: 
 श्रममा आधारित विभेदको अन्त्य र समतामूलक समाजको निर्माण।
 किसान, मजदुर र गरिखाने वर्गको सरकार।
 कानुनी, सामाजिक र सांस्कृतिक न्यायको सुनिश्चितता।
 भूतपूर्व गोर्खा सैनिक: 
 बेलायती सेना र सिङ्गापुर पुलिसबाट निवृत्त गोर्खाहरूको समान सुविधा र पेन्सनको लागि जोडदार पहल।
 भूतपूर्व गोर्खा सैनिकको नेपाली नागरिकता यथावत राख्ने व्यवस्था।
 शिक्षा: शैक्षिक क्रान्ति मार्फत जीवनोपयोगी शिक्षामा जोड र सैद्धान्तिक शिक्षालाई सीमित गर्ने।
 उत्पादन: उत्पादन, निर्माण र आविष्कारमा विशेष जोड।
 सुशासन र राष्ट्रियता: 
 विदेशी हस्तक्षेपमुक्त सुशासन र विकास।
 राष्ट्रिय एकता, राष्ट्रिय स्वाभिमान र स्वाधीनता सहितको समृद्धि।

 संगठन संरचना 

पार्टीले परम्परागत कर्मचारीतन्त्रीय राजनीतिक पदानुक्रमको सट्टा क्षेत्रमा आधारित कार्यलाई प्राथमिकता दिने गरी छरितो संगठनात्मक ढाँचा अन्तर्गत काम गर्दछ। निर्वाचन आयोगमा दर्ता भएको दलको विधान अनुसार, पार्टीको संरचना केन्द्रीय कार्यकारी निकायद्वारा निर्देशित छ, जसमा "जेन-जी" को सहभागिता र भुँइतहको प्रतिनिधित्वमा जोड दिइएको छ।

 केन्द्रीय समिति 
पार्टीको मुख्य निर्णय गर्ने निकाय केन्द्रीय समिति हो। स्थापनाकालमा पार्टीले २३ सदस्यीय केन्द्रीय समितिको प्रस्ताव गरेको थियो, जसले नेपालमा राष्ट्रिय दल दर्ताका लागि आवश्यक पर्ने न्यूनतम २१ सदस्यको कानुनी आवश्यकता पूरा गरेको छ।
 अध्यक्ष: हर्क साम्पाङ संस्थापक अध्यक्षका रूपमा रहेका छन् र उनीसँग पार्टीभित्र उच्च कार्यकारी अधिकार रहेको छ।
 केन्द्रीय पदाधिकारीहरू: पार्टीको दैनिक प्रशासनिक कार्य र राष्ट्रिय परिचालनको रेखदेख पाँच सदस्यीय कोर टोलीले गर्दछ।

 प्रादेशिक र स्थानीय एकाइहरू 
स्थानीय शासनको "धरान मोडेल" पछ्याउँदै पार्टीले नेपालका सातै प्रदेशमा आफ्नो संरचना विस्तार गरेको छ:
 उपमहानगर र नगर कमिटीहरू: पार्टीले प्रमुख सहरी केन्द्रहरूमा समर्पित कमिटीहरू गठन गरेको छ। विशेष गरी, बुटवल उपमहानगर कमिटी को नेतृत्व "जेन-जी" पुस्ताका युवा नेताहरूले गरिरहेका छन्, जसले युवा जनसाङ्ख्यिकीतर्फ पार्टीको ध्यान केन्द्रित भएको देखाउँछ।
 जिल्ला शाखाहरू: सन् २०२६ को सुरुसम्ममा पार्टीले धरानलाई रणनीतिक आधार बनाउँदै पूर्वी तराई र पूर्वी पहाडमा विस्तारलाई प्राथमिकता दिएको छ भने काठमाडौँमा केन्द्रीय कार्यालय स्थापना गरेको छ।

 भ्रातृ संगठनहरू 
यस पार्टीले पुराना स्थापित दलहरूले जस्तै परम्परागत "भ्रातृ संगठन" (जस्तै विद्यार्थी वा युवा संगठन) राख्दैन। यसको सट्टा, यसले निम्न माध्यमबाट संगठन परिचालन गर्दछ:
 श्रम अभियान: खानेपानीको पाइप जडान र पुन: वृक्षारोपण जस्ता सार्वजनिक निर्माणका कार्यहरूका लागि परिचालन हुने अनौपचारिक तर व्यवस्थित स्वयंसेवक समूहहरू। यी समूहहरू समुदायसँग जोडिने पार्टीका मुख्य संयन्त्र हुन्।

