भारतका राज्य तथा केन्द्र शासित प्रदेशहरू

भारत राज्यहरूको एक सङ्घ हो। यसमा अट्ठाइस राज्य र आठ  केन्द्र शासित प्रदेश छन्। यि राज्य र केन्द्र शासित प्रदेश पुनः जिल्लाहरू तथा अन्य क्षेत्रहरूमा बाँडिएका छन्।.

 भारतका राज्य र केन्द्र-शासित प्रदेश 
राज्य वा केन्द्र-शासित प्रदेशका नामआइएसओवाहन अक्षरराजधानीसबै भन्दा ठुला शहरगठनजनसङ्ख्या (२०११)क्षेत्रफल(किमी2)भाषा अतिरिक्तराजभाषाअण्डमान निकोबार द्वीप समूह100pxकेन्द्र-शासित प्रदेशIN-ANANपोर्ट ब्लेयर१ नवम्बर १९५६३,८०,५८१८,२४९हिन्दी, अङ्ग्रेजी—अरुणाचल प्रदेश100pxराज्यIN-ARARईटानगर२० फरवरी १९८७१३,८३,७२७८३,७४३अङ्ग्रेजी—आसाम100pxराज्यIN-ASASदिसपुरगुवाहाटी२६ जनवरी १९५०३,१२,०५,५७६७८,५५०असमिया—आन्ध्र प्रदेश100pxराज्यIN-APAPहैदराबाद (कानुनी)अमरावती (वास्तव)http://www.gulte.com/news/56377/After-2200-Years-Amaravati-Gets-Back-Powerhttp://www.ap.gov.in/ विशाखपट्नम१ अक्टूबर १९५३४,९३,८६,७९९१,६०,२०५तेलुगू—उत्तर प्रदेश100pxराज्यIN-UPUPलखनऊकानपुर२६ जनवरी १९५०१९,९८,१२,३४१२,४३,२८६हिन्दीउर्दूउत्तराखण्ड100pxराज्यIN-UTUKदेहरादुन९ नवम्बर २०००१,००,८६,२९२५३,८८३हिन्दीसंस्कृतओडिशा100pxराज्यIN-ORODभुवनेश्वर२६ जनवरी १९५०४,१९,७४,२१८१,५५,८२०ओडिया—कर्नाटक100pxराज्यIN-KAKAबेङ्गलोर१ नवम्बर १९५६६,१०,९५,२९७१,९१,७९१कन्नड़—केरल100pxराज्यIN-KLKLतिरुवनन्तपुरम१ नवम्बर १९५६३,३४,०६,०६१३८,८६३मलयालम—गुजरात100pxराज्यIN-GJGJगाँधीनगरअहमदाबाद१ मे १९६० ६,०४,३९,६९२१,९६,०२४गुजराती—गोवा100pxराज्यIN-GAGAपणजीवास्को द गामा३० मे १९८७ १४,५८,५४५३,७०२कोंकणीमराठीचण्डीगढ100pxकेन्द्र-शासित प्रदेशIN-CHCHचण्डीगढ१ नवम्बर १९६६१०,५५,४५०११४अङ्ग्रेजी—छत्तीसगढ100pxराज्यIN-CTCGनयाँ रायपुररायपुर१ नवम्बर २०००२,५५,४५,१९८१,३५,१९४हिन्दी—जम्मू कश्मीर100pxराज्यIN-JKJKश्रीनगर (ग्रीष्मकालीन)जम्मू (शीतकालीन)श्रीनगर२६ जनवरी १९५०१,२५,४१,३०२२,२२,२३६उर्दू—झारखण्ड100pxराज्यIN-JHJHराँचीजमशेदपुर१५ नवम्बर २००० ३,२९,८८,१३४७४,६७७हिन्दीबङ्गाली, हो, खडिया, खोरठा, कुरमाली, कुडुख, मुन्डारी, नागपुरी,  नेपाली,  ओडिया, पन्चपरगनिया, सन्थाली, उर्दूhttp://meghalayatimes.info/index.php/front-page/10142-jharkhand-assembly-accords-second-language-status-to-11-languagesतमिलनाडु100pxराज्यIN-TNTNचेन्नई२६ जनवरी १९५०७,२१,४७,०३०१,३०,०५८तमिलअङ्ग्रेजीतेलङ्गाना100pxराज्यIN-TGTSहैदराबाद२ जून २०१४३,५१,९३,९७८१,१४,८४०तेलुगू, उर्दू—त्रिपुरा100pxराज्यIN-TRTRअगरतला२१ जनवरी १९७२३६,७३,९१७१०,४९२बङ्गाली, ककबरक, अङ्ग्रेजी—दमन र दीव100pxकेन्द्र-शासित प्रदेशIN-DDDDदमन३० मे १९८७ २,४३,२४७११२कोंकणी, गुजराती, हिन्दी, अङ्ग्रेजी—दादरा र नगर हवेली100pxकेन्द्र-शासित प्रदेशIN-DNDNसिलवास११ अगस्त १९६१३,४३,७०९४९१हिन्दी, गुजरातीमराठीनागाल्यान्ड100pxराज्यIN-NLNLकोहिमादीमापुर१ दिसम्बर १९६३१९,७८,५०२१६,५८९अङ्ग्रेजी—पन्जाब100pxराज्यIN-PBPBचण्डीगढलुधियाना१ नवम्बर १९६६२,७७,४३,३३८५०,३६२पन्जाबी—पश्चिम बङ्गाल100pxराज्यIN-WBWBकोलकाता२६ जनवरी १९५०९,१२,७६,११५८८,७५२बङ्गालीहिन्दी, उर्दू, सन्थाली, ओडिया, पन्जाबी पुदुच्चेरी100pxकेन्द्र-शासित प्रदेशIN-PYPYपुदुच्चेरी१ नवम्बर १९५६१२,४७,९५३४९२तमिल, अङ्ग्रेजीमलयालम, तेलुगूबिहार100pxराज्यIN-BRBRपटना२६ जनवरी १९५०१०,४०,९९,४९२९९,२००हिन्दीउर्दूमणिपुर100pxराज्यIN-MNMNइम्फाल२१ जनवरी १९७२२८,५५,७९४२२,३४७मणिपुरीअङ्ग्रेजीमध्य प्रदेश100pxराज्यIN-MPMPभोपालइन्दौर१ नवम्बर १९५६७,२६,२६,८०९३,०८,२५२हिन्दी—महाराष्ट्र100pxराज्यIN-MHMHमुम्बई१ मे १९६०११,२३,७४,३३३३,०७,७१३मराठी—मिजोरम100pxराज्यIN-MZMZआइजोल२० फ़रवरी १९८७10,97,20621,081अङ्ग्रेजी, हिन्दी, मिजो—मेघालय100pxराज्यIN-MLMLशिलोङ२१ जनवरी १९७२29,66,88922,720अङ्ग्रेजीखासीराजस्थान100pxराज्यIN-RJRJजयपुर१ नवम्बर १९५६6,85,48,4373,42,269हिन्दीअङ्ग्रेजीराष्ट्रिय राजधानी क्षेत्र दिल्ली100pxकेन्द्र-शासित प्रदेशIN-DLDLनयाँ दिल्लीदिल्ली१ नवम्बर १९६६1,67,87,9411,490हिन्दीपन्जाबी, उर्दूलक्षद्वीप100pxकेन्द्र-शासित प्रदेशIN-LDLDकवरत्ती१ नवम्बर १९५६64,47332अङ्ग्रेजीहिन्दीसिक्किम100pxराज्यIN-SKSKगान्तोक१६ मे १९७६6,10,5777,096अङ्ग्रेजीभूटिया, गुरूङ, लेपचा, लिम्बू, मगर, मुखिया, नेपाली भाषा, राई, शेर्पा, तामाङहरियाणा100pxराज्यIN-HRHRचण्डीगढफरीदाबाद१ नवम्बर १९६६2,53,51,46244,212हिन्दीपन्जाबी हिमाञ्चल प्रदेश100pxराज्यIN-HPHPशिमला२५ जनवरी १९७१ 68,64,60255,673हिन्दीअङ्ग्रेजी

