कुसुम (वनस्पति)

कुसुम धेरै हाँगा हुने एक वर्षीय पोथ्रा वर्गमा पर्ने वनस्पति हो । कुसुम ( Carthamus tinctorius ) एस्टेरेसी परिवारमा रहेको अत्यधिक हाँगा भएको, जडीबुटी भएको थिस्टल जस्तो वार्षिकी बोट हो । यो संसारको सबैभन्दा पुरानो बाली मध्ये एक हो,आज यो बीउबाट निकालिएको वनस्पति तेलको लागि व्यावसायिक रूपमा खेती गरिन्छ । बिरुवाहरू ३० देखि १५० सेन्टिमिटर (१२ देखि ५९ इन्च) अग्ला हुन्छन् जसमा गोलाकार फूलको टाउको पहेंलो , सुन्तला वा रातो फूलहरू हुन्छन् । प्रत्येक हाँगामा सामान्यतया एक देखि पाँच फूलको टाउको हुन्छ जसमा प्रति टाउको १५ देखि २० बीउ हुन्छ। कुसुम मौसमी वर्षा हुने सुख्खा वातावरणमा उम्रन्छ। यसले गहिरो जरा गाड्छ जसले यसलाई यस्तो वातावरणमा फस्टाउन सक्षम बनाउँछ। 

जीवविज्ञान 

वनस्पति आकार विज्ञान 

कुसुम एक छिटो बढ्ने, ठाडो बसन्तमा बढ्ने वार्षिक जडीबुटी हो , जुन थिस्टल जस्तै देखिन्छ । पातको गुलाबबाट उत्पन्न हुने दिनको लम्बाइ र तापक्रम बढ्दा हाँगा भएको केन्द्रीय डाँठ (जसलाई अन्तिम डाँठ पनि भनिन्छ) निस्कन्छ। मुख्य डाँठ ३०-१५० सेन्टिमिटर (१२-५९ इन्च) को उचाइमा पुग्छ। बिरुवाले २ मिटर (६ फिट ७ इन्च) सम्म गहिरो बढ्दै गएको बलियो जरा पनि विकास गर्छ । पहिलो पार्श्व हाँगाहरू विकास हुन्छन्, एक पटक मुख्य डाँठ लगभग २०-४० सेन्टिमिटर (७.९-१५.७ इन्च) अग्लो हुन्छ। यी पार्श्व हाँगाहरू त्यसपछि दोस्रो र तृतीय हाँगाहरू उत्पादन गर्न फेरि हाँगाहरू बनाउन सक्छन्। छनौट गरिएको विविधता साथै बढ्दो अवस्थाले हाँगाहरूको हदलाई असर गर्छ। 

लामो र दाँतेदार पातहरू १०-१५ सेन्टिमिटर (३.९-५.९ इन्च) को लम्बाइ र २.५-५ सेन्टिमिटर (०.९८-१.९७ इन्च) चौडाइमा पुग्छन् र डाँठबाट तल बग्छन्। सहपत्र बनाउने माथिल्लो पातहरू सामान्यतया छोटो, कडा र अण्डाकार हुन्छन्, मेरुदण्डमा समाप्त हुन्छन्। कोपिलाहरू हाँगाहरूको छेउमा बोकेका हुन्छन् र प्रत्येक मिश्रित फूलको टाउको ( क्यापिटुलम ) मा २०-१८० व्यक्तिगत फूलहरू हुन्छन् । विविधता, बाली व्यवस्थापन र बढ्दो अवस्थाहरूमा निर्भर गर्दै, प्रत्येक बोटले १.२५-४ सेन्टिमिटर (०.४९-१.५७ इन्च) व्यासको ३-५० वा बढी फूलको टाउको विकास गर्न सक्छ। फूल फुल्ने अन्तिम फूलको टाउको (केन्द्रीय डाँठ) बाट सुरु हुन्छ, त्यसपछि क्रमिक रूपमा प्राथमिक, माध्यमिक र कहिलेकाहीं तृतीयक शाखा फूलको टाउकोहरू हुन्छन्। व्यक्तिगत फूलहरू सामान्यतया ३-४ दिनसम्म फूल्छन्। व्यावसायिक प्रजातिहरू धेरै हदसम्म स्व-परागकित हुन्छन्। फूलहरू सामान्यतया पहेंलो, सुन्तला र रातो हुन्छन्, तर सेतो र मलाई रंगका रूपहरू अवस्थित छन्। द्विअंगीय अधिपत्य अण्डाशयले अण्डाशय बनाउँछ । त्यसपछि कुसुमको बोटले अचेन उत्पादन गर्छ । प्रत्येक फूलको टाउकोमा सामान्यतया १५-५० बीउ हुन्छन् यद्यपि, यो संख्या १०० भन्दा बढी हुन सक्छ। बीउको खोलको मात्रा ३० देखि ६०% सम्म फरक हुन्छ, जबकि बीउको तेलको मात्रा २० देखि ४०% सम्म फरक हुन्छ। 

