अछामी भाषा

अछाम जिल्लावासी को स्थानीय भाषालाई अछामी भाषा भनिन्छ। अछामी भाषा नेपाली भाषासंग धेरै मिल्दो जुल्दो छ।तर यो पृथक किसिमको छ।यो खस कुरा (भाषा) पनि भनिन्छ। अछामी भाषाको उद्गम अछाम जिल्ला हो। यसका वक्ताहरू बसाई सराई वा अन्य निकटताका कारण अरू जिल्लामा पनि बोल्ने गरेको पाइन्छ। यस भाषामा डा. खगेन्द्र घोडासैनीका 'अछामी गालीको अध्ययन' र 'अछामि भासाको ब्याकरड् ' किताब पनि छापिएका छन्।

अछामी भाषिकालाई भाषा भनी अध्यनगर्ने डा. हर्कबहादुर शााही हुन् । गोरखापत्रमा अछामी भाषाको पृष्ठ सम्पादनमा शाही र तपेन्द्र घोडासैनी छन् । 

 अछामी साहित्य 
अछाम संस्कृतिक रूपमा सम्पन्न छ।अछामी भाषाका देउडा धेरै लोकप्रिय छन।अछामी ठाडी भाका, कथा, गजल आदि पनि अछामी भाषी माझ परिचित छन।अछाममा विभिन्न पर्व महोत्सवमा धेरै किसिमका गित गाईन्छ।
अछामी भाषाकच एक गित

अछामी भाषाको विगत र वर्तमान अवस्था

डा. खगेन्द्र घोडासैनी

विषयपरिचय

नेपालको वर्तमान शासकीय स्वरूपमा सुदूरपश्चिम प्रदेशको पहाडी जिल्लाका रूपमा रहेको अछाम प्राग्‍ऐतिहासिक कालमा अछाम राज्यका रूपमा स्थापित थियो। त्यतिबेला यसको भौगोलिक सीमा जुम्लाअन्तर्गत थियो। यो भूगोल जुम्ली महाराजले आफ्नी छोरीलाई दाइजो दिई नातिलाई राजा बनाइएको भूगोग हो। विलल्ल भास्कर र जुम्ली महाराज समुद्रवंशी सिजापतिकी छोरी हारमताको कोखबाट जन्मिएका देवचन्द्र समाललाई अछाम राज्य दाइजो दिँदा अछाम राज्यको सिमाना निम्नलिखित रूपमा छुट्याइएको छ-

“पूर्व रूप्षादेषि लालुलोषाडा लगायत् दुल्लं महेस्युँवाग देषि स्मेतः दक्षिण मलवार ५२ गाउँदेषि पश्चिम निगालिबोट सेतिगंगा उत्र (उत्तर) हिमानेको भगौतिढुंगो, इन चारकिल्ला भीत्र सिरान पुछार गरि अछाम बुडिथर्पुमद्धे रजा ठिक्का बक्स्या” (नरहरिनाथ योगी, २०२२, पृ. ३८७, भाग २, ३)।

२०१९ अघि कैलासखोला वारि दैलेख र पारि डोटी अड्डा कायम गरेर अछाम राज्यलाई विभाजन गरिएको थियो। यो प्राचीन अछाम राज्यको विभाजनलाई सच्याउने काम २०३२ मा कायम भएको अछाम जिल्लाको सिमाना नै हालसम्म कायम रहेको छ। अछामको यसै सीमाभित्र बोलिने भाषिका नै अछामी भाषा हो। बसाइँ सराइका कारण कैलाली, कञ्चनपुर, बर्दिया, सुर्खेत, काठमाडौँलगायतका जिल्लामा यो भाषिका बोलिन्छ।

