ओखर

ओखर एक पतझड वनस्पति हो । अङ्ग्रेजीमा वालनट (common walnut) वा पर्सियन वालनट (Persian walnut) भनेर चिनिने ओखर, युरोपको बाल्कन प्रायद्विप देखि हिमालय पर्वत शृङ्खला तथा दक्षिनपूर्वी चीनसम्मको भूभागको रैथाने वनस्पति हो । तर यसको खेतीको लामो इतिहासको कारण यसको वास्तविक प्राकृतिक क्षेत्र अस्पष्ट छ।

यस प्रजातिका असंख्य प्रजातिहरू छन् जसले विश्वभरि खपत हुने र मुख्यतया चीनमा उत्पादन हुने खाद्य ओखर उत्पादन गर्दछ । यो युरेशिया, अष्ट्रेलिया र अमेरिका सहित विश्वभरका समशीतोष्ण क्षेत्रहरूमा व्यापक रूपमा खेती गरिन्छ। 

व्युत्पत्तिशास्त्र 

यस जातको नाम, जुग्लान, दुई ल्याटिन शब्दहरू, जोभिसबाट आएको हो , जसको अर्थ प्राचीन रोमन धर्मको प्रमुख देवता बृहस्पति हो र ग्लान्सको अर्थ एकोर्न वा बदाम हो। फलफूल र खान योग्य बदामको गुणस्तरको सन्दर्भमा विशिष्ट उपनाम, रेगियालाई शाही भनेर परिभाषित गरिएको छ। 

विवरण 

ओखर एउटा ठूलो पातलो रूख हो, जसको उचाइ १०-२५ मिटर (३५-८० फिट) हुन्छ र यसको काण्ड २ मिटरसम्म हुन्छ ( ६)।+१/२  फिट) व्यासमा सामान्यतया छोटो काण्ड र चौडा मुकुटको साथ सबैभन्दा अग्लो रूपमा मापन गरिएको नमूना जर्जियाको लागोदेखी संरक्षित क्षेत्रहरूमा छ, २९ मिटर ( ९५ फिट) अग्लो र सबैभन्दा मोटो ९ मिटर (३० फिट) परिधि (२.८७ मिटर (९ फिट ५ इन्च) व्यास),किर्गिस्तानमा जंगलमा ३४ मिटर उचाइ र बेलायतमा खेतीमा ३२ मिटर उचाइ उद्धृत गरिएको छ, तर प्रमाणित गरिएको छैन। 

बोक्रा चिल्लो, जवान हुँदा जैतुन-खैरो र पुराना हाँगाहरूमा चाँदी-खैरो हुन्छ र खस्रो बनावटको साथ छरिएका चौडा दरारहरू देखाउँछ। सबै ओखर जस्तै, हाँगाहरूको गुदीमा हावा खाली ठाउँहरू हुन्छन् यो कक्षीय गुदी सुरुमा क्रिमी-सेतो हुन्छ, पुराना हाँगाहरूमा खैरो हुन्छ। पातहरू वैकल्पिक रूपमा व्यवस्थित हुन्छन्, २०-४५ सेन्टिमिटर (८-१७ )+१/२  इन्च) लामो, (३–)५–९ (प्रायः ७) पर्चाहरू भएको विषम- पिनेट , एउटा टर्मिनल पर्चाको साथ विपरीत जोडीमा व्यवस्थित। सबैभन्दा ठूला पर्चाहरू शीर्षमा रहेका तीन हुन्, १०–२० सेन्टिमिटर (४–८ इन्च) लामो र ६–१० सेन्टिमिटर ( २)+१ / २-४ इन्च) चौडा पातहरूको आधारभूत जोडी धेरै सानो, ५-८ सेन्टिमिटर (२-३ इन्च) लामो हुन्छ। पातहरूको किनारहरू सम्पूर्ण हुन्छन्, तर बिरुवाहरूमा दाँतदार किनारहरू हुन्छन् र 'लासिनियाटा' प्रजातिमा पातहरू वसन्तमा धेरै ढिलो खुल्छन् (सामान्यतया बेलायतमा बैशाख मध्यमा) र सुरुमा रातो-खैरो हुन्छन्, जुन जेठको मध्यमा तिनीहरूको परिपक्व गाढा पहेंलो-टोन हरियो बन्छन्। भाले फूलहरू ५-१० सेन्टिमिटर (२-४ इन्च) लामो झुकेका क्याटकिन्स( फूलहरुको समुह)मा हुन्छन् र पोथी फूलहरू घुमाउरो हुन्छन्, दुई देखि पाँचको समूहमा,हरियो, अर्ध-मासुको बोक्रा र खैरो नालीदार बदाम भएको फल शरद ऋतुमा पाक्छन्। बोक्रा सहित सम्पूर्ण फल, बोक्रा फुटेर शरद ऋतुमा झर्छ,बीउ एक धनी स्वादको साथ एक ठूलो र खान योग्य बदाम हो खोल जंगली प्रजातिमा बाक्लो हुन्छ, जबकि धेरैजसो खेती गरिएका बिरुवाहरूमा पातलो खोलको लागि चयन गरिएको छ। 

