अन्धक

अन्धक वा अन्धकासुर; शाब्दिक अर्थ: ("जसले अन्धकार फैलाउँछ") हिन्दु पौराणिक ग्रन्थहरूका एक दानवी असुर हुन् जसको अहंकारलाई भगवान शिव र माता पार्वतीले परास्त पारेका हुन्।. अन्धक सम्बन्धि कथाको उल्लेख विभिन्न हिन्दु धर्मग्रन्थहरूमा पाइन्छ जसमा मत्स्य पुराण, कुर्म पुराण, लिङ्ग पुराण, पद्म पुराण र शिव पुराण प्रमुख छन्। उनलाई एक हजार टाउको, एक हजार हात र दुई हजार आँखा भएको मानिन्छ। अर्को एक संस्करण अनुसार, उनका दुई हजार हात र दुई हजार खुट्टा भएको मानिन्छ। उनको कथाको कतिपय संस्करणहरूमा अन्धकलाई शिव र पार्वतीको पुत्रको रूपमा पनि वर्णन गरिएको छ।

रामायणको अरण्य काण्डको ३०औँ अध्यायमा, रावणका भाइ खरको रामद्वारा वध भएको सन्दर्भमा कालीले अन्धकको वध गरेको संक्षिप्त चर्चा गरिएको छ। उक्त धर्मग्रन्थका अनुसार, अन्धकको मृत्यु श्वेत ऋषिको वनमा शिवको तेस्रो आँखाद्वारा हुन्छ।
महाभारतमा पनि अन्धक कालीद्वारा मारिएको उल्लेख छ यद्यपि त्यहाँ रामायणमा जस्तो तेस्रो आँखाले मारिएको वर्णन भने गरिएको छैन।

 शिव पुराणमा अन्धक 

शिव पुराणका अनुसार, शिव मन्दार पर्वतमा ध्यान गरिरहेका बेला पार्वतीले ठट्टा गर्दै शिवका आँखाहरू छोपिदिन्छिन् जसकारण सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड अन्धकार बन्न पुग्छ। शिवको शक्तिशाली तेस्रो आँखालाई स्पर्श गरेका कारण पार्वतीको हातबाट निस्किएको पसिना भुइँमा खस्छ र त्यसबाट एउटा भयानक अन्धो बालकको जन्म हुन्छ। उसलाई देखेर पार्वती डराउँछिन् तर शिवले उनीहरू दुवैको स्पर्शबाट जन्मिएकाले ऊ उनीहरूकै सन्तान हो भनी पार्वतीलाई सम्झाउँछन्। जब असुरहरूका राजा हिरण्याक्षले सन्तान प्राप्तिको इच्छाले शिवलाई प्रसन्न पार्न तपस्या गर्छन् तब शिवले सोही बालक उनलाई उपहार स्वरूप दिन्छ र अन्धो भएकाले उनको नाम 'अन्धक' राखिन्छ। वराहद्वारा (भगवान विष्णुको अवतार) हिरण्याक्षको वध भएपछि अन्धक नयाँ राजा बन्छन् तर उनी देवताहरूबाट जन्मिएका हुनाले अधिकांश असुर कूलले उनलाई असुरको रूपमा स्वीकार गर्दैनन्। आफ्नो कूलबाट तिरस्कृत भएपछि उनले ब्रह्मालाई प्रसन्न पार्न घोर तपस्या गर्छन्। ब्रह्मा उनीसामु प्रकट भई उनलाई वरदान माग्न भन्छन्। अन्धकले आफूलाई दिव्य दृष्टि र अमरता प्रदान गर्न प्रार्थना गर्छन् तर यसको बाबजुद पनस शिवसँग उनलाई मार्न सक्ने सामर्थ्य भएको कुरा सुनाउँदै चेतावनीका साथ ब्रह्माले ती इच्छाहरू पूरा गरिदिन्छन्। त्यसपछि अन्धक आफ्नो राज्यमा फर्कन्छन् र आफ्ना सबै विरोधीहरूका साथै देवताहरूलाई पनि पराजित गरिदिन्छन्।

अन्धकले आफ्ना मन्त्रीलाई आफूसँग शक्ति, ऐश्वर्य र धनमा बराबरी गर्न सक्ने कोही छ कि भनेर सोध्छन्। मन्त्रीले उनलाई एक सुन्दर स्त्री उनीसँग नभएको जानकारी दिन्छन्। संसारकी सबैभन्दा सुन्दर स्त्री पार्वती हुन् र उनी कैलाश पर्वतमा बस्ने एक जटाधारी तपस्वीकी श्रीमती हुन् भनेर मन्त्रीहरूले व्याख्या गर्छन्। यदि अन्धक वास्तवमै अद्वितीय बन्न चाहन्छन् भने उनले पार्वतीलाई प्राप्त गर्नुपर्छ भन्ने सल्लाह अन्धकलाई दिइन्छ। अन्धकले शिवकहाँ एउटा दूत पठाएर पार्वती सुम्पिन माग राख्छन्। अन्धकले आफ्ना महान योद्धाहरूसँगै शिवमाथि आक्रमण गरेतापनि शिवको सेनाले उनीहरूलाई पराजित गरिदिन्छन्।

शिव वनमा ध्यान गरिरहेका बेला अन्धकले मन्दार पर्वतमा आक्रमण गर्ने सोचे बनाउँछन्। त्यसपछि देवता र दानवहरूबीच भयानक युद्ध सुरु हुन्छ। thumb|शिवले अन्धकलाई त्रिशूलले प्रहार गर्दै गर्दाको दृश्य, एलोरा गुफा

अन्धकका विश्वसनीय सेनापति बलि राजाले एक्लै सबै देवताहरूलाई पराजित गरेर निल्छन्। शिवले बलीमाथि शक्तिशाली अस्त्रहरू प्रहार गरेपछि बली सबै देवताहरूलाई ओकल्न बाध्य बन्छन्। बदलामा, शिवले असुरहरूका गुरु शुक्रलाई निल्छन्। त्यसपछि अन्धकले इन्द्रमाथि आक्रमण गर्छन्। शिवले इन्द्रलाई बचाउन हस्तक्षेप गर्दै दैत्यलाई आफ्नो त्रिशूलले प्रहार गर्छन्। तर जब अन्धकको रगत जमिनमा खस्छ उतिनैबेला अर्को अन्धकको जन्म हुन्छ। विष्णुले धेरै मातृकाहरू सिर्जना गर्छन् जसले दैत्यलाई चोट लाग्दा हरेक पटक रगत पिउँछन् जसकारण नयाँ राक्षसहरूको फैलावट रोकिन पुग्छ। अन्ततः, शिवले अन्धकको शिर छेदन गर्छन्।

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

श्रेणी:महाभारतका पात्रहरू