पूँजी बजार

एक वर्ष भन्दा बढी परिपक्व अवधि भएका प्रतिभूतिहरूको खरिद-बिक्रिमा संलग्न बजारलाई पूँजी बजार भनिन्छ ।
मुख्य प्रत्याभूतिहरू
 सरकारका केन्द्रिय बैङ्कहरूले राष्ट्रिय ऋण सङ्कलन गर्ने उद्देश्यले निष्कासन गर्ने ट्रेजरी नोट, ट्रेजरी ऋणपत्र र विभिन्न प्रकारका दीर्घकालीन बचतपत्र
 एक वर्षभन्दा बढी परिपक्क अवधि भएका स्थानीय निकायहरूद्वारा निष्कासन गरिने  प्रतिभूतिहरू

पूँजी बजारमा निष्कासन गरिने प्रत्याभूतिहरू लामो समयावधिको लागि निष्कासन गरिने भएकाले , यस्ता  प्रतिभूतिहरूमा तरलता र त्रुटीसम्बन्धि जोखिम बढ्न जान्छ ।
उदाहरणहरू

 प्राथमिक बजारमा सरकार 

जब सरकारले दीर्घकालीन वित्त जुटाउन चाहन्छ भने यसले प्रायः पूँजी बजारमा बन्ड बेच्नेछ। २० औं र २१ औं शताब्दीको सुरुमा, धेरै सरकारहरूले आफ्नो बन्डको बिक्री व्यवस्थित गर्न लगानी बैंक प्रयोग गर्थे। अग्रणी बैंकले बन्डहरूलाई अण्डरराइट गर्नेछ, र प्रायः दलालहरूको सिन्डिकेटको नेतृत्व गर्नेछ, जसमध्ये केही अन्य लगानी बैंकहरूमा आधारित हुन सक्छन्। त्यसपछि सिन्डिकेटले विभिन्न लगानीकर्ताहरूलाई बेच्नेछ। विकासशील देशहरूको लागि, बहुपक्षीय विकास बैंक ले कहिलेकाहीं अन्डरराइटिङ को अतिरिक्त तह प्रदान गर्नेछ, जसको परिणामस्वरूप लगानी बैंक(हरू), बहुपक्षीय संस्था र अन्तिम लगानीकर्ताहरू बीच जोखिम साझा हुनेछ।लगानीका आधारभूत सिद्धान्तहरू ; अस्मिता बुक्स पब्लिसर्स यद्यपि, १९९७ देखि ठूला राष्ट्रका सरकारहरूले आफ्ना बन्डहरू सिधै अनलाइन खरिदको लागि उपलब्ध गराएर लगानी बैंकहरूलाई बाइपास गर्ने क्रम बढ्दो रूपमा बढेको छ। धेरै सरकारहरूले अब आफ्ना धेरैजसो बन्डहरू कम्प्युटराइज्ड लिलामीद्वारा बेच्छन्। सामान्यतया, ठूलो मात्रामा एकै पटक बिक्रीको लागि राखिन्छ; सरकारले प्रत्येक वर्ष थोरै संख्यामा मात्र लिलामी गर्न सक्छ। केही सरकारहरूले अन्य च्यानलहरू मार्फत बन्डहरूको निरन्तर स्ट्रिम पनि बेच्नेछन्। ऋणको सबैभन्दा ठूलो एकल विक्रेता अमेरिकी सरकार हो; सामान्यतया प्रत्येक सेकेन्डमा यस्तो बिक्रीको लागि धेरै लेनदेनहरू हुन्छन्,  जुन अमेरिकी वास्तविक-समय ऋण घडीको निरन्तर अद्यावधिकसँग मेल खान्छ।
प्राथमिक बजारमा कम्पनी
जब कुनै कम्पनीले दीर्घकालीन लगानीको लागि पैसा उठाउन चाहन्छ, यसको पहिलो निर्णय भनेको बन्ड जारी गरेर वा सेयर गरेर त्यसो गर्ने हो। यदि यसले सेयर छनौट गर्छ भने, यसले आफ्नो ऋण बढाउनबाट जोगाउँछ, र केही अवस्थामा नयाँ शेयरधारकहरूले विशेषज्ञता वा उपयोगी सम्पर्क जस्ता गैर-मौद्रिक मद्दत पनि प्रदान गर्न सक्छन्। अर्कोतर्फ, शेयरको नयाँ जारीले अवस्थित शेयरधारकहरूको स्वामित्व अधिकारलाई कमजोर पार्नेछ, र यदि तिनीहरूले नियन्त्रणात्मक रुचि प्राप्त गरे भने, नयाँ शेयरधारकहरूले वरिष्ठ प्रबन्धकहरूलाई पनि प्रतिस्थापन गर्न सक्छन्। लगानीकर्ताको दृष्टिकोणबाट, कम्पनीले राम्रो गरेमा शेयरहरूले उच्च प्रतिफल र पूँजीगत लाभको सम्भावना प्रदान गर्दछ। यसको विपरीत, कम्पनीले खराब गरेमा बन्डहरू सुरक्षित