यस भाषिकालाई पोखरेल (२०३१) द्वारा वरपच्छिमा भाषिकाअन्तर्गत राखिएको छ भने बन्धु (२०३२) द्वारा केन्द्रीय भाषिका समूहअन्तर्गत राखिएको छ। भाषासम्बन्धी सूचना दिने ‘इथ्नोलग’ (सन् २०११) मा अछामीलाई भाषिका मानिएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ द्वारा नेपाली भाषाको क्षेत्रीय भाषिका 'अछामी'लाई ‘अछामी भाषा’का रूपमा स्वीकार गरी नेपालमा बोलिने १२३ मातृभाषाको सूचीमा सूचीकृत गरिएको छ भने भाषा आयोगले यिनको सङ्ख्या १३१ पुर्‍याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ मा अछामी भाषाका कुल वक्ता १,४२,७८७ मध्ये सुदूर पश्चिममा मात्रै १,४२,५१६ वक्ताहरू रहेको उल्लेख गरिएको छ। शाही (२०७०) द्वारा आधारभूत शब्दको परीक्षण गरी अछामी भाषिकालाई ‘भाषा’ भनिएको छ। 

राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार अछाम जिल्लाको कुल जनसङ्ख्या २,५७,४७७ रहेको छ, जसमध्ये नेपाली १,७०९४५ अछामी ८३,५३९ र अरू भाषाको ३१,१५१ जनसङ्ख्या उल्लेख छ। यसबाट अछाम जिल्लामा बहुसङ्ख्यक नेपाली बोल्ने अछामीहरू छन् भन्ने कुरा जनगणना २०६८ बाट पुष्टि भएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार अछामी भाषाका वक्ताको जनसङ्ख्या १४१४४४ रहेको छ । यसमा सबै जिल्लाको भाषिक तथ्याङ्क उल्लेख नभएकाले अछामी मातृभाषीहरूको अन्य जिल्लाको विस्तृत विवरण प्राप्त हुन सकेन। यसरी इथ्नोलग, राष्ट्रिय जनगणना २०६८, शाही, राष्ट्रिय जनगणना २०७८ र भाषा आयोगले अछामी भाषिकालाई भाषाका रूपमा सम्बोधन गरेको पाइन्छ।

अभिलेख कालीन अछामी भाषा

अछामी भाषा नेपाली भाषाको उद्भवसँग पनि जोडिएको भाषा हो। यसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि खोज्दै जाँदा वि.सं. १३३७ सम्म पुग्नुपर्ने हुन्छ। वि.सं. १३३७ को अक्षय मल्लको अछाम पञ्चदेवल शिलालेखमा कुँदिएको भाषिक नमुना नै अछामी भाषिकाको प्रथम भाषिक स्वरूप हो। उक्त अभिलेखमा कुँदिएको भाषिक नमुना यस्तो छ : 

ओं स्वस्ति। आक्षज मल्लदेव सपरिवार चिरजयतु। आत्मनिमित्तार्थे एकोतार सतपुरुष निमितार्थे जैराज प्रसाद करायो। शाके १२०९। सूत्रधार नागदेव नाम कमायो (पोखरेल, २०६७, पृ.१७)। 

यस्तै मिति उल्लेख नभएको अछाम जिल्लाको घोडासैन स्थित स्याउलेको खान नजिक पाइने शिलालेख र बर्दादेवी मन्दिर नजिकको सरस्वती माविको चौरमा राखिएको यशोब्रह्मको अभिलेखमा “महामण्डलेश्वर वुद्ध कुलावतार श्री यशोब्रह्म खिन जयतु शिलालेख” (पङ्तिकार स्वयंले टिपेको) लेखिएको छ। यी दुबै अभिलेखमा अछामी र नेपाली भाषाभन्दा संस्कृत भाषाको प्रभाव छ। वि.सं. १६४८ को “अर्जन्या बुडाको पुर्सो कथुरो” (पोखरेल, २०६७, पृ.६५–६६) र वि.सं. १७३६ को काशी जोइसीको “अछाम मल्लो भैँसोल्या अभिलेख” (पोखरेल, २०६७, पृ. ८४–८५) मा उल्लिखित नमुना अछामी भाषिकाका पुराना रूप हुन्। यी शिलालेखमा प्रयुक्त कतिपय शब्दको अहिले अछामी भाषिकामा जस्ताको तस्तै प्रयोग भएको छ, जस्तै : मल्लो, जोइसी, बुडा आदि। अहिले स्तरीय नेपालीमा मल्लो-माथिल्लो, जोइसी-जोशी र बुडा-बुढोमा परिवर्तन भएको छ। पछिल्ला दुई अभिलेखमा कुँदिएको भाषा अघिल्ला अभिलेखको भाषाभन्दा केही फरक देखिएकाले यही समयावधिदेखि अछामी भाषिकाको छुट्टै विकास हुन थालेको किटान गर्न सकिन्छ। 

