राजीव गान्धीको हत्या

भारतका पूर्व प्रधानमन्त्री राजीव गान्धीको हत्या  सन् १९९१ मे २१ का दिन तमिलनाडुको श्रीपेरुम्बुदुरमा भएको आत्मघाती बम आक्रमणद्वारा भएको थियो। 
गान्धी र हत्यारा बाहेक कम्तीमा १४ अन्य व्यक्तिहरूको पनि यस घटनामा मृत्यु भएको थियो।  यो घटना २२ वर्षीया कालयवानी राजरत्नमद्वारा (सामान्यतया थेनमाझी राजरत्नम र धनु नामले चिनिने) आत्मघाती बम हमला मार्फत गरिएको थियो जो प्रतिबन्धित श्रीलङ्काली तमिल पृथकतावादी सङ्गठन लिबरेसन टाइगर्स अफ तमिल इलमकी (लिट्टे) सदस्य थिइन्। त्यस समयमा भारतले भारतीय शान्ति सेना मार्फत श्रीलङ्काली गृहयुद्धमा आफ्नो सहभागितालाई भर्खरै अन्त्य गरेको थियो।

गान्धीको हत्यापछि षड्यन्त्रसम्बन्धी अनुसन्धानलाई दुई आयोगहरूले सम्बोधन गरेका थिए जसकारण इन्द्र कुमार गुजरालको राष्ट्रिय सरकार ढलेको थियो। 
 घटनाक्रम 

भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस र यसका भातृ सङ्गठनहरूले सन् १९९१ को लोकसभा निर्वाचानमा चुनावी प्रचारप्रसार गर्ने क्रममा विभिन्न प्रचार अभियानहरू चलाएका थिए। २१ मे मा आन्ध्र प्रदेशको विशाखापट्टनममा चुनावी सभाको समापन पछि उनको अर्को गन्तव्य तमिल नाडुको श्रीपेरुम्बुदुर थियो।Barbara Crossette, "Assassination in India; Rajiv Gandhi is assassinated in bombing at campaign stop"  The New York Times, 22 May 1991. साँझ ८:३० बजे मद्रास (हालको चेन्नई) पुगेको उनको टोली त्यहाँबाट हिन्दुस्तान एम्बासडर कारमा सवार भई वरिपरि सुरक्षा सहित श्रीपेरुम्बुदुर तर्फ लागेको थियो। मार्गमा केही अन्य चुनावी प्रचार स्थलहरूमा उनी उनीहरू रोकिएका थिए। कारको पछाडिको सिटमा स्थानीय उम्मेदवार मरागथम चन्द्रशेखरसहित दुबईको गल्फ न्युजकी नीना गोपाल पनि सवार थिइन्।Barbara Crossette, "A Chance To Be Near The People New Campaigning Style Put Gandhi In Crowds"  New York Times, 22 May 1991, via Orlando Sentinel. Retrieved 2010-07-19.

गान्धी रातको लगभग १०:१० बजे श्रीपेरुम्बुदुरको चुनावी र्‍यालीमा पुगेका थिए। आफ्नो सवारीबाट बाहिर निस्किए सर्वप्रथम रातो कार्पेटको द्वार अगाडि रहेको आफ्नी आमा इन्दिरा गान्धीको मूर्तिमा माल्यार्पण गरी उनी मञ्च तर्फ अगाडि बढ्दै थिए जहाँबाट उनले जनतालाई सम्बोधन गर्ने तालिका थियो। रातो कार्फेटको दायाँ भागमा रहेका
शुभचिन्तक, भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेसका कार्यकर्ता र विद्यालयका विद्यार्थीहरूले उनलाई माला लगाएर स्वागत गरे जसमध्ये हत्यारा कलायवानी राजरत्नम पनि समावेश थिइन्। राजरत्नमले गान्धीलाई नजिक आएर अभिवादन गरिन् र खुट्टा छुने निहु पारी निहुरिएर ठीक १०:२० बजे आफ्नो लुगा मुनि लुकाएर ल्याइएको विष्फोटकलाई विस्फोटन गराइन्।  त्यस विष्फोटनमा गान्धी, राजरत्नम र अन्य १४ जनाको मृत्यु हुन पुग्यो भने यसकासाथै ४३ जना गम्भीर रूपमा घाइते भएका थिए। यस षड्यन्त्रमा सहभागी समेत रहेका हरिबाबु त्यहाँ एक स्थानीय फोटोग्राफरको रूपमा उपस्थित थिए भने गान्धीको अन्तिम क्षणहरू उनको क्यामेराबाट खिचिएको थियो। यस घटनामा हरिबाबुको पनि ज्यान गएको भएतापनि क्यामेरा भने सुरक्षित भेटिएको थियो।Supreme Court of India, State Of Tamil Nadu Through vs Nalini And 25 Others on 11 May 1999  

