जीवन्त सम्बन्ध

जीवन्त सम्बन्ध नेपाली मुटुरोग विशेषज्ञ डा. ओम मूर्ति अनिलद्वारा लिखिएको एक संस्मरण हो। यस पुस्तकमा उनले आधुनिक जीवनमा मानव सम्बन्धको महत्व र व्यक्तिको सामाजिक उत्तरदायित्वलाई मार्मिक रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। पुस्तक उनको बुबाको निधनपछिका व्यक्तिगत अनुभव र व्यावसायिक यात्राबाट प्रेरित छ, जसले सम्बन्ध, संवेदना र जीवनका मूल्यहरूलाई उजागर गर्छ।

पुस्तकले आफ्नो भावनात्मक कथा र सम्बन्धको संवेदनशील प्रस्तुतीका कारण पाठकहरूको विशेष ध्यान आकर्षित गरेको छ। यस पुस्तकबाट प्राप्त सम्पूर्ण आम्दानी डा. ओम फाउन्डेसनमार्फत सामाजिक कार्यहरूमा खर्च गरिन्छ, जसमा आर्थिक रूपले कमजोर वृद्धवृद्धाहरूको सहयोग, स्वास्थ्य शिविरहरूको सञ्चालन, तथा सुविधाविहीन विद्यार्थीहरूलाई छात्रवृत्ति प्रदान गर्नु समावेश छन्। 

 पृष्ठभूमि 
"जीवन्त सम्बन्ध" डा. ओम मूर्ति अनिलले आफ्ना पिता तेज नारायण सिंहप्रति समर्पणस्वरूप लेखिएको संस्मरण हो। प्रोस्टेट क्यान्सरबाट पीडित पिताको अन्तिम दिनहरूको भावनात्मक अनुभवले पुस्तकको मूल प्रेरणा दिएको हो। सामाजिक कार्यकर्ता रहेका सिंहले अनिलको जीवनमा गहिरो प्रभाव पारेका थिए। डाक्टर हुँदाहुँदै पिताको पीडा कम गर्न नसकेको अनुभवले अनिललाई जीवन, सम्बन्ध र कर्तव्यको महत्व गहिरो रूपमा अनुभूत गरायो। पुस्तक केवल श्रद्धाञ्जलि नभई, सम्बन्ध र जीवनका पक्षहरूमा चिन्तनको माध्यम बनेको छ। यसको आवरण फोटो सेप्टेम्बर २०२३ मा एक सार्वजनिक कार्यक्रममा सार्वजनिक गरिएको थियो।
 कथानक र विषयवस्तुहरू 
जीवन्त सम्बन्ध ५३ अध्याय र २४० पृष्ठमा आधारित नेपाली भाषाको संस्मरण हो, जुन हार्डकभर र पेपरब्याक संस्करणमा प्रकाशित छ। पुस्तकमा पिताको निधनपछिको लेखकको भावनात्मक यात्रा, पारिवारिक सम्बन्धप्रतिको चिन्तन, र समकालीन नेपाली समाजप्रति उनका अवलोकनहरू समेटिएका छन्। लेखकले आमाबाबुप्रतिको जिम्मेवारीलाई बोझ होइन, आत्मीय सम्बन्धका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। चिकित्सकका रूपमा आफ्ना अनुभवहरू साझा गर्दै उनले नैतिक द्विविधा, दुःख, करुणा र समग्र उपचार दृष्टिकोणको वकालत गरेका छन्। पुस्तकमा हिन्दू धर्मग्रन्थहरूका आध्यात्मिक सन्दर्भहरूमार्फत सामाजिक र सांस्कृतिक मूल्यहरूलाई पनि समेटिएको छ।
 प्रकाशन र उद्घाटन 
डा. ओम फाउन्डेसनद्वारा जीवन्त सम्बन्ध प्रकाशित गरिएको थियो। यो 22 सेप्टेम्बर 2023 मा काठमाडौँमा सुरु भएको थियो र यस कार्यक्रममा साहित्यिक, चिकित्सा र सांस्कृतिक क्षेत्रका व्यक्तिहरूले भाग लिएका थिए। पुस्तकको विमोचन लेखककी आमा राजकुमारी देवी सिंहले गरेकी थिइन्। आमाबाबु र सन्तानको सम्बन्धको महत्त्वलाई जोड दिने जीवन्त सम्बन्ध केन्द्रीय विषयवस्तुलाई सम्मान गर्न पुस्तकको उद्घाटन गर्न डा अनिलले आफ्नी आमालाई रोजे।
अङ्गुठाकार|काठमाडौँमा जीवनन्त सम्बन्धको पुस्तक विमोचन समारोह।
लोकप्रिय कलाकार जोडी मदन कृष्ण श्रेष्ठ र हरि बंशा आचार्य (महा जोडी) मुख्य अतिथिका रूपमा उपस्थित थिए। श्रेष्ठले भने, "पुस्तक पढ्दा मलाई यस्तो लाग्यो कि ओम मूर्ति अनिलले म र हरि बंशा आचार्य सम्बन्ध वर्णन गर्ने पुस्तक लेखेका थिए।" त्यस्तै गरी, हरि बंशा आचारियाले उल्लेख गरे, "पाठकहरूले पुस्तक पढ्दा आफ्ना आमाबाबुको कल्पना गर्नेछन्, किनकि यसले जानाजानी आमाबाबुको विशेष नाम र छविहरू समावेश गर्दैन।"