बिरुवा विकास 

कुसुमको फूल रोपेको १-३ हप्ता पछि सामान्यतया उम्रन्छ र कम तापक्रममा ढिलो बढ्छ। कुसुमको अंकुरण माथील्लो सतह हुन्छ । निस्कने पहिलो साँचो पातहरूले गुलाब बनाउँछन् । यो चरण जाडोमा छोटो दिनको लम्बाइ र चिसो तापक्रमको साथ हुन्छ। 

जब तापक्रम र दिनको लम्बाइ बढ्न थाल्छ, केन्द्रीय डाँठ लामो र हाँगा हुन थाल्छ, छिटो बढ्दै जान्छ। चाँडै रोप्दा ठूलो गुलाब विकास गर्न र अझ फराकिलो हाँगाहरू विकास गर्न बढी समय मिल्छ, जसले गर्दा उत्पादन बढी हुन्छ। 

फूल फुल्ने समय मुख्यतया दिनको लम्बाइबाट प्रभावित हुन्छ। फूल फुल्ने अन्त्यदेखि परिपक्वतासम्मको अवधि सामान्यतया ४ हप्ता हुन्छ। रोपाइँदेखि बाली काट्ने समयसम्मको कुल अवधि विविधता, स्थान, रोपाइको समय र बढ्दो अवस्था अनुसार फरक हुन्छ जेष्ठ वा असार रोपाइँको लागि यो लगभग २६-३१ हप्ता हुन सक्छ। 

जंगली र खेती गरिएको दुवै प्रकारका वनस्पतीहरूमा २n = २४ क्रोमोजोमहरूको द्विगुणित सेट हुन्छ। कार्थामस प्यालेस्टिनस , कार्थामस अक्सियाक्यान्थस र कार्थामस पर्सिकससँगको क्रसिङले उर्वर सन्तान उत्पादन गर्न सक्छ। 

इतिहास 

खेती
जलवायु 

कुसुमले उच्च तापक्रम मन पराउँछ र २८-३५ डिग्री सेल्सियस (८२–९५ डिग्री फारेनहाइट) मा राम्रोसँग बढ्छ। यसले ४० डिग्री सेल्सियस (१०४ डिग्री फारेनहाइट) सहन सक्छ, तर केही प्रजातिहरू पनि छन् जुन धेरै कम तापक्रममा बढ्छन्। कुसुम विभिन्न मौसमहरूमा खेती गरिन्छ: दक्षिण मध्य भारतमा जाडो बालीको रूपमा, क्यालिफोर्नियामा प्रारम्भिक गर्मी बालीको रूपमा र संयुक्त राज्य अमेरिकाको उत्तरी ग्रेट प्लेन्समा मध्य-गर्मी बालीको रूपमा। गर्मी र जाडो खेतीहरूको लागि बढ्दो मौसमको न्यूनतम लम्बाइ क्रमशः १२० र २०० दिन हुन्छ। तापक्रम र दिनको लम्बाइको हिसाबले बिरुवाको प्रदर्शन फरक रोपण मितिहरूमा अत्यधिक निर्भर गर्दछ। जाडो कडा प्रजातिहरू शरद ऋतुको अन्त्यमा मात्र थाली बनाउँछन् र वसन्तमा लम्बिन्छन्। प्रारम्भिक चरणहरूमा, कुसुमले आर्द्रता सहन सक्छ तर कोपिला चरण पछि बोट्रिटिस ब्लाइटको प्रकोपको खतरा बढ्छ। 

