मुगल साम्राज्य

मुगल साम्राज्य (Persian: , Hind-e Moǧulān; , उर्दु उच्चारण: मुग्लिया सल्तनत) वा मोग साम्राज्य  भारतीय उपमहाद्वीपमा एक साम्राज्य थियो।

इतिहास 
बाबर र हुँमायु (१५२६-१५५६)

मुगल साम्राज्यको संस्थापना बाबर (राज्यकाल १५२६-१५३०) बाट भएको थियो। उनी मध्य एसियाका शासकका वंशज थिए। उनका पिता तिमुरका वंशज थिए भने उनको आमा जंगेज खानका वंशज थिइन्। आफ्नो पूर्वजको विरासतबाट निस्केर आफ्नो महत्वाकांक्ष पूरा गर्न उनी भारतीय उप महाद्वीप तर्फ लागे। उनले आफुलाई काबुलमा स्थापित गरे र अफ्गानिस्तानबाट दक्षिण तर्फ खाइबर पास हुँदै दक्षिण तिर भारत तिर लागे। बाबरको सेनाले इब्राहिम लोदीलाई पानीपतमा पराजित गर्यो। यद्यपि, यो समय सम्ममा दिल्ली सल्तनतको लोदी वंश कमजोर भैसकेको थियो र उत्तर भारतको मेवाड राज्य सबैभन्दा शक्तिशाली राज्य थियो र यसका शासक राना साँगा थिए। आग्रा नजिकैको निर्णायक युद्धमा बाबरको तिमुरिद फौजले साँगाको राजपुत सेनालाई पराजित गर्यो। यो लडाइँ भारतेर्य इतिहासको सबैभन्दा निर्णायक र महत्त्वपूर्ण लडाइँ थियो जसले उत्तर भारतको दुई शताब्दीको भाग्य सधैँको लागि फेरिदियो।

यो लडाइँ पछि, मुगल साम्राज्यको केन्द्र काबुलबाट आग्रा सर्यो। युद्ध र सैन्य अभियानबाट बनेको यो नयाँ साम्राज्यले जड समात्न समय लाग्यो। उनको पुत्र हुमायु (शासन १५३०-१५५५) को समयमा साम्राज्यमा अस्थिरता छायो र बिद्रोहीको कारण हुमायु पर्सियामा निर्वासित हुन बाध्य भए। मुगल शासनको समयको बीचमा सुर साम्राज्य(१५४०-१५५५)को शासन चलेको थियो। हुमायु पर्सियामा निर्वासित हुँदा सफविद वंश र मुगल बीच सम्बन्ध राम्रो बन्यो र मुगल दरबारमा फारसी संस्कृतिको प्रवाभ देखिन्छ। हुमाय १५५५ मा पर्सियाबाट फर्किए र भारतमा मुगल शासन पुनर्स्थापना गरे, तर एक दुर्घटनामा परेर अर्को वर्ष उनको मृत्यु भयो।

पतन
औरंगजेबका छोरा बहादुर शाह प्रथमले आफ्नो पिताको धार्मिक नीतिहरू खारेज गरे र प्रशासन सुधार गर्ने प्रयास गरे। "यद्यपि, १७१२ मा उनको मृत्यु पछि, मुगल वंशमा अराजकता र हिंसक झगडा प्रशय पायो। १७१९ मा मात्र, चार सम्राटहरू क्रमशः गद्दी आरोहण गरे"।

मुहम्मद शाह (शासनकाल: १७१९–१७४८ )को शासनकालमा, साम्राज्य टुट्न थाल्यो र मध्य भारतको विशाल भूभाग मुगलबाट मराठा हातमा गयो। पश्चिम एसिया, काकेशस र मध्य एसियाका धेरैजसो भूभागमा पहिले नै इरानी आधिपत्य पुनर्स्थापित गारेका  नादिर शाहको सुदूर भारतीय अभियान दिल्लीको लुटसँगै टुङ्गियो र मुगल शक्ति र प्रतिष्ठा धुलोमा मिल्यो। साम्राज्यका धेरै अभिजात वर्गहरूले अब आफ्नै मामिलाहरू नियन्त्रण गर्न खोजे, र स्वतन्त्र राज्यहरू बनाउनको लागि छुट्टिए।  तर, सुगाता बोस र आयशा जलालका अनुसार, मुगल सम्राट सार्वभौमसत्ताको उच्चतम स्थान रूपमा निरन्तर नै थियो।  मुस्लिम समूह मात्र होइन, मराठा, हिन्दु र सिख समूहले भारतको सार्वभौमसत्ताको रूपमा बादशाहलाई औपचारिक मान्यता दिएका थिए।