अछाम जिल्लामा प्राप्त विभिन्न शिलालेख, ताम्रपत्र, कनकपत्र, अप्रकाशित पाण्डुलिपि एवम् लोकसाहित्यका विभिन्न विधाअन्तर्गत रचना भई स्थिररूप प्राप्त गरेका गीत, भारत (एक प्रकारको गाथा), कथा, लोकमन्त्र, गाली, उखान, वंशावलीका प्रशस्ति आदिले अछामी भाषिकाका प्राचीन कालका अभिव्यक्तिको प्रतिनिधित्व गरेका छन्। त्यस्ता सामग्रीहरूमध्ये केही सामग्रीहरूको सङ्कलन, पुनर्लेखन एवम् तिनका सम्बन्धमा आवश्यक टिप्पणीसमेत भएको पाइन्छ भने केही सामग्री अझै छरिएर रहेका पाइन्छन्। 

अछामी भाषाको स्वरूप

योगी (२०१२) द्वारा ‘इतिहास प्रकाश भाग–१ इतिहास प्रकाश मण्डल’मा र ‘इतिहास प्रकाशमा सन्धिपत्र सङ्ग्रह, भाग २, ३’ तथा ‘गोरक्ष ग्रन्थावली’ (२०२२) मा अछामी लोकजीवनमा प्राप्त शिलालेख, ताम्रपत्र, कनकपत्र, वंशावली आदि सङ्कलन गरिएको छ। अछामी लोकभाषाको अध्ययनको आरम्भ केवलानन्दद्वारा लिखित ‘अछामको ‘होरी’ नामक कृतिको प्रकाशनबाट भएको देखिन्छ। यसमा “परम्परागत स्थानीय शैवी होलीमा ताण्डवका साथ रास मिसाएर वि.सं. १९८८ तिर महात्मा केवलानन्दले गुणानुसारी नामका सोह्र छन्दमा साधारण होरी गायन दुई लयमा” होरीका देउडा भनी उल्लेख गरिएको पाइन्छ (केवलानन्द, सन् १९६४, प्रकाशकीय)। 'अछामको होरी' प्रकाशनपछि केही अछामी लोकगीतहरू सङ्कलन गरिएको पाइन्छ (योगी नरहरिनाथ, २०२१, पृ.१–१३)। यी दुबै कृतिको सङ्कलन सम्पादन र प्रकाशन गराउने कार्य योगी नरहरिनाथबाटै भएको देखिन्छ। यसैले प्राचीन अछामी लेख्यभाषाको सङ्कलन, अध्ययन अनुसन्धान र प्रकाशनमा योगीको योगदान महत्त्वपूर्ण रहेको स्विकार्नुपर्ने देखिन्छ। अछामी भाषिकामा ‘होरीका देउडा’ लेखेर लोकभाषालाई लिपिबद्ध गर्ने दण्डीस्वामी केवलानन्द देखिन्छन् भने यसलाई प्रकाशन गरेर अघि बढाउने व्यक्ति नरहरिनाथ योगी देखिन्छन्। 

