लुम्बिनी प्रदेश

लुम्बिनी प्रदेश नेपालको संविधान २०७२ ले विक्रम सम्वत् २०७२ असोज ३ मा राज्य विभाजन गरी बनेका ७ प्रदेशहरू मध्येको एक प्रदेश हो। यो  प्रदेश जनसङ्ख्याका हिसाबले नेपालको चौथो ठूलो र क्षेत्रफलका हिसाबले तेस्रो ठूलो प्रदेश हो। यस प्रदेशको उत्तरमा गण्डकी प्रदेश र कर्णाली प्रदेश, पश्चिममा सुदुरपश्चिम प्रदेश, दक्षिणमा भारतको उत्तर प्रदेश र बिहार रहेको छ। लुम्बिनी दुई नेपाली प्रदेश मध्ये एक हो जससँग भारतसँग मात्र अन्तर्राष्ट्रिय सीमा छ। लुम्बिनीको राजधानी दाङ जिल्लाको देउखुरी हो, जुन यस प्रदेशको भौगोलिक केन्द्रको नजिक छ। यस प्रदेशका ठूला शहरहरू रुपन्देही जिल्लाको बुटवल र  सिद्धार्थनगर, बाँके जिल्लाको नेपालगन्ज, पाल्पा जिल्लाको तानसेन र दाङ जिल्लाको घोराही र तुलसीपुर हुन् ।

 नामको व्युत्पत्ति 
लुम्बिनी प्रदेशको नाम बौद्ध धर्मका संस्थापक गौतम बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीको पवित्र तीर्थस्थलको नामबाट राखिएको हो । प्रदेश सभाले अक्टोबर २०२० मा लुम्बिनी प्रदेशलाई स्थायी नामको रूपमा अपनाएपछि यसको शुरुवाती नाम प्रदेश नं पाँच लाई बदलियो र देउखुरीलाई यस प्रदेशको राज्यको राजधानी घोषित गरियो।  

 भूगोल 
यस प्रदेशले २२,२८८ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल सहित देशको कुल क्षेत्रफलको १५.१% ओगटेको छ। यो प्रदेश उत्तरदेखि दक्षिणमा १५० किलोमिटर र पूर्व पश्चिममा यसको अधिकतम चौडाईमा ३०० किलोमिटर फैलिएको छ। र एक मात्र हिमाली जिल्ला रुकुम पूर्व रहेको छ।
केन्द्र|अङ्गुठाकार|525x525पिक्सेल|पूर्वी रुकुमको धौलागिरी हिमशृङ्खला
यो प्रदेश उत्तरमा पहाड र दक्षिणमा गङ्गाको मैदानहरूले घेरिएको छ। पूर्वी सीमा काली गण्डकी नदीले गठन गरेको हो। लुम्बिनी प्रान्तमा मुख्यतया तराई मैदान, पहाड र उपत्यकाहरू छन्। कर्णाली, पूर्वी राप्ती, बबई, गण्डकी र तिनाऊ जस्ता नदी पानीको भरपर्दो स्रोत हुन् र यसले जलविद्युत् उत्पादन र बहावमा सिंचाईको सम्भावित अवसर प्रदान गर्दछ।

उत्तरबाट सुरू हुँदै, यस प्रदेशलाई पाँच मुख्य क्षेत्रहरूमा विभाजन गर्न सकिन्छ  जस्तै: 

 उच्च हिमालय (३.१%)
 उच्च हिमाल (९.१%)
 मध्य पहाड (३२.२%)
 सिवालिक क्षेत्र (२७.९%)
 तराई क्षेत्र (२७.६%)।

 मौसम 
लुम्बिनीको उप-उष्णकटिबंधीय हावापानी रहेको छ र चार ऋतुहरूको अनुभव गर्दछ। पौष र माघमा शिशिर, फाल्गुन देखि जेष्ठ सम्म ग्रीष्मकाल, र असार देखि भदौ बीचमा मनसुनको मौसम हुन्छ। यस्तै गरेर असोज देखि मंसिर सम्म हेमन्त ऋतु महसुस हुन्छ ।

 प्रशासनिक उप विभागहरू 
यो प्रदेशमा कुल १०९ स्थानीय प्रशासनिक एकाईहरू छन् जसमा ४ उप-महानगरहरू, ३२ शहरी नगरपालिका र ७३ ग्रामीण नगरपालिकाहरू सामेल छन्। लुम्बिनी प्रदेश १२ जिल्लामा विभाजित छ, जुन तल सूचीकृत छ। जिल्ला, जिल्ला समन्वय समितिका प्रमुख र जिल्ला प्रशासन अधिकारीद्वारा प्रशासित हुन्छ। जिल्लाहरू थप नगरपालिका वा ग्रामीण नगरपालिकाहरूमा विभाजित छन्।

राज्यको प्रशासनिक पुनर्निर्माण पछि, नवलपरासी जिल्ला र रुकुम जिल्लालाई क्रमशः परासी जिल्ला र नवलपुर जिल्ला, र पूर्वी रुकुम जिल्ला र पश्चिमी रुकुम जिल्लामा विभाजित गरियो।

 नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)
 रूपन्देही
 कपिलबस्तु
 पाल्पा
 अर्घाखाँची
 गुल्मी
 पूर्वी रुकुम 
 रोल्पा
 प्यूठान
 दाङ
 बाँके
 बर्दिया

सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:नेपालका प्रदेशहरू
श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेश