म्यानमार

म्यानमार (), म्यानमा वा बर्मा), वा प्राचीन नाम ब्रह्मदेश,  आधिकारिक रूपमा म्यानमारको सङ्घीय गणतन्त्र, दक्षिणपूर्व एसियामा अवस्थित एक देश हो। म्यानमारको उत्तरी पश्चिममा बङ्गलादेश र भारत, उत्तर-पूर्वमा चीन, पूर्व र दक्षिणपूर्वमा लाओस, थाई देश, अण्डमान सागर र दक्षिण र दक्षिण पश्चिममा बङ्गालको खाडी अवस्थित छ।
यसको कुल क्षेत्रफल ६,७६,५७८ वर्ग किलोमिटर (२,६१,२२८ वर्ग माइल) रहेको छ। क्षेत्रफलका आधारमा म्यानमार मुख्यभूमि दक्षिणपूर्वी एसियाली राज्यहरू मध्ये सबैभन्दा ठूलो देश हो। सन् २०१७ सम्म, देशको जनसङ्ख्या करीव ५.४ करोड रहेको थियो। यसको राजधानी सहर नेपिडो हो भने यसको सबैभन्दा ठूलो सहर याङ्गुन (पूर्व रङ्गुन) हो। म्यानमार सन् १९९७ देखि दक्षिण पूर्व एसियाली राष्ट्र सङ्घको सदस्य रहँदै आएको छ। 

म्यानमारको प्रारम्भिक सभ्यताहरूमा उच्च बर्माको तिब्बती-बर्मी भाषा बोल्ने पियु सहर-राज्य र तल्लो बर्माका मोन राज्यहरू सामेल थिए। नवौँ शताब्दीमा, बर्मी मानिसहरू माथिल्लो इरावती घाटीमा प्रवेश गरेका थिए र सन् १०५० को दशकमा बगान साम्राज्य स्थापना पछि बर्मेली भाषा, संस्कृति र थेरावाद बौद्ध धर्म बिस्तारै यस देशमा प्रबल भएको थियो। बगान राज्यहरू मङ्गोल आक्रमणको कारण पतन भएको थियो र पछि थुप्रै युद्धरत राज्यहरू देखा परेको थियो। १६औँ शताब्दीमा, तङ्गू राजवंशद्वारा एकीकृत भएको देश संक्षिप्त अवधिको लागि मुख्यभूमि, दक्षिणपूर्वी एसियाको इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो साम्राज्यको रूपमा रहेको थियो। १९औँ शताब्दीको सुरुतिर कोनबाउङ राजवंशले आधुनिक म्यानमार समाहित क्षेत्रमा मनिपुर र असाम माथि पनि नियन्त्रण गरेको थियो।
१९औँ शताब्दीमा बेलायत-बर्मी युद्धपछि ब्रिटिश इस्ट इन्डिया कम्पनीले म्यानमारको प्रशासन कब्जा गरेको थियो र यो देश बेलायती उपनिवेश बनेको थियोे।प्रजातान्त्रिक राष्ट्रको रूपमा सन् १९४८ मा म्यानमारलाई स्वतन्त्रता दिइएको थियो। सन् १९६२ मा भएको राज्य विप्लव पछि यो बर्मा समाजवादी दल अन्तर्गत एक सैन्य तानाशाही बनेको थियो।

धेरै जसो स्वतन्त्र वर्षहरूमा यो देश व्यापक जातीय कलहमा अल्झिएको छ र यसका असङ्ख्य जातीय समूहहरू विश्वको सबैभन्दा लामो चलिरहेको गृहयुद्धहरूमध्ये एकमा संलग्न भएका छन्। यस समयमा, संयुक्त राष्ट्र सङ्घ र अन्य धेरै सङ्गठनहरूले देशमा लगातार र व्यवस्थित मानव अधिकारको उल्लङ्घन भएको जनाएका छन्। सन् २०११ मा, २०१० को आम चुनाव पछि सैन्य सरकार औपचारिक रूपले विघटन भएको थियो र कामचलाउ नागरिक सरकारको स्थापना गरिएको थियो। आङ सान सु की र अन्य राज
नैतिक बन्दीहरूको रिहाइको साथ मुलुकको मानव अधिकार र वैदेशिक सम्बन्धमा सुधार आएको छ र यसले व्यापार र अन्य आर्थिक प्रतिबन्धहरूलाई सहज बनाएको छ। यद्यपि, जातीय अल्पसङ्ख्यकहरूप्रति सरकारले गरेको व्यवहार, जातीय विद्रोहप्रति यसको प्रतिक्रिया र धार्मिक झडपहरूको निरन्तर आलोचना भइरहेको छ। सन् २०१५ को ऐतिहासिक चुनावमा, आङ सान सु कीको दलले दुबै सभामा बहुमतले जित्न सफल भएको थियो। तथापि, राजनीतिमा बर्मेली सेना शक्तिशाली शक्तिको रूपमा रहन्छ।