अछामी भाषिकालाई लेख्यभाषामा प्रवेश गराउने श्रेय पहलमानसिंह स्वारलाई जान्छ। स्वार (२०३३) द्वारा ‘लालुभागा’ (रचना वि.सं.१९७५) नाटक र फुटकर कविता लेखेर यसलाई साहित्यिक क्षेत्रमा प्रवेश गराएको पाइन्छ। लालुभागा नाट्यकृति हो। यसमा अछामी भाषिकाको पुरानो रूप पाउन सकिन्छ। यसले अछाम जिल्लाको रिडीकोट र त्यसको छेउछाउमा बोलिने १९७५ तिरको अछामी भाषिका कस्तो रहेछ भन्ने कुराको जानकारी गराउँछ। यसबाट अछामी भाषिकाको सङ्कथनका स्तरमा तत्कालीन अछामी भाषिका र वर्तमान अवस्थाको अछामी भाषिकासँग तुलनात्मक अध्ययन गर्न मद्दत पुग्ने देखिन्छ। अछामी भाषिकामा अभिलेख, लोकसाहित्य र साहित्य लेखनको आरम्भ त्यति पहिले भए तापनि बिचको कालखण्डमा भने त्यसले गति लिन सकेको देखिँदैन। 

अछामी भाषाको वर्तमान अवस्था

आज अछामी भाषिकामा साहित्य, लोकसाहित्य, लोकगीतका क्यासेट एल्बम निकालिनुका साथै शब्दकोश, व्याकरण, स्थानीय एफएम रेडियो ‘रेडियो रामारोसन’मा समाचार वाचन गर्ने जस्ता गतिविधिहरू भइरहेका छन्। यस्ता गतिविधिका कारण अछामी भाषिकाको संरक्षण हुने देखिन्छ। अछामी भाषिकाको विशुद्ध भाषा वैज्ञानिक अध्ययन विश्लेषण गर्नेतिर पनि विद्वान्‌हरूको ध्यान गएको देखिन्छ। विशेषगरी विश्वविद्यालयबाट विद्यावारिधि र स्नातकोत्तर उपाधि प्राप्त गर्ने उद्देश्यले यस्ता अध्ययनहरू भएका पाइन्छन्। अछामी भाषिकाको ऐतिहासिक, वर्णनात्मक, समाज भाषावैज्ञानिक, शैक्षणिक आदि विविध प्रकृतिका अध्ययन अनुसन्धान गर्न आवश्यक देखिन्छ (उपाध्याय, २०७२, पृ.१६-१७)।

घोडासैनी (२०६१) द्वारा ‘अछामी भाषिका र यसका स्थानीय भेदहरू’ शीर्षकको लेख लेखिएको छ। यसमा अछाम जिल्लाका मध्य भागमा रहेको भूभागलाई मुख्य अध्ययन क्षेत्र बनाई क्षेत्रीय अध्ययन विधिका आधारमा यसका उपभाषिका निर्धारण गरिएको छ। यसमा अछामी भाषिकाका तीनओटा उपभाषिकाहरू निर्धारण गरिएका छन्। ती हुन् 

(क) भैँसोल्याली उपभाषिका (तल्लो र मुल्लो भैँसोल्या, सात सय दराको भूभाग), (ख) छबिस दराली उपभाषिका (सात सय, नौबिस, आठबिस, छबिस र पान्सय दरा), (ग) आठ सय दराली उपभाषिका (आठ यस र पन्द्रबिस दराको भूभाग)। यी तीनओटै भेद निर्धारण गरी केही शब्दको तुलनात्मक रूपरेखासमेत प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ। यसमा सप्तमी विभक्ति चिह्न र प्रत्ययका आधारमा शब्दको रूपायन हुने कुरालाई उदाहरणका साथ प्रस्तुत गरिएको छ। यो अछामी भाषिकाको तुलनात्मक अध्ययन गरिएको पहिलो लेख हो। यसबाट अछामी भाषिकाका तीनओटा उपभाषिका पनि रहेको स्पष्ट किटान भएको छ। अछामी भाषिकाको मानक भेद पहिल्याउन प्रस्तुत लेख सहयोगी बन्न सक्ने देखिन्छ। (घोडासैनी, २०६१, पृ.९८-१०८)

