कबीर पन्थ

कबीर पंथ (कबीरको पंथ) कबीर साहेबको शिक्षामा आधारित एक विश्वास र दर्शन हो । यो मुक्तिको माध्यमको  रूप मा सत्य सतगुरुको रुपमा उनको भक्त्ति मा आधारित छ ।  उनका अनुयायीहरू धेरै धार्मिक पृष्ठभूमिबाट आएका छन् किनभने कबीरले कहिल्यै  धर्म परिबर्तन को वकालत गरेनन तर  तिनीहरूका सीमितताहरु भने प्रकाशित  पारेका छन् । कबीरको बारेमा, उनका अनुयायीहरूले प्रकट उत्सव मनाउँछन्। Dissent, protest, and reform in Indian civilization . Indian Institute of Advanced Study, 1977। 

पबित्र वेदमा लेखिएको छ कि प्रत्येक युगमा करोडौं सूर्य र करोडौं चन्द्रमाको संयुक्त ज्योतिभन्दा बढी प्रकाश भएको परमात्मा आफ्नो निवास सतलोकबाट भौतिकरूपमा आएर सत्आत्मा ( पुण्यआत्मा ) लाई भेट्नुहुन्छ।  

 इतिहास 

 उत्पत्ति 
कबीरले आफ्नो जीवनकालमा कुनै छुट्टै सम्प्रदाय फेला पारेनन् तर उनका दुई चेलाहरू, सूरत गोपाल र धर्मदास ले पछि उहाँका शिक्षाहरू प्रचार गर्न समर्पित केन्द्रहरू फेला पारे।  यी केन्द्रहरू, ती मध्ये दुई संख्यामा, कबीर पंथका दुई मुख्य उपविभाग वा गुटहरू बन्नेछन्। Oxford Dictionaries તરફથી વ્યાખ્યા 
 कबीर चौरा 
सूरत गोपालले पहिलो पटक वाराणसी मा कबीर चौरा मठ (बाप को अर्थ "पिता" भनेर पनि चिनिन्छ) स्थापना गरे। यसले गुजरात, उत्तर प्रदेश, र बिहार मा मिसनरी गतिविधिहरू सञ्चालन गर्‍यो र यसको शाखा मगहरमा रहेको थियो। Dissent, protest, and reform in Indian civilization. Indian Institute of Advanced Study, 1977
 अभ्यास र विश्वास 

अनुयायीहरूले बहुइश्वरवाद त्याग्नु पर्छ, रक्सीको उपभोग अस्वीकार गर्नु पर्छ, भगवानको प्रशंसा गर्दा दैनिक नुहाउनु पर्छ, कडा शाकाहारी आहार कायम गर्नुपर्छ। कबीरपंथीहरूले "बंदगी" (अर्थ "तपाईलाई नमस्कार") वाक्यांशको साथ अभिवादन गर्दछ।Dissent, protest, and reform in Indian civilization. Indian Institute of Advanced Study, 1977  यसबाहेक, अनुयायीहरूलाई महिलाहरूको संगतबाट टाढा रहन निर्देशन दिइएको छ। नराम्रो स्वभावका, आफ्नी श्रीमतीलाई आफ्नो सम्पत्तिबाट कहिल्यै इन्कार नगर्ने, कहिल्यै झूट नबोल्ने, कहिल्यै चोरी नगर्ने, कहिल्यै अर्काको विरुद्धमा झूटो गवाही नदिने र अरूको बारेमा नकारात्मक कुरा कहिल्यै नगर्ने।कबीर और कबीर पंथ, डॉ॰ केदार नाथ द्विवेदी, हिंदी साहित्य सम्मेलन, प्रयाग, प्रथम संस्करण, १९६५, पृष्ठ- १६२

हिन्दू कबीरपन्थीहरूले राम नामको उच्चारण गर्छन् जबकि मुस्लिम कबीरपंथीहरूले खुदा नामलाई ईश्वरको नामको रूपमा प्रयोग गर्छन्। एक कबीरपन्थी महन्त विशेष पहिरनमा सजिएका हुन्छन्, जस्तै शंक्वाकार टोपी, हारलाई कन्थी भनेर चिनिने हार, तुलसीको माला ( मीठो आधारभूत), र लुगा जुन सेतो वा खैरो-रातो रंगको हुन्छ।कबीर और कबीर पंथ, डॉ॰ केदार नाथ द्विवेदी, हिंदी साहित्य सम्मेलन, प्रयाग, प्रथम संस्करण, १९६५, पृष्ठ- १६२ महन्तहरूमा वैष्णव परम्पराको |तिलक (अगाडिको चिन्ह) हुन सक्छ। 'चप्पल' वा 'गोपीचन्दन' पेस्ट प्रयोग गरेर नाकको किनारमा अगाडिको चिन्ह पनि हुन सक्छ।  महन्तहरू हुन्। ब्रह्मचारी रहन बाध्य छैन र कोही विवाह गर्छन्।ભારત માં કબીરપંથ ની ખાસ શાખાઓ

