बङ्गलादेशको प्रशासनिक विभाजन

बङ्गलादेश ८ विभाग र ६४ जिल्लाहरूमा विभाजित छ, यद्यपि सार्वजनिक नीतिमा यिनीहरूको सीमित भूमिका मात्र छ। स्थानीय शासनको उद्देश्यका लागि, देशलाई उपजिल्ला, "नगरपालिका" वा नगर परिषद्, नगर निगमहरू (अर्थात् महानगरीय नगर निगमहरू) र सङ्घ परिषद्हरू (अर्थात् ग्रामीण परिषद्) मा विभाजित गरिएको छ।

तलको रेखाचित्रले बङ्गलादेशमा सरकारका पाँच तहहरूको रूपरेखा प्रस्तुत गर्दछ।

 क्षेत्रहरू 
उत्तर बङ्गाल
दक्षिण बङ्गाल
मध्य बङ्गाल
पूर्वी बङ्गाल|209x209px 
परम्परागत रूपमा, बङ्गलादेशलाई उर्वर गङ्गा-ब्रह्मपुत्र मुखद्वीपले चार क्षेत्रहरूमा विभाजन गरेको छ; जुन गङ्गा (स्थानीय नाम पद्मा वा पोड्डा), ब्रह्मपुत्र (जमुना वा जोमुना), र मेघना नदीहरू र तिनीहरूका विभिन्न सहायक नदीहरूको सङ्गमबाट बनेको छ। यी चार क्षेत्रहरू तल प्रस्तुत गरिएको छ:

उत्तर बङ्गाल:राजशाही विभाग र रङ्पुर विभाग समावेश गर्दछ

पूर्वी बङ्गाल: पूर्वी बङ्गलादेशको रूपमा पनि चिनिन्छ, यो चट्टोग्राम विभाग,  सिलेट विभाग र प्रस्तावित कुमिल्ला विभाग मिलेर बनेको छ, र सुरमा-मेघना नदी प्रणालीको लागि परिचित छ 

मध्य बङ्गाल: मध्य बङ्गाल क्षेत्रको रूपमा पनि चिनिन्छ, र प्रस्तावित फरीदपुर विभाग बाहेक मयमनसिंह विभाग र ढाका विभाग मिलेर बनेको छ

दक्षिण बङ्गाल:बरिसाल विभाग, खुलना विभाग र प्रस्तावित फरीदपुर विभाग मिलेर बनेको 

 विभागहरू 

बङ्गलादेश आठ प्रमुख प्रशासनिक विभागहरूमा विभाजित छ। प्रत्येक विभागको नाम यसको क्षेत्राधिकार भित्रको प्रमुख सहरको नामबाट राखिएको छ जसले त्यस विभागको प्रशासनिक राजधानीको रूपमा काम गर्दछ:
 बरिसाल
 चट्टोग्राम
 ढाका
 खुलना
 मयमनसिंह
 राजशाही
 रङ्पुर
 सिलेट
प्रस्तावित विभागहरू
 कुमिल्ला विभाग – विद्यमान चट्टोग्राम विभागका ६ वटा उत्तरपश्चिमी जिल्लाहरू मिलेर बनाउने प्रस्ताव गरिएको
 फरिदपुर विभाग – अवस्थित ढाका विभागका ५ दक्षिणी जिल्लाहरू मिलेर बनाउने प्रस्ताव गरिएको

 जिल्लाहरू 


यी विभागहरूलाई ६४ जिल्लामा विभाजन गरिएको छ। प्रत्येक जिल्ला एक जिल्ला अधिकारीद्वारा सञ्चालित हुन्छ जसलाई सरकारले बङ्गलादेश निजामती सेवाको प्रशासनिक कार्यकर्ताको उपसचिवबाट नियुक्त गर्दछ।

