चिन्तामणी नागेश रामचन्द्र राव

चिन्तामणी नागेश रामचन्द्र राव (कन्नड: ಚಿಂತಾಮಣಿ ನಾಗೇಶ ರಾಮಚಂದ್ರ ರಾವ್) जसलाई सीएनआर राव को नामले पनि चिनिन्छ, एक भारतीय रसायन वैज्ञानिक हुन् । उनले संरचनात्मक रसायन शास्त्रको क्षेत्रमा मुख्य रूपमा काम गरेका छन् । अहिले वहाँ भारतको प्रधानमन्त्रीको वैज्ञानिक सल्लाहकार परिषदको प्रमुखको रूपमा काम गरिरहेका छन्। रावलाई विश्व भरिको ६० विश्वविद्यालयहरूद्वारा मानद डाक्टरेटको उपाधि प्राप्त छ । वहाँले लगभग ४५ वैज्ञानिक पुस्तकहरू लेखेका छन् । २०१३ मा भारत सरकारले वहाँलाई भारतको सबैभन्दा सम्मानित नागरिक पुरस्कार भारत रत्नले सम्मानित गर्ने घोषणा गरी ४ फेब्रुअरी २०१४ मा प्रदान गरेको थियो। 

प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा
चिन्तामणी नागेश रामचन्द्र रावको जन्म कन्नड देशस्थ ब्राह्मण परिवारमा बैंगलोर हनुमन्थ नागेसा राव र नागम्मा नागेसा रावको घरमा भएको थियो। उनका बुबा स्कूल निरीक्षक थिए. उहाँ एक्लो सन्तान हुनुहुन्थ्यो र उहाँका विद्वान अभिभावकहरूले शैक्षिक वातावरण बनाउनुभयो। उनी आफ्नो आमाबाट हिन्दू साहित्य र आफ्नो बुबाबाट सानै उमेरमा अङ्ग्रेजीमा राम्ररी जानकार थिए। उनले प्राथमिक विद्यालयमा पढेका थिएनन् तर उनकी आमाले घरमै पढाउनुभएको थियो, जो विशेष गरी अंकगणित र हिन्दू साहित्यमा निपुण थिए। उनले छ वर्षको उमेरमा १९४० मा माध्यमिक विद्यालयमा प्रवेश गरे। उहाँ आफ्नो कक्षामा कान्छो भए पनि उहाँ आफ्ना सहपाठीहरूलाई गणित र अंग्रेजीमा पढाउनुहुन्थ्यो। उनले सन् १९४४ मा तल्लो माध्यमिक परीक्षा (कक्षा सातौं) प्रथम श्रेणीमा उत्तीर्ण गरे। उनले बसवनागुडी को आचार्य पातशाला हाई स्कूलमा पढेका थिए, जसले रसायनशास्त्रमा उनको रुचिमा स्थायी प्रभाव पारेको थियो। उनका बुबाले उनको मातृभाषालाई प्रोत्साहन दिन कन्नड-मध्यम पाठ्यक्रममा भर्ना गर्नुभयो, तर घरमा सबै कुराकानीका लागि अंग्रेजी प्रयोग गर्नुभयो। उनले १९४७ मा एसएससी प्रमाणपत्र पूरा गरे। उनले सेन्ट्रल कलेज, बैंगलोर मा बीएससी अध्ययन गरे। यहाँ उनले अंग्रेजीमा आफ्नो संचार कौशल विकास गरे र संस्कृत पनि सिके।

उनले मैसूर विश्वविद्यालय बाट सन् १९५१ मा प्रथम श्रेणीमा र १७ वर्षको उमेरमा स्नातक उपाधि हासिल गरे। उनले प्रारम्भमा केमिकल इन्जिनियरिङ् मा डिप्लोमा वा स्नातकोत्तर डिग्रीको लागि भारतीय विज्ञान संस्थान (IISc) मा भर्ना हुने सोचेका थिए, तर एक शिक्षकले उनलाई बनारस हिन्दू विश्वविद्यालय मा पढ्न राजी गरे। उनले दुई वर्षपछि BHU बाट रसायनशास्त्रमा स्नातकोत्तर गरे।  सन् १९५३ मा उनलाई  इन्डियन इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी खड़गपुर मा पीएचडीको लागि छात्रवृत्ति प्रदान गरिएको थियो। तर चार विदेशी विश्वविद्यालयहरू, एमआईटी, पेन स्टेट, कोलम्बिया र पर्ड्यू ले पनि उनलाई आर्थिक सहयोगको प्रस्ताव गरेका थिए। उनको पहिलो शोध पत्र १९५४ मा "आग्रा विश्वविद्यालय जर्नल अफ रिसर्च" मा प्रकाशित भएको थियो। उनले २४ वर्षको उमेरमा मात्र दुई वर्ष नौ महिनापछि सन् १९५८ मा पीएचडी पूरा गरे।

व्यक्तिगत जीवन
रावले सन् १९६० मा इन्दुमती रावसँग विवाह गरेका थिए । उनीहरुका दुई सन्तान सञ्जय र सुचित्रा छन् । संजय बैंगलोर वरपरका स्कूलहरूमा विज्ञान लोकप्रिय बनाउने काम गर्छन्। सुचित्राको विवाह कृष्ण एन. गणेश, इन्डियन इन्स्टिच्युट अफ साइन्स एजुकेशन एण्ड रिसर्च (IISER), पुणेमा सँग भएको छ। राव टेक्नोफोबिक हुनुहुन्छ र उनले कहिल्यै आफ्नो इमेल आफैं जाँच गर्दैनन्। उनले श्रीमतीसँग कुरा गर्नका लागि मात्र मोबाइल प्रयोग गर्ने गरेको बताए ।

सन्दर्भ सामग्रीहरू

बाह्य कडीहरू

 Academic profile at the Pontifical Academy of Sciences
 Dan David Prize laureate 2005
 Prof. CNR Rao @ JNCASR
 Jawaharlal Nehru Centre for Advanced Scientific Research
 C.N.R. Rao Hall of Science
 Solid State and Structural Chemistry Unit 

यो पनि हेर्नुहोस्

श्रेणी:वैज्ञानिकहरू
श्रेणी:भारत रत्न सम्मान प्राप्तकर्ता
श्रेणी:कन्नड मानिसहरू