रोकाया

रोकाया  :- 
रोकाया थरको उत्पत्ति

इतिहास अनुसार, रोकायाहरूको उत्पत्ति कर्णाली क्षेत्रको खसहरु राजधानी जुम्लासिंजा खस राज्यसँग निकट सम्बन्ध रहेको पाइन्छ। खस जातिको पुरानो सभ्यता, राज्य र संस्कृतिका रूपमा समृद्ध रहन गएका छन्। रोकायाहरूलाई एक समय कर्णाली क्षेत्रका शक्तिशाली राजशाही परिवारको रूपमा समेत चिनिन्थ्यो। रोकायाहरूले राजनीतिक तथा प्रशासनिक क्षेत्रमा अब्बल प्रभाव राख्ने गरेका थिए।
रोकाया थरको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक पृष्ठभूमि :
रोकायाहरू शत्रुलाई (रोक -ठोक = रोकाया ) अर्थात् शत्रुलाई रोक्ने र ठोक्ने अन्यायमा परेकोलाई न्याय दिने  वीर जातिको रूपमा उदय भएकाले रोकाया रहन गयो ।  उनीहरूले राजकीय क्षेत्रमा उच्च पदाधिकारीको रूपमा कार्यभार सम्हाल्ने भूमिका निर्वाह गरे। यसरी पछि गएर रोकाया सरकारी दर्जाबाट उत्पत्ति  थर बन्न पुग्यो।  रोकाया थरको उत्पत्ति र भूमिका समाजमा विशेष महत्व राख्छ भन्ने बुझिन्छ। यसरी राज्यभित्रको प्रशासन राजकीय क्षेत्रमा रहने उच्च पदाधिकारीको रूपमा राजकीय क्षेत्रमा कार्यभार सम्हाल्ने सहयोगीका रुपमा स्थापित थर हो । यसरी रोकाया थर रहन गएको हो । इतिहास अनुसार  रोकाया प्रशासनको हाकिम राज्य सुधारवादी भनिन्थ्यो ।
 रोकाया पनि तीन किसिमका उच्च मध्य र निम्न रहेको पाइन्छ । यिनिहरु भारतबाट नेपाल आयको किबदन्ती छ ।रोकायामा सबभन्दा उच्च रोकाया उचिधुङ्गे रोकाया हो । उच्च राजपूत चन्द्रवंशीय राजकुल घरनाको रोकाया हो । यो रोकाया पश्चिम भारत हुँदै जुम्लाको सिंजा बाट अन्यत्र सम्म बसोबास रहेको पाइन्छ । जुम्ला बाट बाजुरा कालिकोट बझाङको माझिगाउ, सुकापाटी , जिमकोट (जिम्मालहरूका बाजेको आफ्नै राज्य) दुर्गाथली ३ विजाडा र बास्काटिया सम्म अन्यत्र जिल्लाहरूमा फैलिएका छ्न ।

रोक्का वा रोका क्षेत्री,मगर तथा दलितको थर हो भने राेकाया क्षेत्री को थर हो यो थर भएका क्षेत्री हरु कर्णाली र सुदुरपश्चिम प्रदेशका विभिन्न ठाउमा बसोबास गर्दछन ! रोकाया झर्रा क्षेत्री भित्र पर्ने वीर जाति पर्छ । ठूलो खस साम्राज्यसँग सम्बन्धित एक वीर जाति हो । 

उल्लेखनीय रोकायाहरू:

सुवास रोकाया पत्रकार कान्तिपुर टिभि
हर्क रोकाया  मुखिया
चन्द्रबिर रोकाया  शिक्षक
टन्कधोज रोकाया व्ब्यापारीयापारी
तेजेन्द्र रोकाया शिक्षक
फनिन्द्र रोकाया  शिक्षक
नगेन्द्र रोकाया  नेपाली शेना
प्रकाश रोकाया  शिक्षक
मोहन रोकाया निर्देशक
नवीन रोकाया 
राजिब रोकाया
सरद रोकाया
समीर रोकाया
अभिमानसिंह रोकाया  जिम्वाल 
चन्द्रबहादुर रोकाया  जिम्वाल 
वीर बहादुर रोकाया जिम्वाल 
उत्तम रोकाया जिम्वाल,मेयर खप्तडछान्ना गा .पा
कविराज रोकाया  इतिहासकार
[[गौरीशंकर रोकाया ] जिम्वाल]
[[ध्रुबराज रोकाया]लेखक]
[[सूर्जन् रोकाया] लेखक ]
धनबिरे रोकाया इतिहासकार 
[[जयमणी रोकाया] 
[]जाँड बहादुर रोकाया]] इतिहासकार 
हिमाल रोकाया
बिपिन रोकाया
कमला रोक्का
हेमन्त रोकाया जिम्वाल
दीपा रोकाया
पदमबहादुर रोकाया
जुन कुमारी रोका, नेपाली नेता
कपिल रोकाया जिम्वाल,एक भिडियो गेमर
 उत्तम जंग रोकाया उचिढुङे , युवा
धर्मराज रोकाया उपसचिव 
धर्मराज रोकाया माबि शिक्षाक 
शैलेन्द्र रोकाया ( उचिढुङे) पत्रकार , बझाङ।
 देबेन्द्र बहादुर रोकाय - शाखा अधिकृत 
 अमर बहादुर रोकाय -शाखा अधिकृत 

