मानव विकास सूचकाङ्क अनुसार देशहरूको सूची

मानवको जीवनस्तरमा गुणात्मक परिवर्तन आउनु नै मानव विकास हो भने मानव जीवनमा परिवर्तन ल्याउने उक्त पक्षहरुलाई मानव विकास सूचकाङ्क भनिन्छ। यस सूचकाङ्कले कुनै खास देशमा स्वास्थ्य, शिक्षा र आयका आधारमा मानव विकास सूचकाङ्क सङ्कलन गर्दछ। संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय विकास कार्यक्रमले वार्षिक मानव विकास प्रतिवेदनमा १८९ देशका मानव विकास सूचकाङ्क सङ्कलन गर्ने गरेको छ।

कुल ग्राहस्थ उत्पादन जस्ता विशुद्ध आर्थिक उपायहरू भन्दा मानव विकासको अधिक व्यापक मापदण्ड हुने लक्ष्यका साथ सन् १९९० मा पहिलो पटक मानव विकास सूचकाङ्क प्रकाशित भएको थियो।सूचकाङ्कमा मानव विकासका तीन आयामहरू जस्तै लामो र स्वस्थ जीवन, ज्ञान र सभ्य जीवनस्तर समावेश छन्। देशहरूले प्रत्येक आयाममा कसरी प्रदर्शन गर्छन् भन्ने परिमाण गर्न विभिन्न सूचकहरू प्रयोग गरिन्छ। सन् २०२० को प्रतिवेदनमा प्रयोग गरिएका सूचकहरूमा प्रतिव्यक्ति आय, जीवन प्रत्याशा, कुल ग्रहस्थ उत्पादन आदी पर्दछन्। यी सूचकहरू स्वास्थ्य सूचकाङ्क, शिक्षा सूचकाङ्क र आय सूचकाङ्क बनाउन प्रयोग गरिन्छ प्रत्येकको मूल्य ० देखि १ को बीचमा हुन्छ। तीन सूचकाङ्कको ज्यामितीय मान, सूचकाङ्कको उत्पादनको घन मूल, मानव विकास सूचकाङ्क हो। ०.८०० भन्दा माथिको मानलाई धेरै उच्च, ०.७०० देखि ०.७९९ उच्च, ०.५५० देखि ०.६९९ सम्म मध्यम र ०.५५० भन्दा कम को बीचमा वर्गीकृत गरिएको छ।

मानव विकास सूचकाङ्क गणना गर्न प्रयोग गरिने तथ्याङ्क प्रायजसो संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय निकायहरू र संयुक्त राष्ट्र शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक संगठन (युनेस्को), संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय आर्थिक तथा सामाजिक मामिला विभाग, विश्व बैङ्क, अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष तथा आर्थिक सहयोग तथा विकास सङ्गठन जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूबाट प्राप्त हुन्छ। उन्नत तथ्याङ्क र पद्धति अद्यावधिकका कारण, मानव विकास प्रतिवेदनहरूमा मानव विकास सूचकाङ्क मानहरू तुलना गर्न सकिँदैन। प्रत्येक प्रतिवेदनले केही अघिल्लो वर्षका लागि मानव विकास सूचकाङ्क पुन: गणना गर्दछ।

देशहरूको मानव विकासको मापनका धेरै सीमितताहरू रहेका छन्। असमानता र प्रशासन सहभागिता जस्ता अन्य मानव विकासका आयामहरूलाई यसले विचार गर्दैैैन।  यो मानिसहरूको ठूलो समूहको औसत पनि हो र यसले विभिन्न क्षेत्र, जातीय समूह वा लिङ्गका लागि विकासको तथ्याङ्क देखाउन सक्दैन। एक सीमितताको समाधान गर्न असमानता-समायोजित मानव विकास सूचकाङ्क, सन् २०१० को प्रतिवेदनमा पेश गरिएको थियो जसमा असमानता-समायोजित मानव विकास सूचकाङ्क मानव विकासको वास्तविक भएको बताइएको थियो। देशहरू भित्र विकासात्मक भिन्नताहरू प्रतिबिम्बित गर्न सन् २०१८ मा नेदरल्यान्डको राडबुड विश्वविद्यालयको विश्वव्यापी तथ्याङ्क प्रयोगशालाद्वारा  एक उपराष्ट्रिय मानव विकास सूचकाङ्क पेश गरिएको थियो जहाँ मानव विकास सूचकाङ्कलाई १६०० भन्दा बढी क्षेत्रहरूका लागि अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा तुलनात्मक तरिकाले गणना गरिएको थियो।

 आयाम र सूचकहरू 
मानव विकास सूचकाङ्क पहिलो पटक सन् १९९० मा प्रकाशित भएको थियो जसमा कुल ग्राहस्थ उत्पादन जस्ता विशुद्ध आर्थिक उपायहरू भन्दा मानव विकासको अधिक व्यापक मापन हुने लक्ष्य राखिएको थियो। सूचकाङ्कले मानव विकासका तीन आयामलाई समेटेको छः लामो र स्वस्थ जीवन, ज्ञान र सभ्य जीवनस्तर। देशहरूलाई प्रत्येक आयाममा कसरी प्रदर्शन गर्छन् भनेर मापन गर्न विभिन्न सूचकहरू प्रयोग गरिन्छ। सन् २०२२ को प्रतिवेदनमा प्रयोग गरिएका सूचकहरू जन्मको समयमा जीवन प्रत्याशा; बच्चाहरूको लागि पढाईको अपेक्षित वर्षहरू; वयस्कहरूको लागि पढाईको औसत वर्ष; र प्रति व्यक्ति कुल राष्ट्रिय आय थिए। सूचकहरूमा एक स्वास्थ्य सूचकाङ्क पनि समावेश छ जसमा प्रत्येक ० र १ को बीच मानसँग एक शिक्षा सूचकाङ्क र एक आय सूचकाङ्क सिर्जना गर्न प्रयोग गरिन्छ। तीन सूचकहरूको ज्यामितीय माध्य अर्थात् सूचकहरूको गुणनफलको घन मूल मानव विकास सूचकाङ्क हो। ०.८०० भन्दा माथिको मानलाई अति उच्च, ०.७०० र ०.७९९ लाई उच्च, ०.५५० देखि ०.६९९ लाई मध्यम र ०.५५० भन्दा तलको मानलाई निम्नको रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ।

मानव विकास सूचकाङ्क गणना गर्न प्रयोग गरिने तथ्याङ्कहरू प्रायः संयुक्त राष्ट्र शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक सङ्गठन (युनेस्को), संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय आर्थिक तथा सामाजिक मामिला विभाग, विश्व बैंक, अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष र आर्थिक सहयोग तथा विकास सङ्गठन जस्ता संयुक्त राष्ट्रसङ्घका नियोगहरू र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूबाट प्राप्त हुन्छन्। सुधारिएको डेटा र पद्धति अद्यावधिकहरूको कारण, मानव विकास मानहरू मानव विकास प्रतिवेदनहरूमा तुलनीय छैनन्; यसको सट्टा, प्रत्येक प्रतिवेदनले अघिल्लो वर्षहरूको लागि मानव विकास सूचकाङ्कको पुन: गणना गर्दछ।alt=World map|thumb|सन् २०१० देखि २०२२ सम्मको औसत वार्षिक मानव विकास सूचकाङ्क वृद्धि (सन् २०२२ मा प्रकाशित)|240x240px

+मानव विकास सूचकाङ्कका आयाम तथा सूचकाङ्कहरू आयामहरू सूचकहरू आयाम सूचकाङ्क लामो र स्वास्थ्य जीवन जन्मको समयमा जीवन प्रत्याशा  जीवन प्रत्याशा सूचकाङ्क  ज्ञान विद्यालय शिक्षाको अपेक्षित वर्षहरू विद्यालय शिक्षाको औसत वर्षहरू  शिक्षा सूचकाङ्क सभ्य जीवनस्तर खुद राष्ट्रिय आय प्रति व्यक्ति (क्रय शक्ति समता $)  खुद राष्ट्रिय आय सूचकाङ्क

 सूची

मानव विकास प्रतिवेदनमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घका सबै १९३ सदस्य राष्ट्रहरू,  साथै हङकङ र प्यालेस्टाइन राज्यको तथ्याङ्क समावेश गरिएको छ। यद्यपि, मानव विकास सूचकाङ्क संयुक्त राष्ट्रसङ्घका दुई सदस्य राष्ट्रहरू उत्तर कोरिया र मोनाकोका लागि गणना गरिएको छैन, यी दुई देशका लागि सूचकाङ्कका केही अवयवहरू मात्र गणना गरिन्छ। कुक टापु, द होली सी (भ्याटिकन सिटी) र नियु संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय प्रणालीका तीन राज्य पक्ष मात्र हुन् जसलाई प्रतिवेदनमा समावेश गरिएको छैन। कुलमा, मानव विकास सूचकाङ्क १९२ देशहरू र एक क्षेत्रको लागि उपलब्ध छ।Rank and index on pages 272-276. Change in rank and percentage growth on pages 277-280. 

सन् २०२२ मा १ देखि ६९औँ स्थानमा रहेका देशहरुलाई 'अति उच्च' मानव विकास सूचकाङ्कको दर्जा दिइएको छ। ७० देखि ११८ सम्मका देशहरूलाई "उच्च"; ११९ देखि १५९ सम्म सम्मका देशहरूलाई "मध्यम"; र १६० देखि १९३ सम्मका देशहरूलाई "न्यून" मानव विकास सूचकाङ्क नामित गरिएको छ।

यो सन् २०२२ को तथ्याङ्कमा आधारित छ।

+ क्रम  देश तथा क्षेत्रहरू मान %वार्षिक वृद्धि(सन् २०१०–२०२२)१  scope=row   ०.९६७  २  scope=row   ०.९६६  ३  scope=row   ०.९५९  ४  scope=row   ०.९५६   ५  scope=row   ०.९५२    scope=row    ७  scope=row   ०.९५०    scope=row   ९  scope=row   ०.९४९   १०  scope=row   ०.९४६    scope=row    १२  scope=row   ०.९४२    scope=row     scope=row   १५  scope=row   ०.९४०  १६  scope=row   ०.९३९  १७  scope=row   ०.९३७  १८  scope=row   ०.९३५  १९  scope=row   ०.९२९  २०  scope=row  ०.९२७   scope=row    २२  scope=row   ०.९२६    scope=row   २४  scope=row  ०.९२०  २५  scope=row   ०.९१५    scope=row   २७  scope=row   ०.९११  २८  scope=row   ०.९१०  २९  scope=row   ०.९०७  ३०  scope=row   ०.९०६  ३१  scope=row   ०.८९९  ३२  scope=row   ०.८९५  ३३  scope=row   ०.८९३  ३४  scope=row   ०.८८८  ३५  scope=row   ०.८८४  ३६  scope=row  ०.८८१ ३७  scope=row  ०.८७९   scope=row   ३९  scope=row   ०.८७८   ४०  scope=row   ०.८७५    scope=row    ४२   scope=row   ०.८७४  ४३  scope=row  ०.८६७ ४४  scope=row   ०.८६०   ४५  scope=row   ०.८५५    scope=row   ४७  scope=row   ०.८५१  ४८  scope=row   ०.८४९  ४९  scope=row   ०.८४७  ५०  scope=row   ०.८४४  ५१  scope=row   ०.८३८  ५२  scope=row   ०.८३०  ५३  scope=row   ०.८२७  ५४  scope=row   ०.८२६  ५५  scope=row   ०.८२३  ५६  scope=row   ०.८२१   ५७  scope=row   ०.८२०    scope=row   ५९  scope=row  ०.८१९  ६०  scope=row   ०.८१४    scope=row   ६२  scope=row   ०.८०९  ६३  scope=row   ०.८०७  ६४  scope=row  ०.८०६ ६५  scope=row  ०.८०५ ६६  scope=row   ०.८०३   ६७   scope=row   ०.८०२    scope=row   ६९  scope=row  ०.८०१ ७०   scope=row   ०.७९९  ७१   scope=row   ०.७९७  ७२   scope=row   ०.७९६  ७३   scope=row   ०.७९३  ७४   scope=row   ०.७८९  ७५   scope=row   ०.७८८  ७६   scope=row   ०.७८६  ७७   scope=row   ०.७८१   ७८   scope=row   ०.७८०    scope=row    ८०   scope=row   ०.७७९  ८१  scope=row  ०.७७२ ८२  scope=row  ०.७६६  ८३   scope=row   ०.७६५    scope=row    ८५   scope=row   ०.७६४   ८६   scope=row   ०.७६३   ८७   scope=row   ०.७६२    scope=row    ८९   scope=row   ०.७६०    scope=row    ९१   scope=row   ०.७५८  ९२  scope=row  ०.७४६ ९३  scope=row  ०.७४५ ९४  scope=row  ०.७४४  ९५   scope=row   ०.७४२   ९६   scope=row   ०.७४१   ९७   scope=row   ०.७४०  ९८  scope=row  ०.७३९ ९९   scope=row   ०.७३६  १००  scope=row  ०.७३४ १०१   scope=row   ०.७३२   १०२   scope=row   ०.७३१    scope=row   १०४   scope=row   ०.७२९  १०५   scope=row   ०.७२८  १०६   scope=row   ०.७२७  १०७  scope=row  ०.७२६ १०८   scope=row   ०.७२५  १०९   scope=row   ०.७२३  ११०   scope=row   ०.७१७  १११   scope=row   ०.७१६  ११२   scope=row   ०.७१३  ११३  scope=row  ०.७१० ११४   scope=row   ०.७०८  ११५   scope=row   ०.७०६  ११६   scope=row   ०.७०२  ११७   scope=row   ०.७०१  ११८   scope=row   ०.७००  ११९  scope=row  ०.६९९  १२०   scope=row   ०.६९८    scope=row   १२२  scope=row  ०.६९६ १२३   scope=row   ०.६९३  १२४  scope=row  ०.६९० १२५   scope=row   ०.६८१  १२६  scope=row  ०.६७९ १२७   scope=row   ०.६७४  १२८  scope=row  ०.६७३ १२९   scope=row   ०.६७०  १३०   scope=row   ०.६६९  १३१   scope=row   ०.६६१  १३२   scope=row  ०.६५३ १३३   scope=row   ०.६५०  १३४   scope=row   ०.६४४  १३५   scope=row   ०.६३४  १३६   scope=row   ०.६२९  १३७   scope=row   ०.६२८  १३८   scope=row   ०.६२४  १३९   scope=row   ०.६२०  १४०   scope=row   ०.६१४  १४१  scope=row  ०.६१३ १४२  scope=row  ०.६१०   scope=row   १४४   scope=row   ०.६०८  १४५   scope=row   ०.६०२  १४६   scope=row   ०.६०१    scope=row   १४८   scope=row   ०.६००  १४९   scope=row   ०.५९३  १५०   scope=row   ०.५९१  १५१   scope=row   ०.५८७  १५२   scope=row   ०.५८६  १५३   scope=row   ०.५६९  १५४   scope=row   ०.५६८  १५५   scope=row   ०.५६६  १५६   scope=row   ०.५६२  १५७  scope=row  ०.५५७ १५८   scope=row   ०.५५२   १५९   scope=row   ०.५५०    scope=row    १६१   scope=row   ०.५४८    scope=row   १६३   scope=row   ०.५४७  १६४  scope=row  ०.५४०   scope=row    १६६   scope=row   ०.५३४  १६७  scope=row  ०.५३२ १६८   scope=row   ०.५२१  १६९   scope=row   ०.५१७  १७०   scope=row   ०.५१६  १७१   scope=row   ०.५१५  १७२   scope=row   ०.५०८  १७३   scope=row   ०.५०४  १७४   scope=row   ०.४९५  १७५   scope=row   ०.४९३  १७६   scope=row   ०.४९२   १७७   scope=row   ०.४८७    scope=row   १७९   scope=row   ०.४८३  १८०   scope=row   प्रजातान्त्रिक गणतन्त्र कङ्गो ०.४८१  १८१   scope=row   ०.४७१  १८२   scope=row   ०.४६२  १८३   scope=row   ०.४६१  १८४   scope=row   ०.४५८  १८५   scope=row   ०.४३८  १८६   scope=row   ०.४२४  १८७   scope=row   ०.४२०  १८८    scope=row   ०.४१०   १८९   scope=row   ०.३९४    scope=row   १९१   scope=row   ०.३८७  १९२   scope=row   ०.३८१ १९३   scope=row   ०.३८० 

 क्षेत्र तथा समूह 

मानव विकास प्रतिवेदनले विभिन्न देशहरूको लागि पनि मानव विकास सूचकाङ्क प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्दछ।
यसमा संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम क्षेत्रीय वर्गीकरणमा आधारित क्षेत्रीय समूहहरू जस्तै मानव विकास सूचकाङ्क समूहहरू जसमा हाल दिइएको मानव विकास सूचकाङ्क कोष्ठक, आर्थिक सहयोग तथा विकास सङ्गठन सदस्यहरू र विभिन्न संयुक्त राष्ट्र समूहहरू समावेश छन्। 

+ क्षेत्र तथा समूहका अनुसार मानव विकास सूचकाङ्कको तालिका क्षेत्र तथा समूह सन् १९९० सन् २००० सन् २०१० सन् २०२० सन् २०२१ सन् २०२२%
वार्षिक वृद्धि

(सन् १९९०–२०२०) आर्थिक सहयोग तथा विकास सङ्गठन  ०.७९५  ०.८४०  ०.८७५  ०.८९७  ०.८९९०.९०६ +०.४०% उति उच्च मानव विकास ०.७८४  ०.८२६  ०.८६८  ०.८९५  ०.८९६०.९०२ +०.४४% युरोप र मध्य एसिया ०.६६४  ०.६८१  ०.७४६  ०.७९३  ०.७९६०.८०२ +०.५९% पूर्वी एसिया तथा प्रशान्त क्षेत्र  ०.५०७  ०.५९२  ०.६८४  ०.७४८  ०.७४९०.७६६ +१.३१% उच्च मानव विकास ०.५५७  ०.६२५  ०.७००  ०.७५३  ०.७५४०.७६४ +१.०१% दक्षिण अमेरिका र क्यारिबियन  ०.६३३  ०.६८९  ०.७३३  ०.७५५  ०.७५४०.७६३ +०.५९% विश्व ०.६०१  ०.६४५  ०.६९७  ०.७३५  ०.७३२०.७३९ +०.६७% साना टापु तथा विकासोन्मुख देशहरू  ०.६०१  ०.६४९  ०.६९३  ०.७३२  ०.७३००.७३० +०.६६% अरब क्षेत्र  ०.५५५  ०.६१८  ०.६७६  ०.७०८  ०.७०८०.७०४ +०.८२% विकासोन्मुख देश  ०.५१३  ०.५६९  ०.६३८  ०.६८७  ०.६८५०.६९४ +०.९८% दक्षिण एसिया ०.४४२  ०.५००  ०.५७६  ०.६३८  ०.६३२०.६४१ +१.०१% मध्यम मानव विकास ०.४५३  ०.५०६  ०.५८२  ०.६४२  ०.६३६०.६४० +१.१७% उप-साहारा अफ्रिका ०.४०७  ०.४३०  ०.५०३  ०.५४९  ०.५४७०.५४९ +१.००% अल्पविकसित देश  ०.३५७  ०.४०८  ०.४८७  ०.५४२  ०.५४००.५४२ +१.४०% नयून मानव विकास ०.३५६  ०.३९९  ०.४७७  ०.५१९   ०.५१८ ०.५१७ +१.२७%

 टिप्पणी 

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

 बाह्य सूत्रहरू 

  मानव विकास प्रतिवेदन

श्रेणी:मानव विकास सूचकाङ्क