नेपालमा कृषि

नेपालमा अर्थतन्त्रमा कृषिको प्रभुत्व रहेको छ। १९८० को आखिरी सम्म, ९०% भन्दा बढी जनसंख्याको जीविकाको माध्ययम थियो।, यद्यपी कुल जमिनको २०% क्षेत्र मात्र खेति योग्य थियो । यसबाट जीडीपी को ६०% र कुल निर्यात को करिब ७५% हिस्सा ओगटेको थियो ।  पाँचौं पञ्चवर्षीय योजना (२०३२-२०३७) को तर्जुमा भएदेखि नै कृषि सबैभन्दा बढी प्राथमिकतामा रहेको छ किनभने आर्थिक वृद्धि विद्यमान बालीको उत्पादकत्व बृद्धि गर्ने र औद्योगिक कच्चा पदार्थको रूपमा प्रयोगका लागि कृषि आधारलाई विविधीकरण गर्ने दुवैमा निर्भर थियो।  

विश्व बैङ्कका अनुसार नेपालमा बहुसंख्यकका लागि  खाना, आय र रोजगारी को मुख्य स्रोत  कृषि हो।   कुल गृहस्थ उत्पादन (GDP) मा कृषिको करिब ३३% योगदान रहेको छ। Framework for effectiveness and resilience of small and medium-scale irrigation systems in Nepal, Climate & Development Knowledge Network, 31 July 2017 

 इतिहास 
कृषि बालीहरूको उत्पादन मौसमी कारण तथा अन्य कारणहरूले व्यापक रूपमा उतार-चढाव आउने गरेको छ। २०३२ देखि २०४६ सम्म कृषि उत्पादन औसत वार्षिक २.४ प्रतिशतको दरले बढेको छ, तर यो जनसंख्या वृद्धिसँग तालमेल राख्दैन, जुन अवधिमा जनसंख्या वार्षिक रूपमा २.६% ले बढेको छ । यसबाहेक, खाद्यान्न उत्पादनको वार्षिक औसत वृद्धि दर समान अवधिमा १.२ प्रतिशत मात्र रह्यो। 

धान/ चामल सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण अन्न बाली हो। २०२५ सम्म कुल धान उत्पादन १० लाख टनको हाराहारी थियो; भने २०४५ मा ३० लाख भन्दा बढी उत्पादन भयो। वर्षामा हुने परिवर्तनको कारण, धानको उत्पादनमा उतारचढाव धेरै नै सामान्य थियो; यद्यपि नयाँ खेति प्रविधि र खेती गरिने जमिनमा बृद्धि भएपछि धानको उत्पादन बढेको छ। २०४५ सम्ममा झन्डै  ३९ लाख हेक्टर जमिनमा धान खेती हुन्थ्यो। नेपालका धेरै व्यक्ति जीविकोपार्जन  लागि धानको खेतीमा आफ्नो निर्भर थिए। २०२५ मा लगभग ५ लाख टन मकै, दोस्रो प्रमुख खाद्यान्न बालीको उत्पादन भयो। २०४५ सम्ममा सम्ममा मकैको उत्पादन बढेर १० लाख टन भयो।

