टुन टुन

टुन टुन नामले चिनिने उमा देवी खत्री (११ जुलाई १९२३ - २४ नोभेम्बर २००३) एक भारतीय पार्श्वगायिका, अभिनेत्री र हास्य कलाकार थिइन् । उनलाई हिन्दी चलचित्रको प्रथम महिला हास्य कलाकार मानिन्छ । 

प्रारम्भिक जीवन
उमा देवीको जन्म सन् १९२३ मा वर्तमानको भारतको उत्तर प्रदेशको अमरोहा जिल्लामा भएको थियो । उनका अभिभावक र दाइलाई जग्गाको मुद्दामा मारिएको थियो । उनको निधनको दुई दिन अगाडि लिइएको शिशिर कृष्ण शर्मासँगको अन्तर्वार्तामा उनले भनेकी थिइन्, "मलाई मेरो आमाबुबा को थिए, कस्तो देख्थे भन्ने केही सम्झना छैन । उनीहरूको मृत्यु हुँदा म दुई-अढाई वर्षको थिएँ होला । मेरा एक दाइ थिए जो आठ-नौ वर्षको हुनुहुन्थ्यो, उनको नाम हरि थियो । मलाई उनको बारेमा पनि धेरै थाहा छैन तर हामी अलिपुरमा बस्थ्यौँ । एक दिन उनको पनि हत्या भयो र मलाई दुई छाक खान पाउनको लागि नातेदारको घरमा काम गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भयो । त्यसबेला म चार-पाँच वर्षकी थिए ।"

उमा देवीको बाल्यकाल गरिबीमा बित्यो । पछि उनले निरीक्षक अख्तर अब्बास काजीलाई भेटे जसले उनलाई सहयोग गर्नुका साथै सकारात्मक रूपमा प्रभावित पनि गरे । भारतको विभाजनको समयमा काजी साहेबले पाकिस्तानको लाहोरमा बसाइ सरे । त्यसबेलाको परिस्थितिबाट दिक्क भई उमा देवी चलचित्रमा गाउनका लागि बम्बई गइन् । अन्ततः काजी साहेब पनि बम्बई सरे, जहाँ सन् १९४७ मा उनीहरूको विवाह भयो ।

कार्य जीवन
२३ वर्षको उमेरमा उमा देवी आफ्नो घरबाट भागी बम्बईमा सङ्गीतकार नौशादको दैलोमा पुगेकी थिइन् जहाँ उनले नौशादले उनलाई गाउने अवसर नदिए आफैँलाई समुद्रमा फाल्ने धम्की दिएकी थिइन् । नौशादले उनको प्रदर्शनलाई अवसर दिई त्यहीँ उनलाई आफ्नो कामदारको पदमा छानेका थिए । उनले सन् १९४६ मा नजिरको वामिक आजरामा पार्श्वगायिकाको रूपमा आफ्नो कार्य जीवनको सुरुवात गरेकी थिइन् । उनले केही समय पछि नौशादसँग काम गरिरहने निर्माता-निर्देशक अब्दुल रशीद करदारसँग साझेदारी गरी नूरजहाँ, राजकुमारी दुबे, खुर्शीद बानु र जोहराबाई अम्बालेवाली जस्ता लोकप्रिय कलाकारसँग काम गर्ने मौका पाएकी थिइन् ।

सन् १९४७ मा नौशादको निर्देशनमा उनले करदारको दर्दमा अभिनेत्री मुनावर सुल्तानाको पार्श्वगयिकाको रूपमा "अफसाना लिख रही हूँ दिल-ए-बेकरार का", "यह कौन चला मेरी आँखों में समा कर" र "आज मची है धूम झूम खुसी से झूम" गाई लोकप्रिय बनेकी थिइन् । यसका साथै उनले सुरैयासँग "बेताब है दिल दर्द-ए-मोहब्बत के असर से" गाएकी थिइन् । टुन टुनले गएको "अफसाना लिख रही हूँ" सुनेर एक सज्जन यति मोहित भएका थिए कि उनी टुन टुनसँग समय बिताउन बम्बई सरेका थिए । अन्ततः उनीहरूको विवाह भई दुई छोरा र दुई छोरीको जन्म भयो । उनको पति, जसलाई उनले मोहन भन्थिन्, को सन् १९९२ मा मृत्यु भयो ।