यसैबीच, खण्डित मुगल साम्राज्य भित्रका बढ्दो क्षेत्रीय राजनीतिले साम्राज्यलाई कमजोर बनायो, जसले गर्दा कर्नाटक युद्ध र बङ्गाल युद्धको दौडान हार भोग्नु पर्यो।

मुगल बादशाह शाह आलम द्वितीय (१७५९-१८०६) ले मुगल पतनलाई उल्टाउने व्यर्थ प्रयासहरू गरे तर अन्ततः अफगानिस्तानका अमीर, अहमद शाह अब्दालीको सुरक्षा खोज्नुपर्‍यो, परिणामस्वरुप सन् १७६१ मा मराठा साम्राज्य र अफगान (अब्दालीको नेतृत्वमा) बीच पानीपतको तेस्रो लडाइँ भयो। सन् १७७१ मा मराठाहरूले अफगान नियन्त्रणबाट दिल्लीलाई पुनः नियन्त्रण गरे र  १७८४ मा उनीहरू आधिकारिक रूपमा दिल्ली बादशाहका संरक्षक बने, यो अवस्था दोस्रो अङ्ग्रेज -मराठा युद्धसम्म जारी रह्यो। त्यसपछि, ब्रिटिस ईस्ट इन्डिया कम्पनी दिल्लीमा मुगल वंशको संरक्षक बन्यो। ब्रिटिस ईस्ट इण्डिया कम्पनीले सन् १७९३ मा पूर्व मुगल प्रदेश बङ्गाल-बिहारलाई नियन्त्रणमा लियो र स्थानीय शासन (निजामत) लाई खारेज गर्यो  र यसको निरन्तरता सन् १८५७ सम्म भएको थियो जति बेला भारतीय उपमहाद्वीपमा ब्रिटिस औपनिवेशिक युगको सुरुवात भएको थियो। सन् १८५७ सम्ममा पूर्व मुगल भारतको ठुलो हिस्सा ईस्ट इन्डिया कम्पनीको नियन्त्रणमा थियो।  १८५७-१८५८ को युद्ध मा पछि अन्तिम मुगल, बहादुर शाह जफर, ब्रिटिस ईस्ट इण्डिया कम्पनी द्वारा अपदस्थ र १८५८ मा निर्वासित गरियो। गभर्मेन्ट अफ इन्डिया एक्ट १८५८, मार्फत ब्रिटिस क्राउनले ब्रिटिस राजको रूपमा भारतमा ईस्ट इन्डिया कम्पनी-नियन्त्रित क्षेत्रहरू प्रत्यक्ष नियन्त्रण ग्रहण गर्यो।। सन् १८७६ मा बेलायती महारानी भिक्टोरियाले भारतको महारानीको उपाधि ग्रहण गरिन्।

 मुगल बादशाहको सूची 
मुगल बादशाहको सूची यस प्रकार छ:

  बैजनी रंगको पंक्तिले उत्तर भारतमा सूरी साम्राज्य को सङ्क्षिप्त शासनकाललाई जनाउँछ।
 भारतमा मुगल वंश  को संस्थापक बाबर थिए। बाबर एव उनको उतराधिकारी मुगल शासक तुर्क एव सुन्नी मुसलमान थिए।  बाबर एक मुगल शासक थिए। उनले भारतमा मुगलशासक को पद‌-पादशाहीको धारण गरेका थिए।
 बाबर पश्चात कयौँ पिढी मुगलले भारतमा शासन गरेका थिए।
 यी शासक मध्ये अकवर एक महान शासक साबित भए।