उपाध्याय (२०६४) द्वारा ‘अछामी भाषिकाको शब्दकोश निर्माण’ शीर्षकमा एम. एड.को शोधपत्र लेखिएको छ। यो क्षेत्रीय अध्ययन विधिमा आधारित अध्ययन हो। यसमा अछाम जिल्लाका ढकारी गापा तथा कमलबजार, मङ्गलसैन, साफेबगर नगरपालिकालाई  मुख्य अध्ययन क्षेत्र बनाइएको छ। यसमा नेपाली भाषाको शब्दकोश लेखनको परम्परा केलाई अछामी भाषिकाको शब्द सङ्ग्रह गरिएको परम्परालाई कालक्रमिक रूपमा अध्ययन गरिएको छ। यसमा अछाम जिल्लामा प्रचलित शब्दको सङ्कलन, वर्णानुक्रम निर्धारण तथा अर्थ निर्देश गरिएको छ। यसमा करिब तीन हजार जति शब्दहरू सङ्गृहीत छन्। यसमा सबैभन्दा पहिला मानक नेपाली वर्णविन्यास अनुसार शीर्षशब्द, आवश्यकताअनुसार अछामी भाषी वक्ताले गर्ने त्यसको उच्चारण, व्युत्पत्ति, शब्दवर्ग, विभिन्न प्रकारले अर्थ निर्देश एवम् आवश्यकतानुसार उदाहरण दिने प्रयास गरिएको छ। यसमा नाम, सर्वनाम, विशेषण, सहायक क्रिया, अकर्मक क्रिया, सकर्मक क्रिया, प्रेरणार्थक क्रिया, अकरण क्रिया, आज्ञार्थक क्रिया, क्रियायोगी, नामयोगी, संयोजक, निपात, विस्मयादिबोधक, विभक्ति, परसर्ग, पूर्वसर्ग, टुक्का आदि शीर्ष शब्दका रूपमा राखिएका छन्। उदाहरण वा प्रयोग सन्दर्भका रूपमा उखान, टुक्का, देउडा गीत, गाली जस्ता कुराहरू समावेश गरिएका छन्। 

शब्दकोश निर्माण गर्ने उद्देश्यले क्षेत्रीय अध्ययन विधिमा आधारित प्रस्तुत अध्ययनमा अछामी भाषिकामा निम्नलिखित तीन प्रकारका शब्दहरू प्रयोग भएको कुरा उल्लेख गरिएको छ : 

(क) मानक नेपाली माषामा प्रयोग हुने गरेका शब्द,

(ख) मानक नेपाली भाषामा प्रयोग भएका शब्दको स्वरूपमा ध्वन्यात्मक परिवर्तन वा उच्चारणगत भिन्नता भएका शब्द,

(ग) अछामी भाषिकाका आफ्नै ठेट वा मौलिक शब्द।

यी मध्ये कोशका अनुसन्धाताद्वारा यसमा पहिलो प्रकृतिका शब्दलाई छोडी दोस्रो र तेस्रो प्रकारका शब्दहरू सङ्कलन गरिएको कुरा उल्लेख गरिएको छ। (उपाध्याय, २०७२, पृ.३४-३५)

