रामानन्द सागर

रामानन्द सागर (२९ डिसेम्बर १९१७ - १२ डिसेम्बर २००५) (जन्म चन्द्रमौली चोपडा) एउटा भारतीय चलचित्र निर्देशक थिए। वहाँ रामायण टेलिभिजन श्रृङ्खला बनाउनका लागि सबभन्दा प्रसिद्ध रहेका थिए, त्यही नामका प्राचीन भारतीय महाकाव्यको ७८-भाग टिभी रूपान्तरण, जसमा अरुण गोविलले भगवान राम र दीपिका चिखलियाले सीताका रूपमा अभिनय गरेका थिए।यस टिभी धारावाहिकलाई तब पुरा देशभरि व्यापक रूपले देखिएको थियो अनि रुचाइएको पनि थियो। भारत सरकारले वहाँलाई सन् २००० मा पद्मश्रीका नागरिक सम्मानले सम्मानित गरिएको थियो। 

प्रारम्भिक जीवन
रामानन्द सागरको जन्म लाहोरको नजिकै रहेको असाल गुरुमा भएको थियो। वहाँको हजुरबुवाको पनि हजुरबुवा, लाला शंकर दास चोपडा, लाहोरबाट कश्मीर आएका थिए। रामानन्दलाई वहाँका हजुरबुवा (माता पट्टी) को धर्मपुत्र बनाएका थिए, जसका कुनै पनि पुत्र थिएन, त्यस समय वहाँको नाम चन्द्रमौली चोपडा ले बदलेर रामानन्द सागर गरी दिएका थिए। सागरको जैविक आमाको मृत्यु पछी, वहाँका पिताले पुनर्विवाह गरे अनि वहाँको साथ वहाँको अगाडीका बच्चा थिए, जसमा विधु विनोद चोपडा समावेश थिए, जो कि यस प्रकार सागरको सौताका भाई थिए। सागरले दिनका समयमा एउटा पियन, ट्रक क्लीनर, साबुन विक्रेता, सुनचाँदीको कालीगढ आदिका रूपमा काम गरे अनि रातमा आफ्नो डिग्रीका लागि अध्ययन पनि गरे। वहाँ सन् १९४२ मा पञ्जाब विश्वविद्यालयबाट संस्कृत र फारसीमा स्वर्ण पदक विजेता थिए। वहाँ दैनिक पत्रिका डेलीपका सम्पादक पनि थिए। वहाँले "रामानन्द चोपडा", "रामानन्द बेदी" र "रामानन्द कश्मीरी" जस्ता नामहरुबाट अनेकौं लघु कथाहरु, उपन्यास, कविताहरु, नाटक आदि लेखेका थिए। सन् १९४२ मा जब वहाँले क्षयरोग भयो त्यतिबेला वहाँ आफ्नो लडाई वा संघर्षका बारेमा एउटा व्यक्तिपरक कलम, "टी.बी. रोगीको डायरी" लेखेका थिए। कलमलाई लाहोरमा अदब-ए-मशरिक पत्रिकामा श्रृङ्खलामा प्रकाशित गरिएको थियो।

