पुरुष सूक्त

पुरुष सूक्त 

पुरुषसूक्त वा नारायण सूक्तलाई हिन्दु संस्कृतिका कर्मकाण्डमा निकै महत्त्वपूर्ण स्थान प्राप्त छ । यो ऋग्वेदको दशम मण्डलको ९० औँ सूक्तमा पर्दछ । यस सूक्तको नाम पुरुष सूक्त वा नारयाण सूक्त हो । यसका देवता र दृष्टा ऋािष् दुवैको नाम नारयाण  हो । यस सूक्तको छन्द  त्रिष्टुप–जगती हो ।  
ऋग्वेद त्यो ग्रन्थ हो जसलाई विश्वको सबभन्दा प्राचीनतम अभिलेख भनेर संरासं.ले सन् २००७मा मान्यता प्रदान गर्दै विश्व सम्पदामा सूचीकृत गरेका छ । 
यसलाई ध्यानले पढ्दा के थाहा हुन्छ भने यो आधुनिक समाजशास्त्र र मानवशास्त्रको आधार हो । हुन त आज अगस्ट कोम्टेलाई समाजशास्त्रको जनक मानिन्छ तर यस सूक्तलाई पढ्दा समाजशास्त्र र मानव शास्त्रको आधार भन्न मिल्ने प्रशस्त स्थान छ । यस सूक्तमा पृथ्वीको उत्पत्ति, प्राकृतिक वातावरणको निर्माण, प्राणी र वनस्पति जगतको उत्पत्ति, मानवको उत्पत्ति यज्ञको आधारमा समुदायको निर्माण र श्रम विभाजन र गुणका आधारमा सामाजिक वर्गको निर्माण र त्यसको आपसी समन्वय र उन्नतिका सूत्रहरु बताइएको छ ।   
ऋग्वेद १०.९०ऋग्वेद संहिता, भाग १ र भाग २ वि.स.२०६७, समपदक प्रसन्न चन्द्र गौतम, कुलचन्द्र गौतम स्मृति संस्था, काठमाडौँ । 

सहर्षशीर्षा पुरुषः । सहस्राक्षःस्सहस्रपात् ।
स भूमिं विश्वतो वृत्वा । अत्यतिष्ठद्दशाङगुलम् ।।१।।

पुरुष एवेद् “ सर्वम् । यद्भूतं यच्च भव्यम् ।
उतामृतत्वस्येशानः । यदन्नेनातिरोहति ।।२।।

एतावानस्य महिमा । अतो ज्याया “ श्च पूरुषः ।
पादोऽस्य विश्वा भूतानि । त्रिपादस्यामृतं दिवि ।।३।।

त्रिपादूध्र्वं उदैत्पुरुषः । पादोऽस्येहाभवत्पुनः ।
ततो विष्वङ्व्यक्रामत् । साशनानशने अभि ।।४।।

तस्माद्विराडजायत । विराजो अधिपूरुषः ।
स जातो अत्यरिच्यत । पश्चाद् भूमिमथो पुरः ।।५।।

यत्पुरुषेण हविषा । देवा  यज्ञमतन्वत ।
वसन्तो अस्यासीदाज्यम् । ग्रीष्म शरद्धविः ।।६।।

सप्तास्यासन्परिधयः । त्रिस्सप्तसमिधः कृताः ।
देवा यद्यज्ञं तन्वानाः । अबध्नन् पुरुषं पशुम् ।।७।।

तं यज्ञ बर्हिषि प्रौक्षन् । पुरुषं जातमग्रतः ।
तेन देवा अयजन्त । साध्या ऋषयश्च ये ।।८।।

तस्माद्यज्ञाथ्सर्वंहुतः । सम्भृतं पृषदाज्यम् ।
पशू “ ता  “ श्चक्रे वायव्यान् । आरण्यान् ग्राम्याश्च ये ।।९।।

तस्माद्यज्ञात्सर्वंहुतः । ऋचस्सामानि जज्ञिरे ।
छन्दा “ सि जज्ञिरे तस्मात् । यजुस्तस्मादजायत ।।१०।।

तस्मादश्वा अजायन्त । ये के चोभयादतः ।
गावो ह जज्ञिरे तस्मात् । तस्माज्जाता अजावयः ।।११।।

यत्पुरुषं व्यदधुः । कतिधा व्यकल्पयन् ।
मुखं किस्मय कौ बाहू । कावूरु पादावुच्येते ।।१२।।

ब्राम्हाणोऽस्य मुखमासित् । बाहू राजन्यः कृतः ।
ऊरु तदस्य यद्वैश्यः। पद्भ्यां  “ शूद्रो अजायत ।।१३।।

चन्द्रमा मनसो जातः । चक्षोस्सूर्यो अजायत ।
मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च । प्राणाद्वायुरजायत ।।१४।।

नाभ्यां आसीदन्तरिक्षम् । शीष्र्णो द्यौस्समवर्तत ।
पदभ्यां भूमिर्दिशश्श्रोत्रात् । तथा लोका “अकल्पयन् ।।१५।।

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ।
ते ह नाकं महिमान : सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवा : ।।१६।।

