नेपाली व्याकरण

नेपाली व्याकरण दक्षिण एसियामा बोलिने इन्डो–युरोपेली भाषामध्ये एक नेपाली भाषाको रूप विज्ञान र वाक्य रचना हो। नेपाली व्याकरणले नेपाली भाषाका शब्दहरू कसरी बन्ने र ती शब्दहरू मिलेर कसरी अर्थपूर्ण वाक्य निर्माण गर्ने भन्ने सम्पूर्ण प्रणालीलाई समेट्छ।  

यसमा मुख्यतः तीन विभाग रहेका छन्ः 

 वर्ण विभाग- यसमा अक्षरहरू वा वर्णहरू देखि सम्बन्धित नियमहरूको ज्ञान हुन्छ।

 शब्द विभाग- यसमा शब्दहरूका भेद आदि बताइन्छन्।

 वाक्य विभाग- यसमा वाक्य रचनाका नियमहरूको वर्णन हुन्छ।

 अक्षरहरू 
वर्ण विभागमा वर्णमाला अर्थात स्वरहरू अनि व्यंजनहरूका विषयमा जानकारी हुन्छ। नेपाली भाषाको लिपि देवनागरी हो। देवनागरी वर्णमालामा कुल ५२ अक्षर छन्, जसमध्ये १६ स्वर छन् र ३६ व्यंजन।

 व्यञ्जनवर्ण 
कखगघङचछजझञटठडढणतथदधनपफबभमयरलवशषसहक्षत्रज्ञ

 स्वरवर्ण 
अआइईउऊऋॠऌॡएऐओऔअंअः

(तारा नेपालीमा ॠ, ऌ,ऍको प्रयोग प्रायः हुँदैन।)

नेपालीमा दुइटा स्वर हुन्छन्। 

       ह्रस्व              दीर्घ 

  स्वर    वर्णक       स्वर     वर्णक
  अ              आ      ा
  इ      ि        ई       ी
  उ      ु         ऊ       ू
  ऋ      ृ         
  ए      े         ऐ       ै
  ओ     ो        औ      ौ
खण्डेतर वर्णं

  खण्डेतर वर्ण    खण्डेतर वर्णक    
     अं             ं
     अँ             ँ
     अः            ः

वचन 

नेपालीमा दुई वचन हुञ्छन् |

      एक वचन                बहु वचन    
      वर्ण    वर्णक         वर्ण     वर्णक                      
      अ                  आ       ा
      इ      ि            ई       ी
      उ      ु            ऊ       ू
      ऋ      ृ            
      ए      े            ऐ       ै
      ओ      ो            औ       ौ

खंडेतर वर्ण   खंडेतर वर्णक 
   अं         ं
   अँ         ँ
   अः         ः

 शब्द विभाग 

नाम 

कुनै पनि बस्तु, व्यक्ति विशेष अथवा स्थान आदि बताउने शब्दलाई नाम भन्दछन्। उदाहरण - राम, नेपाल, हिमाल, बाग्मती, मेज, कुर्सी, ओछ्यान, च्यादर, सिंह, भालू, सर्प, बिच्छि आदि।

नामका प्रकार -

 व्यक्तिवाचक: जस्तै राम, नेपाल, सूर्य आदि।
 जातिवाचक: जस्तै बाख्रा, पहाड, कम्प्यूटर आदि।
 समूह वाचक: जस्तै कक्षा, जन्ती, भीड, झुण्ड आदि।
 द्रव्य वाचक: जस्तै पानी, फलाम, माटो, मल आदि।
 सङ्ख्या वाचक: जस्तै दर्जन, पाँच,आदि।
 भाववाचक: जस्तै ममता, माया, रिस आदि।

 सर्वनाम संज्ञाका बदलामामा आउने भएका शब्दलाई सर्वनाम भन्दछन्। उदाहरण -म, ती आदि।सर्वनाम संज्ञाका स्थानमा प्रयुक्त हुने शब्दलाई सर्वनाम भन्दछन्। संज्ञाको पुनरुक्ति न गर्नका लागि सर्वनामको प्रयोग गरिन्छ। जस्तै - म, ती आदि।

  * सर्वनाम सार्थक शब्दहरूका आठ भेदहरूमा एक भेद हो।
  * व्याकरणमा सर्वनाम एक विकारी शब्द हो। 

सर्वनामका भेद
सर्वनामका ५ प्रकारका भेद छन्-

  १। पुरुषवाचक (व्यक्तिवाचक्) सर्वनाम।
  २। दर्शकवाचक सर्वनाम।
  ३। सम्बन्धवाचक सर्वनाम।
  ४। प्रश्नवाचक सर्वनाम।
  ५। निजवाचक सर्वनाम। 
पुरुषवाचक (व्यक्तिवाचक्) सर्वनाम

जुन सर्वनामको प्रयोग वक्ता वा लेखक द्वारा स्वयं आफ्नो लागि अथवा कुनै अन्यका लागि गरिन्छ, त्यो 'पुरुषवाचक (व्यक्तिवाचक्) सर्वनाम' कहलाउँछ। पुरुषवाचक (व्यक्तिवाचक) सर्वनाम तीन प्रकारका हुन्छन्-

  १। उत्तम पुरुषवाचक सर्वनाम- जस सर्वनामको प्रयोग बोल्नेवाला स्वयंका लागि गर्दछ, त्यसलाई उत्तम पुरुषवाचक सर्वनाम भनिन्छन्। जस्तै - म, मलाई आदि।
  २। मध्यम पुरुषवाचक सर्वनाम- जस सर्वनामको प्रयोग बोल्नेवाला श्रोताका लागि गरे, त्यसलाई मध्यम पुरुषवाचक सर्वनाम भन्दछन्। जस्तै - तिम्रो आदि।
  ३। अन्य पुरुषवाचक सर्वनाम- जस सर्वनामको प्रयोग बोल्नेवाला श्रोताका अतिरिक्त कुनै अन्य पुरुषका लागि गरे, त्यसलाई अन्य पुरुषवाचक सर्वनाम भन्दछन्। 

निश्चयवाचक सर्वनाम

उदाहरण

  * यो पुस्तक सोनीको हो
  * यी पुस्तकहरू रानीका हुन्।

अनिश्चयवाचक सर्वनाम

काल

काल भनेको समय हो। काल ३ प्रकारका हुन्छ।

वर्तमान काल भनेको अहिलेको समय हो।

भूत काल भनेको पहिलेको समय हो।

भविष्यत् काल भनेको पछिको समय हो।

 समास 

दुइ शब्द आपसमा मिलेर एक समस्त पदको रचना गर्दछन्। जस्तै-राज+पुत्र = राजपुत्र, साना+ठूला = साना-ठूला आदि 
समास छ: हुन्छन्:
, द्विगु, तत्पुरुष, कमधारय, अव्ययीभाव र बहुब्रीहि

 यो पनि हेर्नुहोस् 
 नेपाली व्याकरणको इतिहास
 संस्कृत व्याकरण
 नेपालीमा सामान्य त्रुटिहरू
 लैङ्गिक विविधता समावेशी नेपाली भाषा
  नव नेपाली भाषा
श्रेणी:नेपाली व्याकरण
श्रेणी:भाषाविज्ञान