सुदूरपश्चिम प्रदेश

सुदूरपश्चिम प्रदेश  ३ असोज २०७२ मा अपनाइएको नेपालको नयाँ संविधानद्वारा स्थापित सात प्रदेशहरू मध्ये एक हो। यसको सिमाना उत्तरमा चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र, पूर्वमा कर्णाली प्रदेश  र लुम्बिनी प्रदेश , र पश्चिम र दक्षिणमा क्रमशः भारतको उत्तराखण्ड र उत्तर प्रदेश राज्यहरूसँग जोडिएको छ। यो प्रदेशले १९,५३९ वर्ग किमी क्षेत्रफल ओगटेको छ, जुन देशको कुल क्षेत्रफलको लगभग १३.२२% हो।

सुरुमा प्रदेश नम्बर ७ को रूपमा चिनिने, नवनिर्वाचित प्रदेश सभाले २०७५ असोज मा सुदूरपश्चिम प्रदेशलाई प्रदेशको स्थायी नामको रूपमा अपनाएको थियो। २०७५ असोज १२ को प्रदेश सभा मतदान अनुसार, गोदावरीलाई प्रदेशको राजधानी घोषिणा गरिएको थियो भने धनगढी हाल अस्थायी राजधानी हो। प्रदेशका जनसङ्ख्या र अर्थतन्त्रको हिसाबले तीन प्रमुख सहरहरूमा धनगढी, भीमदत्त (महेन्द्रनगर) र टीकापुर पर्दछन्।

 इतिहास 

डोटी कुमाउँको सुदूरपश्चिमी क्षेत्रमा अवस्थित एक प्राचीन राज्य थियो जुन १३औँ शताब्दीतिर कुमाउँको कत्युरी राज्यको विघटन पछि गठन भएको थियो। डोटी आठ फरक राज्यहरू मध्ये एक थियो।Dr.Y.S Kathoch, A New History of Uttarakhand; On Katyuri Dynasty "Around,13th Century Katyuri Dynasty established in Ranachulihat was broken into many sections" Doti was among them कत्युरी राज्यलाई आठ राजकुमारहरूको लागि आठ भागमा विभाजन गरिएको थियो र फरक-फरक स्वतन्त्र राज्यहरू बनेका थिए जसमा बैजनाथ-कत्युरी, द्वारहट, डोटी, बारामण्डल, अस्कोट, सिरा, सोरा, सुई (काली कुमाउँ) पर्दछन्। पश्चिममा रामगङ्गा (उत्तराखण्ड) र पूर्वमा कर्णाली (जसले सुदूरपश्चिमी क्षेत्रलाई नेपालका अन्य भागहरूबाट विभाजित गर्दछ) बीचको सम्पूर्ण भूमि डोटीमा कत्युरीहरूको रैकाहरूको उत्पत्ति पछि रैकाहरूको अधीनमा आएको थियो।Advin T. Atkinson; Gazetteer Hindi Edition (2003); He wrote (Page 274) Whole territory to the east of Ram gang was belongs to Raikas during the late 16th century. कञ्चनपुर जिल्लामा रहेको "ब्रह्मदेव मण्डी" कत्युरी राजा ब्रह्मा देवद्वारा स्थापित गरिएको थियो।Dr. Madam Chandra Bhatt; A New History of Uttarakhand (2006): " Champawat ke Chand Raja.

 डोटीका रैकाहरू 
कत्युरी राज्यको पतन पछि १३औँ शताब्दीतिर निरञ्जन मल्ल देव डोटी राज्यका संस्थापक थिए। उनी संयुक्त कत्युरी राज्यका अन्तिम कत्युरीका छोरा थिए।Dr. Y. S. Kathoch; A New History of Uttarakhand (2006)

डोटीका राजाहरूलाई रैका महाराज पनि भनिन्थ्यो।Badri Datt Pandey; History of Kumaun (1937)

 मुगल आक्रमण 
१६औँ शताब्दीमा अकबरको शासनकालमा, मुगलहरूले डोटीका रैकाहरूमाथि आक्रमण गरेका थिए। तिनीहरूले रैका राज्यको राजधानी अजयमेरुमाथि आक्रमण गरेका थिए। अजयमेरु हाल डडेलधुरा जिल्लामा पर्दछ। लखनऊमा बस्ने अकबरका सेनापति हुसेन खानले आक्रमणको नेतृत्व गरेका थिए। मुगल साम्राज्यको समयमा हिन्द फारसी इतिहासकार अब्द अल-कादिर बदायुनी (लगभग सन् १५४० - १६१५) का अनुसार, लखनऊका मुगल सेनापति हुसेन खान, रैका राज्यको धन र खजानाबाट लोभिएका थिए उनी त्यो क्षेत्र लुट्न चाहन्थे। तथापि,उनको आक्रमण असफल भएको थियो। 

