वाच्य (व्याकरण)

वाच्य भनेको भनाइ हो । वाक्यमा रहेका कर्ता, कर्म र क्रियामध्ये कुन भनाइ मुख्य रहेको छ भनी छुट्याउने व्याकरणिक कोटिलाई वाच्य भनिन्छ । अर्थात् कर्ता, कर्म र भावको बोध गराउने वाक्यलाइ वाच्य भनिन्छ । 

नेपालीमा वाच्य तीन प्रकारको हुन्छन् :क) कर्तृवाच्य, ख) कर्मवाच्य र ग) भाववाच्य 

 कर्तृवाच्य : आफु त मस्त सँग सुतिन्छ 
कर्ताको भूमिका मुख्य रूपमा रहने वाच्यलाई कर्तृवाच्य भनिन्छ । अर्को शब्दमा कर्ता जुन लिङ्ग, वचन र पुरुषको हुन्छ, क्रियापद पनि सोहीअनुसारको प्रयोग गरिन्छ भने त्यसलाई कर्तृवाच्य भनिन्छ । कर्तृवाच्यको कर्तामा परिवर्तन गर्दा त्यसको असर क्रियामा पर्दछ । कर्तृवाच्यको वाक्य सकर्मक र अकर्मक दुवै क्रियाबाट बन्न सक्छ । कृर्तवाच्यको क्रिया सकर्मक छ भने कर्मवाच्य र अकर्मक छ भने भाववाच्यमा परिवर्तन गर्नुपर्छ । 

जस्तै : सकर्मक क्रिया प्रयुक्त कर्तृवाच्य  

 भाइ चिठी लेख्छ ।          
 म भात खान्छु          
 विनोदले भात खायो ।  
 भाइ भकुन्डो खेल्छ ।      
 गोठालोले घाँस काट्यो । 

अकर्मक क्रिया प्रयुक्त कर्तृवाच्य  

 भाइ रोयो ।          
 म हाँस्छु ।              
 हरि मेचमा बस्छ । 
 विनोद हिँड्यो । 

 कर्मवाच्य 
:कर्मको भूमिका मुख्य रूपमा रहने वाच्यलाई कर्मवाच्य भनिन्छ । अर्को शब्दमा कर्म जुन लिङ्ग, वचन र पुरुषको हुन्छ, क्रियापद पनि सोहीअनुसारको प्रयोग गरिन्छ भने त्यसलाई कर्मवाच्य भनिन्छ । कर्मवच्यको क्रियापद सकर्मक क्रियाबाट मात्र बन्दछ । कर्मवाच्यबाट कर्तृवाच्यमा वाच्य परिवर्तन गर्न सकिन्छ ।

जस्तै :  
कर्मवाच्यकर्तृवाच्य१.आफू त परीक्षा लेखिन्छ ।  म त परीक्षा लेख्छु । २.भाइबाट कलम किनियो । भाइले कलम किन्यो ।३.रमेशबाट भात खाइएला । रमेश भात खाला ।४. माधवबाट भकुन्डो खोलियो ।माधवले भकुन्डो खेल्यो ।५.मबाट मासु खाइन्छ ।म मासु खान्छु । 

 भाव वाच्य 
वाक्यमा क्रिया वा क्रियाको अर्थ मुख्यरूपमा रहने वाच्यलाई भाववाच्य भनिन्छ । भाववाच्यको क्रियापद अकर्मकबाट मात्र बन्छ । क्रियाको धातुपछि ‘इ’ थपिएर भाववाच्यको क्रिया बन्छ । यसबाट वाच्य–परिवर्तन गर्दा कर्तृवाच्यमा गरिन्छ । 

जस्तै :
भाववाच्यकर्तृवाच्य१.(रामद्वारा) हाँसिन्छ। आफू त क्लबमा आनन्दले नाच्छु।२.(विनोदद्वारा) घर गइनेछ ।विनोद घर जानेछ ।३.आफू त कतै गइन्न ।म त कतै जान्नँ ।४. सुत्नसम्म सुतिएछ ।सुत्नसम्म सुतेछु ।५.(रामबाट) चाँडै हिँडियो ।राम चाँडै हिँड्यो ।

सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी:व्याकरण