दर्दको सफलता पछि सन् १९४८ मा टुन टुनले महबूब खानको अनोखी अदामा काम पाइन् जसमा "काहे जिया डोले" र "दिल को लगाके हमने कुछ नहीं पाया" जस्ता प्रख्यात एकल समावेश गरिएका थिए । यी गीतले उनलाई सबैभन्दा लोकप्रिय पार्श्वगायिका बनाएको थियो ।  त्यही साल उनले चेन्नईमा अवस्थित जेमिनाइ स्टुडियोजमा सुब्रमनियम श्रीनिवासनको चन्द्रलेखाका लागि गीत गएपछि दक्षिण भारतमा पनि लोकप्रिय बनेकी थिइन् । यस चलचित्रमा उनको प्रख्यात गान "सांझ की बेला" समावेश गरिएको थियो जसले गर्दा उनी उत्तर देखि दक्षिण भारत सम्म नै प्रख्यात त बनिन् तर श्रीनिवासनसँगको साझेदारीले गर्दा उनले पहिले करदारसँग गरेको साझेदारीको उल्लङ्घन भयो जसले गर्दा उनले टन्नै घाटा व्यहोर्नुपर्यो ।

सङ्गीत र चलचित्रमा तीब्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको बेलामा पनि उनले आफ्नो पुरातन साङ्गीतिक शैलीलाई अँगालिरहेको हुनाले उनले लता मङ्गेशकर र आशा भोसले जस्ता आधुनिक पार्श्वगायिकासँग प्रतिस्पर्धा गर्न सकिनन् । अन्ततः उनको चुलबुले व्यक्तित्व र हास्यात्मक कलालाई ध्यानमा राखी नौशादले उनलाई अभिनयमा लाग्ने सुझाव दिए । टुन टुन दिलीप कुमारलाई अत्यन्तै मन पराउँथिन् र आफ्नो पहिलो चलचित्र दिलीप कुमारको साथमा नै खेल्ने सपना देखेकी थिइन् । उनको लगातार अनुनयको फलस्वरूप नौशादले आफ्नो साथी दिलीप कुमारलाई भनी सन् १९५० मा सार्वजनिक गरिएको बाबुलमा समावेश गरियो । उक्त चलचित्रमा नरगिसलाई प्रमुख महिला पत्रको भूमिकामा राखिएको थियो । उनको चुलबुले स्वभावको कारणले नै दिलीप कुमारले उनलाई "टुन टुन" नामले बोलाउन थालेका थिए र उनले पनि यही नामको प्रयोग गर्न थालिन् ।

पछि गएर उनले सन् १९५४ मा सार्वजनिक गरिएको आरपार, सन् १९५५ मा सार्वजनिक गरिएको मिस्टर और मिसेज ५५ र सन् १९५७ मा सार्वजनिक गरिएको प्यासा जस्ता गुरु दत्तद्वारा निर्देशित चलचित्रमा भूमिका निर्वाह गरिन् । इस्वीको बीसौँ शताब्दीको छैटौँ र सातौँ दशकमा उनले कयौँ बलिउड हास्य चलचित्रमा विशेष भूमिका निभाइन् । उनले सन् १९८२ मा प्रकाश मेहराद्वारा निर्देशित र अमिताभ बच्चनद्वारा प्रमुख भूमिका निभाइएको नमक हलालमा पनि अभिनय गरेकी थिइन् ।