वितरण र बासस्थान 

मूल बासस्थान 

ओखरको उत्पत्ति र विविधताको केन्द्रहरू मध्ये एक इरान हो र अर्को मध्य एशियामा उत्तरपूर्वमा,मध्य एशियामा, आनुवंशिक विविधता धेरै थोरै छ, सबैभन्दा बढी विविधता उज्बेकिस्तानको सारियोसियो वरिपरि पाइन्छ र किर्गिस्तानको अर्स्लानबोब जंगलहरूमा स्पष्ट रूपमा कम छ (यी अब खेती गरिएको उत्पत्तिको मानिन्छ)। उच्च आनुवंशिक विविधता भएको अर्को मूल हिमनदी रिफ्युजियम जनसंख्या उत्तरपूर्वी इटालीको आल्प्सको दक्षिणी किनारमा पाइन्छ। यद्यपि, अन्य पुराना र व्यापक रूपमा खेती गरिएका बिरुवाहरू जस्तै, मूल वितरण पुनर्निर्माण गर्न र विगतका प्राकृतिक दायराहरूको सीमा निर्धारण गर्न सजिलो छैन। ओखरको प्रारम्भिक जीवाश्म परागकण र बदामहरूको बारेमा धेरै जानकारीहरू छन् र विभिन्न लेखकहरूले निकालेका निष्कर्षहरू केही हदसम्म विरोधाभासी छन्। यी खोजहरूलाई एकसाथ लिँदा ओखर सम्भवतः धेरै शरणार्थीहरूमा अन्तिम हिमनदीहरूबाट बचेको हुन सक्छ भन्ने सुझाव दिन्छ, किनकि तथ्याङ्कको संकलनले दक्षिणी युरोप, निकट पूर्व, चीन र हिमालयलाई सम्भवतः देखाउँछ। 

सबैभन्दा ठूला वनहरू किर्गिस्तानमा छन्, विशेष गरी जलाल-अबाद प्रान्तको अर्स्लानबोबमा जहाँ रूखहरू १,०००-२,००० मिटर (३,३००-६,६०० फिट) उचाइमा व्यापक वनहरूमा पाइन्छन्। 

विश्वव्यापी परिचय 

लेभान्टमा ओखरको प्रारम्भिक प्रमाण उत्तरी इजरायलमा पत्ता लागेको मध्य कांस्य युगको काठको अवशेषबाट आउँछ । हिब्रू बाइबलमा पनि ओखरको उल्लेख एक पटक गरिएको छ । चौथो शताब्दी ईसापूर्वमा, अलेक्ज्याण्डर द ग्रेटले यो "फारसी नट" ( थियोफ्रास्टस ' καρυα ή Περσική) म्यासेडोनियन, प्राचीन ग्रीक पुर्खा रूपहरूमा इरान र मध्य एशियाबाट पार्श्व फलफूल सहितको परिचय दिए। तिनीहरूले ठूला फलफूल भएका पार्श्व-वाहक रूखहरू दिन घुमाउर-वाहक रूपहरूसँग हाइब्रिडाइज गरे। 

