सिलगढी

सिलगढी (जसलाई सिलिगुडी वा शिलिगुडी पनि भनिन्छ) भारतको पश्चिम बङ्गाल राज्यमा अवस्थित एक प्रमुख 'टियर 2' महानगर हो, जसको नगरपालिका क्षेत्र दार्जिलिङ र जलपाईगुडी दुबै जिल्लामा पर्छ र यसले छिमेकी सहर जलपाईगुडीसँग मिलेर 'जुम्ल्याहा सहर' को रूप लिन्छ। नेपालको डोटी जिल्लामा अवस्थित दिपायल सिलगढीसँग नाम मिल्दोजुल्दो भएकाले, भ्रम नहोस् भनेर यसलाई 'दार्जिलिङ सिलगढी' वा 'पूर्व सिलगढी' पनि भनिन्छ। हिमालयको फेदीमा महानन्दा नदीको किनारमा अवस्थित यो सहर कोलकाता र आसान्सोल पछि पश्चिम बङ्गालको तेस्रो ठूलो सहरी क्षेत्र हो। "उत्तरपूर्वी भारतको प्रवेशद्वार" का रूपमा परिचित सिलगढी मुख्यतया चिया, काठ र पर्यटनका लागि प्रसिद्ध छ।

इतिहास
शैलेन देबनाथका अनुसार, "सिलगढी" (Siliguri) को अर्थ ढुङ्गा वा कंकडको थुप्रो भन्ने हुन्छ। १९औँ शताब्दीसम्म यस क्षेत्रमा घना डोल्का जङ्गलले ढाकेको थियो र त्यस समयमा यसलाई "शिल्चागुडी" (Shilchaguri) भनिन्थ्यो।

सिलगढी सिक्किम अधिराज्यको एउटा सानो कृषि प्रधान गाउँ थियो। सन् १७८८ मा यसलाई नेपाल अधिराज्यले कब्जा गरेपछि यस क्षेत्रमा किराँती र लेप्चाहरू बस्न थाले।
त्यस समयमा सिलगढीको दक्षिणमा पर्ने फाँसीदेवास्थित महानन्दा नदीको एउटा नदी बन्दरगाहले माल्दा, बंगाल र बिहारसँग व्यापारिक सम्बन्ध राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। भुटानी र सिक्किमेलीहरूले आफ्नो मुख्य भूभागमा सामान ल्याउन यही जलमार्गको प्रयोग गर्ने गर्दथे।

सिलगढीको सुरुवात सहरको उत्तरी भागमा महानन्दा नदीको किनारबाट भएको थियो, जसलाई अहिले दगापुर भनिन्छ। सन् १८१६ मा बेलायत र नेपालबीच भएको सुगौली सन्धिले सिलगढीको भविष्य नै परिवर्तन गरिदियो; यो दार्जीलिङका पहाडहरू र नेपालको मुख्य भूभागका लागि पारवहन विन्दु (Transit point) बन्यो। सन् १८१६ पछि व्यापारिक मार्गहरूमा यसको रणनीतिक अवस्थितिका कारण सिलगढी एउटा सानो सहरको रूपमा द्रुत गतिमा विकास हुन थाल्यो। सन् १८६५ मा बेलायतले चिया बगान स्थापना गर्न र उत्पादनहरू इङ्गल्याण्ड निर्यात गर्न दार्जीलिङ र सम्पूर्ण डुवर्स क्षेत्र कब्जा गर्‍यो। निर्यात बढाउन उनीहरूले 'सिलगढी टाउन रेलवे स्टेशन' स्थापना गरे, र सन् १८८० मा यस स्टेशनबाट दार्जीलिङका लागि 'टोय ट्रेन' (Toy Train) सुरु गरे। यसले सन् १९०७ मा सिलगढीलाई उप-डिभिजनल सहरको दर्जा प्राप्त गर्न मद्दत पुर्‍यायो।

सन् १९४७ मा बंगाललाई पश्चिम बंगाल र पूर्वी पाकिस्तान (हालको बंगलादेश) मा विभाजित गर्दा सिलगढी कोरिडोर (Siliguri Corridor) को निर्माण भयो, र पछि सन् १९७५ मा सिक्किम भारतमा विलय भयो। यस समयमा राम्रो पूर्वाधारको खोजीमा धेरै आप्रवासीहरू यहाँ बस्न आए, जसले गर्दा जनसंख्यामा वृद्धि भयो। पछि सन् १९५० मा सिलगढीले नगरपालिकाको दर्जा प्राप्त गर्‍यो।
सिलगढीको महत्त्वलाई ध्यानमा राख्दै:

सन् १९५१: नयाँ निर्मित (१९४९) मिटर गेज 'सिलगढी जंक्सन रेलवे स्टेशन' सँग असम रेल लिङ्क स्थापना गरियो।

सन् १९६१: यी सबै स्टेशनहरूलाई ब्रोड गेज 'न्यू जलपाईगुडी जंक्सन रेलवे स्टेशन' सँग जोडिएपछि यो उत्तर-पूर्वी भारतकै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण रेलवे स्टेशन बन्यो।

अत्यधिक वृद्धिका कारण सिलगढी अहिले आफ्नो पुरानो स्वरूपभन्दा धेरै फरक भइसकेको छ। यो गुवाहाटीपछि पूर्वी भारतको सबैभन्दा ठूलो र तीव्र गतिमा विकास भइरहेको सहर बनेको छ। सन् १९७१–१९८१ को अवधिमा सिलगढीको वृद्धिदर ५७.८% थियो। यस वृद्धिलाई मध्यनजर गर्दै सन् १९८१ मा सिलगढीलाई एकीकृत शहरी विकास परियोजना (IUDP) अन्तर्गत ल्याइयो। सन् १९८१-१९९१ मा यहाँको जनसंख्या वृद्धिदर ४६.८% पुग्यो।

नाथुला भन्ज्याङ मार्फत व्यापारका लागि भारत र चीनबीच भएको सन्धिले सिलगढीलाई अन्तर्राष्ट्रिय यातायात र 'लजिस्टिक हब'का रूपमा विकास गर्न थप मद्दत पुर्‍याएको छ। सन् १९९४ मा सिलगढी नगर निगम (Municipal Corporation) गठन गरियो, जसले सहरको पूर्वाधार र प्रशासनको जिम्मेवारी सम्हाल्दै आएको छ। सिलगढी अहिले कोलकाता र आसान्सोलपछि पश्चिम बंगालको तेस्रो ठूलो सहर बनेको छ।

भूगोल
सिलगढी भारतसँग नेपाल, चिन, भुटान तथा बङ्गलादेशको सिमानाको बिचको क्षेत्रमा रहेको छ। यो सहर हिमाली क्षेत्रको फेदी तथा महानन्दा नदीको किनारमा रहेको छ।

यो पनि हेर्नुहोस
धनगढी
 चन्द्रगढी
चौदण्डीगढी
सिन्धुलीगढी 
 रसुवागढी
सिलगढी देवकोटा संघ

सन्दर्भ सामग्रीहरू

बाह्य कडीहरू

श्रेणी:पश्चिम बङ्गालका सहरहरू