पाँच वर्षको कार्य जीवनमा उनले भगवान दादा, आगा, सुन्दर, मुकरी, धुमाल, जोनी वाकर र केष्टो मुखर्जी लगायत अन्य हास्य कलाकारका साथ हिन्दी, उर्दू र पञ्जाबी भाषाहरूमा करिब २०० चलचित्रमा काम गरेकी थिइन् । सन् १९९० मा सार्वजनिक गरिएको कसम धन्दे की उनको अन्तिम चलचित्र थियो ।

उमा देवी खत्रीको कारणले वर्तमानमा समेत भारतमा मोटी महिलालाई टुन टुन भन्ने गरिन्छ ।

मृत्यु
चार सन्तान भएकी उमा देवी लामो समय देखि बिरामी थिइन् । अन्ततः २३ नोभेम्बर २००३ मा मुम्बईको अन्धेरीमा ८० वर्षको उमेरमा उनको मृत्यु भयो । 

अभिनय
 वर्ष शीर्षक भूमिका टिप्पणीसन् १९९०कसम धन्दे कीप्रेमासन् १९८९शहजादेहिटलरकी बेहुली अश्रेयितसन् १९८८एक आदमीसन् १९८७दीवाना तेरे नाम कासन् १९८६खेल मोहब्बत कानोकर्नीसन् १९८५लभर बोइफूलमतीसन् १९८५घर द्वारसन् १९८५सलमागायिका - "मुमताजको विवाह"सन् १९८४शोरगुलसन् १९८४कमलासन् १९८४राजा और रानीहवल्दारकी श्रीमती टुन टुनको रूपमा श्रेयितसन् १९८४ऊँची उडानसन् १९८३कुली७ बालककी आमासन् १९८३हादसामहिला स्वास्थ्य समिति सदस्यसन् १९८३पेन्टर बाबुकोयलसन् १९८२हीरों का चोरसन् १९८२डिस्को डान्सरबेहुलीअश्रेयितसन् १९८२मेहेरबानीसन् १९८२हथकडीसन् १९८२अपराधी कौन ?नर्ससन् १९८२मैंने जीना सीख लियामिस टुन टुनसन् १९८२नमक हलालकुकुर पालेकी महिला अतिथिसन् १९८२सम्राटजहाजमा चढेकी महिलाअश्रेयितसन् १९८२यह तो कमाल हो गयासन् १९८१सन्नाटासन् १९८१बीवी-ओ-बीवीमिसेज सिंहकी साथी - पौडी खेलने पुलमा बेहोस हुनछिन्अश्रेयितसन् १९८१साजन की सहेलीमरियासन् १९८०अँधेरासन् १९८० कुरबानीकारमा रहेकी मोटी महिलासन् १९८०गोरी दीआं झांजरांबुलबुलकी आमासन् १९८०साजन मेरे में साजन कीसन् १९८०यारी दुश्मनीसन् १९७९बातों बातों मेंकाल्पनिक न्यान्सीकी आमासन् १९७९सरकारी मेहमानबैङ्क कर्मचारीसन् १९७९लोक परलोकसुन्दरीसन् १९७८दिल और दीवारम्याडमसन् १९७८फन्देबाजसन् १९७८अँखियों के झरोखे सेनाट्यशालामा मोटी महिलासन् १९७८नसबन्दीटोनिकासन् १९७८आँख का तारासन् १९७८हीरालाल पन्नालालसन् १९७८प्रेमी गङ्गारामसन् १९७८सत्यम शिवम सुन्दरममोटी महिलासन् १९७७पण्डित और पठानचम्पाकलीसन् १९७७आप की खातिरनर्तकी/गायिकासन् १९७७कवितासन् १९७७त्यागसन् १९७७अगरचम्पाकली (अग्रवाल नोकर्नी)सन् १९७७अमानतरेफरीसन् १९७७चाचा भतीजाकेस्टोकी बेहुलीसन् १९७७दो