 तथ्यांक 

 खाद्यान्न बाली :क्षेत्रफल, उत्पादन 
अनुसूची 7.१: प्रमुख खाद्यान्न बाली लगाएको  क्षेत्रफल, उत्पादन र उत्पादकत्वक्षेत्रफलः हजार हेक्टरमा उत्पादनः हजार मे.टनमाउत्पादकत्वः मे. टन प्रति हेक्टरमाखाद्यान्न बालीहरुआर्थिक वर्ष २०७१/७२२०७२/७३२०७3/७४२०७४/७५२०७5/७6२०७6/७7२०७७/78२०७8/79२०७9/80*धानक्षेत्रफल1425.351362.911552.471469.541491.741458.921473.471477.381447.79उत्पादन4788.614299.085230.335151.925610.015550.885621.715130.625486.47उत्पादकत्व3.363.153.373.513.763.803.823.473.79मकैक्षेत्रफल882.40891.58924.32954.18956.45957.65979.78985.57997.87उत्पादन2145.292231.522336.682555.842713.632835.672999.733106.403193.17उत्पादकत्व2.432.502.532.682.842.963.063.153.20गहुँक्षेत्रफल762.37745.82740.15706.84703.99707.51711.07716.98711.38उत्पादन1975.631736.851856.191949.002005.672185.292127.282144.572098.56उत्पादकत्व2.592.332.512.762.853.092.992.992.95जौक्षेत्रफल28.0528.3727.3924.6524.4124.4021.8623.1322.34उत्पादन37.3532.8130.5127.1530.5531.1529.4332.1631.28उत्पादकत्व1.331.161.111.101.251.281.351.391.40कोदोक्षेत्रफल268.05266.80263.60263.50263.26262.55265.40267.07275.95उत्पादन308.49302.40306.70313.99314.23320.95326.44339.46355.75उत्पादकत्व1.151.131.161.191.191.221.231.271.29फापरक्षेत्रफल10.8210.8411.0710.3010.3110.3713.8716.1217.68उत्पादन10.8711.6412.0211.4711.4611.7215.9219.2921.57उत्पादकत्व1.001.071.091.111.111.131.151.201.22जम्मा क्षेत्रफल3377.043306.323518.993429.003450.163421.393465.453486.253473.00जम्मा उत्पादन9266.248614.299772.4210009.3710685.5510935.6611120.5110772.5011186.81उत्पादकत्व2.742.612.782.923.103.203.213.093.22स्रोतः कृषि तथा  पशुपन्छी विकास मन्त्रालय, २०७9* प्रारम्भिक अनुमान

 नगदे बाली क्षेत्रफल, उत्पादन 
अनुसूची 7.२: प्रमुख नगदे बाली लगाएको  क्षेत्रफल, उत्पादन र उत्पादकत्वक्षेत्रफलः हजार हेक्टरमा उत्पादनः हजार मे.टनमा उत्पादकत्वः मे.टन प्रति हेक्टरमा (मह: मे.टन प्रति  घारमा)नगदे बालीआर्थिक वर्ष २०७०/७१२०७१/७२२०७2/७३२०७3/७4२०७4/७5२०७५/७६२०७६/७७२०७७/78२०७8/79२०७9/80*तेलहनक्षेत्रफल216.40233.05234.11234.56224.59262.13258.14             259.10             260.65         261.68उत्पादन184.00209.63211.14211.73245.86282.23278.33             287.04             287.34         300.93उत्पादकत्व            0.85            0.90              0.90              0.90              1.09              1.08                 1.08                 1.11                 1.10            1.15आलुक्षेत्रफल205.72197.04190.90202.30195.26194.00188.10             198.79             198.25         198.55उत्पादन2817.512586.292551.742755.882881.293112.953131.833325.233410.833488.32उत्पादकत्व         13.70         13.13            13.37            13.62            14.76            16.05               16.65               16.73               17.20          17.57जम्मा क्षेत्रफल४२२.१२४३०.०९४२५.०१४३६.८६४१९.८५४५६.१३४४६.२४४५७.८९४५८.९०४६०.२३जम्मा उत्पादन३००१.५१२७९५.९२२७६२.८८२९६७.६१३१२७.१५३३९५.१८३४१०.१६३६१२.२७३६९८.१७३७८९.२५उत्पादकत्व७.११६.५०६.५०६.७९७.४५७.४४७.६४७.८९८.०६८.२३महघार  सङ्ख्या - -२२५.००२३२.००२४०.००२४२.००२४२.५६             244.68             249.00         249.01उत्पादन - -३.००३.५०३.९५३.९८३.८०                 4.06                 4.10            4.30उत्पादकत्व - -०.०१३०.०१५०.०१६०.०१६०.०१६०.०१७०.०१६०.०१७स्रोतः कृषि तथा  पशुपन्छी विकास मन्त्रालय, २०७९* प्रारम्भिक अनुमान