चिकित्सा संस्थान पूर्व डिन प्रोफेसर जगदीश प्रसाद अग्रवालले पुस्तकको आध्यात्मिक अन्तर्दृष्टिमा टिप्पणी गरे। नेपाल मेडिकल काउन्सिल अध्यक्ष डा भगवान कोइराला पनि समर्थनको सन्देश दिए। 

डा अनिलले वर्तमान क्षणमा बाँच्ने महत्त्वलाई जोड दिए। उनले भने, "परिवारभित्र आफ्नो उद्देश्य र सामाजिक सम्बन्धबिच सन्तुलन प्राप्त गर्न जीवनले अर्थ फेला पार्छ। उद्देश्य जीवनको एउटा अंश मात्र हो, जीवन पूर्ण रूपमा होइन, र धेरै मानिसहरूले यो भिन्नता हराउँछन्।"

 स्लोकप्रियता 
धेरै व्यक्तिहरूले राष्ट्रिय मिडियामा विभिन्न दृष्टिकोणबाट यस पुस्तकको समीक्षा गरेका छन् । विश्वम्भर प्याकुरेल, एक अर्थशास्त्री, द राइजिङ नेपालमा उल्लेख गरे कि पुस्तकले आमाबाबु र बच्चाहरू बीचको सम्बन्ध, विशेष गरी वयस्क बच्चाहरूको जिम्मेवारीहरू अन्वेषण गर्दछ।

एकजना साहित्यिक व्यक्ति डा. रवीन्द्र समीरले पुस्तकलाई जीवन, संस्कृति, पारिवारिक सङ्घर्ष र आमाबाबुप्रति बालबालिकाको कर्तव्यको अन्वेषणको रूपमा वर्णन गरे। त्यस्तै, द काठमाडौँ पोस्ट लेखक सुमित शर्मा समीरले आजको नेपाली समाजमा पारिवारिक बन्धन कमजोर भएको विषयमा छलफल गरे र पुस्तौँबिचको सम्बन्धलाई सुदृढ पार्ने वकालत गरे। 

गोरखपात्र राष्ट्रिय बनिज्या ब्याङ्कका सिइओ किरण कुमार श्रेष्ठले लेखेका छन् कि यस पुस्तकले युवा पाठकहरूलाई परिवारमा परिवर्तन हुँदै जाँदा आमाबाबुप्रति आफ्नो कर्तव्यबारे सोच्न प्रोत्साहित गर्दछ। सीआईएएका पूर्व प्रमुख नवीन कुमार जिमिरेले पुस्तकलाई विज्ञान र आध्यात्मिकताको मिश्रणको रूपमा हेरे र लेखकले व्यक्तिगत अनुभव र दार्शनिक पाठहरूबाट कसरी कर्तव्य र हेरचाहमा आफ्नो विचार प्रस्तुत गरे भनेर टिप्पणी गरे।