शोलेअतिथि भूमिकासन् १९७७गायत्री महिमासन् १९७७पापीलैला सन् १९७७ट्याक्सी ट्याक्सी९ बालककी आमासन् १९७७आफतसन् १९७६ हेरा फेरीमिसेज धनीरामसन् १९७६ नागिननोकर्नीसन् १९७६आप बीतीलोर्ड्स शुजमा ग्राहकसन् १९७६भगवान् समय संसार मेंटुन टुनको रूपमा श्रेयितसन् १९७६ बुन्दल बाजराजारामको ग्राहकसन् १९७६रङ्गीला रतनसन् १९७५आग और तूफान टुन टुनको रूपमा श्रेयितसन् १९७५धोती लोटा और चौपाटीनायिकाकी आमासन् १९७५स्त्री पुरुषसन् १९७४अमिर गरिबशासिकासन् १९७४नया दिन नई रातमानसिक बिरामीसन् १९७४दिल दीवानासन् १९७४हमराहीसन् १९७४माँ बहन और बीवीसन् १९७४माइ फ्रेन्डसन् १९७४सच्चा मेरा रूप हैसन् १९७४शैतानमीना आडवाणीसन् १९७४ठोकरमुक्तिकी श्रीमतीसन् १९७३कच्चे धागेरामसवन्ती भरोसेसन् १९७३बन्धे हातकवितासन् १९७३हीरासन् १९७३जलते बदनचमेलीसन् १९७३नाग मेरे साथीसन् १९७२गोमती के किनारेपेट्रोल पम्पको मालिककी श्रीमतीसन् १९७२ ललकार दन्कोसन् १९७२आँखों आँखों मेंमिसेज परेरासन् १९७२अपराधमिसेज फर्नान्डिजसन् १९७२बेइमानसन् १९७२बिन्दिया और बन्दुकसन् १९७२चोरी चोरीसन् १९७२दिल दौलत दुनियाबालककी आमासन् १९७२एक हसीना दो दीवानेफूल कुमारीसन् १९७२गरम मसालाक्वीन खटोरियासन् १९७२मेले मित्रन देपञ्जाबी चलचित्रसन् १९७२मोम की गुडियाडेजीकी आमासन् १९७२ सबसे बडा सुखसन् १९७२ समाधिकलावतीसन् १९७१ हङ्गामाजगदीपकी आमासन् १९७१उपासनासन् १९७१ एक पहेलीलिलीसन् १९७१ हलचलफिलोमेना डिकोस्टासन् १९७१ जोहर मेहमूद इन हङ कङसोनियाकी काकीसन् १९७१ प्रीत की डोरीसन् १९७१ श्री कृष्ण लीलारसिलीकी काकीसन् १९७१ तुलसी विवाहसेनापतिकी सासुसन् १९७१ वह दिन याद करोसन् १९७० हीर राँझाअल्लाह राखीसन् १९७० द ट्रेनअतिथि भूमिकासन् १९७० आँसु और मुस्कानभगवन्तीसन् १९७०एहसानमिसेज चतुर्मुखसन् १९७०गीतचम्पावतीसन् १९७०हिम्मतटाइगरकी आमासन् १९७० पेहचानगङ्गाकी सम्भाव्य बेहुलीसन् १९७० रूठा ना करोनीताकी नोकर्नीटुन टुनको रूपमा श्रेयितसन् १९७० शराफतचम्पाकलीटुन टुनको रूपमा श्रेयितसन् १९६९ दो रास्तेपौडी खेल्ने पुलको परिचरसन् १९६९ अन्जानामिसेज कपूरसन् १९६९ अनमोल मोतीसन् १९६९ बडी दिदीसन् १९६९ शर्त पार्लरकी महिलासन् १९६९ तलाशकामिनीसन् १९६८ दुनियाछबीली अश्रेयितसन् १९६८ आबरूह्विस्की रानीसन् १९६८ अभिलाषामोती महिलागीत: "यारों हमारा क्या"सन् १९६८ बहारों की