नेपालका नगरपालिकाहरू

नगरपालिका नेपालको एक प्रशासनिक क्षेत्र हो। नेपालको संविधान २०७२ मा भएको सङ्घीय व्यवस्था अनुसार हाल नगरपालिकाहरू प्रदेशभित्र राखिएको छ। नेपालको सहरी जनसङ्ख्या निर्दिष्ट नगरपालिका क्षेत्रमा बसोबास गर्ने निवासीहरूलाई सन्दर्भित गर्दछ। वि.सं. २०१८ तदनुसार सन् १९६१ देखि नेपालमा सहरी क्षेत्रहरूको घोषणामा जनसङ्ख्याको आकारलाई प्रमुख मापदण्डको रूपमा लिने गरिएको छ। तसर्थ नगरपालिकाले ग्रामीण क्षेत्रलाई पनि समावेश गर्न सक्दछ।  नगरपालिकाले जिल्लाको उप-एकाइको रूपमा कार्य गर्दछ। नेपालमा हाल रहेका २९३ नगरपालिकाहरूको वि.सं. २०६८ को जनगणना अनुसार समग्रमा हेर्दा १,६६,५६,०५७ जनसङ्ख्या रहेको छ।

नेपालका नगरपालिकाहरूलाई महानगरपालिका (५,००,०००+ जनसङ्ख्या), उपमहानगरपालिका (२,००,०००+ जनसङ्ख्या) र नगरपालिका (१०,०००+ जनसङ्ख्या) गरि तीन श्रेणीमा विभाजित गरिएको छ। नेपालमा हाल  ६ महानगरपालिका, ११ उप-महानगरपालिका र २७६ नगरपालिकाहरू रहेका छन। 

 इतिहास 

नेपालको पहिलो सहरी केन्द्रको रूपमा काठमाडौँ उपत्यका रहेको छ। काठमाडौँ उपत्यकामा सहरको अस्तित्व सम्बन्धी ऐतिहासिक प्रमाण लिच्छवी कालदेखि नै भेटिन्छ। त्यसै समयमा काठमाडौँ उपत्यकामा सहरी विशेषतासहित तीन प्रमुख सहरहरू विकास भएको थियो। राणा शासनकालको अवधिमा पहाडका सहरहरू प्रशासनिक उद्देश्यका लागि र आक्रमणकारीहरूको विरूद्ध चौकीको रूपमा विकास गरिएका थिए। पूर्व नेपालको धनकुटा, मध्य नेपालको पाल्पा र पश्चिम नेपालको डोटी जस्ता सहरहरू सुरुमा सैन्य अखाडाको रूपमा विकसित भएका थिए। तराईमा सहरी क्षेत्रको विकास नेपाल र ब्रिटिस भारतबीचको व्यापारको कारण भएको थियो। अङ्ग्रेजहरूले व्यापारको उद्देश्यका लागि नेपालको सिमानामा रेल्वे लाइनहरू खडा गरेका थिए जसले गर्दा बिस्तारै तराईमा सहरी केन्द्रहरू बढ्दै गएको थियो। यद्यपि सहरी क्षेत्रहरू राणा शासनकालको समयमा विकसित भएको थियो वा यस अघि नै विकसित भएको आधिकारिक रूपमा लेखाजोखा गरिएको थिएन। काठमाडौँलाई सन् १९३० देखि नै नगरपालिकाको दर्जा दिइएको भएता पनि सन् १९५३ मा आएर मात्र यसलाई राजपत्रमा राखिएको थियो।