 हताहत 

पूर्व प्रधानमन्त्री राजीव गान्धी र आत्माघाती बम हमला गर्ने कालयवानी राजरत्नम बाहेक, विस्फोटमा १५ जनाको मृत्यु भएको थियो।

 धर्मन, प्रहरी जवान
सन्थानी बेगम, महिला काङ्ग्रेसकी नेत्री
राजागुु, प्रहरी जवान
चन्द्रा, प्रहरी जवान
एडवर्ड जोसेफ, प्रहरी निरीक्षक
केएस मोहम्मद इकबाल, प्रहरी उपपरीक्षक
लाथे केन्नन, महिला काङ्ग्रेसकी कार्यकर्ता, जो आफ्नी छोरी कोकिलासँग यहाँ उपस्थित थिइन्।
कोकिला, लथे केन्ननकी दस वर्षकी छोरी जसले विस्फोट हुनुभन्दा केही बेर अघि गान्धीलाई कविता सुनाएकी थिइन्।
डेरल जुड पिटर्स, उपस्थित दर्शक
मुनुस्वामी, तमिलनाडु विधान परिषद्का पूर्व सदस्य
सरोजा देवी, वर्ष वर्षीया कलेज विद्यार्थी
प्रदीप के गुप्त, गान्धीका सुरक्षाकर्मी
इथिराजु
मुरुगन, प्रहरी जवान
रविचन्द्रन, राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्का सेनापति
हरिबाबु, कलायवानी राजरत्नमसँगको षड्यन्त्रमा सहभागी व्यक्ती

यस विस्फोटनमा प्रहरी उप-निरीक्षक अनुशिया डेजी सहित दर्शकको रूपमा रहेकम लगभग ४३ जना सर्वसाधारण नागरिक समेत गरि कुल ५९ जना हताहत भएका थिए।

 मुद्दा  

राजीव गान्धी हत्याकाण्डको मुद्दा आतङ्कवादी तथा विध्वंसक गतिविधि रोकथाम ऐन (टाडा) अन्तर्गत सुरु भएको थियो। कानुन विशेषज्ञहरूलाई समेत स्तब्ध बनाउने गरी चेन्नईमा स्थापित विशेष टाडा अदालतले २६ जनालाई मृत्युदण्ड दिने निर्णय गर्दा यसले देशभर तनावपूर्ण माहोल सिर्जना गरेको थियो।  न्याय निष्पक्ष नभएको दाबी गर्दै मानवअधिकार सङ्गठनहरूले विरोध सुरु गरिरहँदा न्यायीक प्रक्रिया भने बन्द ढोका पछाडिको कक्षहरूमा सञ्चालन गरिएको थियो। साक्षिहरूको पहिचान गोप्य राख्नेगरी न्यायीक प्रक्रियाहरू सञ्चालित थिए भने आरोपी ए अथिराई पक्राउ परेका बेला मात्र सत्र वर्षकी थिइन्।India: The Prevention of Terrorism Bill. Past abuses revisited | Amnesty International  टाडा ऐन अनुसार आरोपीहरूले सर्वोच्च अदालतमा मात्र पुनरावेदन गर्न सक्ने प्रावधान रहेको हुँदा उनीहरूलाई सामान्य कानूनअनुसार मद्रास उच्च अदालतमा पुनरावेदन गर्न अनुमति दिइएको थिएन। प्रहरी अधीक्षक समक्ष आरोपीहरूको स्वीकारोक्तिलाई टाडामा विपक्षी प्रमाणको रूपमा प्रयोग गरिएको थियो। टाडा अदालतमा प्रमाणको आधारमा मात्र आरोपीलाई दोषी ठहराउन सकिने हुँदा सामान्य अदालतमा भारतीय कानुन अनुसार पर्याप्त ठानिँदैन। राजीव गान्धी हत्याकाण्डमा आरोपीहरूको स्वीकारोक्तिलाई प्रमाण बताउन पेश गर्ने प्रयास गरिएको भएतापनि आरोपीहरूले स्वीकारोक्ति जबरजस्ती गराइएको हो भनी दावी गरेका थियो। 