चित्रनामजन्म नामजन्मराज्यकालमृत्युटिप्पनी108x108pxबाबरज़हीरुद्दीन मुहम्मद१४ फेब्रुअरी १४८३२० अप्रिल १५२६ – २६ डिसेम्बर १५३०२६ डिसेम्बर १५३० (आयु ४७)114x114pxहुमायूँनसीरुद्दीन मुहम्मद हुमायूँ(पहला राज्यकाल)६ मार्च १५०८२६ डिसेम्बर १५३० – १७ मे १५४०२७ जनवरी १५५६ (आयु ४७)189x189px|हुमायूं को मकबरा114x114pxहुमायूँ नसीरुद्दीन मुहम्मद हुमायूँ(दूसरा राज्यकाल)६ मार्च १५०८२२ फेब्रुअरी १५५५ – २७ जनवरी १५५६२७ जनवरी १५५६ (आयु ४७)१५४० मा  सुरी वंशका शेर शाह सूरीले हुमायूलाई अपदस्त गरे, तर इस्लाम शाह सूरी (शेर शाह सूरी को छोरा र उत्तराधिकारी) को मृत्यु पश्चात १५५५ मा हुमायुंले सिंहासन पुनः हासिल गरे।112x112pxअकबर-ए-आज़म जलालुद्दीन मुहम्मद१५ अक्टुबर १५४२११ फेब्रुअरी १५५६ – २७ अक्टुबर १६०५२७ अक्टुबर १६०५ (आयु ६३)106x106pxजहाँगीरनूरुद्दीन मुहम्मद सलीम३१ अगस्ट १५६९३ नोबेम्बर १६०५ – २८ अक्टुबर १६२७२८ अक्टुबर १६२७ (आयु ५८)113x113pxशाह-जहाँ-ए-आज़मशहाबुद्दीन मुहम्मद ख़ुर्रम५ जनवरी १५९२१९ जनवरी १६२८ – ३१ जुलाई १६५८२२ जनवरी १६६६ (आयु ७४)72x72px|शाहजहां को कब्र115x115pxअलामगीर
(औरंगज़ेब)मुइनुद्दीन मुहम्मद ३ नोबेम्बर १६१८३१ जुलाई १६५८ – ३ मार्च १७०७३ मार्च १७०७ (आयु ८८)107x107pxबहादुर शाह क़ुतुबुद्दीन मुहम्मद मुआज्ज़म
قطب الدین محمد معظم१४ अक्टुबर १६४३१९ जुन १७०७ – २७ फेब्रुअरी १७१२२७ फेब्रुअरी १७१२ (आयु ६८)उनले मराठाहरू को साथ बस्तिहरू बनाए, राजपूहरूलाई शान्त गरे र पन्जाब मा सिखहरू को साथ मित्रता बनाए।118x118pxजहांदार शाहमाज़ुद्दीन जहंदर शाह बहादुर
معز الدین جہاں دار شاہ بہادر९ मे १६६१२७ फेब्रुअरी १७१२ – १० जनवरी १७१३१२ फेब्रुअरी १७१३ (आयु ५१)अपने विज़ीर ज़ुल्फ़िकार खान द्वारा अत्यधिक प्रभावित।121x121pxफर्रुख्शियारफर्रुख्शियार
فروخ شیار २० अगस्ट १६८५११ जनवरी १७१३ – २८ फेब्रुअरी १७१९१९ अप्रिल १७१९ (आयु ३३)१७१७ मा ब्रिटिस ईस्ट इण्डिया कम्पनीलाई एक आदेश जारी गरी बङ्गालमा स्वतन्त्र व्यापार गर्ने अधिकार प्रदान गरे, जसकारण  पूर्वी तटमा कम्पनीको शक्ति बढ्यो।112x112pxरफी उल-दर्जतरफी उल-दर्जत
رفیع الدرجات१ डिसेम्बर १६९९२८ फेब्रुअरी – ६ जुन १७१९६ जुन १७१९ (आयु १९)113x113pxशाहजहां द्वितीयरफी उद-दौलत
رفیع الدولہजुन १६९६६ जुन १७१९ – १७ सेप्टेम्बर १७१९१८ सेप्टेम्बर १७१९ (आयु २३)119x119pxमुहम्मद शाहरोशन अख्तर बहादुर
روشن اختر بہادر७ अगस्ट १७०२२७ सेप्टेम्बर १७१९ – २६ अप्रिल १७४८२६ अप्रिल १७४८ (आयु ४५)115x115pxअहमद शाह बहादुरअहमद शाह बहादुर
احمد شاہ بہادر२३ डिसेम्बर १७२५२९ अप्रिल १७४८ – २ जुन १७५४१ जनवरी १७७५ (आयु ४९)सिकंदराबाद को लड़ाई मा मराठाहरू द्वारा मुगल सेना को हार109x109pxआलमगीर द्वितीयअज़ीज़ुद्दीन६ जुन १६९९३ जुन १७५४ – २९ नोबेम्बर १७५८२९ नोबेम्बर १७५९ (आयु ६०)107x107pxशाहजहां तृतीयमुही-उल-मिल्लत१७१११० डिसेम्बर १७५९ – १० अक्टुबर १७६०१७७२ (आयु ६०-६१)बक्सर के युद्ध के दौरान बङ्गाल, बिहार र ओडिसा के निजाम का समेकन। १७६१ मा हैदर अली मैसुर के सुल्तान बने;110x110pxशाह आलम द्वितीयअली गौहर२५ जुन १७२८१० अक्टुबर १७६० – १९ नोबेम्बर १८०६१९ नोबेम्बर १८०६ (आयु ७८)१७९९ मा मैसुर के टीपू सुल्तान का निष्पादन108x108pxअकबर शाह द्वितीयमिर्ज़ा अकबर अर्थात अकबर शाह सानी२२ अप्रिल १७६०१९ नोबेम्बर १८०६ – २८ सेप्टेम्बर १८३७२८ सेप्टेम्बर १८३७ (आयु ७७)98x98pxबहादुर शाह द्वितीयअबू ज़फर सिराजुद्दीन मुहम्मद बहादुर शाह ज़फर अर्थात बहादुर शाह ज़फर२४ अक्टुबर १७७५२८ सेप्टेम्बर १८३७ – २१ सेप्टेम्बर १८५७७ नोबेम्बर १८६२अन्तिम मुगल सम्राट। १८५७ के भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम के बाद ब्रिटिस द्वारा अपदस्थ र बर्मा मा निर्वासित गरियो
।