 राजनीतिक दृष्टिकोण 

पार्टीले "हर्कवाद" भनिने राजनीतिक दर्शनलाई पछ्याउँछ, जसले स्थानीयता, कृषिवाद र शारीरिक श्रमको सम्मानमा जोड दिन्छ। पार्टीको मुख्य एजेन्डा "श्रम-पहिलो" शासन पद्धति हो, जसको उद्देश्य वैदेशिक सहायता र उच्च ब्याजदरका अन्तर्राष्ट्रिय ऋणहरूमा नेपालको निर्भरता घटाउनु हो।

 शासन व्यवस्था र संवैधानिक सुधार 
 प्रत्यक्ष निर्वाचित कार्यकारी: पार्टीले नेपालको वर्तमान संसदीय व्यवस्थालाई परिवर्तन गरी प्रत्यक्ष निर्वाचित कार्यकारी राष्ट्रपति (वा प्रधानमन्त्री) प्रणालीमा लैजान संवैधानिक संशोधनको वकालत गर्दछ। यस्तो व्यवस्थाले दीर्घकालीन विकासका लागि आवश्यक राजनीतिक स्थिरता प्रदान गर्ने र सङ्घीय संसद्मा देखिने बारम्बारको "सरकार फेरबदल" को अन्त्य गर्ने पार्टीको तर्क छ।
 भ्रष्टाचार निवारण: पार्टीले भ्रष्टाचारप्रति "शून्य सहनशीलता" को नीति अवलम्बन गरेको छ र भ्रष्ट अधिकारीहरूको सम्पत्ति जफत गर्नुपर्ने माग गर्दछ। अध्यक्ष साम्पाङले आफ्नो नगरप्रमुख कार्यकालमा लोकप्रिय बनाएको "प्रत्यक्ष प्रसारण" शासन पद्धति अपनाएर पारदर्शिता कायम गर्नुपर्नेमा पार्टीले जोड दिएको छ।

 आर्थिक नीति र "श्रमदान" 
 आर्थिक सम्प्रभुता: स्थानीय श्रम र प्राकृतिक स्रोतहरूको उपयोग गरी आर्थिक स्वतन्त्रता हासिल गर्नु यस पार्टीको केन्द्रीय सिद्धान्त हो। राष्ट्रिय ऋण कम गर्नका लागि सिंचाई नहर र स्थानीय सडक जस्ता प्रमुख सार्वजनिक निर्माण कार्यहरू श्रमदान (स्वैच्छिक सामुदायिक श्रम) मार्फत सम्पन्न गरिनुपर्ने प्रस्ताव पार्टीले राखेको छ।
 कृषि सम्प्रभुता: पार्टीले स्थानीय रूपमा उत्पादन गर्न सकिने कृषि सामग्रीहरूको आयातको विरोध गर्दछ। यसले "जय माटो" अभियानसँग मेल खाने गरी जैविक खेती र स्थानीय रैथाने बीउबिजनको संरक्षणको वकालत गर्दछ।

 शिक्षा र सामाजिक नीति 
 हप्तामा ३ दिन विद्यालय: परम्परागत शिक्षा प्रणालीमा आमूल परिवर्तन गर्दै पार्टीले औपचारिक कक्षा कोठाको पढाइलाई हप्तामा तीन दिन मात्र सीमित गर्ने प्रस्ताव गरेको छ। बाँकी दिनहरूमा विद्यार्थीहरूलाई कृषि, व्यावसायिक सीप र सामुदायिक श्रम जस्ता व्यावहारिक र क्षेत्र-आधारित सिकाइमा सहभागी गराइनेछ।
 लागुऔषध सुधार: धरान मोडेललाई पछ्याउँदै पार्टीले लागुऔषध दुर्व्यसनलाई "श्रमको अभाव" को समस्याका रूपमा लिएको छ। दुर्व्यसनीहरूलाई शारीरिक श्रम र स्थानीय साना उद्योगहरू (जस्तै: साबुन र बेसार उत्पादन) मा रोजगारी दिएर पुन:स्थापना गर्ने नीतिको पार्टीले वकालत गर्दछ।