क्रमविभागजिल्लाहरूजिल्लाहरूको नाम१ बरिसाल ६ बरगुना, बरिसाल , भोला, झालोकाठी, पटुयाखाली, पिरोजपुर२ चट्टोग्राम ११ बान्दरबान, ब्राह्मनबाडिया, चाँदपुर, चट्टोग्राम, कुमिल्ला, कक्सबाजार , फेनी, खागडाछडी, लक्ष्मीपुर, नोयाखाली, राङामाटी३ ढाका १३ढाका, फरिदपुर, गाजीपुर, गोपालगन्ज, किशोरगन्ज, मादारिपुर, मानिकगन्ज, मुन्सीगन्ज, नारायणगन्ज, नरसिङ्दी, राजबाडी, शरियतपुर, टाङ्गाइल४ खुलना १०बागेरहाट, चुयाडाङ्गा, जशोर, झिनाइदह, खुलना, कुष्टिया, मागुरा, मेहेरपुर, नडाइल, सातखीरा५ मयमनसिंह ४जामालपुर, मयमनसिंह, नेत्रकोना, शेरपुर६ राजशाही ८बगुडा, जयपुरहाट, नउगाँ, नाटोर, चाँपाइ नबाबगन्ज, पाबना, राजशाही, सिराजगञ्ज७ रङ्पुर ८ दिनाजपुर, गाइबान्धा, कुडिग्राम, लालमनिरहाट, नीलफामारी, पञ्चगढ, रङ्पुर, ठाकुरगाउँ८ सिलेट ४हबिगन्ज, मौलभीबाजार, सुनामगन्ज, सिलेट

 उपजिल्लाहरू 


जिल्लाहरूलाई उपजिल्लाहरूमा विभाजित गरिएको छ। बङ्गलादेशमा ४९५ उपजिल्लाहरू छन्। उपजिल्लाहरू बङ्गलादेशमा क्षेत्रीय प्रशासनको दोस्रो सबैभन्दा तल्लो तह हुन्। भारत जस्तै, सहर निगमहरू उपजिल्लाहरूमा राम्रोसँग मिल्दैनन्, यद्यपि केहीलाई "सदर" भनेर चिनिन्छ, जसले सहरी विशेषताहरूलाई सङ्केत गर्दछ।

उपजिल्लाहरूलाई पहिले थाना भनेर चिनिन्थ्यो जसको शाब्दिक अर्थ प्रहरी चौकी हो। अर्थको बावजुद, थानाहरूले आजका उपजिल्लाहरू जस्तै प्रशासनिक र भौगोलिक क्षेत्रको रूपमा काम गर्दथे। सन् १९८२ मा, थानाहरूलाई अर्ध-स्वायत्त स्थानीय शासनको प्रावधान सहित उपजिल्लाहरूमा पुन: परिणत गरिएको थियो। यो प्रणालीलाई सन् १९९२ मा थाना प्रणालीमा फर्काइएको थियो। पछि सन् १९९९ मा, थानाहरूको प्रशासन अन्तर्गतका भौगोलिक क्षेत्रहरूलाई उपजिल्लामा परिणत गरिएको थियो। यस स्तरमा प्रशासनिक शब्दहरूलाई थानाबाट उपजिल्लामा नामकरण गरिएको थियो। उदाहरणका लागि, थाना निर्वाही अधिकारी (शाब्दिक रूपमा थाना कार्यकारी अधिकृत)लाई उपजिल्ला निर्वाही अधिकारी (शाब्दिक रूपमा उपजिल्ला कार्यकारी अधिकृत) मा नामकरण गरिएको थियो। थाना शब्द अब केवल प्रहरी चौकीहरूलाई जनाउन प्रयोग गरिन्छ। सामान्यतया, प्रत्येक उपजिल्लाको लागि एउटा प्रहरी चौकी हुन्छ; तर ठूला प्रशासनिक एकाइहरूमा विभिन्न क्षेत्रहरू समेट्ने एक भन्दा बढी प्रहरी चौकी हुन सक्छन् र सहरी थानाहरूले प्रशासनिक मूल्य कायम राख्न सक्छन्।बङ्गलादेश तथ्याङ्क विभाग, 2001.