नगरपालिकाहरू
क्र.सं.जिल्लानगरपालिकाहरूजम्मा १  झापा  अर्जुनधारा नगरपालिका, कन्काई नगरपालिका, गौरादह नगरपालिका, दमक नगरपालिका, बिर्तामोड नगरपालिका, भद्रपुर नगरपालिका, मेचीनगर नगरपालिका, शिवसताक्षी नगरपालिका८ २  इलाम  इलाम नगरपालिका, देउमाई नगरपालिका, माई नगरपालिका, सूर्योदय नगरपालिका४ ३  पाँचथर  फिदिम नगरपालिका१ ४  ताप्लेजुङ  फुङलिङ नगरपालिका१ ५  तेह्रथुम  म्याङलुङ नगरपालिका, लालीगुराँस नगरपालिका२ ६  उदयपुर  कटारी नगरपालिका, चौदण्डीगढी नगरपालिका, त्रियुगा नगरपालिका, बेलका नगरपालिका४ ७  खोटाङ  दिक्तेल रुपाकोट मझुवागढी नगरपालिका, हलेसी तुवाचुङ नगरपालिका२ ८  मोरङ  उर्लाबारी नगरपालिका, पथरी शनिश्चरे नगरपालिका, बेलबारी नगरपालिका, रंगेली नगरपालिका, रतुवामाई नगरपालिका, लेटाङ नगरपालिका, सुनवर्षी नगरपालिका, सुन्दरहरैचा नगरपालिका८ ९  सङ्खुवासभा  खाँदबारी नगरपालिका, चैनपुर नगरपालिका, धर्मादेवी नगरपालिका, पाँचखपन नगरपालिका, मादी नगरपालिका५ १०  धनकुटा  धनकुटा नगरपालिका, पाख्रिबास नगरपालिका, महालक्ष्मी नगरपालिका३ ११  ओखलढुङ्गा  सिद्धिचरण नगरपालिका१ १२  सोलुखुम्बु  सोलुदूधकुण्ड नगरपालिका१ १३  भोजपुर  भोजपुर नगरपालिका, षडानन्द नगरपालिका२ १४  सुनसरी  इनरुवा नगरपालिका, दुहवी नगरपालिका, बराहक्षेत्र नगरपालिका, रामधुनी नगरपालिका४ १५  सप्तरी  कञ्चनरूप नगरपालिका, खडक नगरपालिका, डाक्नेश्वरी नगरपालिका, बोदे बरसाइन नगरपालिका, राजविराज नगरपालिका, शम्भुनाथ नगरपालिका, सप्तकोशी नगरपालिका, सुरुङ्गा नगरपालिका, हनुमाननगर कङ्कालिनी नगरपालिका९ १६  धनुषा  कमला नगरपालिका, क्षिरेश्वरनाथ नगरपालिका, गणेशमान चारनाथ नगरपालिका, धनुषाधाम नगरपालिका, नगराइन नगरपालिका, मिथिला नगरपालिका, मिथिला बिहारी नगरपालिका, विदेह नगरपालिका, शहीदनगर नगरपालिका, सबैला नगरपालिका, हंसपुर नगरपालिका११ १७  पर्सा  पर्सागढी नगरपालिका, पोखरिया नगरपालिका, बहुदरमाई नगरपालिका३ १८  सिराहा  कर्जन्हा नगरपालिका, कल्याणपुर नगरपालिका, गोलबजार नगरपालिका, धनगढीमाई नगरपालिका, मिर्चैया नगरपालिका, लहान नगरपालिका, सिराहा नगरपालिका, सुखीपुर नगरपालिका८ १९  बारा  कोल्हवी नगरपालिका, निजगढ नगरपालिका, पचरौता नगरपालिका, महागढीमाई नगरपालिका, सिम्रौनगढ नगरपालिका५ २०  सर्लाही  ईश्वरपुर नगरपालिका, कविलासी नगरपालिका, गोडैटा नगरपालिका, बरहथवा नगरपालिका, बलरा नगरपालिका, मलंगवा नगरपालिका, लालबन्दी नगरपालिका, वाग्मती नगरपालिका, हरिपुर नगरपालिका, हरिपुर्वा नगरपालिका, हरिवन नगरपालिका११ २१  महोत्तरी  औरही नगरपालिका, गौशाला नगरपालिका, जलेश्वर नगरपालिका, बर्दिबास नगरपालिका, बलवा नगरपालिका, भँगाहा नगरपालिका, मटिहानी नगरपालिका, मनरा शिसवा नगरपालिका, रामगोपालपुर