वानर

हिन्दु धर्ममा, वानर भन्नाले बाँदर, लङ्गुर वा वनमा बस्ने मानिसहरूको एक जातिलाई बुझिन्छ।

महाकाव्य रामायण मा, वानरहरूले रावणलाई पराजित गर्न रामलाई सहयोग गर्छन्। उनीहरूलाई सामान्यतया मानव रूपी बाँदर वा मानिस जस्तै देखिने प्राणीका रूपमा चित्रण गरिएको छ।

 व्युत्पत्ति 

"वानर" शब्दको व्युत्पत्तिका बारेमा तीनवटा मुख्य सिद्धान्तहरू छन्:

 आयङ्गारका अनुसार, वानर को अर्थ "बाँदर" हुन्छ जुन वन शब्दबाट बनेको हो, जसको शाब्दिक अर्थ "वनमा बस्ने" वा "वनसँग सम्बन्धित" हुन्छ। मोनियर-विलियम्सका अनुसार यो सम्भवतः वनर (शाब्दिक अर्थ: "वनमा भौँतारिने") बाट आएको हो र यसको अर्थ "वन्य-जन्तु" वा बाँदर हुन्छ।
 देवदत्त पट्टनायकका अनुसार यो शब्द वन र नर (मानिस) मिलेर बनेको हो, जसको अर्थ "वनको मानिस" हुन्छ। उनले वानरको अर्थ सधैँ बाँदर मात्र नहुन सक्ने सुझाव दिएका छन्।
 यो शब्द वा र नर बाट पनि बनेको हुन सक्छ, जसको अर्थ "के यो मानिस हो?" (बाँदरलाई व्यङ्ग्य गर्दै)  वा "सम्भवतः ऊ मानिस हो" भन्ने हुन्छ।

 पहिचान 

यद्यपि 'वानर' शब्दको अर्थ वर्षौँदेखि "बाँदर" को रूपमा लिइँदै आएको छ र लोकप्रिय संस्कृतिहरूमा वानरहरूलाई बाँदरकै रूपमा चित्रण गरिन्छ, उनीहरूको वास्तविक पहिचान भने स्पष्ट छैन। रामायणका अनुसार वानरहरू 'कामरूप' (इच्छाअनुसार रूप बदल्न सक्ने) थिए। वानर रूपमा उनीहरूको गाला र चिउँडोको केही भागसम्म फैलिएको दाह्री हुन्थ्यो तर जुँगा हुन्थेन। उनीहरूको पुच्छर र तिखो नङ्ग्रा हुन्थ्यो। उनीहरूको छाला र अस्थिपञ्जर अभेद्य 'वज्र' जस्तै हुन्थ्यो, जसलाई कुनै पनि सांसारिक तत्वले छेदन गर्न सक्दैनथ्यो। राक्षस जस्ता अन्य विचित्र प्राणीहरूको विपरित, वानरहरूको कुनै पनि पूर्व-सन्दर्भ वैदिक साहित्यमा भेटिँदैन। रामायण ले उनीहरूको बोली, पहिरन, बसाई, अन्त्येष्टि, विवाह र राज्याभिषेक आदिको सन्दर्भमा उनीहरूलाई मानवका रूपमा प्रस्तुत गर्दछ। साथै, उनीहरूको उफ्रिने शैली, शरीरभरिको रौँ र पुच्छर जस्ता बाँदर जस्तै विशेषताहरूको पनि वर्णन गर्दछ। आयङ्गारका अनुसार रामायणका कविले वानरहरू वास्तवमा वनवासी मानिस हुन् भन्ने जानेका भए पनि, महाकाव्यलाई अझ बढी "काल्पनिक" र रोचक बनाउन उनीहरूलाई अलौकिक शक्ति भएका वास्तविक बाँदर र कतिपयलाई देवताका 'अंश' का रूपमा चित्रण गरेको हुन सक्छ।

एक सिद्धान्त अनुसार, वानरहरू अर्ध-दैवी प्राणी हुन्। यो उनीहरूको अलौकिक क्षमता र ब्रह्माले अन्य देवताहरूलाई रामको अभियानमा मद्दत गर्न वानर सन्तान जन्माउन वा वानरकै रूपमा अवतरण हुन दिएको आदेशमा आधारित छ। रामायणका जैन संस्करणहरूमा उनीहरूलाई विद्याधर भनिने अलौकिक प्राणीहरूको एक कुलको रूपमा वर्णन गरिएको छ, जसको झण्डामा बाँदरको चिन्ह अङ्कित हुन्थ्यो।

जी. रामदासले रावणले वानरको पुच्छरलाई 'भूषण' (गहना) को रूपमा उल्लेख गरेको आधारमा, त्यो "पुच्छर" वास्तवमा सबरा जनजातिका पुरुषहरूले लगाउने पोशाकको एक झुण्डिएको भाग भएको निष्कर्ष निकालेका छन्। (पोथी वानरहरूको पुच्छर भएको वर्णन गरिएको छैन। यस सिद्धान्त अनुसार वानरहरूको गैर-मानवीय विशेषताहरूलाई कलात्मक स्वतन्त्रता मान्न सकिन्छ। 

 रामायणमा 
रावण विरुद्धको युद्धमा रामलाई सहयोग गर्नका लागि ब्रह्माद्वारा वानरहरूको सृष्टि गरिएको थियो। उनीहरू शक्तिशाली छन् र उनीहरूमा धेरै दैवी गुणहरू छन्। ब्रह्माको आज्ञा शिरोधार्य गर्दै, देवताहरूले किष्किन्धा (जसलाई हालको कर्नाटक, आन्ध्र प्रदेश र महाराष्ट्रका केही भागहरूसँग पहिचान गरिन्छ) मा वानर पुत्रहरू उत्पन्न गरेका थिए। सीताको खोजी गर्ने क्रममा रामले उनीहरूलाई पहिलो पटक दण्डकारण्यमा भेटेका थिए। वानरहरूको सेनाले सीताको खोजीमा र सीताको अपहरण गर्ने रावण विरुद्धको युद्धमा रामलाई ठूलो मद्दत गरेको थियो। नल र नीलले समुद्रमाथि पुल बनाएका थिए र उनीहरू लङ्कासम्म पुगेका थिए। महाकाव्यमा वर्णन गरिएअनुसार, वानरहरूका विशेषताहरूमा मनोरञ्जक, बालक जस्तै स्वभाव भएका, अलि-अलि दिक्क लगाउने, जिद्दी, अति सक्रिय, साहसी, स्पष्ट वक्ता, वफादार र दयालु हुनु समावेश छ। 

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

 बाह्य कडीहरू 

श्रेणी:हिन्दु पौराणिक कथाका पौराणिक जीवहरू
श्रेणी:पौराणिक बाँदरहरू