अछामी र नेपाली भाषाका आधारभूत १०० शब्दको तुलना गर्दा पूर्ण समान १८, ध्वनिगत भिन्न समान शब्द ५४ र भिन्न शब्द २८ पाइयो। यसबाट अछामी भाषिका र नेपाली भाषाको बोधगम्यता कायम रहेको देखिन्छ। पूर्ण समान र ध्वनिगत भिन्न समान शब्द ७२ प्रतिशत् बोधगम्य देखिन्छ। २८ प्रतिशत् भिन्न शब्द पाइएकाले यिनका कारण कठिनाइ पनि हुने देखिन्छ (उपाध्याय, २०७२, पृ.१६-१७)। शब्दकोश, व्याकरण तथा नेपाली बालबोध शब्दवलीको सर्वेक्षण र कर्नाली र सुदूरपश्चिमका भाषिक विशेषताहरूबारे गरिएका पङ्तिकारका दुईओटा अनुसन्धानात्मक लेखबाट प्राप्त निष्कर्षलाई समेत आधार बनाएर हेर्दा अछामी भाषा वर्तमान सुदूरपश्चिमको भूगोलमा बोलिने भाषाभन्दा कर्णाली प्रदेशमा बोलिने भाषासँग नजिक रहेको देखन्छ। अछामी भाषाको व्याकरण र शब्दकोश सम्पादन हुनुका साथै यसको शाही (२०७०) द्वारा वर्णनात्मक तथा उपाध्याय (२०७२) द्वारा व्यतिरेकी अध्ययन गरिएको छ भने २०७५ साल फागुन महिनादेखि गोरखापत्रको नयाँ नेपाल पृष्ठमा मासिक एकपटक कहिलेकाहीँ दुईपटक यस भाषाका सामग्रीको प्रकाशन भइरहेको देखिन्छ।

निष्कर्ष

अछामी भाषा कालीकोट, दैलेख, डोटीको पूर्वीभेक, बझाङ र बाजुराका केही क्षेत्रमा बोलिने भाषासँग मिल्दोजुल्दो भए पनि ती सबै क्षेत्रका वक्ताहरूसँग दोहोरो कुराकानी भने हुने गरेको पाइँदैन। यस्तै डोटेलीसँग पनि दोहोरो कुराकानी सम्भव देखिँदैन। नयाँ पुस्ताका स्थानीय अछामी मातृभाषी वक्ताहरू क्रमश: नेपाली भाषामा अभ्यस्त हुँदै गएको कुरा व्यवहारबाट पुष्टि हुन थालेको देखिन्छ। गोरखापत्रमा प्रकाशन हुन थाले पनि लिपिगत एकरूपताको समस्या र अछामीका मुख्य तीन भेदमध्ये कुन भेदलाई मानक मान्ने भन्ने समस्या पनि अझै सुल्झिएको अवस्था छैन । यी तीन भेदका वक्ताहरूका बिच पनि पूर्ण दोहोरो कुराकानी हुने गरेको पाइँदैन। यी कारणले गर्दा प्रदेशको स्थानीय कामकाजी भाषा अछामीबाहेक अरू भाषा भएमा अझै भाषिक वक्ताहरू पलायन हुने अवस्था सिर्जना हुने देखिन्छ भने अछामी भाषाकै कुन भेद स्वीकार गर्ने भन्ने अन्योललाई समाधान गर्नुपर्ने देखिन्छ। 

सन्दर्भ सामग्रीसूची

उपाध्याय, खगेन्द्रप्रसाद (२०६४). अछामी भाषिकाको शब्दकोश निर्माण. [अप्रकाशित स्नातकोत्तर एमएड शोधपत्र]. त्रिभुवन विश्वविद्यालय।

उपाध्याय, खगेन्द्रप्रसाद (२०६६, असोज)‍. अछामी भाषिका र जुम्ली भाषिकाका क्रियामूल शब्दको तुलनात्मक अध्ययन, शब्द संयोजन ६५. २४–३५। 

उपाध्याय, खगेन्द्रप्रसाद (२०७२). अछामी भाषिका र नेपाली भाषाको व्यतिरेकी अध्ययन. [अप्रकाशित विद्यावारिधि शोधप्रबन्ध]. त्रिभुवन विश्वविद्यालय।

घोडासैनी, खगेन्द्र (२०६१, माघ). अछामी भाषिका र यसका स्थानीय भेदहरू. गरिमा २६६, ९८–१०२।             