 खैरगढ-सिङ्घाई राज्य 
राजा दीप शाहीलाई १७९० ईस्वीमा नेपालबाट निष्कासित गरिएको थियो र अवधको तराई (हाल भारतको उत्तर प्रदेशको लखिमपुर खेरी जिल्ला) आइपुगेपछि उनले बेलायती भारत अन्तर्गत खैरीगढमा खैरगढ-सिङ्घाई राज्य स्थापना गरेका थिए।

 भूगोल 
सुदूरपश्चिम प्रदेशले १९,५३९ वर्ग किलोमिटर अर्थात् देशको कुल क्षेत्रफलको १३.२२% ओगटेको छ। यस प्रदेशको कुल क्षेत्रफलमा हिमाली भूभाग ७,९३२.८३४ वर्ग किलोमिटर (४०.६०%), पहाडी भूभाग ६,७४८.७७०६ वर्ग किलोमिटर (३४.५४%) र तराई क्षेत्र ४,८५७.३९५४ वर्ग किलोमिटर (२४.८६%) पर्दछ। यस प्रदेशमा बढी पहाडी र हिमाली भूभाग छ। यो प्रदेश नेपाल राज्यको सुदूरपश्चिमी भागमा अवस्थित छ। यस प्रदेशका दुई जिल्ला (कैलाली र कञ्चनपुर) तराई क्षेत्रमा अवस्थित छन्, चार (डोटी, डडेल्धुरा, अछाम र बैतडी) पहाडी क्षेत्रमा छन् र तीन (दार्चुला, बझाङ र बाजुरा) हिमाली क्षेत्रमा छन्।  यस प्रदेशको पूर्वमा कर्णाली नदी, मध्यमा सेती नदी र पश्चिममा महाकाली नदी बग्दछ।

सुदूरपश्चिम प्रदेशमा यसको प्रत्यक्ष प्रशासित क्षेत्रको अतिरिक्त, नेपालले कालापानी र उत्तरी कुठी उपत्यकाको भारत-प्रशासित क्षेत्रहरू दाबी गर्दछ, जसलाई संयुक्त रूपमा "कालापानी-लिम्पियाधुरा क्षेत्र" भनिन्छ। नेपाल सरकारको वेबसाइटहरूले यी क्षेत्रहरू सहित प्रदेशको क्षेत्रफल १९,९९९.२८ वर्ग किमी रहेको जनाएको छ।

 हिमालहरू 
यस प्रदेशका प्रमुख हिमालहरू अपी (७१३२ मिटर), साइपाल (७०२५ मिटर), बोबये चुली (६,८०८ मिटर), नाम्पा (६७५५ मिटर), ओम पर्वत (५५९० मिटर) र जेठी बहुरानी (६८५० मिटर) हुन्।

+सुदूरपश्चिम प्रदेशका उग्ला हिमालहरूहिमालहरूउचाइ
(मिटर)जिल्लाहिमशृङ्खलाअतिरिक्त जानकारीअपी७,१३२दार्चुला जिल्लायोका पहाड गुराँस हिमालसन् १९६० मा प्रथम आरोहणसाइपाल७,०३१बझाङ जिल्लापश्चिम नेपाल हिमालयसन् १९६० मा प्रथम आरोहणजेठी बहुरानी६,८५०दार्चुला/बझाङहिमालयसन् १९७८ मा प्रथम आरोहणबोबये चुली६,८०८दार्चुला/बझाङव्यासऋृषि हिमालसन् १९९६ मा प्रथम आरोहणनाम्पा६,७५५दार्चुलागुराँससन् १९७२ मा प्रथम आरोहणओम पर्वत५,५९०दार्चुलाहिमालयसन् २००४ मा प्रथम आरोहण

 सरकार र प्रशासन 

राज्यपालले प्रदेश प्रमुखको रूपमा काम गर्छन् भने मुख्यमन्त्री प्रदेश सरकारको प्रमुख हुन्छन्। दिपायल उच्च अदालतका मुख्य न्यायाधीश न्यायपालिकाको प्रमुख हुन्। वर्तमान प्रदेश प्रमुख, मुख्यमन्त्री र मुख्य न्यायाधीश क्रमश: गङ्गाप्रसाद यादव, कमलबहादुर शाह र नजिर मियाँ हुन्। यस प्रदेशमा ५३ वटा प्रदेश सभा निर्वाचन क्षेत्र र १६ वटा प्रतिनिधि सभा निर्वाचन क्षेत्र रहेका छन्।

सुदूरपश्चिम प्रदेशमा नेपालका अन्य सबै प्रदेशहरू जस्तै एक सदनात्मक व्यवस्थापिका छ। प्रदेश सभाको कार्यकाल पाँच वर्षको हुन्छ। सुदूरपश्चिम प्रदेशको प्रदेश सभा अस्थायी रूपमा धनगढी स्थित जिल्ला समन्वय समितिको भवनमा राखिएको छ।

