सतिदेवी

सतिदेवी भगवान शिवकी पत्नी हुन्। सत्य युगमा दक्ष प्रजापतीकी छोरी सतिदेवी हिन्दू धर्म ग्रन्थका अनुसार एक पतिव्रता नारी थिइन्। दक्ष प्रजीपतीकी पुत्री भएकोले उनलाई दक्षयणी भनेर पनि चिनिन्छ। पवित्र हिन्दू धर्म ग्रन्थ स्वस्थानी व्रत कथा लगायत सबै ग्रन्थहरूमा सतिदेवीको चरित्रको बारेमा उल्लेख गरियको छ। पौराणिक कथाहरूमा सतीलाई शिवकी पूर्व पत्नी भनिन्छ। दक्ष प्रजापतिकी कन्याको  नाम (दाक्षायणी) दिइन्छ। तर सती शब्द शक्ति नामको  अपभ्रंश रूप हो। शक्तिको  अर्को नाम नैं सती हो।

जन्म
सतिदेवीको जन्म सत्य युगमा ब्रह्माजीका मानस पुत्र दक्ष प्रजापतीका घरमा भएको थियो। उनी दक्ष प्रजापतीकी जेठी छोरी थिईन्। उनकी आमाको नाम विरणी थियो।

विवाह
सतिदेवीको विबाह भगवान शिवसँग भएको थियो। अरु सबै छोरीहरूको विवाह गरीसकेका दक्ष प्रजापतीले सतिदेवीको विवाह आफ्नो खुसीले शिवसँग गरेका थिएनन्। सतिदेवीले सानै उमेर देखी भगवान शिवलाई आफ्नो पतिको रूपमा स्विकार गरेकी थिइन्। यता भगवान शिवको पनि दक्ष प्रजापतीकी छोरी सतीदेवीसँग विवाह गर्ने इछ्छा थियो। तर सतिदेवीका पिता दक्ष प्रजापती भने भगवान शिवलाई देखि सहन्नथे। उनी भगवान शिवलाई भाङ, चरसको अमल गर्ने भुतादीसँग श्मसानघाटमा बस्ने भएकोले घृणा गर्दथे। उनले आफ्नी छोरी सतीदेवीको विवाह भगवान विष्णुसँग गर्ने इछ्छा राखेका थिए। भगवान शिवले सतीदेवीको मनोभाव बुझेर दक्ष प्रजापतिसँग आफू सतिदेवीसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा भने पछि दक्ष प्रजापती भगवान शिवदेखी झन् रिसाए। भगवान शिवलाई दक्ष प्रजापतिले तँ भाङ, धतुरो, चरस खाने जोगी भेषमा रहने लामा लामा जटा पाल्ने सर्पको गहना लगाउनेलाई मेरो छोरी कसरी सुवाउछ ? भनेर गाली पनि गरे। दक्षले आफुलाई छोरी विवाह नगर्ने भनेकोले महादेव विष्णुसँग गएर जसरी पनि सतिदेवीको र आफ्नो विवाह गराउने आग्रह गर्न थाले। यो सुनेर भगवान विष्णु दक्षको घरमा गएर आफू सतिदेविसँग विवाह गर्न इछ्छुक भएको कुरा बताए। विष्णुको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापति पनि सतिलाई विष्णुसँग विवाह गरिदिन मन्जुर भए। शुभ साइत हेरेर दक्षप्रजापतिले भगवान विष्णुलाई कन्यादान दिन लागे। यसै बेला भगवान शिव जोगी भेषमा प्रकट भएर सतिदेवीको हात आफुले समात्नुको साथै सतिको सिउँदोमा सिंदुर पनि भरे। शिवजीको यस्तो छल देखेर दक्षलाई झन रिस उठेर आयो। सति र शिवलाई दक्ष प्रजापतिलाई कहिले पनि आफ्नो घरमा नबोलाउने गरेर वीदा गरे। एक दिन देवताहरूको शभा बसेको बेलामा दक्ष प्रजापतिको आगमनमा सबै देवताहरू उठेर दक्षको सम्मान गरे तर भगवान शिव उठेर दक्षको सम्मान नगरेकाले दक्षलाई भगवान शिवदेखी पहिले देखी नै रिस उठेको थियो। 

मृत्यु
एक पटक दक्ष प्रजापतिले आफ्नो महलमा महायज्ञको आयोजना गरेको थिए। उक्त महायज्ञामा दक्षले आफ्ना सबै छोरीहरू सहित नारद, वशिष्ठ, कश्यप, आदी ऋषिहरूका साथै ब्रह्मा, विष्णु, इन्द्र, वरुण आदी देवतागणलाई निमन्त्रणा गरे तर सतिदेवी र महादेवलाई निमन्त्रणा गरेनन्। सतिदेवीले दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा सहभागी हुनकोलागी जान लागेका देवता र ऋषिहरूलाई देखेर "तपाइँहरू कहाँ र किन जाँदै हुनुहुन्छ" भनेर सोधिन्। यो कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा जान लागेका देवता र ऋषिहरूले दक्ष प्रजापतिले महायज्ञाको आयोजना गरेकोले हामीहरू त्यहाँ जाँदैछौं भनेर उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवीलाई पनि आफ्नो पिताको महायज्ञामा जाने मन भएकोले आफ्ना पति महादेवसँग अनुमती लिन गइन्। महादेवले सतिको मनसाय बुझेर निम्ता नगरेको ठाउँमा जानु हुन्न भनेर सतिदेवीलाई सम्झाए। सतिदेवीले महादेवको कुरालाई नमानेर आफ्नो पिताको घरमा जानकोलागी पनि के निम्ता चाहियो म जान्छु तपाइँ पनि मेरो साथमा जानु पर्छ भनेर जिद्दी गर्न थालिन्। यसरी सतिले जिद्दी गरेकाले महादेवले सतिलाई तिम्रा पिताले मलाई ठिक मान्दैनन्, तिम्रा पिताको र मेरो कुरा मिल्दैन त्यसैले म त जान्न तिमी जान्छौ भने म तिमीलाई रोक्न सक्दैन तर त्यहाँ गएर तिमी पछुताउने छौ भन्ने उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवी महादेवलाई छोडेर एक्लै दक्ष प्रजापतिको महायज्ञामा गइन्। त्यहाँ सतिदेवीले आफ्नै सबै बहिनीहरू लगायत सबै देवगणहरू र ऋषिगणहरू उपस्थित भएको देखिन् साथै उनीहरूले आफुलाई विना निमंत्रणाको आएकोले आफ्नो बारेमा नराम्रो कुराहरू गरेको पनि सुनिन्। सतिदेवीले यज्ञामा अरु सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर भगवान शिवलाई भाग नलगाएको देखेर आफ्ना पिता दक्ष प्रजापतिलाई अरू सबैलाई निम्ता गरको तर आफुलाई निम्ता नगरेको यज्ञामा सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर महादेवको भाग नलाएको कारण सोधिन्। सतिदेवीको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिले यो यज्ञामा यदी तिमीलाई निम्ता दिएमा तिम्रो पति पनि तिमीसँग नै आफने भएकोला यो यज्ञामा ठुला ठुला ऋषिहरू र देवताहरू बसेको बेला महादेव जस्तो डरलाग्दो मान्छे बस्न नसुहाउने भएकोले हामीले तिमीहरूलाई निम्ता दिएनौ भने। यो यज्ञामा महादेवलाई भाग पाउने अधिकार छैन त्यो त श्मसानवासी, स्त्री लम्पट हो त्यो कुनै देवता होइन भनेर भगवान शिवलाई गाली गर्न थाले। यो सुनेर सतिदेवीलाई असह्य भयो। सतिदेवीलाई तपाइँबाट प्राप्त भएको यो मेरो शरिर तपाइँको यज्ञाशालामा भस्म गर्छु भनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञाकुंडमा हाम फालेर आफ्नो प्राण त्याग गरिन्। 

