अमर्त्य सेन

अमर्त्य कुमार सेन (बङ्गाली: অমর্ত্য সেন; जन्म: ३ नोभेम्बर १९३३) एउटा भारतीय अर्थशास्त्री तथा दार्शनिक हुन् जो सन् १९७२ देखि संयुक्त राज्य अमेरिका तथा संयुक्त अधिराज्यका विभिन्न विश्वबिद्यालयमा पढाउने कार्य गर्दै आएका छन् । उनलाई सन् १९९८ मा अर्थशास्त्रमा योगदानको लागि अर्थशास्त्रमा नोबेल पुरस्कार प्रदान गरियो ।

उहाँ हाल थोमस डब्लु. लामन्ट विश्वविद्यालयका प्राध्यापक हुनुहुन्छ, र हार्वर्ड विश्वविद्यालयमा अर्थशास्त्र र दर्शनका प्राध्यापक हुनुहुन्छ।

प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा
अमर्त्य सेनको जन्म बङ्गाल हिन्दू वैद्य   परिवारमा शान्तिनिकेतन, बंगाल, ब्रिटिश भारतमा भएको थियो। उनका बुबा आशुतोष सेन ढाका विश्वविद्यालयमा रसायनशास्त्रका प्राध्यापक, दिल्लीमा विकास आयुक्त र पश्चिम बंगाल लोक सेवा आयोगका अध्यक्ष थिए। सन् १९४५ मा उनी आफ्नो परिवारसँग पश्चिम बंगालमा सरेका थिए। सेनकी आमा अमिता सेन क्षिती मोहन सेनकी छोरी थिइन्, प्रख्यात संस्कृतविद् र प्राचीन र मध्ययुगीन भारतका विद्वान, जो टैगोरका निकट सहयोगी थिए। केएम सेनले 1953 देखि 1954 सम्म विश्व भारती विश्वविद्यालयको दोस्रो उपकुलपतिको रूपमा सेवा गरे। सेनले सन् १९४० मा ढाकाको सेन्ट ग्रेगरी स्कूलबाट आफ्नो विद्यालय शिक्षा सुरु गरेका थिए। सन् १९४१ मा उनलाई शान्तिनिकेतनको पथभवनमा भर्ना गरियो, जहाँ उनले आफ्नो विद्यालय शिक्षा पूरा गरे। 1951 मा, उहाँ प्रेसिडेन्सी कलेज, कलकत्ता गए, जहाँ उनले बी.ए गरे। 

व्यक्तिगत जीवन

सेनले तीन पटक विवाह गरेका छन्। उनकी पहिलो पत्नी नबनीता देव सेन, एक भारतीय लेखक र विद्वान थिइन्, जससँग उनका दुई छोरीहरू थिए: अन्तरा, एक पत्रकार र प्रकाशक, र नन्दना, एक बलिउड अभिनेत्री। सन् १९७१ मा लण्डन सरेको केही समयपछि नै उनीहरुको विवाह टुट्यो । 1978 मा सेनले इवा कोलोर्नी, एक इटालियन अर्थशास्त्री, युजेनियो कोलोर्नी र उर्सुला हिर्सम्यानकी छोरी र अल्बर्ट ओ. हिर्सम्यानकी भतिजीसँग विवाह गरे। दम्पतीका दुई सन्तान थिए, एउटी छोरी इन्द्राणी, जो न्यूयोर्कमा पत्रकार हुन्, र छोरा कबीर, हिप हप कलाकार, एमसी, र श्याडी हिल स्कूलमा संगीत शिक्षक थिए। सन् १९८५ मा क्यान्सरका कारण इभाको मृत्यु भयो । 1991 मा, सेनले एम्मा जर्जिना रोथस्चाइल्डसँग विवाह गरे, जो हार्वर्ड विश्वविद्यालयमा इतिहासका जेरेमी र जेन नोल्स प्रोफेसरको रूपमा सेवा गर्छन्। 

पुरस्कार र सम्मान
सेनले विश्वभरका विश्वविद्यालयहरूबाट ९० मानद डिग्री प्राप्त गरेका छन्। 2019 मा, लन्डन स्कूल अफ इकोनोमिक्स ले असमानता अध्ययनमा अमर्त्य सेन अध्यक्षको स्थापनाको घोषणा गर्‍यो।
 एडम स्मिथ पुरस्कार, १९५४
 अमेरिकन एकेडेमी अफ आर्ट्स एण्ड साइंसेज का विदेशी मानद सदस्य, 1981
 सामाजिक अध्ययन संस्थान द्वारा मानद फेलोशिप, 1984
 अमेरिकी दार्शनिक समाज का निवासी सदस्य, 1997 
 आर्थिक विज्ञानमा नोबेल मेमोरियल पुरस्कार, १९९८
 भारत रत्न, भारतको सर्वोच्च नागरिक पुरस्कार, १९९९
 बंगलादेश को मानार्थ नागरिकता, 1999
 मानद मेम्बर अफ द अर्डर अफ द कम्प्यानियन्स अफ अनर, युके, २०००
लियोन्टिफ पुरस्कार, 2000
 नेतृत्व र सेवाका लागि आइजनहावर मेडल, २०००
 हार्वर्ड विश्वविद्यालय को ३५१ औं प्रारम्भिक वक्ता, २००१
 अन्तर्राष्ट्रिय मानवतावादी पुरस्कार अन्तर्राष्ट्रिय मानवतावादी र नैतिक संघ, २००२
 इन्डियन चेम्बर अफ कमर्स द्वारा लाइफटाइम अचीभमेन्ट अवार्ड, २००४
 लाइफ टाइम एचिभमेन्ट अवार्ड बैंककस्थित संयुक्त राष्ट्र आर्थिक तथा सामाजिक आयोग फर एसिया र प्यासिफिक (UNESCAP)
 राष्ट्रिय मानविकी पदक, २०११
 अर्डर अफ द एजटेक ईगल, २०१२
 फ्रान्सेली शेभेलियर लेजन अफ ऑनर, २०१३
 NDTV, 2013 द्वारा भारतमा 25 महानतम ग्लोबल लिभिङ लिजेन्ड्स
 हाम्रो शताब्दीलाई द न्यू रिपब्लिक द्वारा परिभाषित गर्ने शीर्ष १०० विचारकहरू, २०१४
 चार्ल्सटन-EFG जोन मेनार्ड केन्स पुरस्कार, 2015
 अल्बर्ट ओ. हिर्शम्यान पुरस्कार, सामाजिक विज्ञान अनुसन्धान परिषद, २०१६
 राजनीति विज्ञानमा जोहान स्काइट पुरस्कार, २०१७
 बोडले पदक, २०१९
 Friedenspreis des Deutschen Buchhandels, २०२०
 प्रिन्सेस अफ अस्टुरियास अवार्ड, २०२१
 २०२१ मा, उनले द नेशनल इन्स्टिच्युट अफ सोशल साइन्स बाट प्रतिष्ठित स्वर्ण पदक प्राप्त गरे।

सन्दर्भ सामग्री

बाह्य कडीहरू

 अमर्त्य सेन  हावार्ड विश्वबिद्यालयमा

यी पनि हेर्नुहोस

श्रेणी:नोबेल पुरस्कार विजेता
श्रेणी:भारत रत्न सम्मान प्राप्तकर्ता
श्रेणी:अर्थशास्त्रमा नोबेल पुरस्कार विजेता
श्रेणी:बङ्गाली मानिसहरू
श्रेणी:सन् १९३३ मा जन्म
श्रेणी:जीवित मानिसहरू
श्रेणी:बङ्गाली हिन्दुहरू