म्यानमार पूर्वी एसियाली शिखर सम्मेलन, असंलग्न आन्दोलन, दक्षिण पूर्वी एसियाली राष्ट्रहरूको सङ्गठन, बहुक्षेत्रीय प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोगका लागि बङ्गालको खाडीको प्रयासको सदस्य हो तथापि, यो  राष्ट्रमण्डलको सदस्य भने होइन। यो बहुमुल्य पत्थर, रत्न, तेल, प्राकृतिक ग्यास र अन्य खनिज संसाधनहरूमा धनी देश हो। म्यानमार नवीकरणीय उर्जाको साथ सम्पन्न छ। मेकङ नदीका अन्य देशहरूको तुलनामा योसँग सौर्य उर्जाको बढी क्षमता छ।  सन् २०१२ मा यसको साङ्केतिक कुल ग्रहस्थ उत्पादन ५६.७ अर्ब अमेरिकी डलर रहेको छ भने र यसको कुल ग्राहस्थ उत्पादन (क्रय शक्ति समता) २२१.५ अर्ब अमेरिकी डलर रहेको थियोे। अर्थतन्त्रको ठूलो भाग पूर्व सैनिक सरकारका समर्थकहरूको नियन्त्रण रहेका कारण म्यानमारको आम्दानीको अन्तर विश्वको सबैभन्दा फराकिलो छ। सन् २०१६ सम्म, म्यानमार मानव विकास सूचकाङ्कका अनुसार यो १८८ देशहरू मध्ये १४५औँ स्थानमा रहेको छ।

 शब्दको उत्पत्ति 

विशेष गरी हालका दशकहरूमा यस देशको नाम विवाद र असहमतिको विषय भएको छ, विशेष गरी म्यानमार र बर्मा प्रयोग गर्नेहरू राजनीतिक वैधानिकतामा केन्द्रित छ। दुबै नामहरू म्यानमार वा म्याम्माबाट बर्मेली भाषाबाट आएका हुन् जुन बहुमत बमा जातीय समूहको लागि एक उपनाम हो। यी शब्दहरू बाहेक संस्कृत भाषाको शब्द ब्रह्मादेशबाट बर्माको उत्पत्ति भएको थियो जुन देशको लोकप्रिय मध्ये एक हो।

सन् १९८९ मा, सैन्य सरकारले आधिकारिक रूपमा बर्माको औपनिवेशिक कालमा वा त्यसभन्दा पहिलेको देशका धेरै नामहरूको अनुवाद गर्दै परिवर्तन गरेको थियो र बर्माबाट म्यानमार बनेको थियो। पुन: नामाकरण प्रतिस्पर्धित मुद्दाको रूपमा रहेको छ।
सत्तारूढ सेनाको सरकारले देशको नाम बदल्ने अधिकारलाई मान्यता नदिएको कारण 
धेरै राजनीतिक र जातीय विपक्षी समूहहरू र अन्य विभिन्न देशहरूले बर्माको प्रयोग गर्न जारी राखेका छन्।

अप्रिल २०१६ मा पदभार ग्रहण गरेपछि आङ सान सु किले कुन नाम प्रयोग गर्नुपर्दछ भन्ने प्रश्नको बारेमा धारणा व्यक्त गरेकी थिइन्।
उनको देशको संविधानमा कुन नाम उपयुक्त वा वास्तविक हो भनेर उल्लेख नगरिएका कारण, जुन उपयुक्त लाग्छ सोही प्रयोग गर्न मिल्ने बताएकी थिइन्। उनको अनुसमर "म बर्मा धेरै पटक प्रयोग गर्दछु तर तपाईले पनि बर्माकै प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने छैन र म म्यानमारलाई समय-समयमा भन्ने कोशिस गर्नेछु ताकि तपाईहरू सबैजनालाई सहज महसुस होस्"

देशको आधिकारिक पूरा नाम "सङ्घीय गणतन्त्र म्यानमारको सङ्घीय गणराज्य" हो () तथापि, आधिकारिक रूपमा त्यो नामलाई मान्यता नदिने देशहरूले "सङ्घीय गणतन्त्र बर्मा"को प्रयोग गर्छन्। नेपाली बृहत् शब्दकोशमा, यो देश बर्मा वा म्यानमारको रूपमा उल्लेखित छ। यी दुवै नामहरू बहुसङ्ख्यक बर्मी बामर जातीय समूहको नामबाट लिइएको हो। म्यानमार समूहको साहित्यिक रूप मानिन्छ, जबकि बर्मा नाम "बामार"बाट लिइएको हो।