दक्ष यज्ञामा ताण्डव
250px|thumb|विरभद्र र दक्ष
यसरी सतिदेवीले आफ्नो प्राण त्याग गरेको समचार भगवान शिवलाई नारद ऋषिले भने। यो समचार सुनेर भगवान शिवले रिसायर आफ्नो एक जटा उखेलेर जमिनमा पट्के त्यो जटाबाट भगवान शिवको क्रोध रुप वीरभद्र उत्पन्न भए। भगवान शिवले वीरभद्रलाई दक्षको यज्ञा तहस नहस पार्न आदेश दिए। यो आज्ञा पाएर वीरभद्रले पनि दक्षको यज्ञाशालामा गएर त्यहाँ भेला भएको सबै देवता र ऋषिहरूलाई कुटेर भगाउनुको साथै दक्ष प्रजापतिको शिर काटेर यज्ञा कुंडमा जलाएर ताण्डव नाच गर्न थाले। यो देखेर सबै देवताहरू भगवान शिव कहाँ गएर यो उप्रदव रोक्ने विन्ती गर्न थाले। यो सुनेर भगवान शिव दक्ष प्रजापतिको यज्ञास्थलमा गएर वीरभद्रलाई रोके साथै वीरभद्रको कुटाइबाट घाइते भएका देवता र ऋषिहरूको उद्धार गरे। दक्ष प्रजापतिको टाउको जलि सकेकोले दक्षको शरिरमा बोकाको शिर जोडेर दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर अभय दान दिए। दक्ष प्रजापति जिवित भएर बोकाको भाषामा "बम....बम....बम...."गरेर भगवान शिवको प्रार्थना गर्न थाले। त्यै भएर आज पनि भगवान शंकरलाई भक्तहरूले "बम....बम....बम...." भन्ने गर्छन्। 
दक्ष प्रजापतिलाई जिवित गराएर महायज्ञाको समापन गर्न लगाएर भगवान शंकर सतिदेवीको मृत शरिर पिठमा बोकेर संसारको भ्रमण गर्न थाले। यसरी भगवान शिवले बोकेको हुनाले धेरै दिन सम्म सतिदेवीको देह कुहिएन। यसरी भगवान शिव पागल भएर सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिड्न थालेमा सृष्ठीको काम रोकिने भएकाले देवताहरूले भगवान विष्णुसँग यसको उपाय निकाल्नकोलागी आग्रह गरे। देवताहरूको आग्रह सुनेर भगवान विष्णुले सतिदेवीको देहमा औंसा (किरा) उत्पन्न गराए। यसरी सतिको देहलाई किराले खान थालेपछी सतिदेवीका अङ्गहरू यो पृथ्वीको विभिन्न ठाउँहरूमा खस्न थाले। जहाँ-जहाँ सतिका अङ्ग पतन भए त्यहाँ-त्यहाँ सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। त्यहीं त्यहीं ब्रह्माजीले एक एक सयंभु लिंग उत्पन्न गराए।

