उर्दु भाषा

उर्दु () एक आर्य भाषा हो जुन मुख्यतया दक्षिण एसियामा बोलिने भाषा हो। यो पाकिस्तानको राष्ट्रिय भाषा र भाषा हो, जहाँ यो अङ्ग्रेजीसँगै आधिकारिक भाषा पनि हो। भारतमा, उर्दु एक आठौँ अनुसूची भाषा हो, जसको स्थिति र सांस्कृतिक विरासत भारतको संविधानद्वारा मान्यता प्राप्त छ; र यसको धेरै भारतीय राज्यहरूमा आधिकारिक स्थिति पनि छ। नेपालमा उर्दु एक दर्ता गरिएको क्षेत्रीय बोली हो र दक्षिण अफ्रिकामा यो संविधानमा संरक्षित भाषा हो। यो अफगानिस्तान र बङ्गलादेशमा अल्पसङ्ख्यक भाषाको रूपमा पनि बोलिन्छ, जसको कुनै आधिकारिक स्थिति छैन।

उर्दुलाई हिन्दुस्तानी भाषाको फारसीकृत भाषा प्रयुक्तिको रूपमा वर्णन गरिएको छ; उर्दु र हिन्दीमा एक साझा संस्कृत- र प्राकृत-व्युत्पन्न शब्दावली आधार, ध्वनिविज्ञान, वाक्य रचना र व्याकरण साझा छन्, जसले तिनीहरूलाई बोलचालको सञ्चारको समयमा पारस्परिक रूपमा समझदार बनाउँदछ। औपचारिक उर्दुले फारसीबाट साहित्यिक, राजनीतिक र प्राविधिक शब्दावली कोर्दछ भने औपचारिक हिन्दीले यी पक्षहरूलाई संस्कृतबाट आकर्षित गर्दछ; फलस्वरूप, औपचारिकताको कारक बढ्दै जाँदा दुई भाषाहरूको पारस्परिक समझदारी प्रभावकारी रूपमा घट्छ।

 इतिहास 
उर्दु, हिन्दी जस्तै, हिन्दुस्तानी भाषाको एक रूप हो। केही भाषाविद्हरूले सुझाव दिएका छन् कि उर्दुको प्रारम्भिक रूपहरू मध्यकालीन (छैटौँ देखि १३औँ शताब्दी) अपभ्रंशबाट पूर्ववर्ती शौरसेनी भाषाबाट विकसित भएको थियो, एक मध्य आर्य भाषा जुन अन्य आधुनिक आर्य भाषाहरूको पूर्वज पनि हो।Schmidt, Ruth Laila. "1 Brief history and geography of Urdu 1.1 History and sociocultural position." The Indo-Aryan Languages 3 (2007): 286.

भारतको दिल्ली क्षेत्रमा मातृभाषा खरिबोली थियो, जसको प्रारम्भिक रूप पुरानो हिन्दी (वा हिन्दवी) को रूपमा चिनिन्छ। यो मध्य आर्य भाषाहरूको पश्चिमी हिन्दी समूहमा पर्दछ। भारतीय उपमहाद्वीप (१२औँ देखि १६औँ शताब्दी) मा इस्लामी विजयको समयमा हिन्दु र मुस्लिम संस्कृतिहरूको सम्पर्कले संयुक्त गङ्गा-जमुनी तहजीवको उत्पादनको रूपमा हिन्दुस्तानीको विकास भयो।

स्वतन्त्रता अघि, मुस्लिम लीगका नेता मुहम्मद अली जिन्नाले उर्दुको प्रयोगको वकालत गरे, जुन उनले पाकिस्तानमा राष्ट्रिय एकताको प्रतीकको रूपमा प्रयोग गरे। बङ्गाली भाषा आन्दोलन र पूर्व पूर्वी पाकिस्तानको विभाजन पछि, उर्दुलाई १९७३ मा पाकिस्तानको एकमात्र राष्ट्रिय भाषाको रूपमा मान्यता दिइएको थियो, यद्यपि अङ्ग्रेजी र क्षेत्रीय भाषाहरूलाई पनि आधिकारिक मान्यता दिइएको थियो। सन् १९७९ मा अफगानिस्तानमा सोभियत सङ्घको आक्रमण र त्यसपछि पाकिस्तानमा दशकौंदेखि बसोबास गर्दै आएका लाखौँ अफगानी शरणार्थीहरूको आगमनपछि, धेरै अफगानीहरू, जो अफगानिस्तान फर्केका थिए, उनीहरू सहित, हिन्दी-उर्दुमा पनि धाराप्रवाह भएका छन्, जुन घटना भारतीय मिडिया, मुख्यतया हिन्दी-उर्दु बलिउड चलचित्र र गीतहरूको सम्पर्कमा आएको छ।

