२०२१-२०२२ रुस-युक्रेन सङ्कट

सन् २०२१ को मार्च र अप्रिलमा रुसले युक्रेनसँगको सीमा नजिकै हजारौँ सैन्य कर्मचारी र उपकरणहरू जम्मा गर्न थालेको थियो। यो सन् २०१४ मा क्रिमियालाई विलय पछिको उच्चतम बल परिचालन हो। यसले युरोपमा एक अन्तर्राष्ट्रिय सङ्कट निम्त्याउँदै सम्भावित आक्रमणको चिन्ता उत्पन्न गरेको थियो। उपग्रह इमेजरीमा हतियार, क्षेप्यास्त्र र अन्य भारी हतियारहरूको चाल देखिएको थियो। जुनमा यी सेनालाई आंशिक रूपमा हटाइएको थियो। अक्टोबर र नोबेम्बरमा यो सङ्कट पुनः सुरु हुन पुगेको थियो भने डिसेम्बरसम्ममा १ लाख रुसी सैन्य फेरी सीमामा एकत्रित भएका थिए।

जारी सङ्कट २०१४ मा सुरु भएको रुस-युक्रेनी युद्धबाट उत्पन्न भएको हो। डिसेम्बर २०२१ मा, रुसले दुईवटा मस्यौदा सन्धिअघि बढायो, जसमा युक्रेन भविष्यमा उत्तर एट्लान्टिक सन्धि सङ्गठन (NATO) मा सामेल नहुने कानुनी रूपमा बाध्यकारी वाचा, पूर्वी युरोपमा राखिएका नेटो सेना र उपकरण हटाइनु पर्ने बुँदालाई "सुरक्षा ग्यारेन्टी" भनेर उल्लेख गरिएको थियो। रुसले यदि ती मागहरू पूरा नभए सैन्य प्रतिक्रियाको धम्की पनि दियो। नेटोले ती अनुरोध अस्वीकार गर्यो र अमेरिकाले रूसलाई युक्रेनमा थप आक्रमण गरेमा "छिटो र गम्भीर" आर्थिक प्रतिबन्ध लगाउने चेतावनी दियो।

केही टिप्पणीकारहरूले यस सङ्कटलाई शीतयुद्ध पछिको सबैभन्दा तनावपूर्ण घटनाको रूपमा वर्णन गरेका छन्।

 पृष्ठभूमि 
युरोमैदान आन्दोलन (२०१३-१४) को विरोध प्रदर्शन पछि, रुस समर्थक युक्रेनी राष्ट्रपति भिक्टर यानुकोभिच र युक्रेनी संसदीय विपक्षी नेताहरूले प्रारम्भिक निर्वाचनको लागि आह्वान गरिएको एक समझौता सम्झौतामा २०१४ फेब्रुअरी २१ मा हस्ताक्षर गरे। भोलिपल्ट, यानुकोभिच विरुद्ध  महाभियोगको मतदान अघि राजधानी किभबाट भागेका थिए।   युक्रेनको रुसी-भाषी पूर्वी क्षेत्रका नेताहरूले यानुकोभिच प्रति वफादारी निरन्तरता घोषणा गरे,   र  युक्रेनमा अशान्ति अव्यवस्था सुरु भयो। यसपछि २०१४ अप्रिलमा दोनाबास युद्ध भयो। दोनेस्क गणतन्त्र र लुहान्स्क गणतन्त्रले आफ्नो स्वतन्त्रताको घोषणा गरे र यी दुवै स्व घोषित गणतन्त्रलाई रूसले ठुलो समर्थन गरेको थियो। र २०१४ मार्चमा रुसले क्रिमियालाई विलय गर्यो।

२०२० सेप्टेम्बर १४ मा, युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोडिमिर जेलेन्स्कीले युक्रेनको नयाँ राष्ट्रिय सुरक्षा रणनीति अनुमोदन गरे जसअनुसार नेटोको सदस्यता प्राप्त गर्ने उद्देश्य राखिएको थियो। २४ मार्च २०२१ मा, जेलेन्स्कीले " क्रिमिया स्वायत्त गणतन्त्र र सेभास्तोपोल सहरको अस्थायी रूपमा कब्जा गरिएको क्षेत्रलाई मुक्त गर्ने र पुन: एकीकरण गर्ने रणनीति" लाई अनुमोदन गर्दै आदेश  नम्बर ११७/२०२१  (Decree No. 117/2021) मा हस्ताक्षर गरे।

जुलाई २०२१ मा, रुसका राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले On the Historical Unity of Russians and Ukrainians () (नेपाली शाब्दिक अनुवाद:रुसी र युक्रेनीहरूको ऐतिहासिक एकता बारे)  शीर्षकमा एउटा निबन्ध प्रकाशित गरे, जसमा उनले रुसी र युक्रेनीहरू " एउटै व्यक्ति " थिए भन्ने आफ्नो धारणालाई पुन: पुष्टि गरे। अमेरिकी इतिहासकार टिमोथी स्नाइडरले पुटिनका विचारलाई साम्राज्यवादको रूपमा वर्णन गरे। बेलायती पत्रकार एडवर्ड लुकासले यसलाई संशोधनवादीको रूपमा वर्णन गरे। अन्य पर्यवेक्षकहरूले रूसी नेतृत्वमा आधुनिक युक्रेन र यसको इतिहासप्रति विकृत दृष्टिकोण रहेको टिप्पणी गरेका थिए।

रुसले नाटोमा युक्रेनको सम्भावित प्रवेश र नाटोको विस्तारलाई आफ्नो राष्ट्रिय सुरक्षालाई खतरा भएको बताएको छ।  प्रतिक्रियामा, युक्रेन र रुसका छिमेकी अन्य युरोपेली देशहरूले पुटिनलाई सोभियत साम्राज्य पुनर्स्थापना गर्ने प्रयास गरेको र आक्रामक सैन्यवादी नीतिहरू अपनाएको आरोप लगाएका छन्।
श्रेणी:रुस-युक्रेन युद्ध

 पहिलो तनाव (मार्च -अप्रिल २०२१) 

 दोस्रो तनाव (अक्टोबर २०२१-हालसम्म) 
११ अक्टोबर २०२१ मा, रुसी सुरक्षा परिषदको उपाध्यक्ष दिमित्री मेदभेदेभले कोमेरसान्त (Kommersant) मा एक लेख प्रकाशित गरे, जसमा उनले युक्रेन पश्चिमाको "खेल मैदान" भएको र त्यसैले युक्रेनी अधिकारी संग छलफल गर्नु कुनै तर्क नभएको उल्लेख गरे। उनले युक्रेनी अधिकारीलाई "कमजोर", "अबुझ" र "भर पर्न लायक नभएको" भनी व्याख्या गरेका थिए। मेदभेदेभले युक्रेन मामिलामा रसियाले केही गर्न नपर्ने र रुस संग सम्बन्ध सुधार गर्न इच्छुक युक्रेनी सरकार सत्तामा आउन प्रतीक्षा गर्नु पर्ने निष्कर्ष निकालेका थिए। उनले बताएका थिए, "रसियालाई कसरी प्रतीक्षा गर्नु पर्छ भन्ने थाहा छ। हामी धीर मानिस हौ।" बताएका थिए। क्रेम्लिनले पछि वर्तमान युक्रेनी सरकार प्रतिको रुसी दृष्टिकोण मेदभेदेबाको लेख संग समान भएको बताएको थियो।

२०२१ नोभेम्बर मा. रुसी रक्षा मन्त्रालयले कृष्ण सागरमा अमेरिकी सैन्य जहाजको परिचालनलाई "क्षेत्रीय सुरक्षा र रणनैतिक स्थिरताप्रति धम्की" को रुपमा व्याख्या गर्यो।

 कुटनैतिक वार्ता 

२०२१ नोभेम्बर २ र ३ मा, सिआइए डाइरेक्टर विलियम बर्न्सले मस्कोमा रुसी गुप्तचर अधिकारी संग भेटे। रुसी र युक्रेन तनाव कम गर्न मस्कोमा भएको बैठकपछि बर्न्सले जेलेन्स्कीसँग फोनमा कुरा गरेको सीएनएनले जनाएको थियो। यससँगै अमेरिकी विदेश मन्त्रालयका एक उच्च अधिकारीलाई युक्रेन पठाइएको थियो।

नोभेम्बर २०२१ को सुरुमा, युक्रेनी गुप्तचरले युक्रेनी सीमामा थप रूसी सेनाको स्थानान्तरणको बारेमा जानकारीलाई "मनोवैज्ञानिक दबाबको तत्व" भनेर मूल्याङ्कन गर्‍यो। एक हप्ता पछि, युक्रेनका राष्ट्रपतिको कार्यालयले रूसले सीमा नजिकै "सेनाको विशेष समूह" निर्माण गरिरहेको  स्वीकार गर्‍यो। युक्रेनका विदेशमन्त्री दिमित्रो कुलेबाले फ्रान्सेली र जर्मन सरकारलाई युक्रेन विरुद्ध रूसको कारबाहीको सम्भावित सैन्य परिदृश्यको लागि तयार हुन आग्रह गरे।

युक्रेनले कूटनीतिक प्रयासलाई तीव्र पारेको छ। नोभेम्बर १५ मा, जेलेन्स्की र युरोपेली परिषद्का (EUCO) का प्रमुख चार्ल्स मिसेलले "युक्रेनको सिमानामा सुरक्षा अवस्था" बारे छलफल गरे। सोही दिन कुलेवाले ब्रसेल्समा सोही विषयमा वार्ता गरेका थिए। नयाँ युक्रेनी रक्षा मन्त्री, ओलेक्सी रेज्निकोभ, वासिङटन डीसी गए, जहाँ उनले नोभेम्बर १८ मा अमेरिकी रक्षा सचिव लोयड अस्टिनसँग भेटे। १६ नोभेम्बरमा बेलायती रक्षा सचिव बेन वालेसले किभको भ्रमण गरे।

इजरायलले युक्रेन र रुस दुवैसँग बलियो सम्बन्ध राखेको छ, र कहिलेकाहीँ दुई राष्ट्रहरू बीच मध्यस्थकर्ताको रूपमा काम गरेको छ। अप्रिल २०२१ मा, जेलेन्स्कीले इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहुलाई आफू र पुटिनबीचको स्थितिमा मध्यस्थता गर्न आग्रह गरे। इजरायलले रुससँग प्रस्ताव राख्यो , जुन अनुरोध रुसले अस्वीकार गर्‍यो।  जेलेन्स्कीसँगको अक्टोबरमा किभमा भएको भेटमा इजरायली राष्ट्रपति इसाक हर्जोगले जेलेन्स्कीलाई प्रधानमन्त्री नाफ्ताली बेनेटको नेतृत्वमा नयाँ इजरायली सरकार युक्रेनी-रूसी मध्यस्थतामा पुनः प्रयास गर्न इच्छुक रहेको बताए। बेनेटले दुई हप्ता पछि सोचीमा पुटिनसँगको भेटमा यो कुरा उठाए, तर पुटिनले अस्वीकार गरे।

२१ जनवरी २०२२ मा, रुसी कम्युनिस्ट पार्टीले प्राभ्दामा यसका प्रतिनिधिहरूले राजकीय डुमामा राष्ट्रपति पुटिनलाई आधिकारिक रूपमा पृथक दोनेट्स्क जन गणतन्त्र र लुहान्स्क जन गणतन्त्रको स्वतन्त्रतालाई मान्यता दिन आग्रह गर्न प्रस्ताव पेश गर्ने घोषणा गर्‍यो।

जनवरीको अन्त्यमा, संयुक्त राज्य अमेरिकाले फेरि युक्रेन माथि रुसी आक्रमण भएमा रुस माथिको प्रतिबन्धहरूबारे  युरोपेली सहयोगीहरूसँग छलफल गरिरहेको थियो। प्रतिबन्धहरू "छिटो र गम्भीर हुनेछ, जसमा रूसी बैङ्कहरू, बन्ड बजारहरू र पुटिन नजिकका सम्भ्रान्तहरूको सम्पत्तिलाई लक्षित गर्ने "गेम ओभर" रणनीति समावेश भएको कुरा बाइडेनले बताए। तर यस्तो दृष्टिकोणको आलोचना पनि भयो, र भिसा, मास्टरकार्ड र स्विफ्ट भुक्तानी प्रणालीबाट रूसी बैङ्कलाई हटाउने भन्ने प्रस्ताव फिर्ता गरियो। 

रुसी, युक्रेनी, जर्मन र फ्रान्सेली वरिष्ठ अधिकारीहरू बीच २६ जनवरी २०२२ मा पेरिसमा नर्म्यान्डी फर्म्याट बैठकको योजना बनाइएको थियो।फ्रान्सेली राष्ट्रपति इमानुएल म्याक्रोन र पुटिनबीच २८ जनवरीमा फलोअप फोन कल भएको थियो। पेरिसमा भएको बैठकको लागि युक्रेनले रुसको सर्त पूरा गर्‍यो र युक्रेनी संसदबाट क्रिमिया र डोनबासको पुन: एकीकरणसम्बन्धी विवादास्पद मस्यौदा कानून फिर्ता लिने निर्णय गर्‍यो, किनभने यो कानूनले मिन्स्क शान्ति सम्झौताहरूको विरोधाभास गरेको थियो। 

७ फेब्रुअरीमा, फ्रान्सेली राष्ट्रपति इमानुएल म्याक्रोनले मस्कोमा भ्लादिमिर पुटिनलाई भेटे। यी भेटको मिश्रित परिणाम रह्यो। म्याक्रोनले "पुटिनले उनलाई रूसले सङ्कटलाई नबढाउने आश्वासन दिएको बताए।; पुटिनले नाटो "रक्षात्मक गठबन्धन" भएको दाबीमा खिल्ली उडाए र पश्चिमी देशहरूलाई यदि युक्रेन नाटोमा सामेल भएमा र "सैन्य माध्यम प्रयोग गरेर क्रिमिया फिर्ता लिने निर्णय गरेमा, युरोपेली देशहरू स्वतः रुससँग सैन्य सङ्घर्षमा हुनेछन्।" चेतावनी दिए। पुटिनले म्याक्रोनलाई युक्रेन नजिक नयाँ सैन्य पहल नगर्ने वाचा गरे।

सन्दर्भ सामग्रीहरू

टिप्पणी