 हंसराज रोकाया। युवा नेता दुर्गाथली ३ बझाङ।

 उचिढुङगे रोकायाको वंश

 वंश :  चन्द्रवंशी

 गोत्र : काश्यप गोत्र

बाङ्ग जिल्ला दुर्गाथली गाउँपालीका वडा न ३ बिजाडा रोकाया, माडको पुरानु काहानी धने रोकायाको मुख बाट । तल्ली कत्युर मल्ली कत्युर जित्यगा गोविचन्द्र राजा, देविधुर बस्दा जटीचन्द्र, गोविचन्द्र को मृत्यु भयो कियाकाज गर्न खोज्दा कतै पनि पायन देविधुरका जटी चन्द्र जे भने पनि भनेको मान्नेथिए । गोविचन्द्र को किया जटीचन्द्र बसे । क्रियाकाष्ट गरी सकेपछी जटीचन्द्र लाई धनसम्पती दिएर डाँडो कटायो । काली तरी वारी आया शुद्ध ठाउँ हेयो । दार्चुल्लाको खण्टेश्वरीमा बसे जटीचन्द्र रगुवंशबाट रोकाया बन्या तिनले त्यही विवाह गरी त्यही बसे । जेठा गुद्धम रोकाया तिन भाई जेठा व्यापारी गर्ने लाग्या । बाजको व्यापार गर्ने लाग्या बझाङ्ग जिल्ला आया । कुट्याल सौगासंग आया कस्तुरी विना र बाज लिई आयाका साड र रोकाया । डुम्रीगा तल्लागाई बावन इन्द्रजाल पडेका रैछन् । सिपाहीले बाज समायो र उडायो । गुदुम रोकायले मेरो बाज केहि उडाई भन्यो । त्यसपछि हातहालाहाल भई जनै टुटायो । तल्ला गाई बावनले तेरो बाजको र कस्तुरीको मोल म दिन्छु । भनि न्याया दियो । यस्ता माईस चाहिगा हुनाले आफुसंग लियो । बिजाडाका मुख्या बनायो । ताइबाट वाजको मोल असुल्यायो । धेरै पुस्ता भयो। लेख्या पढेका छेयाइन। एक जना माडलाई रोकायाले आफनो आनकाटीगो भाई बनायो । आजसम्म विहेवारी चलेको छैन् । त्यो झगडा भएगो कुट्याल सौगाले दार्चुल्ला खबर पुत्रायो । दार्चुल्लाबाट काईसा भाई खोजि आया । अर्को सौगासंग आया । पत्ता लाउन सकेन पणेश गया। थापासंग भैयारी भई । उईलगो जमाना पढाई लेखाई नहुनाले अर्काको अधिनमा रनिछ्या । माईसगो कमिकमजोरी थियो । तिन भाई हुन जेठा गुद्धम, माईला गिठ्या कान्छा को नाम थाहाँ थिएन । रोकायातल्ला गाईले लियो माडलाई उपल्ला राठिले लियो तनका दास भयौ । मेरो नाममा जग्गा दर्ता अरिदेउ भन्ना अरेन धेरै साल बित्यो । जित्या मुख्याको नाममा १८९० सालमा दर्ता भयो । कसै कसै को नाम चिनेका छन् बुबा साग्या, छोरा भान्या, भानेका छोरा जिते, जितेका छोरा करसिङगे, जसबिरे, कन्थया, कन्थ्याका छोरा कईले, कन्थ्याका छोरा धने रोकाया हुन । राजा कोपालामा राजा बोलाउन्या डुमरयाल बावनले बिजाडाको दुध खिरचौका जान्थ्यो । बगिन्ना भैसा को कुराउनि लैना भैसाको खिर खिरचौका बनाउने, राजाल खान्थ्ये खिरचौको यसले नाम रहेको थियो । नामः धने रोकाया बर्ष ७६

दैलेख जिल्ला साविक तोलिजैसि गाविस हाल ठाटिकाँध गाउपालिका वडा नं. छ मा करिव 100 परिवार रोकाया बस्ति रहेको छ । यिनिहरु कालिकोट वाट आएको पाईन्छ । टेक बहादुर रोकाया र जोरासिंह रोकाया क्षेत्री

पाचाँलाको ठकुरिको भैसि कुईयासिको झालमा अट्किएको र तिख्या र धौल्या रोकायालाई बोलाएर भैसि कुईयासीको झाल बाट निकाल्दिएको उपलक्ष्यमा उच्च सम्मान साथ पाँचालामा बस्ति बसालेको इतिहास बुढापाखाको भनाई रहेको छ । जोरासिंह रोकाया हाल ठाटीकाँध गाउँपालिका वार्ड नं. ६ का वडा अध्यक्ष हुन ।