सतिदेह पतन भएका विभिन्न सिद्धपीठहरू
250px|thumb|महाँदेवले सतिदेवीको मृत शरिर बोक्दै हिंडेको
भगवान शिवले सतिदेवीको मृत शरिर बोकेर हिंडेको बेलामा सतिदेवीका अङ्गहरू संसारका विभिन्न ठाउँहरूमा पतन भएको थिए अथवा खसेका थिए। जुन ठाउँमा सतिअंग पतन भए त्यस ठाउँमा एक एक वटा देवी, योगीनी र महादेव उत्पन्न भएर शिवशक्ती स्वरूपले रहेका छन्। सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर उत्पन्न भएका सिद्धपीठ, देवी, योगीनी र महादेव निम्नानुसार रहेका छन्। श्री स्वस्थानी ब्रतकथा
क्र.सं. सिद्धपीठको नाम पतन भएको अङ्ग शक्ती शिव योगीनी१नेपालगुह्यगुह्यश्वरीशिद्धेश्वरचंद्रघण्टा२वाराणसीशिरविशालाक्षीविश्वेश्वरशंकटा३कामरूपछातीकामाक्षाचक्रधरेश्वरकीर्ती४पौरबन्धदायाँ कुमअम्बिकाधनेश्वरचन्द्रवेगा५कश्मिरजिब्रोशारदाश्रमधारेश्वर घोरघण्टा६कान्यकुब्जछालासफलादुग्धेश्वर झंकेश्वरी७पूर्णागिरीबायाँ कानपूर्णाचन्द्रेश्वरकपाल कुण्डला८अस्तातकदायाँ हातकर्तेश्वरीनिद्रापतेश्वरएकाक्षी९चामुण्डाचलबाहुचामुण्डाइच्छावीरुकेश्वरपुकम्बी१०एकावीरबायाँ हातसिद्धेश्वरीदुग्धेश्वर सिद्धा११कामरोष्ठघाँटीकामिनीमहाकालेश्वर१२त्रीश्वेतमहाकालेश्वरीत्रीपुरेश्वर विकटदंता१३कैलाशदायाँ पाउपार्वतीविशम्भरेश्वर१४भृगुक्षेत्रमाथिल्ला दाँतशारदासत्यश्वरब्रह्मदाहा१५चन्द्रपुरदायाँ नेत्रचन्द्राप्रकाशेश्वर सिद्धा१६केदारनाथबायाँ हातकेदासेश्वरीकोटेश्वर चामुण्डा१७श्रीपिठतालुकमलाकमलेश्वरभद्रा१८एकावीरनाभीएकवीराहाटकेश्वरगोरक्षा१९जालंधरतल्लो ओठजालपापिचाशेश्वर ज्वालामुखी२०कुशलान्तककेशक्षिरेश्वर भूतघण्टा२१मल्लवीबायाँ पैतलामहाकालीभुपालेश्वरकराला२२देवकोटबायाँ घुँडाभद्राक्षीमातेश्वरललिता२३गोकर्णबायाँ कानभैरवीयोगेश्वरएकजंघा२४अट्टाहसतल्लो दाँतभ्रामरीशतभुतेश्वर शंखधरा२५मातुलेश्वरदायाँ स्तनयोगेश्वरीबुधराधेश्वरपिंगला२६विश्वपीठबायाँ स्तनभुवनेश्वरीकृष्णवर्णेश्वरभुवना२७रजगृहदायाँ कुहुनाराजगृहेश्वरीहरेश्वरउल्कामुखी२८कोल्हापुरउदरमहालक्ष्मीश्मशानेश्वरनन्दा२९महापन्थबायाँ कुहुनोप्रचण्ड चण्डिकाविश्वामित्रेश्वररेणुका३०एकापुरदायाँ घुँडासाधुक्षीउन्मत्तेश्वरसंकुपा३१ॐकारमाथिल्लो ओठमातृकासन्तानेश्वरपूर्णोदया३२उज्जैनरगतको डल्लोमहाकालीझंकरेश्वरललज्जिव्हा३३जयन्तिपुरकलेजोजयन्तीकल्पेश्वरखेचरा३४चरित्रपुरदायाँ करङसर्वेश्वरीवायव्यश्वरचित्रवर्णा३५क्षिरीकापुरभुँडीयुगधारासहस्त्रनेत्रेश्वरकलंका३६हस्तिनापुरदायाँ कुमचण्डेश्वरीमुसुखारेश्वरकोटराक्षी३७उड्डियनशिरचित्रकलायज्ञश्वरपिंगलाक्षी३८विश्वपीठमृगौलाझंकेश्वरीकुण्डलेश्वरझंकाली३९प्रयागफोक्सोसुन्दरीमहिदेवेश्वरसिंहजंघा४०मायापुरफियोमायादेवीतपस्यश्वरचञ्चला४१मल्लगिरीबायाँ कुममल्लिकाउत्पन्नेश्वरकोकुरा४२मलयागिरीआसनवज्रेश्वरीजागेश्वरकोमला४३मेरुगिरीशुचिस्थानपूर्णाजिव्हापतेश्वरकपालिनी४४सेनापीठमुकुटउमाकामेश्वरअष्टवक्रा४५महेन्द्रपिठदायाँ तिघ्राइन्द्राणीतारकेश्वरउर्ध्वगमीनी४६हिरण्यपुरसुतस्थाननवरत्नेश्वरीनारदेश्वरत्रिपुरेन्द्रा४७वानरपुरबायाँ तिघ्राकामेश्वरीवेदान्तेश्वरभेरुण्डा४८महालक्ष्मीपुरबायाँ करङकमलाक्षीत्रिकुटेश्वरदिगम्बरा४९उद्यानकमरको हाडत्रिपुरासुन्दरीभैरवेश्वरसुशंकोदरा५०छायाक्षेत्रबाँँकीरहेका सबै अंगछत्रेश्वरीपिचासेश्वरसुसुकोदरा

यी माथी उल्लेखित मुख्य सिद्वपीठ लगायत पृथ्वीमा सतिदेवीका अङ्गहरू पतन भएर ७,५०,००,००० (सात करोड पचास लाख) सिद्धपीठहरू उत्पन्न भएका छन्। ति शिद्धपिठ मध्य माथी उल्लेखित मुख्य सिद्धपीठहरूको निकै महत्त्व छ। जो हिन्दु हरेक दिन बिहान उठेर यी सिद्ध पीठहरूको नाम मात्र लिन्छ त्यसलाई सिद्धपीठको दर्शन गरेको फल प्राप्त हुनेछ। देवी भागवत पुराण

सतिको पूनर्जन्म
महादेवकी पत्नी सतिदेवी अर्को जन्ममा पर्वत राज हिमालयको घरमा पार्वतीको रूपमा भएको थियो। उनकी आमाको नाम मेनका थियो। यो जन्ममा पनि पार्वतीले महादेवसँग नै विवाह गरेकी थिइन्। यिनै पार्वतीसँग भगवान शिवले विभिन्न लिलाहरू रचेका थिए। पार्वतीका गणेश र कार्तिकेय नाम गरेका दुईवटा पुत्र थिए।
सन्दर्भ सामग्रीहरू

बाहिरिय लिङ्कहरू

श्रेणी:पौराणिक पात्र
श्रेणी:हिन्दु देवीहरू