नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति

नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति (वा गोरखाली सेना) नेपाली सेनाको सेना प्रमुखको सैन्य पद हो, जसलाई सुरुमा गोरखाली सेना भनेर चिनिन्थ्यो। नेपाली सेनाको प्रमुख १८औँ शताब्दीमा काजी अधिकारीहरू मध्येबाट हुन्थे। भीमसेन थापाको शासनकालमा, सेना प्रमुखलाई जनाउन पहिलो पटक कमान्डर-इन-चिफको उपाधि प्रस्तुत गरिएको थियो। पछि २०३२ सालमा, यो उपाधिलाई प्रधान सेनापतिमा परिवर्तन गरिएको थियो। हाल, प्रधान सेनापति नेपाली सेनाको प्रमुख हुन्।

 इतिहास 
राणा वंशको शासनकाल अघि नेपाली सेनापतिहरू प्रायः गोरखाका कुलीन क्षेत्री परिवारहरू जस्तै "पाँडे वंश", "बस्न्यात वंश", र "थापा वंश"बाट बनेका थिए।  शाह वंशको समयमा, अधिकारीहरू यीनै कुलीन परिवारहरूबाट बनेका थिए। राणा वंशको समयमा, राणाहरूले जन्मसिद्ध अधिकारको रूपमा पद ओगटेका थिए। नेपालका पहिलो प्रधान सेनापति राजा पृथ्वी नारायण शाह थिए जसले नेपाली (गोरखाली) सेनाको स्थापना र कमान्डर गरेका थिए। पहिलो नागरिक प्रधान सेनापति काजी कालु पाँडे थिए जसको नेपालको एकीकरणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका थियो।  उपाधिको औपचारिकीकरणले नभई सेनाको कर्तव्य र जिम्मेवारीहरू पूरा गरेको कारणले उनलाई सेना प्रमुख मानिन्थ्यो। इन्द्र अधिकारी र शिवराम खत्री दुवैले पहिलो नामाङ्कित सेनापति भीमसेन थापा भन्दा पहिले कालु पाँडे, वंशराज पाँडे, दामोदर पाँडे, अभिमान सिंह बस्न्यातलाई नेपाली सेनाको प्रधान सेनापतिको रूपमा उल्लेख गरेका छन्।

मुख्तियार भीमसेन थापा प्रधान सेनापति उपाधिको रूपमा कमान्डर-इन-चिफ प्रयोग गर्ने पहिलो व्यक्ति थिए। मुख्तियारको पदमा अतिरिक्त विभागको रूपमा उनलाई जनरलको उपाधि दिइएको थियो। नेपाल अङ्ग्रेज युद्धको समयमा, भीमसेनले सेनापतिको रूपमा सेनाको सबै जिम्मेवारी वहन गरेका थिए। राजा राजेन्द्र विक्रम शाहले वि.सं १८९१ मा भीमसेनलाई कमान्डर-इन-चिफको पदमा नियुक्त गरेका थिए र राष्ट्रप्रति लामो सेवाको लागि भीमसेनको प्रशंसा गरेका थिए। यद्यपि, १८९४ असार ३ मा, राजाले विभिन्न दरबारीहरूको जिम्मा लिएका सबै गणहरूको कमान्ड सम्हाल्दै आफैँ कमान्डर-इन-चिफ बनेका थिए। १८९४ मा थापाहरूको कारावास पछि, दलभन्जन पाँडे र राणाजङ्ग पाँडे सैन्य प्रशासनको संयुक्त प्रमुख थिए। यद्यपि, राणाजङ्गलाई १८९४ असोज मा ३ महिना पछि हटाइएको थियो। राणा वंशको समयमा, संस्थापक राणा प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुर राणाले उत्तराधिकारी रोलक्रम अनुसार पदलाई वंशाणुगत बनाएका थिए। नेपालको प्रधानमन्त्रीको पदानुक्रममा सेनापतिलाई दोस्रो दर्जा दिइन्थ्यो र सत्तामा रहेका प्रधानमन्त्रीको मृत्यु भएमा प्रधानमन्त्रीको रूपमा नियुक्त गरिन्थ्यो। राणा कालमा सेनापति सर्वोच्च कमान्डर भन्दा पदानुक्रममा दोस्रो दर्जामा थिए। सात सालको क्रान्ति पछि राणा वंशको सत्ताबाट उन्मूलनले राणाहरूको प्रभुत्व समाप्त गरेन। पञ्चायत कालमा पनि राणाहरूले नेपाली सेनाको सेनापतिको पदमा प्रभुत्व कायम राख्न सफल थिए। वि.सं २०३२ मा, जनरल गुण शमशेर जङ्गबहादुर राणाको शासनकालदेखि नयाँ कार्यकालको प्रधान सेनापतिले कमान्डर इन चिफलाई प्रतिस्थापन गरेको थियो।

