भारतीय सङ्ख्या प्रणाली

भारतीय सङ्ख्या प्रणाली भारतीय उपमहाद्वीप (नेपाल, पाकिस्तान, बङ्गलादेश, भारत, भुटान, माल्दिभ्स र श्रीलङ्का) मा ठुला सङ्ख्याहरू व्यक्त गर्न प्रयोग गरिन्छ । यस प्रणालीमा ठूला सङ्ख्याहरू व्यक्त गर्न लाख (१,००,०००) र करोड (१,००,००,०००) जस्ता शब्दहरूको प्रयोग गरिन्छ ।  

प्रणाली
भारतीय सङ्ख्या प्रणालीमा १ करोड भन्दा ठूला सङ्ख्याका नाम भए तापनि धेरै प्रयोग नगरिने हुनाले आम जनतालाई तिनीहरूका बारेमा खासै जानकारी छैन । यी सङ्ख्याहरू अन्तर्गत १ अर्ब (१०० करोड), १ खर्ब (१०० अर्ब), १ नील (१०० खर्ब), १ पद्म (१०० नील), १ शङ्ख (१०० पद्म) र १ महाशङ्ख (१०० शङ्ख) पर्दछन् । सामान्य बोलीचालीमा भने असङ्गत भएपनि हजार, लाख र करोड शब्दावलीको प्रयोग गरिन्छ । उदाहरणका लागि १०,००,००,००,००,००० (१० खर्ब) लाई सामान्यतया १ लाख करोड पनि भन्ने गरिन्छ ।

१०० (एक), १०१ (दस), १०२ (सय), १०३ (हजार) र १०४ (दस हजार) सम्म भारतीय सङ्ख्या प्रणाली र अन्तर्राष्ट्रिय सङ्ख्या प्रणालीले मेल खान्छन् । उच्च घाताङ्कमा भने भिन्नता देखिन्छ । भारतीय सङ्ख्या प्रणालीमा दाहिनेबाट ३ को समूह बनेपछि अन्य अङ्कहरूमा २ को समूह बनाइन्छ भने अन्तर्राष्ट्रिय सङ्ख्या प्रणालीमा दाहिनेबाट ३ को समूह बनाइन्छ । 

अङ्कहरू लेख्दा भारतीय र अन्तर्राष्ट्रिय प्रणालीमा देखिने भिन्नता भनेको अल्पविराम चिन्हको अवस्थिति मात्रै हो । भारतीय र धेरैजसो अन्तर्राष्ट्रिय सङ्ख्या प्रणालीमा अङ्क विभाजनका लागि अल्पविराम र दशमलव बिन्दुको प्रयोग गरिन्छ भने केही प्रणालीमा दशमलव अल्पविरामको प्रयोग गरि दशमलव बिन्दुको ठाउँमा सानो ठाउँ छोड्ने गरिन्छ ।

उदाहरण
अन्तर्राष्ट्रिय प्रणालीमा रु. १५०,००० लेखिने अङ्कलाई भारतीय सङ्ख्या प्रणालीमा रु. १ लाख ५० हजार भनी रु. १,५०,००० लेखिन्छ । 

दशमलव बिन्दुको प्रयोग
भारतीय सङ्ख्या प्रणालीमा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्ख्या प्रणाली भन्दा भिन्न तरिकाले दशमलव बिन्दुको प्रयोग गरिन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय प्रणालीमा जस्तै ३ को समूह बनाउनुको साटो यस प्रणालीमा दाहिनेबाट ३ अङ्क (सयौँ स्थान सम्म) को एक समूह र अन्य अङ्कका लागि २ को समूह बनाइन्छ । तसर्थ, १,०००,०००,०००,००० लाई भारतीय सङ्ख्या प्रणालीमा १०,००,००,००,००,००० लेखिन्छ र १० खर्ब वा १० लाख करोड भनिन्छ । त्यसैगरी,