कबीर पन्थीहरूले दिनको नैतिक र सामाजिक रीतिरिवाजहरू परम्परा अनुसार बिना बाधा पालन गर्न सक्छन्। सामान्य व्यक्तिलाई हिन्दू कानून अनुसार दाहसंस्कार गर्न सकिन्छ र पुजारीहरूले कुन परम्परा पालन गर्न चाहन्छन् भन्ने आधारमा गाड्न वा दाहसंस्कार गर्न सकिन्छ। क्यारिबियन र उत्तरी अमेरिकामा, कबीर पन्थीहरूले जलाउने वा गाड्ने विकल्प रोज्न सक्छन्। आधुनिक कबीर पन्थीहरू रूढिवादी वैष्णवहरू भन्दा फरक देखिँदैनन्; तिनीहरू कबीरको मूर्तिको पूजा गर्छन्, पवित्र धागो र चन्दनको पेस्ट लगाउँछन्। 

कबीर पन्थीहरूले आफ्नो दैनिक जीवन र व्यवहारमा पवित्रता र शुद्धतालाई अवलोकन गर्छन्। उनीहरुको आस्था र व्यवहारको आधार नै हो ભારત માં કબીરપંથ ની ખાસ શાખાઓ
 धर्म, वा "जीवनको प्राकृतिक नियम",
 सत्य, वा "आदिम र शाश्वत सत्य",
 अहिंसा, वा "वचन र कर्मद्वारा सबै प्राणीहरूप्रति अहिंसा",
 भक्ति, वा "भगवान प्रति भक्ति प्रेम र उच्च आध्यात्मिक वास्तविकता",
 श्रद्धा, वा "विश्वास र अटल वफादारी",
 अस्तेय, वा "न होर्डिंग न लोभ",
 क्षमा, वा "क्षमा र धैर्य",
 दया, वा "दया, दया, र सबै प्राणीहरूप्रति क्रूरता र असंवेदनशीलताको भावनालाई जित्ने",
 शौचा वा "शरीर, मन र वाणीमा शुद्धता",
 अपरिग्रह, वा "आवश्यक कुरामा सम्पत्ति सीमित गर्नु र गैर-भौतिकवादी हुनु",
 अनेकान्तवाद, वा "विभिन्न विश्वासहरूको स्वीकृति र दृष्टिकोणको बहुलता",
 विश्व बन्धुत्व, वा "सबै प्राणीहरूको विश्वव्यापी भाईचारा" र
 आत्मा ज्ञान वा "आफ्नो वास्तविक आत्मको जागरूकता, जुन एक वास्तविक वास्तविकता भन्दा फरक छैन जुन सबैमा व्याप्त छ, यसरी सबैलाई एक मात्र वास्तविक वास्तविकता बनाउँछ"। 

दिशानिर्देशहरूको यी आधारभूत सेटले कबीर पन्थीहरूलाई प्रेम, विनम्रता, करुणा र एकताको लागि सबै समावेशी सूत्र दिन्छ। एक कबीर पंथी सामान्य व्यक्तिलाई भक्त भनिन्छ र पुजारीहरूलाई महन्त को सम्मानजनक उपाधिले सम्बोधन गरिन्छ। आध्यात्मिक नेताहरूलाई आचार्य वा गुरु भनिन्छ। भिक्षुहरू जो प्रकृतिमा अधिक तपस्वी हुन्छन्, जसले विवाह गर्दैनन् र कहिल्यै एक ठाउँमा नबस्ने, मठबाट मठमा निरन्तर सरिरहने बढी कठोर आध्यात्मिक साधनामा संलग्न हुन्छन्, उनीहरूलाई ब्रह्मचारी साधु भनिन्छ, जबकि ती भिक्षुहरू विवाह गर्ने, सन्तान जन्माउने र थप आरामदायी आध्यात्मिक जीवन बिताउने "गृहस्त" साधु हुन्। त्यसैगरी नन बन्न रोजेका महिलाहरूलाई साध्वी भनिन्छ। भगवानलाई अनन्त नामहरूद्वारा बोलाइन्छ तर केही सामान्य नामहरू "सत्य पुरुष", "सोहम सद्गुरु", "आदि गुरु", "परम सत्येश्वर", वा केवल "सद्गुरु कबीर साहेब" हुन्। आफ्नो धार्मिक समारोहहरूमा कबीर पन्थीहरूले झ्याल, ढोल र अन्य भारतीय वाद्ययन्त्रहरूको सङ्गीतमा कबीरका गीतहरू, भजन र सखी गाउँछन्। गुरु विभिन्न प्रार्थनाहरू र मन्त्र पढ्छन्, ती सबैले भक्तहरूलाई उनीहरूले गर्ने सबै काममा भगवानलाई सम्झन सम्झाउँछन्।ભારત માં કબીરપંથ ની ખાસ શાખાઓ http://tdil.mit.gov.in/coilnet/ignca/kabir026.htm#005 
चिन्तनद्वारा मन र शरीर शुद्ध राख्नुपर्छ र स्थूल र जटिल व्यवहारबाट टाढा रहनुपर्छ। यस्तो अभ्यासले कुनै पनि धर्म वा अन्य व्यक्तिगत प्रयास जस्तोसुकै भए तापनि बाँच्दा मोक्ष प्राप्त गर्न अनुमति दिन्छ। कबीर पंथमा दीक्षाको चिन्ह कन्थी माला को रूपमा दिइएको छ। यो विष्णु को लागि पवित्र तुलसी काठ मोतीबाट बनेको हार हो। यो पनि पवित्र रुद्राक्ष ढुङ्गा मोतीबाट बनेको छ, शिव को लागि पवित्र। यसलाई एउटा ठुलो तुलसी वा रुद्राक्षको माला लगाएर तार प्रयोग गरेर पनि बनाउन सकिन्छ। यो छनोटद्वारा लगाइन्छ र सामान्यतया एकलाई दिइन्छ जसले वासना, क्रोध, लोभ, नाश हुने चीजहरू र अहंकारबाट जोगिन प्रतिबद्ध छ। सहज योग "सत्यनाम" दोहोर्याएर भगवानलाई याद गर्नु समावेश छ। कबीर पन्थीहरू जीवनको सरलतामा विश्वास गर्छन्; साधारण खाना, कपडा र सामानहरू। जीविकोपार्जनका लागि चाहिने कुरा मात्र प्राप्त गर्नुपर्छ। कबीर पन्थीहरू कडा रूपमा शाकाहारी छन् र रक्सी, तंबाकू र लागूपदार्थको प्रयोगबाट टाढा रहन्छन्।

वर्षौंदेखि छुट्टाछुट्टै संस्थाहरू बनेका छन् । भारत बाहिर कबीर पन्थीहरूको सबैभन्दा ठूलो समूह ट्रिनिडाड र टोबागो मा छ। विशेष गरी क्यानाडा, फिजी, गुयाना, मॉरिशस, नेपाल, नेदरल्याण्ड, भारत बाहिर पनि धेरै साना सक्रिय समूहहरू अवस्थित छन्। सुरिनाम, र संयुक्त राज्य। त्रिनिदाद र टोबागोमा रहेको कबीर पन्थ संघले दुईवटा प्राथमिक विद्यालयहरू सञ्चालन गर्दछ र यो क्षेत्रमा स्थापित पहिलो गैर-क्रिस्चियन धार्मिक सांप्रदायिक विद्यालयहरू मध्ये एक थियो। हालै, अन्य समूहहरू त्रिनिदाद र टोबागो [जस्तै कबीर चौरा मठ, सत्य कबीर निधि] मा गठन भएका छन्, प्रत्येकले कबीरको शिक्षालाई जोड दिएर र त्रिनिदाद र टोबागो, भारत र विश्वका अन्य ठाउँहरूमा उनीहरूको आ-आफ्नै सम्बद्धताका साथ। 

शास्त्र 
बिजक
कबीर पंथ सम्प्रदायका सबैभन्दा पवित्र पुस्तकहरू बिजक हुन्, जसका धेरै खण्डहरू गुरु ग्रन्थ साहिब र अनुराग सागरमा प्रस्तुत गरिएका छन्। स्पष्ट रूपमा र अप्ठ्यारो शैलीमा, बिजकले आफ्ना पाठकहरूलाई सत्यको प्रत्यक्ष अनुभवको पक्षमा आफ्ना भ्रम, ढोंग र रूढ़िवादीहरूलाई छोड्न आग्रह गर्दछ। यसले कपट, लोभ र हिंसालाई व्यंग्य गर्दछ, विशेष गरी धार्मिकहरू बीच।A Popular dictionnary of Sikhism de W. Owen Cole et Piara Singh Sambhi, édition Curzon, page 91, 

बिजकमा तीन मुख्य खण्डहरूलाइ ("रमैनी, शब्द" र "साखी" भनिन्छ) र चौथो खण्डमा विविध लोकगीत हरू समावेश छन्।। कबीरको अधिकांश सामग्री शब्द भनेर चिनिने गीतको रूप र एफोरिस्टिक दुई-लाइन साखी (वा दोहा) मार्फत लोकप्रिय भएको छ जुन लोकप्रिय ज्ञानको साधनको रूपमा उत्तर भारत भर सेवा गर्दछ। अनुराग सागरमा, सृष्टिको कथा धर्मदास (कबीरका चेलाहरू मध्ये एक) लाई भनिएको छ, र मान सरोवर कबीर पंथको धर्मदासी शाखामा कबीरको शिक्षाको अर्को संग्रह हो।The Encyclopaedia of Sikhism dirigée par Harbans Singh, tome II, pages 405 et 406, .
 चुडामणि 
कबीर ले  सन्त धर्मदास लाई आफ्नो छोरा चुडामणिलाई पहिलो मन्त्र मात्र दिएका थिए ।जसको  कारण उनीहरुमा धार्मिकता कायम रहन्थ्यो  र वंश चलिरहनथियो  । कबीर ले धर्मदासलाई भनेका थिए कि तिम्रो सातौं पुस्तामा कालको दूत आउनेछ। उसले यो वास्तविक पहिलो मन्त्र पनि समाप्त गर्नेछ र आफ्नो इच्छा अनुसार अन्य नामहरू प्रयोग गर्न सुरु गर्नेछ। एघारौं, तेह्रौं र सत्रौं गद्दीवाला महन्तद्वारा बाँकी धार्मिकताको अन्त्य हुनेछ। यसरी तिम्रो वंशबाट भक्ति समाप्त हुन्छ। तर तिम्रो वंश बयालीस (४२) पुस्तासम्म रहनेछ। तब तिम्रो वंश नाश हुनेछ, जसको प्रमाण कबीर  ले लेखेका शब्दहरूमा पाइन्छ।

सुन धर्मनि जो वंश नशाई, जिनकी कथा कहूँ समझाई।।

काल चपेटा देवै आई, मम सिर नहीं दोष कछु भाई।।

सप्त, एकादश, त्रयोदस अंशा, अरु सत्रह ये चारों वंशा।।

इनको काल छलेगा भाई, मिथ्या वचन हमारा न जाई।।

जब जब वंश हानि होई जाई, शाखा वंश करै गुरुवाई।।

दस हजार शाखा होई है, पुरुष अंश वो ही कहलाही है।।

वंश भेद यही है सारा, मूढ जीव पावै नहीं पारा।।

भटकत फिरि हैं दोरहि दौरा, वंश बिलाय गये केही ठौरा।।

सब अपनी बुद्धि कहै भाई, अंश वंश सब गए नसाई।।

माथिको वाणीमा कबीरले भनेका छन् कि  धर्मदास, तिम्रो वंशबाट भक्ति नाश हुनेछ, म त्यो कथा सुनाउँदैछु।सातौं पुस्तामा कालको दुत जन्मिनेछ ।उसले तिम्रो बंशबाट भक्ति समाप्त गरिदिनेछ। जुन प्रथम मन्त्र तिमीले प्रदान गर्नेछौ त्यसको ठाउमा अर्को मनमुखी नाम प्रारम्भ गर्नेछ। धर्मको बाँकी विनाश एघारौं, तेह्रौं र सत्रौं महन्तले गर्नेछ। मेरो शब्द खाली जानेछैन। प्रत्येक अंश वंश भक्तिरहित हुनेछ। आफ्नो आफ्नो हिसाबले मनमुखी साधना गर्नेछन ।Essays and lectures on the religions of the Hindus, Volume 1, by Horace Hayman Wilson, Reinhold Rost (ed.)
 बाह्र पन्थ 
कबीरले कबीर सागरको कबीर वाणी नामक अध्यायमा पृष्ठ १३५-१३७ मा बाह्र पन्थको विवरण दिँदै बाणी लेखेका  थिए   जुन यस प्रकार छ:-

