नेपालका जातीहरू

नेपालका जातिहरूको विभाजन भाषा, जातीय पहिचान तथा जातिप्रथाबाट भएको हो। हरेक जातिहरूमा विवाहवारी आफ्नै जातिमा हुने गर्दछ। हरेक जातिको आफ्नो भाषा, संस्कृति र सभ्यता रहने गर्दछ। आदिवासी/जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठान ऐन, २०५८ को दफा २ले "आदिवासी/जनजाति" भन्नाले आफ्नो मातृभाषा र परम्परागत रीतिरिवाज, छुट्टै सांस्कृतिक पहिचान, छुट्टै सामाजिक संरचना र लिखित वा अलिखित इतिहास भएकोे जाति वा समुदाय भनी परिभाषित गरेको छ। गृह मन्त्रालयको सिफारिसमा मन्त्रिपरिषद्ले अल्पसङ्ख्यक जातजाति तोक्ने व्यवस्था भएअनुसार ०.५ प्रतिशतभन्दा कम जनसङ्ख्या रहेका जातजातिलाई अल्पसङ्ख्यकका रूपमा तोकेको थियो। यस अनुसार सरकारले ११५ जातिलाई अल्पसङ्ख्यकको सूचीमा राखेको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा १४२ जातजातिहरू रहेका छन्।

 भाषिक समूहहरू 
alt=Khaijadi|thumb|मध्य नेपालका गुरुङ समुदायले आफ्नो परम्परागत ढोल, खैँजडी बजाउँदै

नेपालको विविध भाषिक सम्पदा दुई प्रमुख भाषिक समूहहरूबाट विकसित भएको थियो जसमा भारोपेली भाषा परिवार र भोट बर्मेली भाषा परिवार पर्दछन्। नेपालमा बोलिने भाषाहरू प्रायः भारोपेली वा चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवारका भाषाहरू हुन्, जबकि तीमध्ये धेरै कम मात्र आग्नेली र द्रविड भाषा परिवारका भाषाहरू छन्।

नेपालका १२३ भाषाहरू मध्ये ४८ वटा भाषाहरू भारोपेली भाषाहरू हुन् जसलाई जनसङ्ख्याको ८२.१% ले बोल्ने गर्दछन्।

नेपालमा बोलिने भाषाहरू मध्ये चिनियाँ तिब्बती भाषा परिवार यसको तिब्बती-बर्मेली समूहको एक भाग हो। १७.३% सहित तुलनात्मक रूपमा कम मानिसहरूले बोल्ने भएता पनि यसमा लगभग ६३ भाषाहरू समावेश छन्। यस समूहमा पर्ने भाषाहरू तामाङ, नेपाल भाषा (नेवार), मगर, लिम्बु, आदि हुन्।

त्रिभुवन विश्वविद्यालयले वि.सं २०६६ मा खतरामा परेका भाषाहरूको सर्वेक्षण र रेकर्डिङ सुरु गरेको थियो र सरकारले यो जानकारी प्रयोग गरेर अर्को जनगणनामा थप भाषाहरू समावेश गर्ने लक्ष्य राखिएको थियो।

 मातृभाषाहरू 
"जाति/जातीयता, भाषा र धर्म सम्बन्धी राष्ट्रिय प्रतिवेदन", राष्ट्रिय जनसङ्ख्या र आवास जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा १२४ मातृभाषाहरू रहेका थिए। अघिल्लो जनगणना २०६८ मा १११ वटा भाषाहरू अभिलेख गरिएको थियो र २०७८ को जनगणनामा १३ वटा नयाँ भाषाहरू फेला परेका थिए।

नयाँ थपिएका मातृभाषाहरू भोटे, लोवा, चुम/नुब्री, बारागुनवा, नार-फु, रानाथरु, कार्मारोङ, मुगाली, तिछुरोङ पोइके, सदरी, डोने, मुन्डा/मुडियारी र केवरत थिए।