घोडासैनी, खगेन्द्र (२०७७). अछामी गालीको अध्ययन. (दो.संस्क.). सनलाइट प्रकाशन।

घोडासैनी, खगेन्द्र (२०७८). नेपाली बालबोधक शब्दावलीको सर्वेक्षण. हैमप्रभा २०, १–१२।

घोडासैनी, खगेन्द्र (२०८२, साउन २ गते). अछामि भासाको लेखाइ. https://ghodasainik.blogspot.com/2020/06/blog-post.html

योगी, नरहरिनाथ (सम्पा.). (२०१२). इतिहास प्रकाश. (भाग १), इतिहास प्रकाश मण्डल। 

योगी, नरहरिनाथ (सम्पा.). (२०२१). हिमाली लोक साहित्य, आर्यवीर संघ कलाकार समिति।

योगी, नरहरिनाथ (सम्पा.). (२०२२). इतिहास प्रकाशमा सन्धिपत्र संग्रह (भाग २ र ३), गोरक्ष ग्रन्थावली।

शाही, हर्कबहादु (२०७०). अछामी भाषाको अध्ययन, [अप्रकाशित विद्यावारिधि शोध प्रबन्ध]. नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय अनुसन्धान केन्द्र।  

श्रेष्ठ, तेजप्रकाश (२०४४). अछामी लोकसाहित्य, रत्न पुस्तक भण्डार।

सुवेदी, राजाराम (२०५८). अछामको इतिहास, वैद्यनाथ क्षेत्र प्रकाशन समिति।

स्वार, पहलमानसिंह (२०३३). लालुभागा (अछामी भाषाको नाटक, लेखन-१९७५, प्रकाशन-३३), तारामानसिंह स्वार।