मन्जिलग्लोरी डिसिल्भासन् १९६८ दिल और मोहब्बतसन् १९६८ हर हर गङ्गेसन् १९६८ कन्यादानबन्सीकी सासुसन् १९६८ किस्मतसन् १९६८ परिवारसीतारामको कर्मचारीसन् १९६८ साधु और शैतानसुन्दरीसन् १९६८ सुहाग राततितली बानूसन् १९६७ पिण्ड दी कुडीपञ्जाबी चलचित्रसन् १९६७ आगफूलमतीसन् १९६७ बद्रीनाथ यात्रावेश्यालयमा नोकर्नी सन् १९६७ सिआइडी ९०९जुली फर्नान्डिज डिसिल्भा घोबेवालीसन् १९६७ दिल ने पुकाराकमला सन् १९६७ दुनिया नाचेगीसन् १९६७ गुनाहों का देवतासन् १९६७ हरे काँचकी चूडियांजुलीकी आमाटुन टुनको रूपमा श्रेयितसन् १९६७ उपकारलखपतिकी श्रीमतीटुन टुनको रूपमा श्रेयितसन् १९६६ आखरी खतसन् १९६६अफसानासन् १९६६दिल दिया दर्द लियामिसेज मुरलीधरसन् १९६६ दिलगीसन् १९६६ कुंवारीसन् १९६६ लडका लडकीराजकुमारी निर्मला देवीसन् १९६६ फूल और पत्थरमिसेज अलोपीनाथ (गुडकी)टुन टुनको रूपमा श्रेयितसन् १९६६ सगाईअनारकलीसन् १९६६ टार्जन और जादुई चिरागसन् १९६६ ठाकुल जरनैल सिंहसन् १९६६ अलीबाबा और ४० चोरसन् १९६५ जोहर मेहमूद इन गोवासिम्मीकी साथीसन् १९६५ एक सपेरा एक लुटेराबिन्दुसन् १९६५ जब जब फूल खिलेमेरी अतिथि भूमिकासन् १९६५ काजलअम्बासन् १९६५ लुटेरासन् १९६५महाराज विक्रमसन् १९६५मोहब्बत इसको कहते हैबेबीटुन टुनको रूपमा श्रेयितसन् १९६५ राकासन् १९६५ रुस्तम-ए-हिन्दसन् १९६५ सहेली५ बालककी आमासन् १९६४ चा चा चामोहनकी आमा सन् १९६४ राजकुमारचम्पाकलीसन् १९६४ आया तूफानमहादासीसन् १९६४ दारासिंह: आयरनम्यानरङ्गीलीकी आमासन् १९६४ फरियादसन् १९६४ गङ्गा की लहरेंनोकर्नीसन् १९६४ कश्मीर की कलीरमा देवीसन् १९६४ खुफिया महलसन् १९६४ मिस्टर एक्स इन बम्बईकामिनीसन् १९६३ ब्लफ मास्टरलजवन्तीसन् १९६३ एक दिल सौ अफसानेविवाहमा उपस्थित अतिथिसन् १९६३ एक राजचम्पाकलीसन् १९६३ गहरा दागसुन्दरीटुन टुनको रूपमा श्रेयितसन् १९६३ गोदानसन् १९६३ जब से तुम्हे देखा हैकिटीकी नोकर्नीसन् १९६३ कौन अपना कौन परायासन् १९६३ नागरानीचन्दकी साथीअश्रेयितसन् १९६३ फूल बने अङ्गारेकमलाकी जेठानीसन् १९६३ शिकारीसन् १९६३ उस्तादों के उस्तादकवाली प्रतिस्पर्धाको आयोजकसन् १९६३सपनी        पञ्जाबी चलचित्र सन् १९६२ चाइना टाउन महाकालीसन् १९६२ हाफ टिकटअसली मुन्नाकी आमा सन् १९६२ झूलाआमासन् १९६२ प्रोफेसरफूल रानीसन् १९६२सन अफ इन्डियागोपालकी सौतेनी आमासन् १९६२उम्मीदसन् १९६२ वल्लाह क्या बात हैसन् १९६१चौदहवी की चाँदनसीबन उमा देवीको रूपमा श्रेयितसन् १९६१गङ्गा जमुनाभाजीवालीअश्रेयितसन् १९६१पासपोर्टरीता र शेखरलाई शरण दिने महिलासन् १९६१शमावी आपासन् १९६०बम्बई का बाबुसन् १९६०दिल अपना और प्रीत पराईहसीनासन् १९६० दिल भी तेरा हम भी तेरेमोतीकी आमा सन् १९६०एक फूल चार काँटेजमुनाबाईसन् १९६०जाली नोटमिसेज मलिकअश्रेयितसन् १९६० किकलीसन् १९६०कोहिनूरसन् १९५९बैङ्क प्रबन्धकसन् १९५९भाई बहनजुलीसन् १९५९ब्ल्याक क्याटमिसेज रमणलालअश्रेयितसन् १९५९चाचा जिन्दाबादसन् १९५९जङ्गल किङसन् १९५९कागज के फूलटेलिफोन सञ्चालकसन् १९५९कवि कालिदासकालिदासकी सौतेनी आमासन् १९५९कैदी नम्बर ९११सन् १९५९उजालासन् १९५८१२ ओक्लककुमारी नटेश सुन्दरीउमा देवीको रूपमा श्रेयितसन् १९५८आखरी दावमुथुस्वामीकी छोरीसन् १९५८आजी बस शुक्रियासन् १९५८ लजवन्तीटुन टुनअश्रेयितसन् १९५८मालिकसन् १९५८क्रिमिनललजवन्ती 'लाजो'सन् १९५८फिर सुबह होगीरामकी जग्गाधनीअश्रेयितसन् १९५८सोलवाँ सालआकाङ्क्षी अभिनेत्री/गायिकासन् १९५७प्यासापुष्पलतासन् १९५७क्याप्टेन किशोरसन् १९५७दो रोटीसन् १९५७मिर्जा साहिबानसन् १९५७राम लक्ष्मणसन् १९५६अनुरागसन् १९५६सिआइडीप्रहरी स्टेसनमा शिकायतकर्ता उमा देवीको रूपमा श्रेयितसन् १९५६फिफ्टी फिफ्टीसन् १९५६जागते रहोसतीकी आमा अश्रेयितसन् १९५६ पकेटमारशुकलकी सम्भाव्य सासुअश्रेयितसन् १९५६राज हातसन् १९५६किस्मत का खेलउमा देवीको रूपमा श्रेयितसन् १९५५श्री ४२०मायाकी छिमेकीउमा देवीको रूपमा श्रेयितसन् १९५५अलबेलीसन् १९५५बहूसन् १९५५हातिमताई की बेटीसन् १९५५मरिन ड्राइभजोनीकी पत्नीउमा देवीको रूपमा श्रेयितसन् १९५५मिलापमिसेज अखरोडवालासन् १९५५ मिस्टर और मिसेज ५५लिली डिसिल्भाउमा देवीको रूपमा श्रेयितसन् १९५५ पहली झलकनर्तकी गीत: "अच्छी सूरत हुई"सन् १९५५उडन खटोलाहिराकी प्रेमिकाटुन टुनको रूपमा श्रेयितसन् १९५४आरपाररुस्तमकी आमा सन् १९५४ गुल बहारउमा देवीको रूपमा श्रेयितसन् १९५३बाजमालिस गर्ने महिलासन् १९५३गुनाहसन् १९५१दीदाररायकी नोकर्नीउमा देवीको रूपमा श्रेयितiसन् १९५०बाबुल

सन्दर्भ सामग्री

बाह्य कडी



श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेत्रीहरू
श्रेणी:हिन्दी चलचित्र अभिनेत्रीहरू
श्रेणी:बलिउड पार्श्वगायकहरू
श्रेणी:पन्जाबी मानिसहरू
श्रेणी:मुम्बईका अभिनेत्रीहरू