नीले

निले(Meconopsis horridula), काँटेदार नीलो पोपी , पापाभेरेसी परिवारको फूल फुल्ने बिरुवा हो। यो उच्च उचाइका क्षेत्रमा बढ्छ। बिरुवाको उचाइ २० सेन्टिमिटरदेखि १ मिटरसम्म हुन्छ।यो एक एक-आयामीक , दुई-आयामीक बिरुवा हो।

लालीगुरासको जङ्गल छेउछाउमा देखिने यो फूल लाई स्थानियले नेपालीमा नीले र लेक तिर आम्चीहरू 'च्छेर ङोग्' भन्दछन्| अफिम प्रजातिको बिरुवा भए पनि यसमा लागूपदार्थ पाइँदैन तापनि अंग्रेजीमा यो फूल लाई ब्ल्यु पप्पी भनिन्छ। तिब्बति उपचार पद्दतिमा यो फूल र विरुवा हातगोडा मर्केको, श्वास प्रश्वास रोगको उपचारमा प्रयोग गरिन्छ। वैज्ञानिक नाम 'मेकोनोप्सिस होरिडुला' रहेको पप्पी प्रजातिको बिरुवामा यतिको काँडावाल अरू बिरुवा हुँदैन। युरोपेली बगैंचाहरूमा यसको विशेष प्रतिष्ठा छ। हिमाली भेकमा करीब ६ हजार मिटरको उचाइसम्म यो बिरुवा पाइन्छ। यो उचाइको हावापानी अरू पप्पीले खप्न सक्दैन।

आकृति विज्ञान 

निले पातको संरचना र फूलगुच्छामा धेरै भिन्नताहरू भएको प्रजाति हो। जंगलमा, फूलहरू एकल हुन्छन् वा गुच्छामा व्यवस्थित हुन्छन्। यो बोट एक-आयामीक हुन्छ (यसले बीउ उत्पादन गर्छ र मर्छ) जसमा मोटो जरा हुन्छ। डाँठ र डंडीहरूको सतहमा परालको रंगको काँडा हुन्छ। 

यस बोटमा आधारभूत पातहरू (लगभग २५ सेन्टिमिटर) गुलाबको फूल व्यवस्थित हुन्छन्। पातहरू अण्डाकार वा साँघुरो-आयताकार आकारका हुन्छन्, फूलको पातमा लामो र पातलो हुन्छन्। पातको किनारा सम्पूर्ण वा थोरै खम्बा भएको वा दाँत भएको हुन्छ। पातहरूको आधार फूलको पातसम्म क्षीण हुन्छ र एक मोटो वा तीव्र शीर्ष हुन्छ। पातको अक्षीय र अक्षीय सतह पहेंलो वा बैजनी मेरुदण्डले ढाकिएको हुन्छ जुन बैजनी मस्सा जस्तो संरचनाबाट बढ्छ। केही अवस्थामा तिनीहरू कडा कपालले ढाकिएका हुन्छन्। माथिल्लो पातहरू साना र सहपत्रहरू जस्तो हुन्छन्। यसमा पतझड पातहरू हुन्छन्। 

खुला अनुहार भएका फूलहरू सामान्यतया नीलो वा रातो नीलो रंगका हुन्छन्, तर विरलै सेता हुन्छन्। फूलहरूको आकार ५-७.५ सेन्टिमिटर हुन्छ। डाँठ सामान्यतया २२ सेन्टिमिटर भन्दा कम लामो हुन्छ। फूल बोक्ने डाँठ बाङ्गो हुन्छ, त्यसैले फूल ठाडो रूपमा समातिएको हुँदैन र झुकेको हुन्छ। अतिव्यापी पंखुडीहरू फराकिलो कचौरा आकारमा व्यवस्थित हुन्छन्। ४-८ पंखुडीहरू अंडाकार हुन्छन्। बाह्यदलहरूमा अक्षीय सतहमा कपालहरू हुन्छन्। एकान्त हुँदा, फूलहरू निकासमा व्यवस्थित हुन्छन्। केही अवस्थामा, फूलहरू डाँठको तल्लो आधा भागमा एकसाथ (एकत्रित) हुन्छन्। 

पुंकेसर (१०-१४ मिमी) ले खैरो-कालो परागकणहरू समात्छ र परागकण पहेंलो वा सुन्तला-पहेंलो हुन्छ। तंतु र पंखुडीहरू सामान्यतया समान रंगका हुन्छन्। पुष्प-योनिमा पहेंलो कलंक भएको शैली (६-७ मिमी) हुन्छ। अण्डाशय शंक्वाकार हुन्छ र बाहिरी सतहमा संकुचित मेरुदण्डहरू हुन्छन्। 