 जनसाङ्ख्यिकी 

 पाकिस्तान 
यद्यपि उर्दु व्यापक रूपमा पाकिस्तानभरि बोलिने र बुझिएको छ, तर सन् १९९२ तिर पाकिस्तानको जनसङ्ख्याको केवल ७% ले मात्र उर्दुलाई आफ्नो मातृभाषाको रूपमा बोल्दथे। पच्चीस वर्षभन्दा बढी समयदेखि पाकिस्तानमा रहेका विभिन्न जातीय मूलका (जस्तै पठान, ताजिक, उज्बेकिस्तान, हजारवी र तुर्कमेन) का करिब ३० लाख अफगानी शरणार्थीमध्ये अधिकांश उर्दुमा निपुण भएका छन्। तथापि, सन् १९४७ देखि मुहाजिरहरूले ऐतिहासिक रूपमा कराँची शहरमा बहुसङ्ख्यक जनसङ्ख्या को गठन गरेका छन्।

 भारत 
त्यसै गरी, भारतमा बोलिने उर्दुलाई लखनउ र दिल्लीको मानक उर्दु, साथै दक्षिण भारतको दखनी (दक्खिन पठार) जस्ता धेरै बोलीहरूमा पनि छुट्याउन सकिन्छ। उर्दु को हिन्दी को समानता को कारण, दुई भाषाहरू को वक्ताहरू सजिलै संग एक अर्कालाई बुझ्न सक्छन् यदि दुवै पक्ष साहित्यिक शब्दावली को प्रयोग देखि अलग छ।

 अन्यत्र 
दक्षिण एसिया बाहिर, यो फारसको खाडी देशहरूको प्रमुख सहरी केन्द्रहरूमा ठुलो सङ्ख्यामा प्रवासी दक्षिण एसियाली कामदारहरू द्वारा बोलिन्छ। संयुक्त अधिराज्य, संयुक्त राज्य अमेरिका, क्यानाडा, जर्मनी, न्युजिल्यान्ड, नर्वे र अस्ट्रेलियाका प्रमुख सहरी केन्द्रहरूमा ठुलो सङ्ख्यामा आप्रवासी र उनीहरूका छोराछोरीले उर्दु बोल्छन्। अरबी भाषाका साथै क्याटालोनियामा सबैभन्दा बढी बोलिने आप्रवासी भाषामध्ये उर्दु पनि एक हो।

 नमुना पाठ 
उर्दु भाषामा मानव अधिकार सम्बन्धी विश्वव्यापी घोषणा पत्रको धारा १:

 अरबी लिपिमा उर्दु 
دفعہ ۱ ۔
تمام انسان آزادی اور حقوق و عزت کے اعتبار سے برابر پیدا ہویٔے ہیں۔ انہیں ضمیر اور عقل و دیعت ہویٔی ہے۔ اس لیٔے انہیں ایک دوسرے کے ساتھ بھایٔی چارے کا سلوک کرنا چاہیء۔

 अनुवाद नेपालीमा 
धारा १. सबै व्यक्तिहरू जन्मजात स्वतन्त्र हुन् ती सबैको समान अधिकार र महत्व छ। निजहरूमा विचार शक्ति र सद्विचार भएकोले निजहरूले आपसमा भातृत्वको भावनाबाट व्यवहार गर्नु पर्छ।

सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:आर्य भाषा परिवार
श्रेणी:भारतका आधिकारिक भाषाहरू
श्रेणी:साहित्य अकादमीले मान्यता दिएका भाषाहरू
श्रेणी:पश्चिम बङ्गालमा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:सम्पर्क भाषाहरू
श्रेणी:मानक भाषाहरू
श्रेणी:विषय–वस्तु–क्रिया भाषाहरू
श्रेणी:उत्तर प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:आन्ध्र प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:बिहारमा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:गुजरातमा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:पाकिस्तानमा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:जम्मु र कश्मीरमा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:झारखण्डमा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:कर्नाटकमा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:महाराष्ट्रमा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:मध्य प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:मिश्रण भाषाहरू
श्रेणी:तेलङ्गानामा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:पन्जाब, पाकिस्तानमा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:सिन्धमा बोलिने भाषाहरू