 भारतीय प्रणाली अन्तर्राष्ट्रिय प्रणाली शब्दमा (भारतीय प्रणाली) ५,००,००० ५००,००० पाँच लाख १२,१२,१२,१२३ १२१,२१२,१२३ बाह्र करोड बाह्र लाख बाह्र हजार एक सय तेइस १७,००,००,००,००० १७,०००,०००,००० सत्र अर्ब ६,७८,९०,००,००,००,००० ६७,८९०,०००,०००,००० छ नील अठहत्तर खर्ब नब्बे अर्ब

अङ्कहरूको नाम
+ अङ्कहरूको नाम हिन्दी/उर्दू मराठी बङ्गाली तमिल तेलुगु कन्नड मलयालम भारतीय प्रणाली घाताङ्क अन्तर्राष्ट्रिय प्रणाली नेपाली  /              १ १०० १ एक  /           १० १०१ १० दश/दस  /             १०० १०२ १०० एक सय   /               १,००० १०३ १,००० एक हजार  /               १०,००० १०४ १०,००० दस हजार  /               १,००,००० १०५ १००,००० एक लाख   /   /              १०,००,००० १०६ १,०००,००० दस लाख  /             १,००,००,००० १०७ १०,०००,००० एक करोड  /              १०,००,००,००० १०८ १००,०००,००० दस करोड  /   /              १,००,००,००,००० १०९ १,०००,०००,००० एक अर्ब   /  /               १०,००,००,००,००० १०१० १०,०००,०००,००० दस अर्ब  /              १,००,००,००,००,००० १०११ १००,०००,०००,००० एक खर्ब  /   /              १०,००,००,००,००,००० १०१२ १,०००,०००,०००,०००  दस खर्ब  /              १,००,००,००,००,००,०००  १०१३ १०,०००,०००,०००,००० एक नील  /   /             १०,००,००,००,००,००,००० १०१४ १००,०००,०००,०००,००० दस नील  /            १,००,००,००,००,००,००,००० १०१५ १,०००,०००,०००,०००,००० एक पद्म  /               १०,००,००,००,००,००,००,००० १०१६ १०,०००,०००,०००,०००,००० दस पद्म  /              १,००,००,००,००,००,००,००,००० १०१७ १००,०००,०००,०००,०००,००० एक शङ्ख  /   /             १०,००,००,००,००,००,००,००,००० १०१८ १,०००,०००,०००,०००,०००,००० दस शङ्ख

भारतीय प्रणालीमा "एक र आधा" लाई डेढ र "दुई र आधा" लाई अढाई भनिन्छ । यस्तो चलन अरू कुनै सङ्ख्या प्रणालीमा चलेको छैन ।

वैदिक सङ्ख्या प्रणाली
भारतका विभिन्न वैदिक साहित्यमा विभिन्न सङ्ख्या प्रणालीको प्रयोग गरेको पाइन्छ । निम्न तालिकामा वाल्मीकीय रामायणमा प्रयोग भएको सङ्ख्या प्रणाली देखिएको छ । 

  भारतीय प्रणाली घाताङ्क  अन्तर्राष्ट्रिय प्रणाली एक १ १०० १ दश १० १०१ १० शत १०० १०२ १००  सहस्र १,०००  १०३ १,००० अयुत १०,००० १०४ १०,००० लक्ष  १,००,००० १०५ १००,००० नियुत १,००,००० दश १०६ १,०००,००० कोटि १,००,००० शत १०७ १०,०००,००० शङ्कु १,००,००० कोटि १०१२ १,०००,०००,०००,००० महाशङ्कु १,००,००० शङ्कु १०१७१००,०००,०००,०००,०००,००० वृन्द १,००,००० महाशङ्कु १०२२ १०,०००,०००,०००,०००,०००,०००,००० महावृन्द १,००,००० वृन्द १०२७ १,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,००० पद्म १,००,००० महावृन्द १०३२ १००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,००० महापद्म १,००,००० पद्म १०३७ १०,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,००० खर्व १,००,००० महापद्म १०४२ १,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,००० महाखर्व १,००,००० खर्व १०४७ १००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,००० समुद्र १,००,००० महाखर्व १०५२ १०,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,००० ओघ १,००,००० समुद्र १०५७ १,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,००० महौघ १,००,००० ओघ १०६२ १००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००,०००

