ह्यालोजन

ह्यालोजनहरू आवर्त सारणीको समूह 17 (VIIA) मा पाइने अधातु तत्वहरूको समूह हो। यो शब्द ग्रीक भाषाको "halos" (नुन) र "genes" (बनाउने) बाट आएको हो। यस समूहमा फ्लोरिन (F), क्लोरिन (Cl), ब्रोमिन (Br), आयोडिन (I) र एस्टाटिन (At) गरी पाँच तत्वहरू पर्दछन्।

भौतिक गुणहरू
ह्यालोजनहरूको भौतिक अवस्था तापक्रम अनुसार फरक-फरक हुन्छ। सामान्य तापक्रम र चापमा फ्लोरिन र क्लोरिन ग्यास अवस्थामा, ब्रोमिन तरल अवस्थामा, र आयोडिन ठोस अवस्थामा पाइन्छन्। यी तत्वहरूको रङ पनि फरक-फरक हुन्छ - फ्लोरिन पहेंलो-हरियो, क्लोरिन हरियो-पहेंलो, ब्रोमिन रातो-खैरो, र आयोडिन बैंगनी रङको हुन्छ।

रासायनिक गुणहरू
सबै ह्यालोजनहरूको बाह्यतम कक्षमा 7 वटा इलेक्ट्रोन हुन्छ। यी तत्वहरू अत्यन्त 'प्रतिक्रियाशील'  हुन्छन् र एक इलेक्ट्रोन प्राप्त गरी स्थिर अवस्था प्राप्त गर्न खोज्छन्। सक्रियता श्रृंखलामा फ्लोरिनदेखि आयोडिनसम्म क्रमशः सक्रियता घट्दै जान्छ।

प्राकृतिक उपलब्धता
ह्यालोजनहरू प्रकृतिमा मुक्त अवस्थामा पाइँदैनन्। यी तत्वहरू प्राय: लवणको रूपमा पाइन्छन्। समुद्री पानीमा क्लोराइड आयनको रूपमा, खनिजहरूमा फ्लोराइड र आयोडाइडको रूपमा पाइन्छन्। एस्टाटिन प्राकृतिक रूपमा अत्यन्त कम मात्रामा पाइन्छ।

औद्योगिक उत्पादन
ह्यालोजनहरूको औद्योगिक उत्पादन विभिन्न विधिहरूद्वारा गरिन्छ। क्लोरिन समुद्री पानीको विद्युत विच्छेदनबाट, ब्रोमिन समुद्री पानीबाट क्लोरिनको प्रयोगले, र आयोडिन समुद्री शैवालबाट निकालिन्छ।

अनुप्रयोगहरू
ह्यालोजनहरूका विभिन्न प्रयोगहरू छन्:
 फ्लोरिन: दन्त मञ्जन, प्लास्टिक उत्पादन
 क्लोरिन: पानी शुद्धीकरण, ब्लिचिङ एजेन्ट
 ब्रोमिन: फोटोग्राफी, कीटनाशक
 आयोडिन: एन्टीसेप्टिक, थाइरोइड ग्रन्थिको कार्यमा

जैविक महत्व
ह्यालोजनहरू जीवित प्राणीहरूको लागि अत्यावश्यक तत्वहरू हुन्। आयोडिन थाइरोक्सिन हर्मोन बनाउन आवश्यक पर्छ। फ्लोरिन दाँतको स्वास्थ्यका लागि महत्वपूर्ण छ। क्लोरिन पाचन रसमा हाइड्रोक्लोरिक एसिडको रूपमा पाइन्छ।

सुरक्षा सावधानी
ह्यालोजनहरू अत्यन्त विषाक्त र खतरनाक हुन सक्छन्। यिनीहरूले:
 छालामा जलन गराउन सक्छन्
 श्वासप्रश्वासमा समस्या ल्याउन सक्छन्
 आँखालाई हानि पुर्याउन सक्छन्

यौगिकहरू
ह्यालोजनहरूले विभिन्न प्रकारका यौगिकहरू बनाउँछन्:
 हाइड्रोह्यालिक एसिडहरू (HF, HCl, HBr, HI)
 इन्टरह्यालोजन यौगिकहरू (ICl, BrF₃)
 धातु ह्यालाइडहरू (NaCl, KI)

वातावरणीय प्रभाव
केही ह्यालोजन यौगिकहरू वातावरणका लागि हानिकारक हुन्छन्। क्लोरोफ्लोरोकार्बन (CFCs) ले ओजोन तहलाई नष्ट गर्छ। यसैले यिनीहरूको प्रयोगमा अन्तर्राष्ट्रिय नियन्त्रण गरिएको छ।

यो पनि हेर्नुहोस्
 अनुप्रतिक्रियाशीलता