सन्दर्भ सामग्रीहरू
अछामी भाषाको अध्ययन भएका थप सन्दर्भहरू

अछामी भाषाको पहिचान, संरक्षण, संवर्धन र विकासमा टेवा पुर्‍याउने प्रकृतिका अभिलेख, लोकसाहित्य, भाषा वा व्याकरण, शब्दकोश, लेख्य साहित्य र पत्रपत्रिकाको प्राप्त विवरणलाई जानकारीका लागि उल्लेख गरिएको छ।
अभिलेख
शिलालेख, ताम्रपत्र, कनक पत्र, वंशावलीका प्रशस्ति आदिले यसक्षेत्रमा प्रचलित भाषाका प्राचीन कालका अभिव्यक्तिको प्रतिनिधित्व गरेका छन्। त्यस्ता सामग्रीहरूमध्ये केही सामग्रीहरूको सङ्कलन, पुनर्लेखन एवम् तिनका सम्बन्धमा आवश्यक टिप्पणीसमेत भएको पाइन्छ। यस्ता अभिलेखहरूको सङ्कलन योगी (२०१२ र २०२२), अधिकारी (२०५६) पोखरेल (२०६७) र खनाल (२०६८) तथा सुवेदी (२०५८) बाट भएको छ।
लोकसाहित्य
दण्डिस्वामी केवला नन्द (२०२०) अछामको होरी
तेजप्रकाश श्रेष्ठ (२०४४) अछामी लोकसाहित्य
खगेन्द्र घोडासैनी (२०६०) गाली साहित्य र अछामी गालीमा पाइने व्यङ्ग्य चेतना
खगेन्द्रप्रसाद उपाध्याय (२०६१) अछामी गालीको अध्ययन र विश्लेषण
खगेन्द्रप्रसाद उपाध्याय (२०६१) अछामी ड्यौंडा गीतको अध्ययन
जनकदत्त उपाध्याय (२०६३) अछामी लोककथाको संरचनात्मक अध्ययन
नेत्रराज उपाध्याय (२०६४) अछाम जिल्लामा प्रचलित उखानहरूको अध्ययन
जितानन्द अधिकारी (२०६४) अछामी मागल र पर्व गीतहरूको सङ्कलन, वर्गीकरण र विश्लेषण
देवेन्द्रप्रसाद भट्ट (२०६५) अछाम जिल्लामा प्रचलित होरीगीतको अध्ययन
नरबहादुर बुढा (२०६७) अछाम जिल्लामा प्रचलित भुओ पर्वगीतको अध्ययन
खगेन्द्र घोडासैनी (२०६७) अछामी गालीको अध्ययन
देवेन्द्रप्रसाद भट्ट (२०७२) अछामी होरी गीतको पौराणिक सन्दर्भ तथा गीति तत्त्वगत अध्ययन
भाषा र व्याकरण
हर्कबहादुर शाही (२०५५) अछामी भाषिकाको अध्ययन
ताराप्रसाद न्यौपाने (२०५९) सान्तडी भाषिका : एक अध्ययन
खगेन्द्र घोडासैनी (२०६१) अछामी भाषिकाका स्थानीय भेदहरु
ऋषिकेश ढकाल (२०६२) अछामी भाषिका र नेपाली भाषाका व्याकरणिक कोटिको तुलनात्मक अध्ययन
खगेन्द्रप्रसाद उपाध्याय (२०६१) अछामी भाषिकाको शब्दकोश निर्माण
अनिल शाह (२०६४) अछामी भाषिकाका व्याकरणात्मक कोटिको अध्ययन
हिक्मतबहादुर सोडारी (२०६७) अछामी भाषिकाका व्याकरणात्मक कोटिको अध्ययन
चक्रबहादुर बोहोरा (२०६९) अछामी भाषिका र मानक नेपाली भाषाकोे वाक्य गठन प्रक्रियाको तुलनात्मक अध्ययन
गणेश सोडारी (२०६९) अछामी भाषिका र मानक नेपाली भाषाको पद सङ्गति सम्बन्धी व्यतिरेकी अध्ययन
हर्कबहादुर शाही (२०७०) अछामी भाषाको अध्ययन
खगेन्द्रप्रसाद उपाध्याय (२०७२) अछामी भाषिका र नेपाली भाषाको व्यतिरेकी अध्ययन
खगेन्द्र घोडासैनी (२०७७), अछामि भासाको ब्याकरड् (२०७७)
शब्दकोश
खगेन्द्रप्रसाद उपाध्याय (२०६४) अछामी भाषिकाको शब्दकोश निर्माण
लेख्य साहित्य
पहलमानसिंह स्वारको लालुभागा (रचना वि.सं.१९७५, प्रकाशन २०३३) नाटक तथा फुटकर कविता।
हर्षप्रसाद भट्ट- प्याउली गुलाफ (२०६२) खण्डकाव्य, तुर्माखाँद चौखुट्टे (२०६७) गीतियात्रा साहित्य ।
मोहन शाह- भोल्छालको रामारोशन (२०७५) लघुकथा सङ्ग्रह 
सागर रिमाल- ओटालो (२०८१) गजल सङ्ग्रह
पत्रपत्रिका र रेडियो
गोरखापत्रको नेपाल भाषा विशेषाङ्कमा प्रत्येक महिनाको अन्तिम हप्ता अछामी भाषाको पेज र अछामका एफएममा प्रसारित हुने कार्यक्रमहरू- रेडियो रामारोशनबाट बाडुल्ली, लेक औलका भाका, रेडियो कमल बजारबाट पश्चिमका भाका, रेडियोमा स्थानीय अछामी भाषामा समाचार वाचन- रामारोशन रैबार र रेडियो गाउँघर।
अन्य
अडियो, भिडियो गीति क्यासेट एल्बम, केन्द्रीय एवम् क्षेत्रीय रूपमा प्रसारित हुने गरेका सचेतनामूलक सूचना, विज्ञापन आदि पनि यसक्षेत्रका भाषिकाहरूमा प्रसारित भएका देखिन्छन्।
यी विविध गतिविधिका कारण अछामी भाषाको संरक्षणमा मद्दत पुगेको छ। सरकारी तहबाट यस्ता कार्य अझै बढाउनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।
श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:भाषाहरू