 १९५६ भन्दा पूर्व 

भारतको इतिहासमा भारतीय उपमहाद्वीपमा विभिन्न जातीय समूहरूले शासन गरे र यसलाई अलग-अलग प्रशासन-सम्बन्धी भागहरूमा विभाजित गरे। आधुनिक भारतको वर्तमान प्रशासनिक प्रभाग नयाँ घटनाक्रम हौन्, बेलायती औपनिवेशिक कालको समयमा विकसित भए। ब्रिटिस भारतमा, वर्तमान भारत, पाकिस्तान  बङ्गलादेश, साथै अफ़्गानिस्तान प्रान्त र यसमा जोडिएका संरक्षित प्रान्त, पछि गएर उपनिवेश बने, बर्मा (म्यान्मार) आदि, सबै राज्य समाहित थिए। यस अवधिमा, भारतका क्षेत्रहरूमा या तो बेलायतीहरूको शासन थियो या उनमा स्थानीय राजाहरूको नियन्त्रण थियो। १९४७ मा स्वतन्त्रता पछि यि विभागहरूलाई संरक्षित गरियो र पन्जाब तथा बङ्गालका राज्यहरूलाई भारत र पाकिस्तानमा विभाजित गरियो। नयाँ राष्ट्रका लागि पहिलो चुनौती थियो राजसी राज्यको सङ्घहरूमा विलय।