नगरपालिका, लोहरपट्टी नगरपालिका१० २२  रौतहट  ईशनाथ नगरपालिका, कटहरिया नगरपालिका, गढीमाई नगरपालिका, गरुडा नगरपालिका, गुजरा नगरपालिका, गौर नगरपालिका, चन्द्रपुर नगरपालिका, देवाही गोनाही नगरपालिका, परोहा नगरपालिका, फतुवा बिजयपुर नगरपालिका, माधव नारायण नगरपालिका, मौलापुर नगरपालिका, राजदेवी नगरपालिका, राजपुर नगरपालिका, वृन्दावन नगरपालिका१६ २३  काठमाडौँ  कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका, कीर्तिपुर नगरपालिका, गोकर्णेश्वर नगरपालिका, चन्द्रागिरी नगरपालिका, टोखा नगरपालिका, तारकेश्वर नगरपालिका, दक्षिणकाली नगरपालिका, नागार्जुन नगरपालिका, बूढानीलकण्ठ नगरपालिका, शङ्खरापुर नगरपालिका१० २४  काभ्रेपलाञ्चोक  धुलिखेल नगरपालिका, नमोबुद्ध नगरपालिका, पनौती नगरपालिका, पाँचखाल नगरपालिका, बनेपा नगरपालिका, मण्डनदेउपुर नगरपालिका६ २५  चितवन  कालिका नगरपालिका, खैरहनी नगरपालिका, माडी नगरपालिका, रत्ननगर नगरपालिका, राप्ती नगरपालिका५ २६  भक्तपुर  चाँगुनारायण नगरपालिका, भक्तपुर नगरपालिका, मध्यपुर थिमी नगरपालिका, सूर्यविनायक नगरपालिका४ २७  मकवानपुर  थाहा नगरपालिका१ २८  सिन्धुपाल्चोक  चौतारा साँगाचोकगढी नगरपालिका, बाह्वविसे नगरपालिका, मेलम्ची नगरपालिका३ २९  सिन्धुली  कमलामाई नगरपालिका, दुधौली नगरपालिका२ ३०  नुवाकोट  बेलकोटगढी नगरपालिका, विदुर नगरपालिका२ ३१  रसुवा  कुनै पनि छैनन्० ३२  रामेछाप  मन्थली नगरपालिका, रामेछाप नगरपालिका२ ३३  धादिङ  धुनिवेशी नगरपालिका, नीलकण्ठ नगरपालिका२ ३४  दोलखा  जिरी नगरपालिका, भिमेश्वर नगरपालिका२ ३५  ललितपुर  गोदावरी नगरपालिका, महालक्ष्मी नगरपालिका२ ३६  नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व)  कावासोती नगरपालिका, गैडाकोट नगरपालिका, देवचुली नगरपालिका, मध्यविन्दु नगरपालिका४ ३७  कास्की  कुनै पनि छैनन्० ३८  गोरखा  गोरखा नगरपालिका, पालुङटार नगरपालिका२ ३९  तनहुँ  ब्यास नगरपालिका, भानु नगरपालिका, भिमाद नगरपालिका, शुक्लागण्डकी नगरपालिका४ ४०  पर्वत  कुश्मा नगरपालिका, फलेवास नगरपालिका२ ४१  स्याङ्जा  गल्याङ नगरपालिका, चापाकोट नगरपालिका, पुतलीबजार नगरपालिका, भीरकोट नगरपालिका, वालिङ नगरपालिका५ ४२  लमजुङ  बेसीसहर नगरपालिका, मध्यनेपाल नगरपालिका, राईनास नगरपालिका, सुन्दरबजार नगरपालिका४ ४३  मनाङ  कुनै पनि छैनन्० ४४  मुस्ताङ  कुनै पनि छैनन्० ४५  म्याग्दी  बेनी नगरपालिका१ ४६  बागलुङ  गल्कोट नगरपालिका, जैमिनी नगरपालिका, ढोरपाटन नगरपालिका, बागलुङ नगरपालिका४ ४७  नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)  बर्दघाट नगरपालिका, रामग्राम नगरपालिका, सुनवल नगरपालिका३ ४८  कपिलवस्तु  कपिलवस्तु नगरपालिका, कृष्णनगर नगरपालिका, वाणगङ्गा नगरपालिका, बुद्धभूमि