पश्चिम रुकुम जिल्ला

पश्चिम रुकुम जिल्ला नेपालको कर्णाली प्रदेशमा अवस्थित एक पहाडी जिल्ला हो। यो जिल्ला प्रदेशका १० जिल्लाहरू मध्ये एक हो। जिल्लाको सदरमुकाम खलङ्गा हो। 

औपचारिक रूपले पश्चिमी रुकुम जिल्ला रुकुम जिल्लाकै एक भाग थियो। २०७४ मा, राज्यले प्रशासनिक विभाजनको पुनर्निर्माण गरेपछि रुकुम र पूर्वी रुकुम गरि दुई जिल्लामा विभाजन गरिएको थियो।

पश्चिम रुकुम जिल्लाको कुल क्षेत्रफल १,२१३.४९ वर्ग किलोमिटर (४६८.५३ वर्ग माइल) रहेको छ भने यस जिल्लाको कुल जनसङ्ख्या २०७८ को जनगणना अनुसार १,६६,७४० रहेको थियो।

पश्चिम पहाडी क्षेत्रमा अवस्थित पश्चिम रुकुम पहाडी जिल्ला हो। यो जिल्लामा धेरै उपत्यकाहरू छन्। यसको सिमाना पाँच जिल्लासँग जोडिएको छ। लुम्बिनी प्रदेशको पूर्वी रुकुम र रोल्पा पूर्वमा, दक्षिणमा सल्यान, पश्चिममा जाजरकोट र उत्तरतर्फ डोल्पा रहेको छ।

 जनसाङ्ख्यिकी 

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार, पश्चिम रुकुम जिल्लाको जनसङ्ख्या १,६६,३५४ थियो। जनसङ्ख्याको ९.९२% ५ वर्ष मुनिका छन्। यहाँको साक्षरता दर ७५.७४% छ र लिङ्ग अनुपात प्रति १०५६ महिलामा १००० पुरुष छ। ९९,१४३ (५९.४६%) नगरपालिकाहरूमा बसोबास गर्दछन्।

८५% जनसङ्ख्याको साथ जिल्लामा खस मानिसहरूको बाहुल्यता रहेको छ। क्षेत्रीहरू ५३% जनसङ्ख्या सहित जिल्लामा बहुसङ्ख्यक छन्, जबकि खस दलितहरू जनसङ्ख्या २१% रहेको छ। पहाडी जनजातिहरूले जनसङ्ख्याको १५% ओगटेका छन्, जसमध्ये मगरहरू जनसङ्ख्याको १४% रहेको छ।

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार, जनसङ्ख्याको ९८.३५% नेपाली र १.२२% मगर खामलाई आफ्नो पहिलो भाषाको रूपमा बोल्दछन्। 

 यातायात 

पश्चिम रुकुम दुर्गम जिल्ला मानिए पनि २०६३ को दोस्रो जनआन्दोलनपछि यातायात तीव्र रुपमा विस्तार हुँदै गएको छ। हालै सडक निर्माण भएसँगै बस र जीप सेवा काठमाडौँलगायत दक्षिणी मैदान र प्रमुख सहरसँग लिङ्क सहितको सुविधा प्राप्त भएको छ। नेपालगञ्ज र काठमाडौँबाट दुई विमानस्थलले यात्रु उडानका लागि सुरक्षित तर गौण सुविधा प्रदान गर्छन्।

मुसिकोटलाई सल्यान खलङ्गा, तुलसीपुर र महेन्द्र राजमार्ग दक्षिणतर्फ जोड्न राप्ती राजमार्ग (विसं २०६६ सम्म) निर्माणाधीन थियो। अर्कोतर्फ, नेपालकै सपनाको परियोजना "मध्यपहाडी ल‍कमार्ग" निर्माणाधीन अवस्थामा रहेको छ। 

 राप्ती राजमार्ग 
दाङ तुलसीपुरबाट पश्चिमी रुकुम मुसिकोटसम्म लगभग चार घण्टाको बस यात्रा लाग्छ।