करियर
सन् १९३२ मा, सागरले आफ्नो चलचित्र करियरको शुरुवात एउटा म्युट चलचित्र,  रेडर अफ द रेल रोड मा एउटा क्लेपर बोयका रूपमा गरेका थिए। फेरी वहाँ भारतका विभाजन पछी सन् १९४९ मा बोम्बेमा स्थानान्तरित भएका थिए। सन् १९४० को दशकमा, सागरले पृथ्वीराज कपूरका पृथ्वी थिएटरमा एउटा सहायक मञ्च प्रबन्धकका रूपमा शुरुवात गरे। वहाँले कपूरका पिताका मार्गदर्शनमा केहि नाटकहरुको निर्देशन पनि गरे। सागरद्वारा निर्देशित अन्य चलचित्रहरुका साथ, वहाँले राज कपूरका सुपरहिट चलचित्र बरसातका लागि कथा र पटकथा लेखे। वहाँले सन् १९५० मा सागर फिल्म्स (प्राइभेट लिमिटेड) सागर आर्ट्स का नामले पनि चिनिने, चलचित्र र टेलिभिजन प्रोडक्शन कम्पनीको स्थापना गरे। वहाँले बाजुबन्द र मेहमान को निर्माण र निर्देशन गरे जो कि सफल रहेनन्। वहाले पैगाम चलचित्रका लागि सन् १९६० को फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ संवाद पुरस्कार जीतेका थिए, जसको निर्देशन एस. एस. वासनले गरेका र यसमा दिलीप कुमार, वैजयन्तीमाला र राज कुमारले मुख्य भूमिका निर्वाह गरेका थिए। वहाँको सफल निर्देशनमा घुङ्घट र आरजू समावेश रहेको  थियो, जो क्रमशः सन् १९६० र सन् १९६५ मा ब्लकबस्टर नै बनेको थियो। सन् १९६४ मा वहाँले राजेन्द्र कुमार, वैजयन्तीमाला, पृथ्वीराज कपूर र राज कुमार अभिनीत क्लासिक चलचित्र जिन्दगी को निर्देशन गरे। सन् १९६८ मा वहाँले आँखे का लागि फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ निर्देशक पुरस्कार जीतेका थिए।  आँखे धर्मेन्द्र र माला सिन्हा अभिनीत एउटा स्पाई-थ्रिलर रहेको थियो। यो सन् १९६८ को शीर्ष १० हिन्दी चलचित्रहरुमध्ये एक थियो। सन् १९७० को दशकको शुरुवातमा वहाँका चलचित्रहरुका गीत र ललकार जस्तै सफल थिएन्। सन् १९७६ मा, वहाँले धर्मेन्द्र र हेमा मालिनी अभिनीत चरस निर्देशन गरे, जो कि त्यस वर्षका शीर्ष पाँच ग्रसर्समध्ये एक थियो। सन् १९७९ मा, राजेश खन्ना, रेखा र मौसमी चटर्जी द्वारा अभिनीत वहाँको निर्देशन उद्यम प्रेम बन्धन व्यावसायिक रूपले सफल नै रहयो, जो कि त्यस वर्षको ६औं सबभन्दा बढी कमाउने चलचित्र बनेको थियो। सन् १९८२ मा, वहाँले धर्मेन्द्र, हेमा मालिनी र रिना रोयद्वारा अभिनित बगावत निर्देशित गरे, जो कि ठुलै हिट साबित भएको थियो। सन् १९८५ मा वहाँले सलमा को निर्देशन गरे, जो कि बक्स अफिसमा असफल रहयो यद्यपि चलचित्र रोमान्सका सङ्गीतका लागि लोकप्रिय थियो, चलचित्रले बक्स अफिसमा राम्रो प्रदर्शन भएको थिएन। सन् १९८५ मा सागरले हजुरबुवा, हजुरआमाको कथाका साथ टेलिभिजनका तर्फ कदम चालेका थिए, जो कि मोती सागरद्वारा निर्देशित र रामानन्द सागर द्वारा निर्मित थियो। फेरी वहाँको सागर आर्ट्सले भारतीय इतिहासमा आधारित धारावाहिकहरुको निर्माण शुरू गरे। वहाँको निर्देशनका उपक्रम रामायणले २५ जनवरी १९८७ तिर आफ्नो पहिलो एपिसोड प्रसारित गरे।  वहाँको आगामी टेलि-धारावाहिक कृष्ण र लव कुश थियो, जो कि वहाँको द्वारा निर्मित र निर्देशित दुईटै थियो। सागरले सन् १९८८ मा विक्रम बेताल लाई निर्देशन गरे। वहाँले अलिफ लैला र साईं बाबा जस्ता काल्पनिक नाटक लेखेका थिए।रामायण श्रृङ्खलालाई शुरूमा ४५ मिनट प्रत्येकको ५२ एपिसोडका लागि चलाउनका लागि सङ्कल्पित गरिएको थियो। लोकप्रिय माङ्गका कारण यसलाई तीन पटक बढाएका थिए, अन्त्यमा ७८ एपिसोड पछी यसलाई समाप्त गरिदिएका थिए। पीएमओबाट फोन आएपछी सागरले लव कुश एपिसोड बनाएका थिए। भारत-पाकिस्तान विभाजन पछि आफ्नो अनुभवका आधारमा, सागरले सन् १९४८ मा हिन्दी-उर्दू पुस्तक एण्ड द ह्यूमन डेड प्रकाशित गरेका थिए। भारत सरकारले सागरलाई सन् २००० मा पद्मश्रीबाट सम्मानित गरेको थियो। सागरलाई १२ डिसेम्बर २००५ तिर ८८ वर्षको आयुमा स्वास्थ्य समस्याहरुको एउटा श्रृङ्खला पछी मुम्बईमा वहाँकै घरमा मृत्यु भएको थियो। डिसेम्बर २०१९ मा, वहाँका छोरा प्रेम सागरले वहाँको जीवनमा आधारित एउटा किताब लञ्च गरे, एन एपिक लाइफ: रामानन्द सागर: फ्रम बरसात टू रामायण । यो पुस्तक रामानन्द सागरको जीवनी हो जसमा वहाँको जीवन सङ्घर्ष र एउटा पियनदेखि को सबभन्दा महान चलचित्र निर्माताहरुमध्ये एकको वहाँको यात्रालाई दर्शाइएको छ। 

पुरस्कार

नागरिक पुरस्कार

विजयी

मनोनीत

फिल्मोग्राफी

सन्दर्भ सामग्रीहरू

बाह्य कडीहरू


यो पनि हेर्नुहोस्

श्रेणी:भारतीय चलचित्र निर्देशकहरू