हुन्छन्, किनकि तिनीहरूको मूल्यमा गम्भीर गिरावटको सम्भावना कम हुन्छ, र दिवालियापनको घटनामा, बन्ड मालिकहरूलाई केही भुक्तानी गर्न सकिन्छ, जबकि शेयरधारकहरूले केही प्राप्त गर्नेछैनन्। जब कुनै कम्पनीले प्राथमिक बजारबाट वित्त जुटाउँछ, यो प्रक्रियामा अन्य पूँजी बजार कारोबारहरू भन्दा प्रत्यक्ष बैठकहरू समावेश हुने सम्भावना बढी हुन्छ। चाहे तिनीहरूले बन्ड वा शेयर जारी गर्ने छनौट गरे पनि,  कम्पनीहरूले सामान्यतया आफू र बजार बीच मध्यस्थता गर्न लगानी बैंकको सेवाहरू लिनेछन्। लगानी बैंकको टोलीले प्रायः कम्पनीका वरिष्ठ प्रबन्धकहरूसँग भेटेर उनीहरूको योजनाहरू सही छन् भनी सुनिश्चित गर्दछ। त्यसपछि बैंकले underwriter को रूपमा काम गर्दछ, र लगानीकर्ताहरूलाई बन्ड वा शेयर बेच्न दलालहरू को नेटवर्कको व्यवस्था गर्नेछ। यो दोस्रो चरण सामान्यतया कम्प्युटराइज्ड प्रणालीहरू मार्फत गरिन्छ, यद्यपि ब्रोकरहरूले प्रायः आफ्ना मनपर्ने ग्राहकहरूलाई अवसरको बारेमा जानकारी दिन फोन गर्नेछन्। कम्पनीहरूले प्रत्यक्ष सार्वजनिक प्रस्ताव प्रयोग गरेर लगानी बैंकहरूलाई शुल्क तिर्नबाट बच्न सक्छन्, यद्यपि यो सामान्य अभ्यास होइन किनकि यसले अन्य कानुनी लागतहरू खर्च गर्छ र पर्याप्त व्यवस्थापन समय लिन सक्छ।An Introduction to International Capital Markets: Products, Strategies, Participants, Andrew M. Chisholm, (2009), Wiley, see esp Chapters 1, 4 & 8
दोस्रो बजार कारोबार
धेरैजसो पूँजी बजार कारोबारहरू दोस्रो बजारमा हुन्छन्। प्राथमिक बजारमा, प्रत्येक धितोपत्र एक पटक मात्र बेच्न सकिन्छ, र नियामक आवश्यकताहरूको कारणले गर्दा नयाँ शेयर वा बन्डहरूको ब्याच सिर्जना गर्ने प्रक्रिया प्रायः लामो हुन्छ। दोस्रो बजारमा, धितोपत्र कति पटक कारोबार गर्न सकिन्छ भन्ने कुनै सीमा छैन, र प्रक्रिया सामान्यतया धेरै छिटो हुन्छ।
 दोस्रो बजारमा हुने कारोबारले प्रत्यक्ष रूपमा वित्त उठाउँदैन, तर तिनीहरूले कम्पनीहरू र सरकारहरूलाई प्राथमिक बजारमा वित्त उठाउन सजिलो बनाउँछन्, किनकि लगानीकर्ताहरूलाई थाहा छ कि यदि तिनीहरू आफ्नो पैसा चाँडै फिर्ता पाउन चाहन्छन् भने, तिनीहरू सामान्यतया सजिलैसँग आफ्नो धितोपत्रहरू पुन: बेच्न सक्षम हुनेछन्।कहिलेकाहीं, तथापि, दोस्रो पूँजी बजार कारोबारले प्राथमिक ऋणीहरूमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ: उदाहरणका लागि, यदि लगानीकर्ताहरूको ठूलो अनुपातले आफ्नो बन्ड बेच्ने प्रयास गर्छ भने, यसले उही संस्थाबाट भविष्यका मुद्दाहरूको लागि प्रतिफल बढाउन सक्छ। बिल क्लिन्टन ले संयुक्त राज्य अमेरिकाको राष्ट्रपतिको रूपमा आफ्नो पहिलो कार्यकाल सुरु गरेको केही समयपछि एउटा चरम उदाहरण देखा पर्‍यो; बन्ड बजारको दबाबका कारण क्लिन्टनले आफ्नो चुनावी अभियानमा वाचा गरेका केही खर्च वृद्धि त्याग्न बाध्य भए। २१ औं शताब्दीमा, धेरै सरकारहरूले आफ्नो ऋणलाई लामो समयदेखि पुरानो बन्डहरूमा सकेसम्म धेरै लक गर्ने प्रयास गरेका छन्, त्यसैले तिनीहरू बजारबाट आउने दबाबको लागि कम जोखिममा छन्।२००८ को वित्तीय संकट पछि, परिमाणात्मक सहजता को परिचयले निजी क्षेत्रका व्यक्तिहरूको सरकारी बन्डको प्रतिफल बढाउने क्षमतालाई अझ कम गर्‍यो, कम्तिमा केन्द्रीय बैंक भएका देशहरूको लागि जहाँ पर्याप्त खुला बजार सञ्चालन मा संलग्न हुन सक्षम छ।