 दलहन बालीको उत्पादन 
अनुसूची 7.७: दलहन बालीको उत्पादन विवरणक्षेत्रफल: हेक्टरमाउत्पादन: मेट्रिक टनमाउत्पादकत्व: मेट्रिक टन प्रति हेक्टरमाबालीको नामआर्थिक वर्ष २०७५/७६२०७6/७7२०७7/७8२०७8/७9२०७९/८०*क्षेत्रफलउत्पादनउत्पादकत्वक्षेत्रफलउत्पादनउत्पादकत्वक्षेत्रफलउत्पादनउत्पादकत्वक्षेत्रफलउत्पादनउत्पादकत्वक्षेत्रफलउत्पादनउत्पादकत्वमसुरो2087662511851.202128762628351.23202416246092         1.22198454252283          1.27202546259259         1.28चना9653106751.119982112851.13984011065         1.121079312196          1.131055512455         1.18अरहर16753165380.9916895170631.011659116649         1.001551215977          1.031481115700         1.06मास23492199280.8523056204400.892450021633         0.882838326114          0.922732427870         1.02भटमास25179315671.2526775345441.292303030648         1.332492135138          1.412512837441         1.49ग्रास पी795293291.17799795041.191045611965         1.141040712072          1.16965711395         1.18हर्स  ग्राम611957540.94632668651.091331115453         1.161224814330          1.171169313564         1.16अन्य33826370111.0936785416741.133499840850         1.173383240260          1.193623745296         1.25दलहन बाली  जम्मा3317403819871.153406924042101.19336474397143         1.18334550408371          1.22337951422980         1.25स्रोतः कृषि तथा  पशुपन्छी विकास मन्त्रालय, २०७९*प्रारम्भिक  अनुमान

 औद्योगिक बालीको उत्पादन 
अनुसूची 7.८: औद्योगिक बालीको उत्पादन  विवरणक्षेत्रफल: हेक्टरमाउत्पादन: मेट्रिक टनमाउत्पादकत्व: मेट्रिक टन प्रति हेक्टरमाबाली/बृद्धि  दरआर्थिक  वर्ष 2074/75207५/7६2076/772077/782078/792079/80*क्षेत्रफलउत्पादनउत्पादकत्वक्षेत्रफलउत्पादनउत्पादकत्वक्षेत्रफलउत्पादनउत्पादकत्वक्षेत्रफलउत्पादनउत्पादकत्वक्षेत्रफलउत्पादनउत्पादकत्वक्षेत्रफलउत्पादनउत्पादकत्वउखु७८६०९३५५८१८२४५.२६७१६२५३५५७९३४४९.६७६८५६५३४००१७६४९.५९६४३५४३१८३९४३         49.48६२५६७३१५९६३४         50.50६०६३४३०७२३२५         50.67जुट७६०७१११५९१.४७७२८५१०५८५१.४५७५५५१०१६५१.३५७४१५१०४५१           1.41७१९५१०२१७           1.42६९९५१०५६२           1.51चिया२८५२३२४६५३०.८६२८७३२२५२०६०.८८२८१५७२४२७००.८६१६९०५२३७९६           1.41१७०००२४६००           1.45१८७००२६८००           1.43कफी२६९९४७५०.१८२७६१५३००.१९२७१४५०५०.१९३०५२३१५           0.10३३४६३५५           0.11४०८०३९१           0.10कपास१२०१२५१.०४९७९९१.०२१३५१४०१.०४१४२१४७           1.04१५५१७२           1.11१४७१५९           1.08औद्योगिक  बाली जम्मा११७५५८३५९४५९४११०५००३५९४३५४१०७१२६३४३५२५६९१८६८३२१८६५२९०२६३३१९४९७७९०५५६३११०२३७माछा*११८९५८६५४४४.९११२७४९९१८३२४.९३ -९९४३४४.९० -१०४६२३           5.30 -१०८३८५           5.50 -१०९७५६           5.60स्रोतः कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालय, २०७९             *प्रारम्भिक अनुमान*माछाको क्षेत्रफल र उत्पादकत्वले पोखरीमा माछापालन गर्दाको मात्र  समेट्दछ तर उत्पादनले प्राकृतिक जलाशय ब्यबस्थापनबाट र पोखरी मत्स्य पालन  ब्यबस्थापनबाट दुवैलाइ समेट्दछ ।