संयुक्त राज्य अमेरिकाको आधिकारिक नीतिले बर्मालाई देशको नामको रूपमा कायम राखेको थियो तथापि, विदेश विभागको वेबसाइटले उक्त देशलाई बर्मा (म्यानमार) को रूपमा सूचीबद्ध गरेको छ र तत्कालीन राष्ट्रपति बराक ओबामाले दुबै नामले उक्त देशलाई जनाएका थिए। विश्व तथ्य पुस्तकले अगस्ट २०१९ मा देशलाई बर्माको रूपमा सूचीबद्ध गरेको थियो। क्यानाडाको सरकारले विगतमा बर्माको प्रयोग गरेको थियो तर सन् २०१० को मध्यन्तमा सामान्यतया देशले म्यानमार प्रयोग गरेको छ।  चेक गणतन्त्रले आधिकारिक रूपमा म्यानमारको प्रयोग गर्दछ, यद्यपि यसको विदेश मन्त्रालयले म्यानमार र बर्मा दुबैलाई यसको वेबसाइटमा प्रयोग गरेको छ। संयुक्त राष्ट्र सङ्घ, दक्षिण पूर्वी एसियाली राष्ट्र सङ्घ, अस्ट्रेलिया, रूस, जर्मनी,  चीन, भारत, बङ्गलादेश, नर्वे, जापान  र स्वीजरल्यान्डले म्यानमारको प्रयोग गर्दछन्।

 प्रशासनिक संरचना 

150px|अङ्गुठाकार|बायाँ

म्यान्मारको प्रशासनिक संरचना जातीय, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, र शासन व्यवस्थाको आवश्यकतामा आधारित  छ। सात राज्य, सात क्षेत्र, र एक संघीय क्षेत्र गरी कुल १५ वटा प्रथम-स्तरका प्रशासनिक एकाइहरू छन्। राज्य (State) र क्षेत्र (Region) बीचको प्रमुख भिन्नता जातीय आधार मा रहेको छ। 

राज्य: राज्यहरूमा जातीय अल्पसंख्यक समूहहरूको बहुमत छ। उदाहरणका लागि, शान राज्य, काचिन राज्य, र चिन राज्य आफ्नै सांस्कृतिक पहिचानका कारण ऐतिहासिक रूपमा महत्वपूर्ण मानिन्छन्।

क्षेत्र: क्षेत्रहरू(Region)  भनेका ती भागहरू हुन् जहाँ बर्मेली जातीय समूह (देशको सबैभन्दा ठूलो जनसंख्या) बहुमतमा रहेका छन्। यी सामान्य प्रशासनिक इकाइका रूपमा चलाइन्छन् र राज्यजस्तै जातीय पहिचान छैन। यद्यपि प्रशासनिक संरचना समान भए पनि, राज्यहरूको सांस्कृतिक र राजनीतिक महत्त्व अक्सर उच्च हुन्छ।

संघीय क्षेत्र : म्यान्मारमा एक मात्र संघीय क्षेत्र छ, नेपिडो संघीय क्षेत्र, जुन प्रत्यक्ष रूपमा संघीय सरकारले सञ्चालन गर्छ। यो देशको राजधानी क्षेत्र भएकाले यसको भूमिका प्रशासनिक भन्दा पनि संघीय शासनको प्रशासन गर्नेु हो।

 कोटि नाम राजधानी राज्य  काचिन राज्य  मिञ्चिना राज्य  कयाह राज्य  लोइकाव राज्य  कयिन राज्य  ह्पा-आन राज्य  चिन राज्य  हाखा राज्य  मोन राज्य  मावलाम्याइन राज्य  राखाइन राज्य सित्त्वे राज्य  सान राज्य  ताउंग्गी क्षेत्र  एयावाडी क्षेत्र पथैन क्षेत्र  बागो क्षेत्र  बागो क्षेत्र  मग्वे क्षेत्र  मग्वे क्षेत्र  मन्डले क्षेत्र  मन्डले क्षेत्र  सगाइ क्षेत्र मोनिवा क्षेत्र  तानिन्थारी क्षेत्र  दावेइ क्षेत्र  याङ्गुन क्षेत्र  याङ्गुन

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

बाह्य कडीहरू 

सरकार
 म्यानमार – राष्ट्रपति कार्यालय
 म्यानमारको राष्ट्रिय वेब प्रवेशद्वार
 प्रमुख राज्य र मन्त्री सदस्य  केन्द्रिय गुप्तचर संस्थामा
साधारण जानकारी
 देशको बारेमा साधारण जानकारी 
 म्यानमार खोज संयन्त्र 

 बर्मा पुस्तकालय

 बर्माको जानकारी पृष्ठ बिबिसी समाचारमा
 बर्मा ब्रिटानिकामा


 बर्मेली इतिहास
 म्यानमाररको लागि विकास पूर्वानुमान
 बर्मा/म्यानमार पुस्तकालय: १७,००० भन्दा बढी पूर्ण-पाठ कागजातहरूको वर्गीकृत सूत्रहरू
अर्थतन्त्र
   बर्माको अर्थतन्त्र
कृषि
   बर्मामा कृषि
   म्यानमारको संस्थागत पूर्वाधार
व्यापार
 विश्व बैङ्कको व्यापार सारांश
वातावरण
 देशको जैविक विविधता


श्रेणी:पूर्व समाजवादी गणतन्त्रहरू
श्रेणी:अल्पविकसित देशहरू
श्रेणी:संयुक्त राष्ट्रसङ्घका सदस्य राष्ट्रहरू
श्रेणी:सैन्य तानाशाही
श्रेणी:दक्षिण पूर्वी एसियाली देशहरू
श्रेणी:एसियाका देशहरू