मातृभाषा अनुसार जनसङ्ख्या, राष्ट्रिय जनगणना २०७८
क्रममातृभाषाहरूजम्माप्रतिशतसबै भाषाहरू२९१६४५७८१००१नेपाली१३०८४४५७४४.८६२मैथिली३२२२३८९११.०५३भोजपुरी१८२०७९५६.२४४थारु१७१४०९१५.८८५तामाङ१४२३०७५४.८८६बज्जिका११३३७६४३.८९७अवधि८६४२७६२.९६८नेवारी८६३३८०२.९६९मगर ढुट८१०३१५२.७८१०डोटेली४९४८६४१.७११उर्दु४१३७८५१.४२१२यक्थुङ/लिम्बू३५०४३६१.२१३गुरुङ३२८०७४१.१२१४मगही२३०११७०.७९१५बैट्टडेली१५२६६६०.५२१६राई१४४५१२०.५१७अछामी१४१४४४०.४८१८बान्तवा१३८००३०.४७१९राजवंशी१३०१६३०.४५२०शेर्पा११७८९६०.४२१खस११७५११०.४२२बझाङी९९६३१०.३४२३हिन्दी९८३९९०.३४२४मगर खाम९१७५३०.३१२५चाम्लिङ८९०३७०.३१२६राना थारू७७७६६०.२७२७चेपाङ५८३९२०.२२८बाजुरेली५६४८६०.१९२९सन्थाली५३६७७०.१८३०दनुवार४९९९२०.१७३१दार्चुलेली४५६४९०.१६३२उराउँ/कुडुख३८८७३०.१३३३कुलुङ३७९१२०.१३३४अङ्गिका३५९५२०.१२३५माझी३२९१७०.११३६सुनुवार३२७०८०.११३७थामी२६८०५०.०९३८गनगाई२६२८१०.०९३९थुलुङ२४४०५०.०८४०बङ्गाली२३७७४०.०८४१घले२३०४९०.०८४२साम्पाङ२१५९७०.०७४३मारवाडी२१३३३०.०७४४डडेल्धुरी२१३०००.०७४५धिमाल२०५८३०.०७४६ताजपुरिया२०३४९०.०७४७कुमाल१८४३५०.०६४८खलिङ१६५१४०.०६४९मुसलमान१६२५२०.०६५०वाम्बुले१५२८५०.०५५१बहिङ/बायुङ१४४४९०.०५५२याख्खा१४२४१०.०५५३संस्कृत१३९०६०.०५५४भुजेल१३०८६०.०४५५भोटे१२८९५०.०४५६दराई१२१५६०.०४५७याम्फु/याम्फे१०७४४०.०४५८नाछिरिङ९९०६०.०३५९ह्लोमो/योल्मो९६५८०.०३६०दुमी८६३८०.०३६१जुम्ली८३३८०.०३६२बोटे७६८७०.०३६३मेवाहाङ७४२८०.०३६४पुमा६७६३०.०२६५पहरी५९४६०.०२६६आठपहरिया५५८००.०२६७दुङमाली५४०३०.०२६८जिरेल५१६७०.०२६९तिब्बती५०५३०.०२७०दैलेखी४९८९०.०२७१चुम/नुब्री४२८४०.०१७२छन्त्याल४२८२०.०१७३राजी४२४७०.०१७४थकाली४२२००.०१७५मेचे४२०३०.०१७६कोयी४१५२०.०१७७लोहोरुङ३८८४०.०१७८केवरत३४६९०.०१७९डोल्पाली३२४४०.०१८०डोने३१०००.०१८१मुगाली२८३४०.०१८२जेरो/जेरूङ२८१७०.०१८३कर्मारोङ२६१९०.०१८४छिन्ताङ२५६४०.०१८५ल्होपा२३४८०.०१८६लाप्चा२२४००.०१८७मुण्डा/मुडियारी२१०७०.०१८८मनाङे२०२२०.०१८९छिलिङ२०११०.०१९०दुरा१९९१०.०१९१तिलुङ१९६९०.०१९२साङ्केतिक भाषा१७८४०.०१९३ब्याँसी१७०६०.०१९४बलकुरा/बराम१५३९०.०१९५बारागुङवा१५३६०.०१९६साद्री१३४७०९७अङ्ग्रेजी१३२३०९८मगर काइके१२२५०९९सोनहा११८२०१००हायु/वायु११३३०१०१किसान१००४०१०२पन्जावी८७१०१०३धुलेली७८६०१०४खाम्ची (राउटे)७४१०१०५लुङखिम७०२०१०६लोवा६२४०१०७कागते६११०१०८वालिङ/वालुङ५४५०१०९नार-पु४२८०११०ल्होमी४१३०१११तिछुरोङ पोइके४१००११२कुर्माली३९७०११३कोचे३३२०११४सिन्धी२९१०११५फाङदुवाली२४७०११६बेल्हारे१७७०११७सुरेल१७४०११८माल्पाण्डे१६१०११९खरिया१३२०१२०सधनी१२२०१२१हरियान्वी११४०१२२साम१०६०१२३बनकरिया८६०१२४कुसुण्डा२३०१२५अन्य४२०१०.०११२६नखुलेको भाषा३४६०