नेपाली सेनाका प्रधान सेनापतिहरूको सूची 
 गोरखाली सेनाका प्रधान सेनापतिहरूको सूची (वि.सं १८००–१८७३)
 क्रम सङ्ख्या नाम
(जन्म-मृत्यु) तस्वीर पदभार ग्रहण (वि.सं) पदभार छोडेको (वि.सं) द्रष्ट्रव्य – पृथ्वीनारायण शाह 100px अन्दाजी १८०० अन्दाजी १८०० गोरखाली सेनाको संस्थापक १ काजीविराज थापा मगर 100px अन्दाजी १८०० १८०१  गोरखाली सेनाका प्रथम नागरिक सेना प्रमुख। २ काजीमहेश्वर पन्त 100px १८०१ १८०१  ३ काजीकालु पाँडे 100px १८०१ १८१४ ४ वडावीर
शिवरामसिंह बस्न्यात 100px १८१४ १८१८ ५ सरदाररामकृष्ण कुँवर 100px १८१८ १८२४ ६ काजी
केहरसिंह बस्न्यात 100px १८२४ १८२८  ७ काजीवंशराज पाँडे 100px १८२८ १८३९८काजी
अभिमानसिंह बस्न्यात 100px१८३९१८४२९काजी
सर्वजीत राना मगर१८४२१८४२१०काजी
बलभद्र शाह100px१८४२१८४५११मूलकाजी
कीर्तिमानसिंह बस्न्यात100px१८४५१८५७१२काजी
दामोदर पाँडे100px१८५७१८६११३बडाकाजी
अमरसिंह थापा100px१८६११८७३

 नेपाली सेनाको कमान्डर-इन-चिफ (वि.सं १८७३–२०३२)
 क्रम नाम तस्वीर पदभार ग्रहण (वि.सं) पदभार छोडेको (वि.सं) सम्मिलित एकाइ १ जर्नेलभीमसेन थापा 100px १८७३ १८९५  २ काजीरणजङ्ग पाँडे 100px १८९५  १९०० ३ जर्नेलमाथवरसिंह थापा 100px १९०० १९०२४जर्नेल 
अभिमानसिंह राना मगर100px१९०२१९०३ ५ जर्नेलजङ्गबहादुर राणा 100px १९०३ १९०४ ६ जर्नेलबमबहादुर राणा 100px १९०४ १९१३ ७ जर्नेलकृष्णबहादुर राणा  १९१३ १९१९ ८ जर्नेलरणोद्दीपसिंह कुँवर 100px १९१९ १९३३ ९ जर्नेलजगत शमशेर राणा 100px १९३३ १९३६ १० जर्नेलधीर शमशेर राणा 100px १९३६  १९४१  ११ जर्नेलजीतजङ्ग राणा 100px १९४१ १९४२ १२ जर्नेलखड्ग शमशेर जङ्गबहादुर राणा 100px १९४२ १९४३ १३ जर्नेलरण शमशेर जङ्गबहादुर राणा 100px १९४३ १९४३ १४ जर्नेलदेव शमशेर जङ्गबहादुर राणा 100px १९४४ १९५७ १५ जर्नेलचन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा 100px १९५७ फागुन २३  १९५८ असार १४  १६ जर्नेलभीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा 100px १९५८ असार १४ १९८६ मङ्सिर ११ १७ जर्नेलजुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा 100px १९८६ मङ्सिर १२ १९८९ भदौ १७ १८ जर्नेलरुद्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा  १९८९ भदौ १७ १९९० चैत ०१ १९ जर्नेलपद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा 100px  १९९० चैत ५ २००२ मङ्सिर १४ २० जर्नेलमोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा 100px  २००२ मङ्सिर १४ २००५ वैशाख १८  २१ जर्नेलबबर शम्शेर जङ्गबहादुर राणा 100px २००५ वैशाख १६ २००७ फागुन ७ २२ जर्नेलकेशर शमशेर जङ्गबहादर राणा 100px २००८ वैशाख ३० २००८ कात्तिक ३० २३ जर्नेलकिरण शमशेर जङ्गबहादर राणा  २००८ मङ्सिर १८ २०१३ जेठ ७ २४ जर्नेलतोरण शमशेर जङ्गबहादुर राणा  २०१३ जेठ ७ २०१७ जेठ ७  २५ जर्नेलनीरशमशेर जङ्गबहादर राणा  २०१७ जेठ ७ २०२२ वैशाख १५ २६ जर्नेलसुरेन्द्रबहादुर शाह  २०२२ वैशाख १५ २०२७ वैशाख १७ २७ जर्नेलसिँह बहादुर बस्न्यात  २०२७ वैशाख २७ २०३२ वैशाख २७