यी पार्श्व-वाहकहरू रोमीहरूद्वारा दक्षिणी युरोप र उत्तरी अफ्रिकामा फैलिएका थिए । भूमध्यसागरीय बेसिनको ओखर जनसंख्यामा हालैका सम्भावनाहरूले यस प्रकारका रोचक रूखहरू छनौट गर्न अनुमति दिए। मध्य युगमा, पार्श्व-वाहक चरित्रलाई दक्षिणी टर्कीमा सिल्क रोडमा यात्रा गर्ने व्यापारीहरूले फेरि प्रस्तुत गरेका थिए । चीनमा ओखर लगभग २,००० वर्ष पहिले मध्य एसियाबाट ल्याइएको मानिन्छ र केही क्षेत्रहरूमा प्राकृतिकीकरण भएको छ । खेती गरिएको ओखर पश्चिमी र उत्तरी युरोपमा धेरै प्रारम्भिक रूपमा, सम्भवतः रोमन समयमा र १७ औं शताब्दीमा युरोपेली उपनिवेशवादीहरूद्वारा अमेरिकामा ल्याइएको थियो। महत्त्वपूर्ण बदाम उत्पादन गर्ने क्षेत्रहरूमा संयुक्त राज्य अमेरिकाको क्यालिफोर्निया, युरोपमा फ्रान्स, सर्बिया , ग्रीस, बुल्गेरिया , रोमानिया र हंगेरी,एसियामा चीन, मेक्सिकोमा बाजा क्यालिफोर्निया र कोहुइला र ल्याटिन अमेरिकामा चिली समावेश छन् । हालसालै, खेती अन्य क्षेत्रहरूमा फैलिएको छ, जस्तै न्यूजील्याण्ड र अष्ट्रेलियाको दक्षिणपूर्व। यो उत्तरी गोलार्धमा ३०° देखि ५०° अक्षांश र दक्षिणी गोलार्धमा ३०° देखि ४०° सम्म व्यापक रूपमा खेती गरिन्छ। यसको उच्च-गुणस्तरका फलहरू ताजा वा तिनीहरूको प्रशस्त स्वादयुक्त तेलको लागि थिचिएको दुवै खाइन्छ, पातलो खोल भएका ठूला बदामहरूको लागि धेरै प्रजातिहरू छनौट गरिएको छ। 

आनुवंशिक विविधता 

ओखर आनुवंशिक रूपमा अत्यन्तै विविध छ र पश्चिम एसिया र दक्षिणी युरोपका केही भागहरूमा सम्भवतः २००० वर्षदेखि व्यापक रूपमा खेती गरिएको छ । 

यसको सबैभन्दा नजिकको नातेदार पश्चिमी चीन र भारतको सुदूर उत्तरपूर्वबाट पाइने जुग्लान सिगिलाटा हो। यो मुख्यतया ९-११ पातहरू भएका पातहरू र धेरै बाक्लो, कडा खोल भएका बदामहरूमा फरक हुन्छ। 

पारिस्थितिकी 

घना जंगलको प्रतिस्पर्धामा यो अग्लो र साँघुरो हुँदै जान्छ। यो प्रकाशको माग गर्ने प्रजाति हो, जसलाई राम्रोसँग बढ्नको लागि पूर्ण घाम चाहिन्छ। 

ओखरमा रागोलेटिस जुग्ल्यान्डिसको संक्रमण हुन्छ , जसलाई सामान्यतया ओखरको बोक्रा झिंगाको रूपमा चिनिन्छ, जसले ओखरको फलको बोक्रामा आफ्नो अण्डा दिन्छ। 

