खस ब्राह्मण

पहाडे कान्यकुब्ज बाहुन वा आर्य बाहुन नेपालको पहाडी खस आर्य समुदायको ब्राह्मण एवम् पुजारी जाति हो। 
तिनीहरू कन्नौजको गंगाको मैदानबाट नेपाल आएका कान्यकुब्ज ब्राह्मणका उप-जाति हुन्।

यो नेपालको दोस्रो सर्वाधिक जनसङ्ख्या भएको समुदाय हो। नेपाली साहित्यमा यस जातिको जोडदार योगदान छ। नेपाली राजनीतिमा यस जातिको योगदान छ। यिनीहरूमा उपाध्याय बाहुन र जैशी बाहुन छन् । त्यस्तै कुमाइँ बाहुन र पूर्वीया बाहुन छन् । नेपालको खस जातिबाट उद्भव भएको भनिएता पनि ब्राह्मण हरूको इतिहास र उदगम भिन्न हुन् । खासमा पाहाडी बाहुन हरु पन्चगौड भित्र का कनौजिया अन्तरगत मा पर्छन।खस आर्य बाहुनहरू आजको समयमा पनि कसै कसैले देवाली पुजा वा मष्टो पुजाबाट चिनिन्छन् भने १२वौ सताब्दी पछि खस जाति संग घुलमिल भएकै कारण ले मष्ट देवता लाइ पनि पुज्ने गरेको पाईन्छ यद्दपि बाहुन हरुका कुल देवता पृथक नै छन। यही प्राचिन परम्परा सम्पूर्ण खसहरूको चिनारी हो । खस जाति र बाहुन जाति अलग अलग भएतापनि २०७२ को नेपाल को संबिधान ले एकैठाउँमा राखेको हुनाले पनि आजभोलि खस बाहुन भनेर चिनाउन धेरै ले रुचाएको पाइन्छ भने त्यस पुर्व पहाडी वा पहाडे बाहुन भनिन्थ्यो।

 बाहुन जातिको थर वा  पारिवारिक नाम 
 A अ – Acharya (आचार्य), Adhikari (अधिकारी), Arjel (अर्जेल)/Arjyal (अर्ज्याल)/Aryal (अर्याल), Awasthi (अवस्थी)
 Ā आ – Atreya (आत्रेय),
 B ब – Badal (बडाल), (Badu)  बडु  Banskota (बास्कोटा), Baral (बराल), Bastakoti, (बस्ताकोटी), Barakoti (बारकोटी), Bastola (बास्तोला), Basyal/Bashyal/Basel (बस्याल/ बश्याल/ बसेल)
 Bh भ – Bhandari (भण्डारी), Bhatta (भट्ट), Bhattarai (भट्टराई), Bhetuwal (भेटुवाल), Bhurtel (भुर्तेल), Bhusal (भुसाल / भुषाल)
 Ch च – Chalise (चालिसे), Chapagain (चापगाईँ), Chataut (चटौत), Chaulagain (चौलागाई)/चाम्लागांइ, Chiluwal (चिलुवाल)
 D द – Dahal (दाहाल), Duwadi (दुवाडी), Dawadi (दवाडी), Devkota (देवकोटा), Dulal (दुलाल)
 D ड – Dallakoti (डल्लाकोटी), Dumre (डुम्रे)
 Dh ढ – Dhakal (ढकाल), Dhungel (ढुङ्गेल), Dhital (धिताल)
Dh ध – Dharel (धरेल)
 G ग – Gajurel (गजुरेल), Gaudel (गौडेल), Gautam (गौतम), Gotame (गोतामे), Guragain/Gurangain (गुरागाईँ), Gyanwali (ज्ञवाली), Gaire (गैरे), Gauli (गौली)
 Gh घ – Ghimire (घिमिरे)
 H ह – Humagain (हुमगाईँ)
 J ज – Jaisi(जैसी), Joshi (जोशी)
 K क – Kafle (कफ्ले/काफ्ले), Kalakheti (कलाखेती), Kattel(कट्टेल), Kandel (कंडेल)/Kadel (कडेल), Koirala (कोइराला), Kuikel (कुईकेल​)
 Kh ख – Khakurel (खकुरेल), Khanal (खनाल), Khaniya (खनिया),  Kharel (खरेल), Khatiwada (खतिवडा)
 L – Lamsal(लम्साल), Lamichhane(लामिछाने), Lekhak (लेखक), Lohani (लोहनी)
 M म – Mainali (मैनाली), Maratha (मराठा), Mishra (मिश्र)
 N – Nepal (नेपाल), Neupane (नेउपाने/न्यौपाने), Niraula (निरौला), Nyaupane (न्यौपाने)
 O ओ – Ojha (ओझा), Oli (ओली/वली)
 P प – Prasai(n) (प्रसाईं), Parajuli(पराजुली), Pageni (पंगेनी/पङ्गेनी), Pandey (पाँडे/पाण्डे), Pandit (पण्डित), Pant (पन्त), Pathak (पाठक), Pokhrel ([[पोख्रेल]]), /Pokharel (पोखरेल), Paudyal (पौड्याल)/Poudyal/Paudel (पौडेल), Pudasiani (पुडासैनी), Pyakurel (प्याकुरेल), Panthi (पन्थी)
 Ph फ – Phuyal (फुयाल)
 R र – Rajopadhyaya (राजोपाध्याय), Regmi (रेग्मी), Rijal (रिजाल), Rimal (रिमाल), Rishal (रिशाल)
 Sh श – Sharma (शर्मा), Shivakoti (शिवाकोटी), Shukla (शुक्ल)
 S स – Sangraula (संग्रौला), Sapkota (सापकोटा), Satyal (सत्याल), Sedhain (सेढाई), Sigdel (सिग्देल), Simkhada (सिम्खडा), Subedi (सुवेदी),
 T त – Timsina(तिम्सिना)/Timilsina (तिमल्सेना/तिमील्सिना), Tiwari (तिवारी), Tripathi (त्रिपाठी)
 Th थ – Thapaliya (थपलिया)
 W व – Wagle (वाग्ले)Wosti(वोस्ती)
 U उ – Upadhyaya (उपाध्याय), Upreti/Uprety (उप्रेती)सुवेदी, शिखरनाथ, थरगोत्र प्रवरावली

उल्लेखनीय व्यक्तित्व
खस बाहुन(ब्राह्मण)
योगमाया न्यौपाने
अनुराधा कोइराला
रंगनाथ पौडेल
विश्वेश्वर प्रसाद कोइराला
टङ्कप्रसाद आचार्य
भानुभक्त आचार्य
लेखनाथ पौडेल
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा
माधवप्रसाद घिमिरे
भीमनिधि तिवारी
कृष्णप्रसाद भट्टराई
रामकृष्ण ढकाल
मनिषा कोइराला
हरिवंश आचार्य
प्रदीप पौडेल
निखिल उप्रेती
तीर्थराज खनिया
सुगम पोखरेल
नविन के भट्टराई
गिरिश खतिवडा
यमबुद्ध

 सन्दर्भ सामग्री