कुसुम खडेरी सहनशील हुन्छ। जराले गहिरो माटोको तहबाट ओसिलोपन उपलब्ध गराउँछ। थप रूपमा, यो सहनशीलता आलस र तोरी जस्ता अन्य तेल बालीहरूको तुलनामा उच्च पानी प्रयोग दक्षता द्वारा पनि व्याख्या गर्न सकिन्छ। अधिकतम फूल फुल्नुभन्दा केही समय अघिको समयमा पानीको आवश्यकताहरू उच्चतम हुन्छन्। खडेरी सहनशीलताको अलावा, बोटका सबै भागहरू रोगहरूको सन्दर्भमा ओसिलोपनप्रति संवेदनशील हुन्छन्। अत्यधिक पानी आपूर्तिको अवस्थामा, यो जरा कुहिने सम्भावना हुन्छ। त्यसकारण, धेरै प्रजातिहरू सिँचाइ गरिएको कृषिमा विशेष गरी पानी जम्ने खतरा भएको माटोमा उपयुक्त हुँदैनन्। 

कुसुमले अन्नभन्दा हावा र असिना राम्रोसँग सहन सक्छ।  यो ठाडो रहन्छ र बीउलाई टाउकोमा राख्न सक्छ। [ 

माटो 

कुसुमको फूलले राम्रो पानी निकास भएको, तटस्थ, उर्वर र गहिरो माटो मन पराउँछ। यो माटोको pH (pH 5-8) मा राम्रोसँग अनुकूल हुन सक्छ र लवणता सहन सक्छ।कुसुमको फूल विभिन्न प्रकारका माटोमा राम्रोसँग उब्जाउन सकिन्छ, जलवायु र सिँचाइमा निर्भर गर्दै उपयुक्तताको लागि पानी आपूर्ति यसको मुख्य चालक कारक हो र विभिन्न प्रकारका माटोको परिणामस्वरूप फरक पानी व्यवस्था हुन्छ। त्यसकारण हिलो माटोमा र विशेष गरी पानी जम्ने खतरा भएको माटोमा खेती गर्नु उपयुक्त हुँदैन। गहिरो जराले पानी र हावाको आवागमनलाई बढावा दिन्छ र पछिल्ला बालीहरूको लागि माटोको गुणस्तर सुधार गर्छ। 

पोषक तत्वको आवश्यकतालाई गहुँ र जौसँग तुलना गर्न सकिन्छ, नाइट्रोजन संशोधन २०% ले बढाउनु पर्छ। त्यसैले, पर्याप्त नाइट्रोजन आपूर्ति भएको माटो अनुकूल हुन्छ। 

प्रयोगहरू
परम्परागत रूपमा, यो बाली यसको बीउको लागि उब्जाउ गरिन्थ्यो। यो खानालाई रंगाउन र स्वाद दिन, औषधिहरूमा र रातो ( कार्थामिन ) र पहेंलो रंग बनाउन पनि प्रयोग गरिन्थ्यो, विशेष गरी सस्तो एनिलीन रंगहरू उपलब्ध हुनुभन्दा पहिले। 