अन्य समीक्षकहरूले पनि पुस्तकको सामग्रीलाई सामाजिक विषयवस्तुहरूसँग जोडेका छन्। उदाहरणका लागि, खबरहबकी सभ्याता झा, एकजना डेटा वैज्ञानिकले सुझाव दिए कि यस पुस्तकले कसरी देश नछोडी अर्थपूर्ण करियर बनाउन सकिन्छ भनेर देखाएर ब्रेन ड्रेनको विकल्प प्रस्तुत गर्दछ। राष्ट्रिय सभा पूर्व सदस्य मिना ग्यावलीले अभिभावकको बारेमा पुस्तकको छलफलमाथि ध्यान केन्द्रित गरिन् र मृत्युको अनुष्ठान जस्ता परम्परागत चलनहरूमाथि प्रश्न उठाए।

मेडिकल विद्यार्थी सुबोध आचार्यले बाहिरी सफलतामाथि समानुभूति र सेवामा जोड दिँदै यो पुस्तक युवा डाक्टरहरूका लागि सान्दर्भिक पाए।  राष्ट्रिय समाचार समिति कृष्ण अधिकारीले पुस्तकले कर्तव्य र भावनात्मक सम्बन्धलाई प्रतिबिम्बित गरेको लेखे। 

आलोचना

केही समीक्षकहरूले पुस्तकको संरचना र सामग्रीको स्थिरताबारे चिन्ता व्यक्त गरे। कान्तिपुर दैनिकमा निर्मल आर्यालले 'निस्वार्थ सल्लाह' जस्ता केही अध्यायहरू धेरै छोटो थिए र अचानक समाप्त भएको उल्लेख गरे। उनले लेखकका बुबाको फोटोको अभाव र आमाको सीमित छलफललाई पनि औंल्याए, जसलाई उनले परिवारमा केन्द्रित पुस्तकमा महत्त्वपूर्ण चूक भएको महसुस गरे।

पुस्तकको विमोचनमा हरि बंश आचार्य परिवारका सदस्यहरूको नाम नराख्न वा फोटोहरू समावेश नगर्नाले केही पाठकहरूलाई कथा कम व्यक्तिगत महसुस गराउन सक्छ भनी टिप्पणी गरे। अनलाइन खबर मिना ग्यावलीले केही विचारहरू अध्यायहरूमा दोहोरिएको अवलोकन गरे, जसले कथात्मक प्रवाहलाई असर गऱ्यो।

 परोपकार र सामाजिक प्रभाव 
स्वास्थ्य, शिक्षा र सामाजिक रूपान्तरणसँग सम्बन्धित गतिविधिहरूलाई सहयोग गर्न डा ओम मूर्ति अनिलद्वारा स्थापित गैर नाफामूलक संस्था डा ओम फाउन्डेसनको जीवन्ता सम्बन्ध कोष पहलको बिक्रीबाट राजस्व। सन् 2025 मा, फाउन्डेसनले पुस्तक बिक्रीको प्रयोग गरी 2 मिलियन मूल्यका सुविधाविहीन सरकारी विद्यालयका विद्यार्थीहरूलाई राष्ट्रव्यापी छात्रवृत्ति प्रदान गर्यो। त्यसै गरी पुस्तकबाट प्राप्त रकम स्वास्थ्य शिविर सञ्चालन गर्न प्रयोग गरिएको छ, धुम्रपान गर्नेहरू स्वार्थी सुर्तीजन्य विरोधी अभियानहरू होइनन् र गरिबहरूलाई लुगा र खाना वितरण गर्छन्।  

 विरासत र प्रभाव 
जीवन्त सम्बन्ध पाठकहरूलाई पारिवारिक सम्बन्ध र व्यक्तिगत जिम्मेवारीहरूको महत्त्वका बारेमा कुराकानी गर्न प्रेरित गऱ्यो। पाठकहरूले चाडपर्वहरूमा उपहारको रूपमा पुस्तक उपहार दिए। अभिनेता हरि बंशा आचार्य युवा पाठकहरूका लागि यसको सान्दर्भिकता बताउँदै यस पुस्तकलाई विद्यालय पाठ्यक्रममा समावेश गर्नुपर्ने कुरामा जोड दिए। केही व्यक्तिहरूले व्यक्तिगत मूल्य र पारिवारिक भूमिका सिक्नका लागि बालबालिका र किशोर किशोरीहरूलाई यो पुस्तक पढ्न प्रोत्साहित गरेका छन्।

 सन्दर्भहरू