अर्थऋगवेदका सुबोध भाष्य दामोदर सातवलेकर  

हजारौ शिर, हजारौ नेत्र, चरण भएका विराट पुरुषले सारा ब्रह्माण्ड जितेर त्यसलाई दस औंलाले निर्माण गर्दै ओगटेका छन् ।।१।।
निर्माण भइसकेको र निर्माण हुनुपर्ने सृष्टिको रुप उनै विराट् पुरुष हुन् । ती विराट् पुरुषका एक चरणमा सबै प्राणी अटेका छन् र तीन वटा चरण दिव्यलोकमा छन् ।।२।।
यस संसारको विशालताभन्दा ठूला उनै विराट् पुरुष छन् । अमर आत्मा र अविनाशी जगत्का स्वामी पनि उनै विराट् पुरुष हुन् । अन्न खाएर बढ्नेहरुका स्वामी उनै हुन् ।।३।।
उपल्लो लोकमा तीन चरण हुने विराट पुरुषको एक भाग यहां फेरि प्रकट भयो । अन्न खाने प्राणी र अन्न नखाने वनस्पति आदिमा उनै विराट पुरुष व्याप्त रहेका छन् ।।४।।
सृष्टिको रचना गर्ने परम पुरुष परमात्माबाट ती विराट पुरुषको उत्पत्ति सृष्टिको मूल आधार तत्वका रूपमा  भयो । त्यही विराट मूल तत्व प्रकट भएपछि त्यसको विभाजन सुरु भयो । त्यसैबाट भूमि आदिको पिण्ड र प्राणीको उत्पत्ति भएको छ ।।५।।
विराट पुरुषले हवि निर्माण गरेपछि देवताले यज्ञरुपी सृष्टिको थालनी गर्दा वसन्त ऋतु घिउ र ग्रीष्म ऋतु समिधा र शरद ऋतु हविष्यका रूपमा प्रकट भए ।।६।।
देवताहरूले यस सृष्टिरुपी यज्ञको सुसार गर्दै सात वटा परिधि बनाए । सातलाई तीनले गुनेका समिधा भए । त्यसपछि स्वतन्त्र पुरुष पशुका बन्धनमा आबद्ध भयो ।।७।।
विशिष्ट प्राण प्रवाहरुपी त्यस यज्ञका साध्य बनेका देवता र ऋषिहरूले पहिले प्रकट भएका यज्ञपुरुषलाई नै यज्ञका काममा खटाएर यज्ञको कार्य सम्पन्न गरे ।।८।।
सबै हवन गरेका यज्ञबाट सन्तुष्टिदायक पोषण तत्व उत्यपन्न भयो । त्यसैबाट वायुमा गतिशीलता उत्पन्न भयो भने वन र गाउंमा रहने प्राणीको पनि उत्पत्ति भयो ।।९।।
विराट यज्ञ पुरुषबाट ऋग्वेद र सामवेदका गीत प्रकट भए । त्यहींबाट यजुर्वेद र अन्य वेदका ऋचा उत्पन्न भए ।।१०।।
विराट पुरुषबाटै दुवैतिर दांत भएका र गाई, बाख्रा, भेडा आदि उत्पन्न भए ।।११।।
संकल्पबाट उत्पन्न विराट पुरुषलाई ज्ञानीहरु विभिन्न किसिमले वर्णन गर्दछन् । त्यसको कस्तो कल्पना गर्छन् ? त्यसको मुख कुन हो ? त्यसको पाखुरा, जंघा र गोडा कुन कुन हुन् ? शरीर संरचनामा त्यो पुरुष कसरी पूर्ण बनेको छ ?।।१२।।
त्यस विराट पुरुषको मुख ब्राह्मण (ब्रह्मज्ञानी), पाखुरा क्षत्रिय (शूरवीर), तिघ्रा वितरण गर्नै वैश्य र गोडा सेवक (शूद्र) वर्ग को रूपमा जानकारीमा आयो वा तिनको  भावले प्रकट गराए ।।१३।।
त्यस विराट पुरुषको मनमा चन्द्रमा, आँखामा सूर्य, कानमा वायु र प्राण तथा मुखमा अग्निको रुप देखियो।।१४।।
त्यसै विराट पुरुषका नाभिमा अन्तरिक्ष, शिरमा द्युलोक, गोडामा भूमि, कानमा दस दिशा प्रकट भएका लोकको कल्पना भयो ।।१५।।
देवताले यज्ञ पुरुषबाटै यज्ञको यजन कार्य गरे । यजनलाई धर्म कार्यमा प्रथम स्थान प्राप्त भयो । यज्ञीय सङ्कल्पका नियममा महिमा सम्पन्न व्यक्ति स्वर्ग आदि स्थानमा निवास गर्न थाले । ती ठाउँमा यो प्रकृया हुनुभन्दा पहिले साधनका रूपमा देवताहरु नै रहने गरेका थिए ।।१६।।

सूक्तको निहितार्थ
१. त्यसबाट विराट पुरुषको उत्पत्ति भयो । त्यही विराट मूल तत्व प्रकट भएपछि त्यसको विभाजन सुरु भयो । त्यसैबाट भूमि आदिको पिण्ड र प्राणीको उत्पत्ति भयो ।
२. यज्ञबाट पोषण तत्त्व उत्पन्न भयो । त्यसैबाट वायुमा गतिशीलता उत्पन्न भयो भने वन र गाउंमा रहने प्राणीको पनि उत्पत्ति भयो ।
३.त्यस समाजरुपी विराट पुरुषको मुख ब्रह्मज्ञानी, पाखुरा शूरवीर, तिघ्रा वितरण गर्नै वैश्य र गोडाको रूपमा श्रमिक वर्ग हुन्छन् । 
४. देवताहरूले यज्ञ (सहकारिता) को आधारमा प्रथम स्थानको सम्मान र महिमा प्राप्त गरेका हुन् ।

सन्दर्भ

श्रेणी:वेद