दोस्रो बजारमा विभिन्न खेलाडीहरू सक्रिय छन्। व्यक्तिगत लगानीकर्ताहरूले व्यापारमा थोरै मात्रामा हिस्सा ओगटेका छन्, यद्यपि तिनीहरूको हिस्सा थोरै बढेको छ; २० औं शताब्दीमा ब्रोकरसँग खाता खोल्न सक्ने केही धनी व्यक्तिहरू मात्र थिए, तर खाताहरू अब धेरै सस्तो र इन्टरनेट मार्फत पहुँचयोग्य छन्।अब धेरै साना ट्रेडरहरू छन् जसले वेब ब्राउजरहरू मार्फत पहुँचयोग्य ब्रोकरहरूद्वारा प्रदान गरिएका प्लेटफर्महरू प्रयोग गरेर दोस्रो बजारमा किन्न र बेच्न सक्छन्। जब त्यस्ता व्यक्तिले पूँजी बजारमा व्यापार गर्छन्, यसमा प्रायः दुई-चरणको लेनदेन समावेश हुनेछ। पहिले तिनीहरूले आफ्नो ब्रोकरसँग अर्डर राख्छन्, त्यसपछि ब्रोकरले व्यापार कार्यान्वयन गर्दछ। यदि व्यापार एक्सचेन्जमा गर्न सकिन्छ भने, प्रक्रिया प्रायः पूर्ण रूपमा स्वचालित हुनेछ। यदि कुनै डिलरलाई म्यानुअल रूपमा हस्तक्षेप गर्न आवश्यक छ भने, यसको अर्थ प्रायः ठूलो शुल्क हुनेछ। लगानी बैंकहरूमा व्यापारीहरूले प्रायः आफ्नो बैंकको तर्फबाट सम्झौता गर्नेछन्, साथै आफ्ना ग्राहकहरूको लागि व्यापार कार्यान्वयन गर्नेछन्।लगानी बैंकहरूमा प्रायः "पूँजी बजार" भनिने एउटा डिभिजन (वा विभाग) हुन्छ: यस डिभिजनका कर्मचारीहरूले प्राथमिक र माध्यमिक बजार दुवैमा रहेका विभिन्न अवसरहरूको बारेमा सचेत रहन प्रयास गर्छन्, र तदनुसार प्रमुख ग्राहकहरूलाई सल्लाह दिनेछन्। पेन्सन र सार्वभौम सम्पत्ति कोष सँग सबैभन्दा ठूलो होल्डिंग हुन्छ, यद्यपि तिनीहरूले उच्चतम ग्रेड (सबैभन्दा सुरक्षित) प्रकारका बन्ड र शेयरहरू मात्र किन्छन्, र तिनीहरूमध्ये केहीले बारम्बार व्यापार गर्दैनन्। २०१२ को "फाइनान्सियल टाइम्स" लेख अनुसार, हेज कोषहरूले पूँजी बजारका ठूला खण्डहरू (जस्तै बेलायत र अमेरिकी स्टक एक्सचेन्जहरू) मा धेरैजसो छोटो अवधिको व्यापार बढाउँदैछन्, जसले गर्दा उनीहरूलाई आफ्नो ऐतिहासिक रूपमा उच्च प्रतिफल कायम राख्न गाह्रो भइरहेको छ, किनकि उनीहरू कम परिष्कृत लगानीकर्ताहरूसँग भन्दा एकअर्कासँग व्यापार गर्दैछन्।
सेयर वा बन्ड सिधै नकिने गरी दोस्रो बजारमा लगानी गर्ने धेरै तरिकाहरू छन्। एउटा सामान्य विधि भनेको म्युचुअल फन्ड को  वा एक्सचेन्ज-ट्रेडेड फन्ड मा लगानी गर्नु हो। दोस्रो बजारमा आधारित डेरिभेटिभहरू किन्न र बेच्न पनि सम्भव छ; यी मध्ये सबैभन्दा सामान्य प्रकारहरू मध्ये एक अनुबंधको लागि भिन्नता हो - यसले द्रुत नाफा प्रदान गर्न सक्छ, तर खरीददारहरूलाई उनीहरूले मूल रूपमा लगानी गरेको भन्दा बढी पैसा गुमाउन पनि सक्छ।
यो पनि हेर्नु होस्

 मुद्रा बजार
 भावी बजार

सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:अर्थ वाणिज्य
श्रेणी:लगानीका सिद्धान्तहरू