 प्रशासनिक विभाजन 
यस प्रदेशलाई नौ जिल्लामा विभाजन गरिएको छ, जुन तल सूचीबद्ध छन्। जिल्लालाई जिल्ला समन्वय समितिको प्रमुख र जिल्ला प्रशासन अधिकारीद्वारा प्रशासित गरिन्छ। जिल्लाहरूलाई थप नगरपालिका वा गाउँपालिकाहरूमा विभाजन गरिएको छ। प्रदेशको राजधानी गोदावरी हो भने सबैभन्दा ठुलो सहर धनगढी हो। नगरपालिकाहरूमा एक उप-महानगरपालिका र ३३ नगरपालिकाहरू समावेश छन्। प्रदेशमा ५४ वटा गाउँपालिकाहरू रहेका छन्।

क्रमजिल्लाहरूसदरमुकामजनसङ्ख्या (वि.सं २०७८)2011 Census District Level Detail Report , Central Bureau of Statistics.क्षेत्रफल (वर्ग किमी)जनघनत्वस्थानीय तह सङ्ख्या१अछाम जिल्लामङ्गलसेन२,२८,८५२१,६९२ १४०१०२बैतडी जिल्लादशरथचन्द२,४२,१५७१,५१९ १६०१०३बझाङ जिल्लाचैनपुर१,८९,०८५३,४२२ ५५१२४बाजुरा जिल्लामार्तडी१,३८,५२३२,१८८ ६३९५डडेल्धुरा जिल्लाअमरगढी१,३९,६०२१,५३८ ९१७६दार्चुला जिल्लाखलङ्गा१,३३,३१०२,७८२.२८ ५७९७डोटी जिल्लादिपायल सिलगढी२,०४,८३१२,०२५ १००९८कैलाली जिल्लाधनगढी९,०४,६६६३,२३५ २८१.७१३९कञ्चनपुर जिल्लामहेन्द्रनगर५,१३,७५७१,६१० २८०९

 जनसाङ्ख्यिकी 
राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार, सुदूरपश्चिम प्रदेशको जनसङ्ख्या २,६९४,७८३ थियो। जनसङ्ख्याको ८.८७% ५ वर्ष मुनिका छन्। यसको [साक्षरता दर]] ७६.२३% छ र लिङ्ग अनुपात प्रति १००० पुरुषमा १११७ महिला छन्।

 जातीय समूहहरू 

क्षेत्री सबैभन्दा ठूलो समुदाय हो, र पहाडहरूमा उनीहरूको प्रभुत्व छ। बाहुन, कामी र ठकुरी लगायत अन्य जातिहरूको उपस्थिति पनि उल्लेख्य रहेको छ। समतल क्षेत्रमा, थारु मानिसहरू प्रमुख आदिवासी हुन् यद्यपि आजकल दुई समतल जिल्लाहरूमा पहाडी मानिसहरूको बहुमत छ।

 भाषाहरू 

पारस्परिक रूपमा बुझ्न नसकिने भए पनि जनसङ्ख्याको विशाल बहुमतले नेपाली भाषासँग नजिकबाट सम्बन्धित भाषाका प्रकारहरू बोल्छन्। बाजुरेली र अछामी जस्ता पूर्वी भाषिकाहरू कर्णाली प्रदेशमा बोलिने खस भाषासँग नजिक छन्। प्रदेशको मुख्य भाषिका डोटेली हो, जुन प्रदेशको मध्य भागमा बोलिन्छ, जुन बिस्तारै सीमाको भारतीय भागमा बोलिने कुमाउँनीसँग नजिक हुँदै जान्छ। सन् १९५० को दशकसम्म लगभग सम्पूर्ण तराई जनसङ्ख्याले थारू बोल्दथे, जब पहाडका धेरै डोटेली र नेपाली भाषीहरू तराईमा बसाइँ सरेका थिए। स्थानीय थारू भाषाहरू नेपाली र सीमापार दक्षिणको मैदानमा बोलिने हिन्दी भाषा (मुख्यतया खादी बोली र अवधी)बाट प्रभावित छ। सबैभन्दा ठुलो चीन-तिब्बती भाषा मगर हो, यद्यपि तिब्बत नजिकैको उच्च पहाडी क्षेत्रहरूमा अझै पनि व्याँसीका केही वक्ताहरू छन्।

नेपालको भाषा आयोगले डोट्याली र थारूलाई प्रदेशमा आधिकारिक भाषाको रूपमा सिफारिस गरेको थियो। आयोगले प्रदेशका विशिष्ट क्षेत्र र उद्देश्यका लागि बैताडेली, अछामी र बझाङ्गीलाई थप आधिकारिक भाषाको रूपमा सिफारिस गरेको थियो। 

 धर्म 

हिन्दु धर्म मान्नेहरूको जनसङ्ख्या ९७.४३ प्रतिशत रहेको छ।

 यो पनि हेर्नुहोस् 
 नेपालका प्रदेशहरू
 नेपालका जिल्लाहरू

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

सुदूरपश्चिम प्रदेश
श्रेणी:नेपालका प्रदेशहरू