उत्तङ्क

उत्तङ्क हिन्दू साहित्यमा उल्लेखित एक प्रसिद्ध ऋषि हुन्। उनी मारु मरुभूमिमा बस्ने गरेको वर्णन गरिएको छ। यस विवरणको मुख्य स्रोत हिन्दु धर्मग्रन्थ महाभारत मा पाइन्छ। प्रारम्भिक संस्करण अनुसार, उत्तङ्कलाई ऋषि वेदका शिष्यको रूपमा वर्णन गरिएको छ। दोस्रो संस्करणमा, उनका गुरु गौतम भएको जानकारी गराइन्छ। दुवै किंवदन्तीहरूमा उनी एक विद्वान ऋषिको रूपमा परिचित छन् जसले आफ्नी गुरुआमाले गुरुदक्षिणा स्वरूप मागेका कुण्डलहरू प्राप्त गर्न धेरै बाधाहरू पार गरेका छन्।

उत्तङ्कले वशिष्ठ ऋषिद्वारा नरभक्षी राक्षस बन्ने श्राप पाएका राजा सौदाससँग बिना कुनै डर कुण्डल माग्छन्। उनले राजाकी श्रीमती मदयन्तीबाट ती कुण्डल प्राप्त गर्छन् जसले कुण्डल दिनुअघि यो स्वर्गसँग सम्बन्धित भएको र यसलाई लापरवाहीपूर्वक नराख्न चेतावनी दिन्छिन्। यदि त्यसो गरेमा सधैँ मौका खोजिरहने उच्च शक्ति भएका प्राणीहरूले यसलाई चोर्न सक्ने खतरा बन्छ। फर्कने क्रममा, भोक लागेर रुखबाट फल टिप्न खोज्दा उनले ती कुण्डलहरू खसाल्दा नागहरूले ती कुण्डलहरू चोर्छन्। पछि देवताहरू इन्द्र र अग्निले उत्तङ्कलाई पातालबाट कुण्डल फिर्ता ल्याउन सहयोग गर्छन्। उत्तङ्कले नै राजा जनमेजयलाई नागराज तक्षकसँग बदला लिन सल्लाह दिएका हुन्छन् किनकि तक्षकको सर्पदंशको कारण उनका पिता परिक्षितको मृत्यु भएको थियो। उत्तङ्क ती थोरै व्यक्तिहरूमध्ये एक हुन् जसले भगवान कृष्णको विश्वरूप दर्शन गर्ने सौभाग्य पाएका थिए। कृष्णले उत्तङ्कलाई उनले सम्झिएको बेला तिर्खा मेटिने वरदान दिन्छन्। त्यसै बेलादेखि, मरुभूमिमा वर्षा गराउने दुर्लभ बादलहरूलाई "उत्तङ्कका बादलहरू" भन्न थालिएको हो।

 भगवान कृष्णसँगको साक्षात्कार 


अश्वमेधिका पर्वले उत्तङ्कको भगवान कृष्ण सँगको भेटको वर्णन गर्दछ। कृष्ण आफ्नो राज्य द्वारका फर्किदै गर्दा उनले घुमन्ते तपस्वी उत्तङ्कलाई देख्छन्। उत्तङ्कले कृष्णसँग भेट गरि उनीसँग समाचार सोध्छन्। कृष्णले कुरुक्षेत्र युद्धमा भएको विनाशको बारेमा उत्तङ्कलाई बताउँछन्। यो सुनेर उत्तङ्क उत्तेजित बन्छन् युद्धरत दाजुभाइ पाण्डव र कौरव बीच मेलमिलाप नगराएको भन्दै कृष्णलाई श्राप दिन थाल्छन्। कृष्णले धर्म स्थापनाका लागि युद्धको आवश्यकता स्पष्ट पारी उत्तङ्कलाई आफ्नो विश्वरूप दर्शन गराउँछन्। ऋषिले कृष्णको अगाडि शिर झुकाउँछन् र यतिकैमा कृष्णले उत्तङ्कलाई वरदान माग्न भन्छन्। उत्तङ्कले आफू तिर्खाएको बेला जहाँसुकै पानी पाउन सकूँ भन्ने वरदान कृष्णसँग माग्छन्। कृष्णले उत्तङ्कलाई उक्त वरदान तथास्तु गरिदिन्छन्।  श्री कृष्णको 'विश्वरूप' देख्ने अवसर पाउने व्यक्तिहरूमध्ये उत्तङ्क एक हुन्। यो सौभाग्य पाउने अन्य व्यक्तिहरूमा अक्रूर, अर्जुन, धृतराष्ट्र, सञ्जय, यशोदा र वेद व्यास पर्दछन्।


मरुभूमिमा घुम्दै गर्दा ऋषि तिर्खाउँछन् पानीको लागि कृष्णलाई सम्झन्छन्। कृष्णले इन्द्रलाई उत्तङ्कलाई अमृत दिन आदेश दिएतापनि इन्द्र मर्त्यलोकका मानवलाई अमृत दिन इच्छुक थिएनन्। अन्ततः, इन्द्रले कृष्णसँग चण्डालको भेषमा उत्तङ्कलाई अमृत दिने सर्त राख्छन्। 
कृष्णले इन्द्रको सर्त स्वीकार गर्छन् र इन्द्र 'चण्डाल' चनिने शिकारीको धारण गर्छन्। उत्तङ्कले उनीबाट पानी लिन अस्वीकार गरेपछि इन्द्र अदृश्य हुन्छन्। यस्तो विशाल मरुभूमिमा साधारण मानिस देखा पर्न सक्दैन, उक्त व्यक्ति देव थिए वा कृष्णका दूत भनेर उत्तङ्कले आफ्नो गल्ती महसुस गर्छन्। पश्चातापमा परेर उत्तङ्कले आफ्नो शरीर त्याग्न लाग्दा कृष्ण प्रकट हुन्छन् र उनलाई रोक्छन्। उनले इन्द्रलाई अमृत दिन पठाएको तथम चण्डालबाट पानी नलिएर उनले गल्ती गरेको भनी कृष्णले उत्तङ्कलाई सम्झाउँछन्। अन्त्यमा, कृष्णले ऋषिलाई पानी दिने आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गर्ने वचन दिन्छन्। उनले उत्तङ्कलाई आशीर्वाद दिन्छन् जसले उनको इच्छा अनुरूप मरुभूमिमा बादलहरू लाग्नेछन् र वर्षा हुनेछ। मरुभूमिमा यस्ता दुर्लभ वर्षा गराउने बादलहरूलाई अझै पनि "उत्तङ्क मेघ" भनिन्छ।

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू