आर्थिक विकास

आर्थिक विकास भनेको आर्थिक र गैरआर्थिक क्षेत्र हरु को सकारात्मकपरिवर्तन र विकास भएको अवस्था हो। यो कुनै पनि मुलुकको अर्थव्यवस्थामा आएको सकारात्मक परिवर्तनको प्रक्रिया हो। आर्थिक विकास भन्नाले भौतिक संरचनाहरूको विकासका साथसाथै सामाजिक कल्याण जस्तै शिक्षा, स्वास्थ्य, सन्चार, सरसफाई आदीमा भएको गुणात्मक तथा परिमाणत्मक परिवर्तन भन्ने बुझिन्छ। 

"आधुनिकीकरण", "पश्चिमीकरण", र विशेष गरी "औद्योगीकरण" अन्य शब्दहरू जुन प्रायः आर्थिक विकासको बारेमा छलफल गर्दा प्रयोग गरिन्छ। ऐतिहासिक रूपमा, आर्थिक विकास नीतिहरू औद्योगीकरण र पूर्वाधारमा केन्द्रित थिए; सन् १९६० को दशकदेखि, यसले बढ्दो गरीबी न्यूनीकरणमा ध्यान केन्द्रित गरेको छ। 

 इतिहास 
सन् १९४५ देखि विकास सिद्धान्तका धेरै प्रमुख चरणहरू विकास भएका छन्।  अलेक्जेन्डर गेर्शेनक्रोनले तर्क गरेका छन् कि आर्थिक विकासको सुरुमा (अरूको तुलनामा) देश जति कम विकसित छ, त्यति नै केही परिस्थितिहरू हुने सम्भावना बढी हुन्छ।  यसैले सबै देशहरू समान रूपमा प्रगति गर्दैनन्। सन् १९४० देखि १९६० को दशक सम्म राज्यले विकासशील देशहरूमा औद्योगीकरणलाई बढावा दिन ठूलो भूमिका खेलेको थियो। आधुनिकीकरण सिद्धान्तको विचारलाई पछ्याउँदै, यस अवधि पछि १९७० को दशकमा मानव पूंजी विकास र पुनर्वितरणमा केन्द्रित आधारभूत आवश्यकता विकासको छोटो अवधि थियो। नवउदारवाद सन् १९८० को दशकमा स्वतन्त्र व्यापार र आयात प्रतिस्थापन औद्योगीकरण नीतिहरूको हटाउने एजेन्डालाई अगाडि बढाउँदै देखा पर्यो। 

अर्थशास्त्रमा, आर्थिक विकासको अध्ययन परम्परागत अर्थशास्त्रको विस्तारबाट जन्मिएको थियो जुन पूर्ण रूपमा राष्ट्रिय उत्पादनमा केन्द्रित थियो, वा वस्तु र सेवाहरूको कुल उत्पादनमा केन्द्रित रह्यो। आर्थिक विकास मानिसहरूको अधिकार र उनीहरूको सम्बन्धित क्षमताहरूको विस्तारसँग सम्बन्धित थियो, जस्तै रोग, पोषण, साक्षरता, शिक्षा, र अन्य सामाजिक-आर्थिक सूचकहरू। उच्च वृद्धि भएका देशहरू (सिंगापुर, दक्षिण कोरिया, हङकङ) र योजनाबद्ध सरकारहरू (अर्जेन्टिना, चिली, सुडान, युगान्डा) को उदयको साथ केनेसियन अर्थशास्त्र (सरकारी हस्तक्षेपको वकालत गर्दै), र नियोक्लासिकल अर्थशास्त्र (कम हस्तक्षेपमा जोड दिँदै) को पृष्ठभूमिबाट बाहिर निस्कियो। आर्थिक विकास र सामान्यतया विकास अर्थशास्त्र २० औं शताब्दीको मध्यमा अर्थव्यवस्थाहरू कसरी समृद्ध हुन्छन् भन्ने सैद्धान्तिक व्याख्याहरूको बीचमा देखा पर्यो। साथै, अर्थशास्त्री अल्बर्ट ओ हिर्शम्यान, एक प्रमुख योगदानकर्ताले, विकास अर्थशास्त्रमा आर्थिक विकास विश्वको गरीब क्षेत्रहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्न बढेको दाबी गरे।

यो पनि तर्क गरिएको छ, विशेष गरी पूर्वाधार-आधारित विकासको एशियाई र युरोपेली समर्थकहरू द्वारा, कि यातायात, आवास, शिक्षा, र स्वास्थ्य सेवामा व्यवस्थित, दीर्घकालीन सरकारी लगानी उदीयमान देशहरूमा दिगो आर्थिक वृद्धि सुनिश्चित गर्न आवश्यक छ। 

विश्व बैंकमा रोबर्ट म्याक्नामाराको १३ वर्षको कार्यकालमा उनले प्रमुख परिवर्तनहरू ल्याए (विशेष गरी बैंकको आर्थिक विकास नीतिलाई लक्षित गरिबी न्यूनीकरणतर्फ सार्दै)। विश्व बैंकमा उनको कार्यकाल अघि, गरिबीले अन्तर्राष्ट्रिय र राष्ट्रिय आर्थिक विकासको भागको रूपमा पर्याप्त ध्यान प्राप्त गरेन। विकासको केन्द्रबिन्दु औद्योगीकरण र पूर्वाधारमा थियो। [गरिबीलाई पनि देशहरू भन्दा मानिसहरूले सामना गर्ने अवस्थाको रूपमा पुनः परिभाषित गर्न थालियो।

 आर्थिक विकासका लक्ष्यहरू 
गुणस्तरीय जीवन, गरिबी निवारण, समृद्ध मुलुक, गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्य, मानव अधिकारको प्रत्याभूति, मुलुकको सम्मान अभीवृ्द्धि

 आर्थिक विकासका नीतिहरू भनेको कुनै पनि मुलुकको सम्पूर्ण अवस्थाको ऐना हो। 

 विकास सूचक र सूचकांक 
१. कुल ग्राहस्थ उत्पादन 

२. प्रति व्यक्ति आय

३. रोजगारी दर

४. गरिबी दर

५. मानव विकास सूचकांक

६. औद्योगीकरण र शहरीकरण

७. कुल राष्ट्रिय उत्पादन 

 आर्थिक विकासका पक्षहरू 
 आर्थिक विकासमा जलस्रोतको भूमिका 
जलस्रोत मुलुकमा उपलब्ध साधन र स्रोत मध्य एक हो। जलस्रोतको समुचित उपयोग गर्न सके आर्थिक विकास गर्न सहज हुन्छ। 
यो समग्र आर्थिक परिसुचकमा भयेको सकरात्मक परिवर्तन तथा गुणात्मक वृद्धि लाई आर्थिक बिकास मान्न सकिन्छ। आर्थिक बिकास का परिसूचक हरुमा प्रतिव्यक्ति आय, कुल गार्हस्थ उत्पादन, कुल राष्ट्रिय आय, राष्ट्रिय बचत आदि पर्दछ्न। 
आर्थिक विकास मा जलश्रोतले  देहायबमोजिम सुधार गर्न भूमिका खेलेको हुन्छ:
 कृषिको विकास गर्न,
 परेटन पर्वधन गर्न,
 ऊर्जा संकट निवारण गर्न,
 मत्स्य पालन जस्ता व्यापारिक क्रियाकलाप संचालन गर्न,
 सोच्छ पिउने पानी को माघ पूरा गर्न,
 वातावरण र प्राकृतिक सन्तुलन,जैविक वविधता कायम राख्न,
 सस्तो सुलभ जल यातायात सञ्चालन गर्न

यो पनि हेर्नुहोस्
सन्दर्भ सामग्रीहरू

बाह्य कडीहरू

श्रेणी:अर्थशास्त्र