उपजिल्ला उपजिल्ला निर्वाही अधिकारी र उपजिल्ला परिषद्द्वारा प्रशासित हुन्छ। उपजिल्ला निर्वाही अधिकारीहरू बङ्गलादेश लोक सेवाका वरिष्ठ सहायक सचिव हुन्। प्रत्येक उपजिल्ला परिषद् (वा परिषद्) मा एक अध्यक्ष, एक उपाध्यक्ष र एक महिला उपाध्यक्ष हुन्छन्। तीनै जना प्रत्यक्ष लोकप्रिय चुनाव मार्फत निर्वाचित हुन्छन्।

उप-जिल्लाहरूलाई थप ४,५७१ ग्रामीण परिषद् र ३३० नगरपालिकाहरूमा विभाजित गरिएको छ।

 ग्रामीण विभाजन, सहर र नगरहरू 
 सहर निगम 

नगर प्रमुखको चुनाव हुने नगर निगम भएका सहरहरूमा ढाका दक्षिण, ढाका उत्तर, चट्टोग्राम, खुल्ना, सिलेट, राजशाही, बरिसाल, रङ्पुर, कुमिल्ला, नारायणगन्ज, मयमनसिंह, गाजीपुर र बगुडा पर्दछन्। नगर निगम वडाहरूमा विभाजित छ, जुन थप महल्लाहरूमा विभाजित छ। प्रत्येक वडाको लागि प्रत्यक्ष चुनाव हुन्छ, जसमा एक जना सभा सदस्य निर्वाचित हुन्छन्। सहरका नगर प्रमुखहरू पाँच वर्षको अवधिको लागि निर्वाचित हुन्छन्।

 नगर निगम 

महानगरीय क्षेत्रहरूमा, नगर निगमहरू भएका सहरहरू बाहेक, नगर निगमहरू छन्, जसलाई पौरसभा पनि भनिन्छ। पौरसभाहरू वडाहरूमा विभाजित छन्, जुन थप मौजा र महल्लाहरूमा विभाजित छन्। प्रत्येक वडाको लागि प्रत्यक्ष चुनाव हुन्छ, जसमा अध्यक्ष र धेरै सदस्यहरू निर्वाचित हुन्छन्। नगर प्रमुखहरू पाँच वर्षको अवधिको लागि निर्वाचित हुन्छन्।

 सङ्घ परिषदहरू 

सङ्घ परिषदहरू (सङ्घहरू) बङ्गलादेशको सबैभन्दा सानो ग्रामीण प्रशासनिक र स्थानीय सरकारी एकाइहरू हुन्। प्रत्येक सङ्घ नौ वडा मिलेर बनेको हुन्छ। सामान्यतया एउटा गाउँलाई वडाको रूपमा तोकिएको हुन्छ।  बङ्गलादेशमा ४,५७८ सङ्घहरू छन्। सङ्घ परिषदमा एक अध्यक्ष र बाह्र सदस्यहरू हुन्छन् जसमा तीन सदस्यहरू विशेष रूपमा महिलाहरूका लागि आरक्षित हुन्छन्। सङ्घ परिषदहरू स्थानीय सरकार (सङ्घ परिषद) ऐन, २००९ अन्तर्गत गठन गरिन्छ। प्रत्येक सङ्घको सीमा जिल्लाका उपायुक्तद्वारा सीमाङ्कन गरिन्छ।बङ्गलादेश, Retrieved 15 July 2025. सङ्घ परिषद् मुख्यतया सङ्घको स्थानीय सीमा भित्र कृषि, औद्योगिक र सामुदायिक विकासको लागि जिम्मेवार निकाय हो।

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

श्रेणी:बङ्गलादेशका प्रशासनिक विभाजनहरू
बङ्गलादेश