 मध्य-पहाडी लोकमार्ग 
मध्य-पहाडी लोकमार्ग निर्माणाधीन छ। यो १२ अञ्चल, २४ जिल्ला र २१५ गाविस (पुरानो विभाजन) हुँदै जाने राष्ट्रिय गौरवको परियोजना हो। १,७६७ किलोमिटरको कुल लम्बाइ भएको यो राजमार्गले पूर्वमा पाँचथर जिल्लाको चियो भञ्ज्याङलाई पश्चिममा बैतडी जिल्लाको झुलाघाटसँग जोड्छ।

काठमाडौँबाट मुसिकोट पुग्न बस यात्रा २४ घण्टा लाग्छ।

 विमानस्थलहरू ‍‍‍
पश्चिमी रुकुममा चौरजहारी र सल्ले गरि दुईवटा विमानस्थलहरू छन्।

चौरजहारी विमानस्थल भेरी नदीको नजिक अवस्थित छ, समुद्र सतहबाट ७६२ मिटर उचाइमा र पैदल मार्ग र घोडाको बाटोबाट मात्र पहुँचयोग्य छ, जसमा ८५० मिटर लामो र ३० मिटर चौडा घाँसे मैदान छ। गृहयुद्ध अघि यो सरकारी, गैरसरकारी संस्थाका कर्मचारीहरू, सहायताकर्मीहरू र ब्याकप्याकरहरूको लागि रुकुमको यात्राको प्राथमिक माध्यम थियो। विमानस्थलमा १० वटा विमान पार्किङ ठाउँहरू छन्।

नेपालगञ्जबाट रुकुम सल्ले विमानस्थलसम्म उडान १५-२० मिनेट लाग्छ।

रुकुम सल्ले विमानस्थल जिल्ला सदरमुकाम मुसिकोट नजिकै अवस्थित छ। राप्ती राजमार्गले सल्ले विमानस्थललाई छोएको हुनाले यो पैदल मार्ग र सडक यातायातद्वारा पहुँचयोग्य छ। यसको धावनमार्ग ६५० मिटर लामो छ जसमा चारवटा विमान पार्किङ गर्न सकिन्छ।

काठमाडौँबाट रुकुमसल्ले विमानस्थलको उडान लगभग ९० मिनेट लाग्छ भने नेपालगञ्जबाट उडान लगभग २० मिनेट लाग्छ।

 प्रशासनिक विभाजनहरू 
जिल्लामा ६ स्थानीय तहहरू छन्, जसमध्ये ३ नगरपालिका र ३ गाउँपालिकाहरू रहेका छन्।

+पश्चिम रुकुम जिल्लाका स्थानीय तहहरूक्रमस्थानीय तहहरूसमावेश गाविसहरूवडा सङ्ख्याकेन्द्रजनसङ्ख्या (वि.सं २०७८)क्षेत्रफल (वर्गकिमी)जनघनत्व (वर्गकिमी)१मुसिकोट नगरपालिकाखलङ्गा, साँख, चौखावाङ, भलाक्चा, छिवाङ र स्यालापाखा गाविस वडा नं. ३-४१४खलङ्गा३४,२७०१३६.०६ २५०२चौरजहारी नगरपालिकाविजयश्वरी, कोटजहारी, खोलागाउँ, पुर्तिमकाँडा वडा नं. ४,५,९ र नुवाकोट वडा नं. १-२,४-९१४विजयश्वरी२८,९५६१०७.३८ २७०३आठबिसकोट नगरपालिकाआठबिसकोट, आठबिस डाँडागाउँ, घेत्मा, गोतामकोट र स्यालाखादी र मग्मा गाविस (७,८)१४आठबिसकोट३५,९१७५६०.३४ ६४४बाँफिकोट गाउँपालिकापिपल, बाँफिकोट, झुला, मग्मा गाविस १-६,९ र दुली गाविस वडा नं. ४-६ १०बाँफिकोट२१,०३३१९०.४३ ११० ५त्रिवेणी गाउँपालिकारुगा, खारा, मुरू, पेउघा र नुवाकोट गाविस वडा नं. ३१०सिम्रुतु खारानेटा२०,५२५८५.४९ २४०६सानीभेरी गाउँपालिकासिम्ली, गराइला, अर्मा, दुली गाविस वडा नं. १-३,७-९ र पुर्तिमकाँडा गाविस वडा नं. १-३,६-८११सिम्ली२४,७५९१३३.८ १९०

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

 बाह्य कडीहरू 

 सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय
 जिसस पश्चिम रुकुम 


श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू
श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका जिल्लाहरू