 वातावरण र पूर्वाधार 
 वृहत वृक्षारोपण: पार्टीले अनिवार्य वृक्षारोपणको नीति लिएको छ, जसको उद्देश्य भू-क्षय र जलवायु परिवर्तन विरुद्ध लड्न वार्षिक रूपमा "लाखौँ बिरुवा" रोप्नु हो।
 जल सुरक्षा: धरानको खार्खोला र कोकाहा खानेपानी आयोजनाको सफलताबाट प्रेरित हुँदै, पार्टीले निजी ठेकेदारको सट्टा स्थानीय समुदायद्वारा व्यवस्थित 'गुरुत्वाकर्षण-आधारित' प्रणाली मार्फत "एक घर, एक धारा" अभियानलाई प्राथमिकता दिन्छ।

 जनसाङ्ख्यिकी 

श्रम संस्कृति पार्टीको मुख्य आधार श्रमजीवी वर्ग हो, जसले परम्परागत जातीय र क्षेत्रीय सीमाहरूलाई तोडेको छ। पार्टीले आफूलाई सबै श्रमिकहरूको साझा मञ्चको रूपमा प्रस्तुत गरे पनि यसको जनसाङ्ख्यिक शक्ति विशेष गरी सीमान्तकृत र आदिवासी समुदायहरूमा बढी देखिएको छ।

 श्रमजीवी बहु-समूह आधार 
पार्टीको समर्थन नेपालका प्रमुख सामाजिक समूहहरूको "श्रम-पहिलो" गठबन्धनमा आधारित छ:

 जनजाति: पार्टीको जनजाति जनसंख्या, विशेष गरी राई, लिम्बू र मगर समुदायमा बलियो पकड रहेको छ। यो समर्थन अध्यक्ष हर्क साम्पाङको पहिचान र 'श्रमदान' अभियानसँग स्वदेशी परम्परा (जस्तै: पर्म प्रथा) को मेल खाएका कारण सम्भव भएको हो।
 खस: खस समूह अन्तर्गत पार्टीको आकर्षण ग्रामीण र अर्ध-सहरी श्रमजीवी वर्गमा केन्द्रित छ। साना किसान र मजदुरहरू वैदेशिक सहायता प्राप्त ठूला आयोजनाको सट्टा स्थानीय श्रममा आधारित "आर्थिक सम्प्रभुता" को एजेन्डामा आकर्षित भएका छन्।
 मधेशी: पार्टीले तराईमा पनि आफ्नो प्रभाव विस्तार गरेको छ। विशेष गरी सिराहा जस्ता जिल्लाहरूमा पार्टीले परम्परागत क्षेत्रीय राजनीतिको सट्टा कृषि अधिकार र स्थानीय उत्पादनमा केन्द्रित युवाहरूलाई समेटेको छ। "जय माटो" नाराले मधेशको कृषि पहिचानसँग जोड्ने काम गरेको छ।
 दलित: दलित समुदायमा पार्टीले महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हासिल गरेको छ। "श्रमको सम्मान" लाई प्राथमिकता दिँदै सीमान्तकृत समूहहरूसँगै शारीरिक श्रममा सहभागी हुने शैलीले परम्परागत जातिय पदानुक्रमलाई चुनौती दिएको छ। यस "पहिचान भन्दा श्रम" को दृष्टिकोणले यस समूहमा बलियो पकड बनाएको छ।

 युवा र "जेन-जी" 
पार्टी नेपालको "जेन-जी" पुस्ताका लागि प्रमुख राजनीतिक माध्यम बनेको छ।
 निर्वाचन सहभागिता: २०८२ (२०२६) को निर्वाचनमा पार्टीका ३२ प्रतिशतभन्दा बढी उम्मेदवारहरू ४० वर्ष मुनिका थिए, जसको उद्देश्य पुराना दलहरूको "वृद्धतन्त्र" लाई विस्थापित गर्नु थियो।
 प्रवासी नेपाली: वैदेशिक रोजगारीमा रहेका नेपाली र उनीहरूका परिवारमा पार्टीको गहिरो भावनात्मक प्रभाव छ। स्वदेशमै "श्रम संस्कृति" विकास गरी रोजगारी सिर्जना गर्ने र प्रवासीहरूलाई फर्काउने लक्ष्यले गर्दा यो समूहले पार्टीलाई ठूलो समर्थन र सहयोग गर्ने गरेको छ।

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

श्रेणी:नेपालका राजनीतिक दलहरू
श्रेणी:२०८० मा स्थापित राजनीतिक दलहरू