स्वतन्त्रता पछि भारतमा अस्थिरता आयो। कैयों प्रान्त औपनिवेशिकरणका उद्देश्यले बेलायतीहरू द्वारा बनाइए, तर इनमा भारतीय नागरिकहरूको या राजसी राज्यहरूको कुनै इच्छा देखिएन। १९५६ मा जातीय तनावले संसदको ढोका ढकढकायो र राज्य पुनर्गठन ऐनको आधारमा देशलाई जातीय र भाषाई आधारमा पुनर्निर्माण गर्नाको लागि अधिनियम ल्याइयो।

 १९५६ भन्दा पछि 
भारतमा जुन प्रकार पूर्वमा फ्रान्सेली र पोर्चुगाली उपनिवेशहरूलाई गणराज्यमा गरिएको थियो, त्यस्तै १९६२ मा पाण्डिचेरी, दादरा, नगर हवेली, गोआ, दमन र दियूलाई सङ्घ राज्य बनाइयो।

१९५६ पछि कैयौँ नए राज्य र सङ्घ राज्यहरू बनाइए। बम्बई पुनर्गठन ऐन द्वारा १ मे, १९६० मा भाषाको आधारमा बम्बई राज्यलाई गुजरात र महाराष्ट्रको रूपमा छुट्ट्याइयो। १९६६ को पन्जाब पुनर्गठन ऐनले भाषा र धार्मिक पैमानामा पन्जाब (भारत)लाई हरियाणाका नयाँ हिन्दु बाहुल्य र हिन्दी भाषी राज्यहरूमा बाँडियो तथा पन्जाबका उत्तरी जिल्लाहरूलाई हिमाचल प्रदेशमा स्थानन्तरण गरियो भने एउटा जिल्लालाई चण्डीगढको नाम दिईयो। जुन पन्जाब र हरियाणाको साझा राजधानी हो। नागाल्यान्ड १९६२ मा, मेघालय र हिमाचल प्रदेश १९७१ मा, त्रिपुरा र मणिपुर १९७२ मा राज्य बनाइए। १९७२ मा अरुणाचल प्रदेशलाई एक केन्द्र शासित प्रदेश बनाइयो। सिक्किम राज्य १९७५ मा एक राज्यका रूपमा भारतीय सङ्घमा सम्मिलित भयो। १९८६मा मिजोरम र १९८७ मा गोआ तथा अरुणाचल प्रदेश राज्य बने। गोआका उत्तरी भाग दमन र दीयु एक अलग सङ्घ राज्य बने। २००० मा तीन नयँ राज्य बनाइए। पूर्वी मध्य प्रदेशबाट छत्तीसगढ (१ नवम्बर, २०००) मा र उत्तराञ्चल (९ नवंबर, २०००) बनाइए जसलाई अब उत्तराखण्ड भनिन्छ। उत्तर प्रदेशका पहाडी क्षेत्रहरूका कारण झारखण्ड (१५ नवंबर २०००) मा बिहार का दक्षिणी जिल्लाहरूबाट अलग बनाइयो। दुई केन्द्र शासित प्रदेशहरू दिल्ली र पाण्डिचेरी (अहिले पुदुचेरी भनिन्छ) लाई विधानसभा सदस्यहरूको अधिकार दिईयो र अब यि साना राज्यहरूका रूपमा गनिन्छन्।

यो पनि हेर्नुहोस्

 भारतका राज्य तथा सङ्घशासित प्रदेश
 भारतका स्वायत्त क्षेत्र
 भारतका राज्य
 भारतका केन्द्र शासित प्रदेश

 सन्दर्भ 

 विदेश सम्बन्ध 

 औफ्फिसिअल गवेर्नामेन्ट अफ इन्डिया वेबसाइट : स्टेटस एण्ड यूनीयन तेर्रितोरीस 
 क्लिकेबिल मेप ऑफ इन्डिया एण्ड हिस्ट्री अफ स्टेटस  
 आर्टिकल अन सब-नेशेनेल गवर्नेन्स इन इन्डिया 
 इंटरेक्टिव मेप अफ इन्डिया


श्रेणी:भारतका केन्द्र शासित प्रदेश
श्रेणी:भारतका उपविभाग