विभिन्न भाषामा प्रयोग
 असमियामा लाखलाई লক্ষ (लोख्यो) र करोडलाई কৌটি বা কোটি (कोटि) पनि भनिन्छ । 
 उडियामा लाखलाई ଲକ୍ଷ (लाख्य) र करोडलाई କୋଟି (कोटि) भनिन्छ ।
 उर्दूमा अर्बलाई ارب (अरब) र खर्बलाई کھرب (खरब) भनिन्छ । 
 कन्नडमा लाखलाई ಲಕ್ಷ (लक्ष) र करोडलाई ಕೋಟಿ (कोटि) भनिन्छ । 
 खासीमा लाखलाई लाक र करोडलाई क्लुर वा क्रुर भनिन्छ । 
 गुजरातीमा अर्बलाई અબજ (अबज) भनिन्छ । 
 तमिलमा लाखलाई இலட்சம் (इलट्सम) र करोडलाई கோடி (कोडी) भनिन्छ ।
 तेलुगुमा लाखलाई లక్ష (लक्ष) र करोडलाई కోటి (कोटि) भनिन्छ । 
 पञ्जाबीमा लाखलाई लक्ख (गुरुमुखी: ਲੱਖ, शाहमुखी: لکھ) र करोडलाई क्रोर (गुरुमुखी: ਕਰੋੜ, शाहमुखी: کروڑ)  भनिन्छ । 
 बङ्गालीमा लाखलाई লক্ষ (लोक्खो) र करोडलाई কোটি (कोटि) पनि भनिन्छ । 
 बर्मीमा करोडलाई ကုဋေ (गाडे) भनिन्छ ।
 मराठीमा लाखलाई लाख तथा लक्ष, करोडलाई करोड तथा कोटी र अर्बलाई अब्ज भनिन्छ 
 मलयालममा लाखलाई ലക്ഷം (लक्षम) र करोडलाई കോടി (कोटि) भनिन्छ । 
 रोहिङ्ग्यामा लाखलाई लाक, करोडलाई कुरुल र १० अर्बलाई कुटि भनिन्छ । 
 सिन्हालामा लाखलाई ලක්ෂ (लक्ष) र करोडलाई කෝටි (कोटि) भनिन्छ । 
 स्वाहिलीमा पनि लाखको प्रयोग गरिन्छ । 

पहिले भारतमा प्रकाशित अङ्ग्रेजी भाषाका किताबहरूमा भारतीय रुपियाँ लेख्दा भारतीय सङ्ख्या प्रणाली र विदेशी मुद्रा लेख्दा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्ख्या प्रणालीको प्रयोग गरिन्थ्यो ।

आलोचना
यस प्रणालीको प्रयोग भारतीय उपमहाद्वीप (नेपाल, पाकिस्तान, बङ्गलादेश, भारत, भुटान, माल्दिभ्स र श्रीलङ्का) मा मात्रै सीमित छ । 

भारतीय रिजर्भ बैङ्क बाहेक भारतमा प्रायः संस्था र नागरिकले भारतीय सङ्ख्या प्रणालीको प्रयोग गर्छन् । 

द प्रिन्ट लगायत अन्य पत्रिकाहरूमा छापिएको लेखमा टिएन निननले भारतीय सङ्ख्या प्रणालीको प्रयोग गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा विनिमय तथा व्यापार गर्दा समस्या आउने र ३ अङ्कको समूह विभाजन गर्ने उद्देश्यले बनाइएका साधनको प्रयोगमा समस्या आउन सक्ने हुनाले बिस्तारै यस प्रणालीको त्याग गर्नुपर्ने भनेका छन् । निननले आफ्नो लेखमा लाख र करोडको प्रयोग कम नै गर्ने हुनाले भारतीय सङ्ख्या प्रणालीको प्रयोग गर्दा "मानसिक व्यायाम" मात्रै हुने र हालै भारत सरकारद्वारा सार्वजनिक गरिएको २० लाख करोड (२० नील) को बजेटले जनतामा अस्तव्यस्तता मात्रै ल्याएको स्पष्ट पारेका छन् ।

सन्दर्भ सामग्री

श्रेणी:अङ्क गणित
श्रेणी:नेपालको अर्थतन्त्र