 मसला बालीको उत्पादन 
अनुसूची 7.९: मसला बालीको उत्पादन विवरणक्षेत्रफल: हेक्टरमाउत्पादन: मेट्रिक टनमाउत्पादकत्व: मेट्रिक टन प्रति हेक्टरमाबालीको  नाम /
 बृद्धि दरआर्थिक  वर्ष207४/7५207५/7६2076/772077/782078/792079/80*क्षेत्रफलउत्पादनउत्पादकत्वक्षेत्रफलउत्पादनउत्पादकत्वक्षेत्रफलउत्पादनउत्पादकत्वक्षेत्रफल  हे.उत्पादनउत्पादकत्व क्षेत्रफल  हे.उत्पादन उत्पादकत्व क्षेत्रफल  हे.उत्पादन उत्पादकत्व अलैची18000.06500.00.3615055.07954.10.5316565.09545.00.5815668.28288.50.5315975.08714.00.5516473.89600.90.58अदूवा23000.0284000.012.3522132.1297512.013.4423500.0298945.012.7221912.0279206.312.7422441.0287813.012.8322973.1295806.712.88लसुन8500.059500.07.0010106.871902.37.1110185.073859.07.259784.372489.67.419943.074763.07.5210531.082474.07.83बेसार7300.071500.09.7910160.298904.59.739795.099907.010.2010340.4105719.210.2210847.0111074.010.2411619.8124688.910.73खुर्सानी10500.052500.05.0010692.467166.86.2810276.068025.06.6212525.587731.37.0012870.083898.06.5211895.378692.67.12मसलाबाली जम्मा67300.0474000.07.0472398.5502765.56.9470321.0550281.07.8373086.0585478.58.0172076.0566262.07.8673493.0591263.18.05स्रोतः कृषि तथा  पशुपन्छी विकास मन्त्रालय, २०७९*प्रारम्भिक अनुमान

 पशुपन्छीको सङ्ख्या 
अनुसूची ७.१०: पशुपन्छीको सङ्ख्यापशुपन्छीको किसिमआर्थिक  वर्ष२०७१/७२२०७२/७३२०७3/७4२०७4/७5२०७५/७६२०७6/७7२०७7/७8२०७8/७9गाई/गोरु  ७२४१४१६७३०२८०८७३४७४८७७३७७६०५७३८५०३५७४५८८८५७४६६८४१७४१३१९७भैंसी/राँगो५१६७७३३५१६८८०९५१७७९९८५१८४१६६५३०८६६४५२५७५९१५१५९९३१५१३२९३१भेडा/भेडी७८९३७०८००६५८८०१९७५८०२८५९७९८८८९८०६०७९७९३७२५७७१२०५बाख्रा/बोका/खसी१०२५२२३६१०९८६११४१११६५०९९११२८६९७३१२२८३७५२१२८११९५३१३४४२६१४१३९९०७०३सुंगुर/बङ्गुर११९८००११२९१३०८१३२८०३६१३५३३४४१४८८३३८१५१९५९३१५८८८३८१५०४६२४कुखुरा४८४२९०१६६८६३०६३८७०००७१५१७०९४७९१२७५७०९३३०८२५९८८७९७३४१८०७७६६८०३११७हाँस३९०२८१३९२२५५३९४७७५३९६४७४४१६४००४२७२२६४३२२२६६०५९४४दुधालु गाई१०२५९४११०२६१३५१०२९५२९१०३१८१११०७८७७५११६६१५६१२०९०४११२२३०६१दुधालु भैंसी१३४९१२४१३५५३८४१५०९५१२.०१६२४५२०१५६०५८४१६३५४९२१६३०६४२१६६६८२७फुल दिने कुखुरा८४१२७२८१२३५३५१५१२३८८८८९१२४१२६५७१२५२६९७९१२९२७८४२११३७४०१११०१३१६४२फुल दिने हाँस१७९४८०१८०९२७१८३९४०१८५९९२१९०७४७१९१७०१२२०५३२३०२४७३याक/नाक/चौंरी७०९६६६८८३१६९३४६७१६९०६९५८८७०००५६५४०६६२५६१खरायो २५८७१३२२१३३४४८७३४४८७३४६४५३४६१०४४५३१४३२३६घोडा/खच्चड/गधा ५२६५५५५८०८६८७११६८७११५९८२२५९७६२५४८६४५४२४८स्रोतः कृषि तथा  पशुपन्छी विकास मन्त्रालय, २०७९