सर्वोच्च अदालतमा पुनरावेदन गर्दा ४ प्रतिवादीलाई मृत्युदण्डको सजाय सुनाइयो भने बाँकीलाई विभिन्न कारागारमा समयावधिका लागि सजाय सुनाइएको थियो।
एस नलिनी श्रीहरण राजीव गान्धीको हत्या गर्न बनाइएको पाँच सदस्यीय टोलीमा बाँकी एकमात्र जीवित सदस्य हुन्।
सन् १९९१ जुन १४ का दिन पक्राउ परेकी उनले अन्य २५ प्रतिवादीहरूसँगै मृत्युदण्डको सजाय पाएकी थिइन् भने ११ मे १९९९ का दिन अदालतले २५ मध्ये २१ जनालाई हटाई ४ जनालाई मृत्युदण्डको सजाय सुनाउँदा नलिनी पनि उक्त सजायको भागिदार बनेकी थिइन्। नलिनी, श्रीलङ्काली पृथकतावादी समूह लिट्टेका सदस्य मुुरुगन भनिने भि श्रीहरणकी श्रीमती थिइन् भने कारागारमा रहँदै गर्दा उनले छोरी हरित्रा मुरुगनलाई जन्माइकी थिइन्। 
सन् २००० मा गान्धीकी श्रीमती तथा काङ्ग्रेस अध्यक्ष सोनिया गान्धीको हस्तक्षेप पश्चात् नलिनीकी छोरीको हितका लागि उनी स्वयंमे क्षमादानको याचना गरेकी थिइन् जसकारण नलिनीको मृत्युदण्डको सजायलाई आजीवन कारावासमा परिवर्तन गरिएको थियो। नलिनीलाई १० सेप्टेम्बर १९९९ देखि मे २०१० सम्म 'क्लास ए' प्रतिवादीको रूपमा व्यवहार गरिएको थियो तर आकस्मिक निरीक्षणका क्रममा उनको कोठाबाट मोबाइल फोन फेला परेको आरोप पछि उनको विशेषाधिकार खोसिएको थियो। 
उनले पूर्व प्रधानमन्त्रीको हत्या प्रति पछुतो व्यक्त गर्दै वास्तविक षड्यन्त्रकारीहरू अझै पक्राउ नपरेको दावी गरेकी थिइन्। जन्मकैद पाएका प्रतिवादीहरूले समेत कारावासको १४ वर्षपछि रिहाइ हुने अवसर प्राप्त गर्छन् भन्ने तर्क र आफू स्वयं २० वर्षभन्दा पनि बढी समय कारागारमा बिताइसकेको हुनाले नलिनीले सन् २०१० मा मद्रास उच्च अदालतमा रिहाइको माग गर्दै निवेदन दिएकी थिइन् भने उक्त निवेदनलाई मद्रास उच्च अदालतले अस्वीकार गरिदिएको थियो। सन् २०११ सेप्टेम्बर ७ का दिन नलिनीलाई कडा सुरक्षा बीच पुझलबाट भेल्लोर कारागारमा सारिएको थियो। सन् २०२२ मा भारतको सर्वोच्च अदालतले यस मुद्दामा आजीवन कारावासको सजाय भोगिरहेका नलिनी र आरपी रविचन्द्रनलगायत सबै दोषीलाई रिहा गर्न आदेश दिएको थियो भने योसँगै ३२ वर्षको लामो कारावास जीवन बिताएकी नलिनी पनि रिहा भएकी थिइन्।

 जैन आयोग र अन्य प्रतिवेदन 

जैन प्रतिवेदनले विभिन्न व्यक्ति र संस्थाहरूलाई राजीव गान्धीको हत्यामा संलग्न रहेको आशङ्का गरेको थियो जसमध्ये धर्मगुरु चन्द्रस्वामीले हत्याका लागि आर्थिक सहयोग प्रदान गरेको आरोप लगाइएको थियो।outlookindia.com  रङ्गनाथ नामक एक अभियुक्तले चन्द्रस्वामी हत्याको वित्त पोषण गर्ने प्रमुख व्यक्ति हुन् भनेका थिए। सन् १९९८ मा प्रकाशित एक पत्रिकाका जैन आयोगको अन्तरिम प्रतिवेदनले अप्रमाणित जानकारी उद्धृत गर्दै एउटा पत्रलाई उल्लेख गरेको थियो जसमा नेपालकी रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी देवीले नेपालका राजा वीरेन्द्रका दरबारी सेनापतिलाई "श्री राजीव गान्धीको हत्याको व्यवस्था गर्न... (जसको लागि) १० करोड रुपैयाँ उपलब्ध गराइनेछ" भनी आग्रह गरेकी थिइन्।

 सन्दर्भ सामग्रीहरू