अन्य बिरुवाहरू प्रायः ओखरको रूखमुनि उम्रँदैनन् किनभने झरेका पातहरू र बोक्राहरूमा जुग्लोन हुन्छ, जुन एक रसायन हो जसले प्राकृतिक झारनाशकको रूपमा काम गर्दछ । ओखरको पात खाने घोडाहरूलाई ल्यामिनाइटिस हुन सक्छ , जुन खुरको रोग हो। 

खेती 

ओखरका रूखहरू क्यालिफोर्नियाको मध्य उपत्यका जस्ता धनी, गहिरो माटोमा राम्रोसँग उम्रन्छन् जहाँ पूर्ण घाम र लामो गर्मी हुन्छ। जुग्लान हिन्ड्सी र जे. हिन्ड्सी × जे. रेजिया प्रायः जे. रेजियाको लागि कलमी स्टकको रूपमा प्रयोग गरिन्छ । परिपक्व रूखहरू उचाइ र चौडाइमा १५ मिटर (५० फिट) सम्म पुग्न सक्छन् र २०० वर्षभन्दा बढी बाँच्छन्, २.४ मिटर (८ फिट) भन्दा बढी बाक्लो ठूला हाँगाहरू विकास गर्छन्। 

कीराहरू 

ओखरका विशेष प्रजातिहरू अन्य प्रजातिहरू भन्दा आर. जुग्ल्यान्डिसबाट बढी संक्रमित हुन सक्छन् किनभने ओखरको बोक्राको कोमलता वा मोटाई फरक-फरक हुन्छ। 'युरेका', 'क्लोन्डाइक', 'पेने', 'फ्रान्क्वेट' र 'एहरहार्ट' प्रजातिहरू संक्रमणको लागि सबैभन्दा संवेदनशील छन्। 

उत्पादन 

सन् २०२२ मा, बोक्रा भएको ओखरको विश्व उत्पादन ३.९ मिलियन टन थियो , जसमा चीनको नेतृत्वमा कुल कटाईको ३६% थियो, जसमा संयुक्त राज्य अमेरिका, इरान र टर्की दोस्रो उत्पादक थिए। 

विषाक्तता 

एलर्जी 

ओखर र अन्य रूखका बदामहरू खाद्य एलर्जीका स्रोतहरू हुन् जसले केही व्यक्तिहरूमा जीवन-धम्की दिने, IgE- मध्यस्थतायुक्त एलर्जी प्रतिक्रियाहरू निम्त्याउने सम्भावना राख्छन् । 

प्रयोगहरू 

पोषण 

ओखरको दानामा ४% पानी, ६५% बोसो , १५% प्रोटिन र १४% कार्बोहाइड्रेट हुन्छ । १०० ग्राम (३.५ औंस) को सन्दर्भ मात्रामा ६५४ क्यालोरी प्रदान गर्ने दानाले धेरै सूक्ष्म पोषक तत्वहरू प्रशस्त मात्रामा ( दैनिक मूल्य , DV को २०% वा बढी) आपूर्ति गर्दछ, जसमा आहारीय खनिजहरू म्यांगनीज , फस्फोरस , म्याग्नेसियम , जिंक , र तामा,अन्यहरू  भिटामिन बी ६ , थायामिन र फोलेट र आहारीय फाइबर समावेश छन् । 

फ्याटी एसिड संरचनामा ६% संतृप्त बोसो , १०% मोनोअनस्याचुरेटेड बोसो , र ४९% पोलिअनस्याचुरेटेड बोसो (USDA स्रोत) समावेश छन्। 

रङ्गहरू 

सबै प्रजातिका ओखर जस्तै, फलको हरियो बाहिरी बोक्रा पहेंलो-खैरो देखि गाढा खैरो रंगले भरिपूर्ण हुन्छ, बदाम टिप्दा प्रायः औंलाहरूमा खैरो रंगको दाग लाग्छ र बोक्राबाट निकालिएको रङ्ग कपडा रंगाउन प्रयोग गर्न सकिन्छ। यो रङ्गमा उल्लेखनीय जीवाणुरोधी गुणहरू छन्। 