नगरपालिका, महाराजगञ्ज नगरपालिका, शिवराज नगरपालिका६ ४९  पाल्पा  तानसेन नगरपालिका, रामपुर नगरपालिका२ ५०  प्युठान  प्यूठान नगरपालिका, स्वर्गद्वारी नगरपालिका२ ५१  गुल्मी  मुसिकोट नगरपालिका, रेसुङ्गा नगरपालिका२ ५२  रुपन्देही  तिलोत्तमा नगरपालिका, देवदह नगरपालिका, लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिका, सिद्धार्थनगर नगरपालिका, सैनामैना नगरपालिका५ ५३  पूर्वी रुकुम जिल्ला  कुनै पनि छैनन्० ५४  दाङ  लमही नगरपालिका१ ५५  बर्दिया  गुलरिया नगरपालिका, ठाकुरबाबा नगरपालिका, बारबर्दिया नगरपालिका, बाँसगढी नगरपालिका, मधुवन नगरपालिका, राजापुर नगरपालिका६ ५६  बाँके  कोहलपुर नगरपालिका१ ५७  अर्घाखाँची  भूमिकास्थान नगरपालिका, सन्धिखर्क नगरपालिका, शीतगङ्गा नगरपालिका३ ५८  रोल्पा  रोल्पा नगरपालिका१ ५९  कालीकोट  खाँडाचक्र नगरपालिका, तिलागुफा नगरपालिका, रास्कोट नगरपालिका३ ६०  जाजरकोट  छेडागाड नगरपालिका, नलगाड नगरपालिका, भेरी नगरपालिका३ ६१  जुम्ला  चन्दननाथ नगरपालिका१ ६२  डोल्पा  ठुलिभेरी नगरपालिका, त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिका२ ६३  दैलेख  आठबीस नगरपालिका, चामुण्डा बिन्द्रासैनी नगरपालिका, दुल्लु नगरपालिका, नारायण नगरपालिका४ ६४  मुगु  छायाँनाथ रारा नगरपालिका१ ६५  पश्चिम रुकुम जिल्ला  आठबिसकोट नगरपालिका, चौरजहारी नगरपालिका, मुसिकोट नगरपालिका३ ६६  सल्यान  बनगाड कुपिण्डे नगरपालिका, बागचौर नगरपालिका, शारदा नगरपालिका३ ६७  हुम्ला  कुनै पनि छैनन्० ६८  सुर्खेत  गुर्भाकोट नगरपालिका, पञ्चपुरी नगरपालिका, भेरीगंगा नगरपालिका, लेकबेसी नगरपालिका, वीरेन्द्रनगर नगरपालिका५ ६९  अछाम कमलबजार नगरपालिका, पञ्चदेवल विनायक नगरपालिका, मङ्गलसेन नगरपालिका, साँफेबगर नगरपालिका४ ७०  कञ्चनपुर  कृष्णपुर नगरपालिका, दोधारा चाँदनी नगरपालिका, पुनर्वास नगरपालिका, बेलौरी नगरपालिका, भीमदत्त नगरपालिका, वेदकोट नगरपालिका, शुक्लाफाँटा नगरपालिका७ ७१  कैलाली  गोदावरी नगरपालिका, गौरीगङ्गा नगरपालिका, घोडाघोडी नगरपालिका, टीकापुर नगरपालिका, भजनी नगरपालिका, लम्कीचुहा नगरपालिका६ ७२  डडेल्धुरा  अमरगढी नगरपालिका, परशुराम नगरपालिका२ ७३  डोटी  दिपायल सिलगढी नगरपालिका, शिखर नगरपालिका२ ७४  दार्चुला  महाकाली नगरपालिका, शैल्यशिखर नगरपालिका २ ७५  बझाङ  जयपृथ्वी नगरपालिका, बुङ्गल नगरपालिका२ ७६  बाजुरा  त्रिवेणी नगरपालिका, बडीमालिका नगरपालिका, बुढीगंगा नगरपालिका, बुढीनन्दा नगरपालिका४ ७७ बैतडी  दशरथचन्द नगरपालिका, पाटन नगरपालिका, पुर्चौडी नगरपालिका, मेलौली नगरपालिका४ जम्मा  २७६   

हेर्नुहोला
उपमहानगरपालिका
महानगरपालिका

सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:नेपालको प्रशासनिक विभाजन