माइकल फराडे

माइकल फराडको  (; २२ सेप्टेम्बर १७९१ – २५ अगस्ट १८६७ )  एक अंग्रेजी भौतिकशास्त्री र रसायनशास्त्री थिए जसले विद्युत चुम्बकत्व र विद्युत रसायनको अध्ययनमा योगदान पुर्‍याएका थिए। उनका मुख्य आविष्कारहरूमा विद्युत चुम्बकीय प्रेरण, डायमग्नेटिज्म र इलेक्ट्रोलाइसिसका सिद्धान्तहरू समावेश छन्। फाराडेले थोरै औपचारिक शिक्षा प्राप्त गरे पनि, एक स्व-निर्मित मानिसको रूपमा, उनीइतिहासका सबैभन्दा प्रभावशाली वैज्ञानिकहरू मध्ये एक थिए।  फराडेले डिसी करेन्ट बोक्ने कन्डक्टरको वरपरको चुम्बकीय क्षेत्रको अनुसन्धानबाट नै भौतिकशास्त्रमा विद्युत चुम्बकीय क्षेत्रको अवधारणा स्थापित गरे। उनले चुम्बक शक्तिबाट विद्युत निकाल्न सकिन्छ भन्ने घोषणा गरेर चुम्बकीय विद्युत यन्त्र बनाए । यसलाई डाइनामो भनियो। डाइनामोबाट विद्युत शक्ति निकालियो। यसबाट बिजुलीको आविष्कार भयो। यही समयमा जोसेफ हेनरी पनि डाइनामो आविष्कार भयो । आज पनि डाइनामो,जेनेरेटर तथा टान्सफर्मर फराडे तथा हेनरी को सिद्धान्तमा आधारित छ । इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक रोटरी उपकरणको उनको आविष्कारले विद्युतीय मोटर प्रविधिको जग खडा गर्‍यो, र यो धेरै हदसम्म उनको प्रयासको कारणले गर्दा बिजुली प्रविधिमा प्रयोगको लागि व्यावहारिक भयो।  

 जीवन 
जन्म सन् १७९१ मा बेलायतको न्युविन्गटनमा भएको थियो । उनी जन्मदै साह्रै कमजोर थिए र बिरामी परिरहन्थे । पाँच वर्षको उमेरमा मेन्चेस्टर सहरको स्कुलमा फराडेले पढ्न थाले तर स्कुलको पढाइ राम्रो थिएन । शिक्षकहरु पनि निर्दयी थिए । उनलाई स्कुल जान मन लागेन । तेह्र वर्षकै उमेरमा फराडेले स्कुल जान  छाडे । घरको आर्थिक अवस्था कमजोर भएकोले उनी एक पुस्तक पसलमा काम गर्न गए । त्यहाँ उनले किताबमा गाता हाल्ने काम सँगै उनी किताब पनि पढ्थे । विज्ञानका किताबहरु त उनी पाए सम्म पढ्थे। फराडेले किताब पसलमा काम गर्दा गर्दै वैज्ञानिक हम्फ्रे डेभीको सहायक भएर काम गर्ने मौका पाए । यो मौकाले फराडेलाई वैज्ञानिक  अध्ययन अनुसन्धानमा ठूलो सहयोग भयो । यसपछि काँच र इस्पातको क्षेत्रमा उनले धेरै काम गरे। र्काबनको कोक्लोराइड बनाए । यसैबाट सन १८२५ मा फराडेले  वेन्जिन (दागको आषौधी) आविष्कार गरे । चुम्बक निकाल्न पनि  फराडे  सफल भए। 

 वैज्ञानिक उपलब्धिहरू 

 रसायन विज्ञान 
फराडेको प्रारम्भिक रासायनिक कार्य हम्फ्री डेभीको सहायकको रूपमा थियो। फाराडे क्लोरिनको अध्ययनमा संलग्न थिए; उनले क्लोरीन र कार्बनका दुई नयाँ यौगिकहरू पत्ता लगाए: हेक्साक्लोरोइथेन र कार्बन टेट्राक्लोराइड। हेक्साक्लोरोइथेनको उत्पादन इथिलिनको क्लोरिनेशनबाट बनाइएको थियो र कार्बन टेट्राक्लोराइड हेक्साक्लोरोइथेनको विघटनबाट बनाइएको थियो।

 विद्युत र चुम्बकत्व 

 वि-चुम्बकत्व 

 फराडे पिंजरा 

 शाही संस्था र सार्वजनिक सेवा 

 सम्झना 
सन् १८६७ मा उनको निधन भयो ।

फराडे नामबाट दुई  विद्युत एकाई आज पनि प्रयोगमा ल्याइन्छ । यीमध्ये एक एकाइ फराडे हो, जुन विद्युत्को मात्रा नाप्न प्रयोग गरिन्छ । अर्को एकाइ फराड(Farad) हो जो कुनै संधार (Capacitor) कोधारिता (Capacity) नाप्न काम आउँछ । 

 यो पनि हेर्नुहोस् 
अलेक्जेन्डर फ्लेमिङ
केल्भिन थमसन
आइज्याक न्यूटन
उदय गोस्वामी

सन्दर्भ सामग्रीहरू

बाह्य कडीहरू

 | BBC History
 | Encyclopædia Britannica
 | Chemical Heritage Foundation
 | Scienceworld
 | Faculty of Science, University of Zagreb
 | Famous Scientists

श्रेणी:विज्ञान
श्रेणी:वैज्ञानिकहरू