कुसुमको तेल 

विगत ५० वर्षदेखि यो बिरुवा मुख्यतया यसको बीउबाट निकालिएको वनस्पति तेलको लागि खेती गरिदै आएको छ। कुसुमको बीउको तेल स्वादहीन र रंगहीन हुन्छ। यो मुख्यतया सौन्दर्य प्रसाधनहरूमा र खाना पकाउने तेलको रूपमा , सलाद ड्रेसिङमा र मार्जरीन उत्पादनको लागि प्रयोग गरिन्छ । आईएनसीआई नामकरण कार्थमस टिनक्टोरियस हो । 

दुई प्रकारका कुसुम फूलहरू छन् जसले विभिन्न प्रकारका तेल उत्पादन गर्छन्: एउटामा मोनोअनस्याचुरेटेड फ्याटी एसिड ( ओलिक एसिड ) उच्च हुन्छ र अर्कोमा पोलिअनस्याचुरेटेड फ्याटी एसिड ( लिनोलिक एसिड ) उच्च हुन्छ। हाल प्रमुख खाद्य तेल बजार पहिलोको लागि हो, जसमा जैतुनको तेल भन्दा संतृप्त फ्याट कम हुन्छ । पछिल्लो तेल आलसको तेलको सट्टा चित्रकलामा प्रयोग गरिन्छ , विशेष गरी सेतो रङ्गको साथ, किनकि यसमा आलसको तेलमा हुने पहेँलो रङ्ग हुँदैन। 

साना क्लिनिकल परीक्षणहरूको एउटा समीक्षामा , कुसुमको तेलको सेवनले रगतमा कम घनत्व भएको लिपोप्रोटिनको स्तर घटायो - हृदय रोगहरूको लागि जोखिम कारक - बटर वा चिल्लोको सेवनबाट देखिएको भन्दा बढी। 

फूलहरूबाट रङ 

कुसुमको पंखुडीमा एउटा रातो र दुई पहेँलो रङ हुन्छ। रंग लगाउने कपडामा सुकेको कुसुमको फूलहरू सुन्तला-रातो रङ कार्थामिनको प्राकृतिक रङ स्रोतको रूपमा प्रयोग गरिन्छ । कार्थामिनलाई रङ उद्योगमा कार्थामिन रातो वा प्राकृतिक रातो २६ को रूपमा पनि चिनिन्छ। कुसुमबाट बनेको पहेंलो रङलाई कार्थामिन पहेंलो वा प्राकृतिक पहेंलो ५ को रूपमा पनि चिनिन्छ। पहेंलो रङहरू मध्ये एक भाग्ने हुन्छ र चिसो पानीमा पखालिन्छ। यो रङ कपासको लागि उपयुक्त छ , जसले रातो रङ लिन्छ र रेशमको लागि उपयुक्त छ, जसले सुन्तला रङ उत्पादन गर्ने पहेंलो र रातो रङ लिन्छ,कुनै तेज आवश्यक पर्दैन। 

जापानमा , रंगाउनेहरूले लामो समयदेखि कुसुमको सुकेको फूल ( कार्थामस टिन्क्टोरियस ) बाट चम्किलो रातो देखि सुन्तला-रातो रंग ( कार्थामिन भनेर चिनिन्छ) उत्पादन गर्ने प्रविधि प्रयोग गर्दै आएका छन् । रंगाउने प्रक्रिया धेरै पटक दोहोर्याएर, कपडा सुकाएर र रातो गरेर गाढा रंगहरू प्राप्त गरिन्छ। रंगको महँगो प्रकृतिको कारण, कुसुमको रंग कहिलेकाहीं बेसार र सप्पन जस्ता अन्य रंगहरूसँग मिसाएर पातलो बनाइन्छ।

यो पनि हेर्नुहोस्

सन्दर्भ सामग्रीहरू

बाह्य कडीहरू

श्रेणी:कृषि
श्रेणी:नेपालमा पाइने वनस्पतिहरू
श्रेणी:फूल फुल्ने वनस्पति
श्रेणी:पोथ्रा
श्रेणी:जडीबुटी
श्रेणी:तेलहन बाली