 नेपालको प्रधान सेनापति (वि.सं २०३२–हाल) 

 क्रम सङ्ख्या नाम तस्वीर पदभार सम्हालेको  पदभार छोडेको सम्मिलित एकाइ २८ जर्नेलगुण शमशेर जङ्गबहादुर राणा  २०३२ वैशाख २७ २०३६ वैशाख २७ २९ जर्नेलसिंहप्रताप शाह  २०३६ जेठ १ २०४० जेठ १	 ३० जर्नेलअर्जुन नरसिंह राणा  २०४० जेठ १	 २०४४ जेठ १	 ३१ जर्नेलसत्चित शमशेर जङ्गबहादुर राणा 100px २०४४ जेठ १	 २०४८ जेठ १	 ३२ जर्नेलगडुल शमशेर जङ्गबहादुर राणा  २०४८ जेठ १	 २०५२ वैशाख २१ ३३ जर्नेलधर्मपालवरसिंह थापा 100px २०५२ जेठ १	 २०५६ जेठ १ ३४ जर्नेलप्रज्वल शमशेर जङ्गबहादुर राणा  २०५६ जेठ ५ २०५९ भदौ २३ ३५ जर्नेलप्यारजङ्ग थापा  २०५९ भदौ २४	 २०६३ भदौ २४ ३६ जर्नेलरुक्माङ्गद कटवाल 100px २०६३ भदौ २४	 २०६६ भदौ २४ ३७ जर्नेलछत्रमानसिंह गुरुङ 100px २०६६ भदौ २४	 २०६९ भदौ २४ श्रीनाथ गण ३८ जर्नेलगौरव शमशेर जङ्गबहादुर राणा 100px २०६९ भदौ २४	 २०७२ भदौ २४ पुरानो गोरख गण ३९ जर्नेलराजेन्द्र क्षेत्री 100px २०७२ भदौ २४	 २०७५ भदौ २२ राजदल गण४० जर्नेलपूर्णचन्द्र थापा 100px २०७५ भदौ २४ २०७८ भदौ २३	 गोरख बहादुर गण४१ जर्नेलप्रभुराम शर्मा  २०७८ भदौ २४   २०८१ भदौ २३ पुरानो गोरख गण४२ जर्नेलअशोकराज सिग्देल  २०८१ भदौ २४  बहालवाला देवीदत्त गण

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

श्रेणी:नेपालका प्रधान सेनापतिहरू
श्रेणी:नेपाली सैन्य कर्मचारीहरू