 समाजिक स्थिति 
शाह शासनकाल भरि (वि.सं १८०१-२०६५) पहाडी हैसियत अर्थात् (ब्राह्मण/बाहुन र क्षेत्री जाति) र नेवारहरूको उच्च जातको वर्गले निजामती सेवा, न्यायपालिका र सेनाको माथिल्लो पदमा प्रभुत्व जमाएका थिए।

तराई हैसियत अर्थात् (मैथिली ब्राह्मण, यादव, राजपुत, कुशवाह, तराई क्षेत्री) तराईको माथिल्लो जाति (मधेशी उपसमूह) हो जसमा यादवहरू सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको जाति हो जसमा मधेशी उपसमूहमा राजनीति, इन्जिनियरिङ सेवा र चिकित्सा सेवामा प्रभुत्व जमाएका थिए र जग्गा जमिन बढी थियो। जस्तै उल्लेखनीय रामवरण यादव चिकित्सक हुन् जसले २०६५ साउन ८ देखि २०७२ कात्तिक १२ सम्म नेपालको पहिलो राष्ट्रपतिको रूपमा सेवा गरेका थिए।

नेपाली राष्ट्रिय भाषा हो जहाँ मैथिली दोस्रो सबैभन्दा बढी बोलिने भाषा हो र संस्कृत अनिवार्य विद्यालय विषय बनेको थियो। नेपाली भाषा बोल्ने र संस्कृत भाषा सिक्ने बालबालिकाहरूको उच्च माध्यमिक शिक्षाको अन्त्यमा राष्ट्रिय परीक्षा उत्तीर्ण हुने सम्भावना धेरै थियो, जसको अर्थ उनीहरूसँग राम्रो रोजगारीको सम्भावना थियो र उनीहरू उच्च शिक्षामा निरन्तरता दिन सक्थे। हिन्दूहरूमा प्रचलित जाति व्यवस्थालाई २०२० मा नयाँ मुलुकी ऐनले अवैध घोषित गरेको थियो।  

 जनसङ्ख्याको आधारमा नेपालमा जाति/जातीयता 
राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपालमा १२५ नेपाली जाति समूहहरूको जनसङ्ख्या अभिलेख गरिएको थियो। 

यद्यपि, "जाति/जातीयता, भाषा र धर्म सम्बन्धी राष्ट्रिय प्रतिवेदन", राष्ट्रिय जनसङ्ख्या र आवास जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा १४२ जाति/जातीयताहरू थिए, जसमध्ये १२५ पहिलेको जनगणना २०६८ मा रिपोर्ट गरिएको थियो र १७ नयाँ जनगणना २०७८ मा फेला परेको थियो।

नयाँ थपिएका जाति/जातीयताहरू रानाथरु, भूमिहार, बनकरिया, सुरेल, चुम्बा/नुब्री, फ्री, मुगल/मुगुम, पुन, रौनियार, बानियान, गोन्ध/गोन्ड, कर्मारोङ, खटिक, बेलदार, चाई/खुलौत, डोने र केवरत थिए।

मधेशी आयोगले २०७८ मा मधेशीको सूचीबाट मुस्लिम र थारुलाई हटाएको थियो। मधेशी आयोगद्वारा गरिएको ‘नेपालमा मधेशी समुदायको थर गणना -२०७८ वि.सं.’ को थर सूचीमा, उप-समूह-१ मा रहेका थारु र उप-समूह-२ मा रहेका मुस्लिमहरूलाई हटाइएको थियो। 

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपालका जातजातिहरू 
क्रमजातजातिजम्माजम्मा %जम्मा २९१६४५७८१००१क्षेत्री४७९६९९५१६.४५२ब्राह्मण- पहाड३२९२३७३११.२९३मगर२०१३४९८६.९४थारु१८०७१२४६.२५तामाङ१६३९८६६५.६२६विश्वकर्मा१४७००१०५.०४७मुसलमान१४१८६७७४.८६८नेवा: (नेवार)१३४१३६३४.६९यादव१२२८५८१४.२११०राई६४०६७४२.२११परियार५६५९३२१.९४१२गुरुङ५४३७९०१.८६१३ठकुरी४९४४७०१.७१४मिजार४५२२२९१.५५१५तेली४३१३४७१.४८१६याक्थुङ/लिम्बु४१४७०४१.४२१७चमार/हरिजन/राम३९३२५५१.३५१८कुशवाहा३५५७०७१.२२१९कुर्मी२७७७८६०.९५२०मुसहर२६४९७४०.९१२१धानुक२५२१०५०.८६२२दुसाध/पासवान/पासी२५०९७७०.८६२३ब्राह्मण- तराई२१७७७४०.७५२४मल्लाह२०७००६०.७१२५सन्यासी/दसनामी१९८८४९०.६८२६केवट१८४२९८०.६३२७कानु१५२८६८०.५२२८हजम/ठकाुर१३६४८७०.४७२९कलवार१३४९१४०.४६३०राजवंशी१३२५६४०.४५३१शेर्पा१३०६३७०.४५३२कुमाल१२९७०२०.४४३३तत्मा/तत्वा१२६०१८०.४३३४खत्वे१२४०६२०.४३३५घर्ती/भुजेल१२०२४५०.४१३६माझी१११३५२०.३८३७नुनिया१०८७२३०.३७३८सुँडी१०७३८००.३७३९धोवी१०१०८९०.३५४०लोहार१००६८००.३५४१बिन९६९७४०.३३४२कुमहार९५७२४०.३३४३सोनर९३३८००.३२४४चेपाङ/प्रजा८४३६४०.२९४५रानाथारु८३३०८०.२९४६दनुवार८२७८४०.२८४७सुनुवार७८९१००.२७४८हलुवाई७१७९६०.२५४९बराई६८०११०.२३५०बाँतर/सरदार६१६८७०.२१५१कहर५९८८२०.२१५२सन्थाल५७३१००.२५३बनियाँ५३६५५०.१८५४बथबनियाँ५२४६६०.१८५५बडही/बढई५२४३७०.१८५६उराउँ/कुडुख४६८४००.१६५७राजपुत४६५७७०.१६५८अमात४६४७१०.१६५९गनगाई४१४४६०.१४६०लोध३९८७२०.१४६१गडेरी/भेडियार३५४९७०.१२६२घले३५४३४०.१२६३मारवाडी३३८०३०.१२६४कायस्थ३३५०२०.११६५कुलुङ३३३८८०.११६६थामी३२७४३०.११६७भूमिहार३२१९९०.११६८राजभर२९२४००.१६९रौनियार२७२५८०.०९७०धिमाल२५६४३०.०९७१खवास२२५५१०.०८७२ताजपुरिया२०९८९०.०७७३कोरी२०६७००.०७७४डोम१९९०१०.०७७५माली१९६०५०.०७७६दराई१८६९५०.०६७७याख्खा१७४६००.०६७८भोटे१५८१८०.०५७९बान्तवा१५७१९०.०५८०राजधोब१५३९१०.०५८१धुनियाँ१५०३३०.०५८२पहरी१५०१५०.०५८३बङ्गाली१३८०००.०५८४गोँढ/गोड१२२६७०.०४८५चाम्लिङ१२१७८०.०४८६छन्त्याल/छन्तेल११९६३०.०४८७थकाली११७४१०.०४८८वादी११४७००.०४८९बोटे११२५८०.०४९०पुन९८२७०.०३९१ह्योल्मो/योल्मोपा९८१९०.०३९२खटिक९१५२०.०३९३याम्फु९१११०.०३९४केवरत८८०९०.०३९५बराम/ बरामु७८५९०.०३९६देव७४१८०.०३९७नाछिरिङ७३०००.०३९८गाइने६९७१०.०२९९बहिङ६५४७०.०२१००थुलुङ६२३९०.०२१०१जिरेल६०३१०.०२१०२खलिङ५८८९०.०२१०३आठपहरिया५८७८०.०२१०४डोल्पो५८१८०.०२१०५सरबरिया५७९३०.०२१०६मेवाहाङ५७२७०.०२१०७ब्याँसी/सौका५७१८०.०२१०८दुरा५५८१०.०२१०९मेचे५१९३०.०२११०राजी५१२५०.०२१११साम्पाङ४८४१०.०२११२चाई/खुलौट४८०५०.०२११३चुम्बा/नुब्री४४१४०.०२११४धनकार/ धरिकार४०९००.०१११५मुण्डा३५८९०.०१११६लेप्चा३५७८०.०१११७पथरकट/ कुशवाडिया३३४३०.०१११८हायु३०६९०.०१११९बेल्दार३०३७०.०११२०हलखोर२९२९०.०११२१नटुवा२८९६०.०११२२लोहोरूङ२५९८०.०११२३कमर२५३२०.०११२४ढाँडी२३३९०.०११२५डोने२१२५०.०११२६मुगल/मुगुम२१२४०.०११२७पन्जावी/शिख१८४६०.०११२८कर्मारोङ१६६३०.०११२९चिडिमार१६१५०.०११३०किसान१४७९०.०११३१ल्होपा१३९००१३२कलार९३१०१३३फ्री९२१०१३४कोचे८४७०१३५तोप्केगोला६४२०१३६राउटे५६६०१३७वालुङ४८१०१३८ल्होमी३५५०१३९सुरेल३१८०१४०कुसुण्डा२५३०१४१बनकरिया१८००१४२नुराङ३६०अन्य५८८८०.०२विदेशी१३७४०७०.४७नखुलेको४४३६०.०२

 धर्म 
"जाति/जातीयता, भाषा र धर्म सम्बन्धी राष्ट्रिय प्रतिवेदन" अनुसार, राष्ट्रिय जनसङ्ख्या र आवास जनगणना २०७८ र २०६८ मा व्यक्तिहरूले अपनाएका धर्महरूको सङ्ख्या यस प्रकार थियो:
२०७८ को जनगणना२०६८ को जनगणनाधर्मप्रतिशतप्रतिशतधर्मप्रतिशतप्रतिशतहिन्दु२३६७७७४४८१.१९हिन्दु२१५५१४९२८१.३४बौद्ध२३९३५४९८.२१बौद्ध२३९६०९९९.०४इस्लाम१४८३०६६५.०९इस्लाम११६२३७०४.३९किराँत९२४२०४३.१७किराँत८०७१६९३.०५इसाई५१२३१३१.७६इसाई३७५६९९१.४२प्रकृति१०२०४८०.३५प्रकृति१२१९८२०.४६बोन६७२२३०.२३ बोन१३००६०.०५जैन२३९८०.०१जैन३२१४०.०१बहाई५३७०.००बहाई१२८३०.००शिख१४९६०.०१शिख६०९०.००पहिचान नभएको --पहिचान नभएको६१५८१०.२३जम्मा२९१६४५७८१००जम्मा२६४९४५०४१००
तस्वीर सङ्ग्रह

 टिप्पणीहरू 

सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:नेपालका जनजातिहरू
श्रेणी:नेपालको जनसाङ्ख्यिकी