सम्वत् सत्रासै पचहत्तर होई, तादिन प्रेम प्रकटें जग सोई।

साखी हमारी ले जीव समझावै, असंख्य जन्म ठौर नहीं पावै।

बारवें पंथ प्रगट ह्नै बानी, शब्द हमारे की निर्णय ठानी।

अस्थिर घर का मरम न पावैं, ये बारा पंथ हमही को ध्यावैं।

बारवें पंथ हम ही चलि आवैं, सब पंथ मेटि एक ही पंथ चलावें।

माथिको बाणी मा “बाह्र सम्प्रदाय” को वर्णन गरी लेखिएको छ कि संवत १७७५ मा भगवान को प्रेम प्रकट हुनेछ र मेरो वाणी प्रकट हुनेछ। (हरियाणाको सन्त गरिबदास जी को जन्म १७७४  छुडानीमा भएको थियो। उनले कबीरलाई १७८४ मा भेटेका थिए। यो कुरा माथिको बाणी मा वर्णन छ र संवत १७७५ को सट्टा १७७४ हुनुपर्छ, गल्तीले १७७५ लेखिएको हो)। तात्पर्य यो हो कि बाह्रौं संप्रदाय जुन गरिबदास जीले चलाउनेछन्, त्यो संप्रदायले मेरो  साखीलाई लिएर जीवलाई बुझाउनेछ। तर वास्तविक मन्त्रसँग अपरिचित भएको कारणले साधक अनगिन्ती जन्मसम्म सतलोक जान सक्दैन। माथिका बाह्र सम्प्रदायहरूले मलाई प्रणाम गरेर पूजा गर्नेछन् तर स्थायी स्थान (सतलोक) प्राप्त गर्न सक्दैनन्। बाह्रौं संप्रदाय (गरीबदासको संप्रदाय) मा, म (कबिर) आफै आएर सबै बाह्र सम्प्रदाय लाई समाप्त गरेर एउटा मात्र संप्रदाय चलाउनेछौं। त्यसबेलासम्म सार शब्द लुकाएर राख्नुपर्छ। सन्त गरीबदास ले आफ्नो अमृतवाणी "असुर निकन्दन रमैनी" मा यसको प्रमाण दिनुभएको छ।  

कालको बाह्र पंथ

कबीर को पंथ वा मार्ग। कबीरले देखाउनुभएको मार्गमा हिँड्नेलाई कबीरपंथी भनिन्छ। 
बाह्र सम्प्रदाय कालको नै मानिन्छ। बाह्र सम्प्रदायको विवरण अनुराग सागर र कबीर चरित्र बुझाइ पृष्ठ नं. 1870 देखि:-
1.चुडामणि दास जी का पंथ 

2. यागौदास (जागू) पंथ

3. सूरत गोपाल पंथ (काशी कबीर चौरा के पारखी सिद्धांत)

4. मूल निरंजन पंथ

5. टकसार पंथ

6. भगवान दास (ब्रह्म) पंथ

7. सत्यनामी पंथ

8. कमाली (कमाल का) पंथ

9. राम कबीर पंथ

10. प्रेम धाम (परम धाम) की वाणी पंथ

11. जीवा पंथ

12. गरीबदास पंथ 

 तेह्रौं पंथ 
कबीर ले कबीर वाणीको पृष्ठ १३४ को कबीर सागरमा लेखेका छन् :-

“बारहवें वंश प्रकट होय उजियारा,

तेरहवें वंश मिटे सकल अंधियारा”

अर्थ:- कबीर ले  आफ्नो वाणीमा काललाई भनेका थिए कि जब तिम्रो बाह्र संप्रदाय सुरु हुनेछ, तब म आफ्नो नाद (शब्द-शिष्य परम्परा) वंश अर्थात् अंश पठाउनेछु। त्यही आधारमा यो विवरण लेखिएको हो । बाह्रौं वंश (अंश) सन्त गरीबदास ले कबीर वाणी र  कबीर को महिमा  केहि केहि सयुक्त रुपमा  विस्तार गर्नुहुनेछ। त्यसैले तेह्रौं वंश ले अज्ञानताको अन्धकारलाई पूर्णतया समाप्त गरी कबीर  को वास्तविक महिमा र नामको बारेमा मानिसहरूलाई सचेत गराउनेछ र सबै सम्प्रदाय हरूलाई समाप्त गरेर एउटै संप्रदाय चलाउनेछ, त्यो तेह्रौं वंश म आफै अर्थात्  कबिर  ले नै चलाउनेछु  भनेर लेखिएको छ। 
सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:हिन्दु सम्प्रदायहरू