 पशुपन्क्षीजन्य उत्पादन 
अनुसूची 7.११:  पशुपन्क्षीजन्य उत्पादनको स्थितिउत्पादन 
किसिमआर्थिक वर्षफागुनसम्मको२०७१/७२२०७२/७३२०७3/७4२०७४/७५२०७५/७६२०७6/७7२०७7/७8२०७८/७९२०७8/७9२०७९/८०दूध उत्पादन   (मेट्रिक टन)1724823185388519112392085000216843423010002479899256661417396631770927  (गाई)55766963959066528572109079553092040010604871101812768217763165  (भैंसी)116715412142951249954136391013729051380600141941214648029714461007762खुद मासु उत्पादन (मेट्रिक टन)300901317854332544347000357082552156520742512788381469338709  राँगो174012179110180080185200188574189517188172194090127167133463  भेडा2658278527142800276327352964288019941865  खसी बोका60906638076770670800739147502370755742414872251932  सुंगर बङ्गुर20135210942453528200285792949331450360592218927562  कुखुरा4545850815572686010062899255001226959204923181083123351  हाँस232243241300352387442596314536फुल (अण्डा) गोटा (हजारमा)89950112080721352296151226515496891620000149355013306021083200792849  कुखुरा88594711941661338312149802415346801603800147562013063801071000771033  हाँस13554139061398414241150091547417930242231220021816ऊन (के. जी.)586729588348594312594639589738592687584000567412395000367530स्रोतः कृषि तथा  पशुपन्छी विकास मन्त्रालय, २०७९

 सिंचाई 
नेपालको २७ लाख हेक्टर जमिनमध्ये १३ लाख हेक्टर मा मात्र सिंचाई सुविधा छ। अधिकांश सिंचाई प्रणालीहरू साना र मध्यम-स्तरका छन् । Framework for effectiveness and resilience of small and medium-scale irrigation systems in Nepal, Climate & Development Knowledge Network, 31 July 2017
अनुसूची ७.16: सिँचाइको विस्तार (हेक्टरमा)सिञ्‍चितको प्रकारआर्थिक वर्ष२०६९/७०२०७०/७१२०७१/७२२०७२/७३२०७३/७४२०७४/७५२०७५/७६२०७६/७७ 2077/782078/79207९/८०*कुल  सिञ्‍चित क्षेत्र विस्तार१३३१५२११३५०८३११३६८९१४१३९२१७७१४३३३५७१४७३०२६१४७६७३११४८२२९८१५०९४२७१५३१०६९१५३३२६९वार्षिक  सिँचाइ विस्तार१९५६११९३१०१८०८३२३२६३४११८०३९६६९३७०५५५६७२७१२९२१६४२२२००सतह  सिँचाइ९६८३१२९७१८२६९७३४१२९७८१८४९८२६५९९८६८८९९९०२५४९९५८१३१००७८३३१०१७५४५१०१८७४५भूमिगत  सिँचाइ३५९५५६३७४६९१३९०६३०४०८०९३४४३३६५४७८१०४४७८४४४४७८४५२४९३५६१५१३५२४५१४५२४नया  प्रविधिमा आधारित सिँचाइ३६५३४३१४४८७२५९००७३३३८०३३८०३३८०३३८०३३००नया  प्रविधिमा आधारित सिँचाइ वार्षिक३६५६६१५५८१०२८१४३३७०००००००स्रोतः ऊर्जा,  जलस्रोत तथा सिंचाइ मन्त्रालय, २०७९                                                                                        * फागुन सम्मसंघीयता लागु भए  पश्चात् नयाँ प्रविधिमा आधारित सिँचाइ कार्यक्रम संघको कार्यक्षेत्र भित्र  नरहेको।        

 यो पनि हेर्नुहोस् 

 नेपालको अर्थव्यवस्था 

 नेपालमा माहुरीपालन यो मुख्य परम्परागत काम हो 
 नेपालमा फ्लेक्स उत्पादन
 नेपालमा ओखर उत्पादन
 नेपालमा चना

 सन्दर्भ 


 बाह्य लिंकहरू 

कृषि