अर्थतन्त्र 
मुगल साम्राज्यको समयमा भारतीय अर्थतन्त्र बृहत् र समृद्ध थियो। मुगल कालमा, सन् १६००मा भारतको जीडिपी विश्वैक अर्थतन्त्रको अनुमानित २२% थियो। विश्व अर्थतन्त्रमा यो हिस्सा चीनको मिङ वंश पछिको दोस्रो ठुलो र युरोपको भन्दा ठुलो थियो। १७०० आइपुग्दा, विश्व अर्थतन्त्रमा मुगल भारतको जिडिपी २४% पुगेको थियो। र चीनको चिङ वंशलाई पछि पार्दै विश्वको सबैभन्दा ठुलो अर्थतन्त्र बनेको थियो। १८औँ शताब्दी सम्म, मुगल साम्राज्यले विश्वको औद्योगिक उपजको करिब २५% उत्पादन गर्ने गरेको थियो।Jeffrey G. Williamson & David Clingingsmith, India's Deindustrialization in the 18th and 19th Centuries, Global Economic History Network, London School of Economics मुगल शासनकालमा, भारतको जिडिपी मुगल काल भन्दा १५०० यता सबैभन्दा तीव्र गतिमा वृद्धि भएको थियो। १८औँ शताब्दीको पश्चिम युरोपमा भएको औद्योगिक विकासलाई औद्योगिक क्रान्ति भनिए झै मुगल भारतको अर्थतन्त्रलाई प्रारम्भिक औद्योगीकरण पनि भनिन्छ।

सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:बङ्गलादेशको इतिहास
श्रेणी:एसियाका भूतपूर्व साम्राज्यहरू
श्रेणी:पाकिस्तानको इतिहास
श्रेणी:मुगल साम्राज्य