बीउहरू पुनर्रूप, साना, गाढा खैरो र चुच्चा टुप्पाहरू हुन्छन्। तिनीहरू काँडाले ढाकिएको कोसा भित्र राखिन्छन् (मेरुदण्डको आधार बाक्लो हुन्छ)। यो कोसालाई क्याप्सुल भनिन्छ, जुन एक छेउतिर लामो र पातलो गुम्बज जस्तो बेलनाकार हुन्छ। क्याप्सुल लगभग १.५ सेमी देखि २ सेमी लामो र ०.६ सेमी देखि १.१ सेमी चौडा हुन्छ। मेकोनोप्सिस भयानक एक द्विभुज बिरुवा भएकोले, बीउहरूमा दुईवटा बीजपत्र हुन्छन्। 

वितरण 

निले पश्चिम नेपालदेखि मध्य र पूर्वी हिमालय हुँदै दक्षिणपूर्वी तिब्बत (सिजाङ) र पश्चिमी चीन (पश्चिमी कान्सुदेखि सिचुआन र उत्तरपश्चिमी युनान) सम्म पाउन सकिन्छ। 

बासस्थान र पारिस्थितिकी 

निले चट्टानी क्षेत्रहरू र घाँसेको ढलानमा ३१०० देखि लगभग ६००० मिटरसम्मको उचाइमा बढ्छ, यी उचाइहरूमा वनस्पतिको सीमा नजिक,यी बिरुवाहरू थोरै छायादार वा घमाइलो, चिसो क्षेत्रहरूमा, घाँसे मैदानहरू र चट्टानी क्षेत्रहरूमा उब्जाउन सकिन्छ। तिनीहरू रोडोडेन्ड्रन जस्ता अन्य झाडीहरूसँग पनि बढ्न सक्छन् । बढ्दै जाँदा तिनीहरूलाई प्रशस्त ओस चाहिन्छ र जाडोबाट सुरक्षाको आवश्यकता पर्दैन। तिनीहरू उच्च उचाइमा बढ्ने भएकाले, तिनीहरूले -१० डिग्री फारेनहाइटसम्मको तापक्रम सहन सक्छन्। फूलको रंग माटोको क्षारीयताबाट प्रभावित हुँदैन। 

प्रयोग 

निले सजावटी र बागवानी उद्देश्यका लागि प्रयोग गरिन्छ तर बोटको एक-आयामिक प्रकृतिलाई ध्यानमा राख्दै, यसको खेती गर्न गाह्रो छ। यो सन् १९०४ देखि खेती गरिएको छ, प्रायः चीन र तिब्बतबाट आउँछ। 

खेती गर्दा, आधारभूत पातहरू मर्छन् र सुषुप्त कोपिला जरासँगै छोडिन्छ। नयाँ बिरुवाहरूमा थोरै पातहरू हुन्छन् र ती तीव्र हावाको जोखिममा हुन्छन्। बिरुवाहरूलाई फूल फुल्ने चरणमा पुग्न लगभग दुई वर्ष (बीउ रोपेको २-३ सिजन) लाग्छ। तिनीहरू खडेरीको लागि धेरै प्रतिरोधी हुन्छन्। बगैंचामा हुर्कने कुरा आउँदा तिनीहरू सहनशील र बलियो हुन्छन्। जब फूलहरू गुच्छामा हुन्छन्, माथिल्लो भागका फूलहरू पहिले फुल्छन् र तल्लो फूलहरू फुल्ने बेलामा फलमा परिणत हुन्छन्। 

हल्का गर्मी वा घाममुनि न्यानो उज्यालो ठाउँमा रोप्दा बीउ अंकुरित हुन्छ। वसन्त ऋतुमा चिसो ठाउँमा रोप्दा बीउको अंकुरण ढिलो हुन्छ तर भरपर्दो हुन्छ। बिरुवाहरूलाई राम्रोसँग पानी निकास भएको तटस्थ माटो मन पर्छ। कलिलो बिरुवामा मुटुको आकारको पातहरू हुन्छन्। 

परम्परागत औषधि 

निले यसको एन्टी-इन्फ्लेमेटरी र एनाल्जेसिक गुणहरूको कारणले चिनियाँ परम्परागत जडीबुटी औषधिमा प्रयोग गरिन्छ । त्यसैले, तिनीहरू व्यापक रूपमा काटिन्छन्। यद्यपि एउटा बोटले धेरै बीउ उत्पादन गर्छ, प्राकृतिक र प्रयोगशाला पतिस्थितिहरूमा अंकुरण कम हुन्छ। यस बोटको माग बढ्दै जाँदा, धेरै भन्दा धेरै बोटहरू उखेलिने सम्भावना हुन्छ।

thumb
:पुष्पमार्गमा पदयात्रा- डा. तीर्थबहादुर श्रेष्ठ
यो पनि हेर्नुहोस्

सन्दर्भ सामग्रीहरू

बाह्य कडीहरू

श्रेणी:जडीबुटी
श्रेणी:नेपालमा पाइने वनस्पतिहरू
श्रेणी:फूल फुल्ने वनस्पति
श्रेणी:पोथ्रा