पानीअमला

पानी अमला 

पानी अमला (Nephrolepis cordifolia-नेफ्रोलेपिस कोर्डिफोलिया) उत्तरपूर्वी अष्ट्रेलिया र एसिया सहित विश्वव्यापी उष्णकटिबंधीय क्षेत्रहरूमा पाइने उन्यु हो। यसका धेरै सामान्य नामहरू छन् जसमा माछाको हड्डी भएको उन्यु (fishbone fern) , क्षयरोगयुक्त तरवारे उन्यु (tuberous sword fern), कन्द भर्याङ्गे उन्यु(tuber ladder fern), ठाडो तरवारे उन्यु (erect sword fern), साँघुरो तरवारे उन्यु (narrow sword fern), भर्याङ्गे उन्यु (ladder fern) र माछीकाँडे उन्यु (herringbone fern) समावेश छन्। यो सम्बन्धित उन्यु नेफ्रोलेपिस एक्साल्टाटा (fern Nephrolepis exaltata) सँग मिल्दोजुल्दो छ । 

विवरण 

पानी अमला  एक सदाबहार उन्यु हो जुन ४० देखि ८० सेन्टिमिटरसम्म बढ्छ, चरम अवस्थामा १ मिटरसम्म। यसले धेरै साना कन्दहरूको रूपमा भूमिगत डाँठ बनाउँछ । पक्षवत् पातहरू ठाडो हुन्छन् र पक्षवत् रेखीय देखि भाला भएको, ग्रन्थियुक्त र सरल हुन्छन्। पुष्पक्रममा दुई रंगको भुसको कत्ला हुन्छ। डाँठ दुई रंगको फिक्का र गाढा खैरो कत्लाले ढाकिएको हुन्छ। 

पातहरू सम्पूर्ण उथलपुथल र लामो-लामो-भाँचिएको हुन्छन्। तिनीहरू ४.८ सेन्टिमिटर लामो र ०.९ सेन्टिमिटर चौडासम्म बढ्छन्। तिनीहरू १ सेन्टिमिटरभन्दा कम दूरीमा उभिन्छन्। बिजाणु उत्पादन हुने ठाउँ गोलाकार हुन्छन्। बीजाणुहरू चाउरी परेका हुन्छन् । 

वितरण 

यो प्रजाति मूल रूपमा उत्तर-पूर्वी अष्ट्रेलिया र हिमालयको फेदमा पाइने हो र न्यू साउथ वेल्सको मध्य पूर्वी तटमा प्राकृतिकीकृत मानिन्छ । यदि स्थानमा आदर्श आर्द्रता र प्रकाश स्तर छ भने, तिनीहरूले आफूलाई स्थलीय रूपमा वा अधिपादप वा शैलोको रूपमा स्थापित गर्न सक्छन्। पर्याप्त अवस्थामा, यी उन्युहरू अधिपादपको रूपमा सजिलै बढ्छन्, सामान्यतया पानीको स्रोत माथि रूखका हाँगाहरूको बोक्रामा टाँसिएका हुन्छन्, जहाँ तिनीहरूले चौबीसै घण्टा आर्द्रता र हावा प्रवाह प्राप्त गर्न सक्छन्। तिनीहरू गहिरो दलदल र नदी किनारदेखि लिएर असभ्य बाहिरी बाली र चट्टानका अनुहारहरू, साथै सडक किनार, खाडल, खोला, ढलेका रूखहरु र परित्यक्त भवनहरू र भग्नावशेषहरूसम्म धेरै वातावरणमा फेला पार्न सकिन्छ। तिनीहरूलाई ओसिलो, छायादार स्थानहरू मन पर्छ,तिनीहरूको प्राकृतिक दायरामा, तिनीहरू सामान्यतया दलदलमा (एपिफाइटको रूपमा) वा शंकुधारी वन बाढी मैदानहरूको खोला र खाडलहरूमा (अधिक स्थलीय रूपमा बढ्दै) पाइन्छ। 

यो बर्मुडा , फ्रेन्च पोलिनेसिया , न्यूजील्याण्ड र संयुक्त राज्य अमेरिकामा परिचय गरिएको छ। यो मानव द्वारा व्यापक रूपमा खेती र वितरण गरिन्छ, हाल उत्तर, मध्य र दक्षिण अमेरिका (मुख्यतया मेक्सिको , क्यारिबियन , साथै क्यालिफोर्निया र फ्लोरिडाको केही भागहरूमा ), अफ्रिका , दक्षिणपूर्व एशिया , विभिन्न दक्षिण प्रशान्त टापुहरू र अजोरेसमा उष्णकटिबंधीय क्षेत्रहरूमा पाइन्छ। हवाईयन टापुहरूमा , यसलाई कुपुकुपु , ओकुकुपुपु वा नियानि'आउ भनेर चिनिन्छ । 

प्रजातिहरू 

तीन प्रकारहरू मान्यता प्राप्त छन्: 

१. नेफ्रोलेपिस कोर्डिफोलिया प्रकार। कोर्डिफोलिया - पश्चिमी हिन्द महासागर (मडागास्कर बाहेक) देखि उष्णकटिबंधीय र उपोष्णकटिबंधीय एशिया, पूर्वी अष्ट्रेलिया र प्रशान्त महासागर सम्म
२. नेफ्रोलेपिस कोर्डिफोलिया प्रकार। स्यूडोलाउटरबाची होभेनक्याम्प र म्याम। -  फिजी
३. नेफ्रोलेपिस कोर्डिफोलिया प्रकार। प्यूमिसिकोला (एफ.बैलार्ड) होवेनकैंप आर मियाम। –  साओ टोम र दक्षिणपश्चिमी क्यामरुन 

आक्रमणकारी प्रजातिहरू 

नेफ्रोलेपिस कोर्डिफोलिया केही क्षेत्रहरूमा यो एक आक्रमणकारी प्रजाति बनेको छ जहाँ यो परिचय गरिएको छ। न्यूजील्याण्डमा यो राष्ट्रिय कीट बिरुवा सम्झौतामा सूचीबद्ध छ , जसले बिरुवाको बिक्री, खेती र वितरणलाई निषेध गर्दछ। यो संयुक्त राज्य अमेरिकाको फ्लोरिडामा एक आक्रमणकारी प्रजातिको रूपमा सूचीबद्ध छ। 

संस्कृत पर्यायवाची नामहरू 

आमलकी, नागर, पानीयामलक, प्राची, प्राचीना, प्राचीनामलक र रक्तक । 

बेफाइदा 

यसको पाकेको फलले पित्त र कफ बढाउँदछ र गर्मी गर्दछ । यो पचाउन कठिन हुन्छ । 

औषधि 

आयुर्वेदिक फाइदा 

यसले त्रिदोष, तिर्खा र जरो नाश गर्दछ ।

जण्डिसको दबाई पानी अमला!! 

विभिन्न रोगको औषधी हाम्रै वरीपरी हुन्छन् । गाउँ घरमा हुने त्यस्ता जडिबुटीहरु कतिपय हामीले पहिचान गर्न सकेका हुँदैनौं भने कतिपय थाहा पाउँदा-पाउँदै पनि प्रयोग गर्ने तरिका नजानेर खेर गइरहेका हुन्छन् । 

कतिपय महत्वपूर्ण जडिबुटी कौडीको भाउमा बेचेर त्यसबाट बनेका औषधीहरु महँगो मुल्यमा किन्न बाध्य छौं । आज हामीले हाम्रै गाउँघरमा पाइने पानी अमलाको औषधीय गुणका बारेमा चर्चा गरेका छौं । 

पानी अमलाबारे कतिपयलाई थाहा छैन होला । अमलासँग परिचित भएपनि पानी अमला पनि हुन्छ र? भन्ने प्रश्न पनि कतिपयलाई उब्जिन सक्छ । 

पानी अमला वन जंगलमा पाइने एउटा वनस्पति हो । जंगलमा पाइने एक किसिमको झार जसको जमिन मुनि फलेको दाना औषधिको रुपमा खाइन्छ । जसलाई पानी अमला अर्थात भुइँ अमला पनि भन्ने गरिन्छ । 

पानी अमलाको पुरै भागलाई सुकाएर पिंधेको धुलोलाई ७–८ ग्रामको दरले मिश्री पानीसँग मिलाएर एक महिनासम्म खानाले जण्डिस रोग निको हुने आयुर्वेदले जनाउँछ । 

यसको ताजै बोटलाई पिधेर निस्किएको एक चौथाई रसलाई पानीमा मिलाएर पिउँदा पनि हुन्छ । यो मधुमेहका रोगीकालागि पनि लाभदायक मानिन्छ ।

यो पनि हेर्नुहोस्

सन्दर्भ सामग्रीहरू

बाह्य कडीहरू

श्रेणी:फूल नफुल्ने वनस्पति
श्रेणी:जडीबुटी
श्रेणी:पोथ्रा
श्रेणी:नेपालमा पाइने वनस्पतिहरू