काठ 

ओखरको मुटुको काठ भारी, कडा, खुला दाना भएको काठ हो। ताजा काटिएको जीवित काठ तोरीको दानाको रंगको हुन सक्छ, केही दिनमा गाढा देखि खैरो हुन सक्छ। सुकेको काठ चकलेट-खैरो देखि कालो रंगको हुन्छ, क्रिम देखि खैरो रंगको रस काठ सहित र असामान्य ढाँचाहरू हुन सक्छ, जस्तै "घुम्रे", "मौरीको पखेटा", "चराहरूको आँखा" र "मुसाको पुच्छर", अरूहरू मध्ये यसको टिकाउपन, चमक र झिलिमिली हुनेको लागि यसलाई उत्कृष्ट काठका कामदारहरूले मूल्यवान ठान्छन् र उच्च-अन्तको भुइँ , गितार , फर्निचर , भेनियर , नब र ह्यान्डलहरू साथै बन्दुकको स्टक(बन्दुकको भण्डार)हरूको लागि प्रयोग गरिन्छ । 

संस्कृतिमा 

एजियन सागरको ग्रीक टापु स्कोपेलोसमा , स्थानीय किंवदन्तीमा मानिन्छ कि जसले पनि ओखरको रूख रोप्छ त्यो रूखले समुद्र "देख्न" सक्ने बित्तिकै मर्नेछ। धेरैजसो रोपण क्षेत्रका मुसाहरू (उपपरिवार मुरिने ) द्वारा गरिन्छ । फ्ल्यान्डर्समा एउटा लोक भनाइ छ: "रूख ठूलो हुँदासम्म, रोप्ने व्यक्ति पक्कै मरिसकेको हुनेछ।" ( डच : Boompje groot , plantertje dood )। यी भनाइहरूले रूखको अपेक्षाकृत ढिलो वृद्धि दर र ढिलो फलफूललाई जनाउँछ। 

दक्षिणी इटालीमा रहेको बेनेभेन्टो स्ट्रेगोनेरियाको प्राचीन परम्पराको घर हो । बेनेभेन्टोका बोक्सीहरू इटालीभरिबाट बेनेभेन्टोको पवित्र ओखरको रूखमुनि बोक्सीहरूको सब्बथको लागि भेला हुन आउने प्रतिष्ठित थिए। सन् १५२६ मा, न्यायाधीश पाओलो ग्रिलान्डीले बेनेभेन्टोमा बोक्सीहरूको बारेमा लेखे जसले पुरानो ओखरको रूखको स्थानमा देवीको पूजा गर्छन्। यो किंवदन्तीले धेरै सांस्कृतिक कार्यहरूलाई प्रेरित गर्‍यो, जसमा साल्भाटोर भिगानो द्वारा सन् १८१२ को ब्याले इल नोसे डि बेनेभेन्टो (बेनेभेन्टोको ओखरको रूख) र फ्रान्ज जेभर सुस्मायर समावेश छन् , जसको विषयवस्तु निकोलो पगानिनी द्वारा ले स्ट्रेघे नामक भायोलिन टुक्रामा रूपान्तरण गरिएको थियो । बेनेभेन्टन लिकर स्ट्रेगाले यसको लेबलमा प्रसिद्ध ओखरको रूखलाई बोक्सीहरू नाचिरहेको चित्रण गर्दछ।

चित्र दिर्घा 

सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:रूख
श्रेणी:फूल फुल्ने वनस्पति
श्रेणी:नेपालमा पाइने वनस्पतिहरू

ast:Nuez
bn:আখরোট
io:Nuco
la:Iuglans
nv:Haʼałtsédii
sh:Orah
ta:அக்ரூட்