गिठ्ठा

गिठ्ठा (वैज्ञानिक नाम: Dioscorea bulbifera, अङ्ग्रेजी: Air potato,अन्य नाम: तितो याम , आलु याम , एरियल याम र पार्सनिप याम) गाँठा लाग्ने वनस्पति हो। नेपालमा रहेका चेपाङ जाति लगाएत विभिन्न आदिवासी जनजातिले यसले खाद्य पदार्थको रूपमा प्रयोग गर्छन।

यो अफ्रिका, एशिया र उत्तरी अष्ट्रेलियाको मूल निवासी हो। यो व्यापक रूपमा खेती गरिन्छ र धेरै क्षेत्रहरूमा प्राकृतिकीकृत भएको छ (ल्याटिन अमेरिका, वेस्ट इन्डिज, दक्षिणपूर्वी संयुक्त राज्य अमेरिका र विभिन्न समुद्री टापुहरू)। 

यसलाई नाइजेरियन पिडजिन अंग्रेजीमा अप र्याम पनि भनिन्छ, किनकि यो बिरुवा यसको ट्युबरहरूको लागि भन्दा यसको बल्बिलहरूको लागि बढी खेती गरिन्छ। 

 विवरण 
जापानी सेइकेई ज़ुसेत्सू  कृषि विश्वकोशबाट डी. बल्बिफेरा एल.

डायोस्कोरिया बल्बिफेरा फराकिलो, वैकल्पिक पातहरू, र भण्डारण अंगहरूको दुई प्रकारको साथ एक बारह मासी फल हो । बिरुवाले जुम्ल्याहा डाँठको पातको अक्षमा फलहरू बनाउँछ र जमिन मुनि कन्दहरू बनाउँछ। यी ट्युबरहरू साना आयताकार आलु जस्तै हुन्छन्। केही प्रजातिहरू खाद्य बालीको रूपमा खेती गरिन्छ , विशेष गरी पश्चिम अफ्रिकामा । खाद्य प्रजातिहरूको ट्युबरहरू प्रायः तीतो स्वाद हुन्छ, जुन उमालेर हटाउन सकिन्छ। त्यसपछि तिनीहरू अन्य तरुल, आलु र मीठो आलु जस्तै तयार गर्न सकिन्छ । 

गिठ्ठा धेरै छिटो बढ्न सक्छ, लगभग ८ इन्च प्रति दिन, र अन्ततः ६० फिट लामो पुग्न सक्छ। यो सामान्यतया रूखको टुप्पोमा चढ्छ र देशी बिरुवाहरू कब्जा गर्ने प्रवृत्ति हुन्छ । बिरुवामा बन्ने फलबाट नयाँ बिरुवाहरू विकसित हुन्छन्, र यी फलहरूले फैलाउने माध्यमको रूपमा काम गर्छन् । गिठ्ठाको आकाशीय डाँठहरू जाडोमा मर्छन्, तर फल र भूमिगत काण्डबाट पुनरुत्थान हुन्छ। 

 प्रयोग 

गिठ्ठालाई नेत्रश्लेष्म रोग , पखाला र पेचिश , अन्य रोगहरू बीचको उपचारको लागि लोक उपचारको रूपमा प्रयोग गरिएको छ । 

डी. बल्बीफेरा अष्ट्रेलियाका तिवी मानिसहरूका लागि धेरै महत्त्वपूर्ण छ , जसले यसलाई कुलमा भनिने महत्त्वपूर्ण समारोहमा प्रयोग गर्छन् । समारोहको समयमा, तरुलहरू विधिपूर्वक पकाइन्छ र तेस्रो दिनमा खाइन्छ। 

 विषाक्तता 

बढ्दो जंगलमा पाइने जस्ता खेती नगरिएका रूपहरू विषाक्त हुन सक्छन्। यी प्रजातिहरूमा स्टेरोइड डाइओजेनिन समावेश हुन्छ, जुन हार्मोनल गर्भनिरोधकमा प्रयोग हुने जस्ता सिंथेटिक स्टेरोइडल हार्मोनहरूको संख्याको निर्माणमा प्रयोग हुने मुख्य सामग्री हो । त्यहाँ दावीहरू भएका छन् कि जंगली रूपहरू पनि सुकाएर उमालेपछि खान योग्य बनाइन्छ, जसले वास्तविक विषाक्ततामा भ्रम पैदा गर्दछ । 

 आक्रामक प्रजातिहरू 

फ्लोरिडा जस्ता केही ठाउँहरूमा, यसलाई छिटो-बढ्ने, ठूला-पात भएको झ्याम्मिने लहराको कारणले यसलाई हानिकारक झार मानिन्छ जुन दृढतापूर्वक फैलिन्छ र यसको मुनि हुर्कने कुनै पनि बोटलाई छाया दिन्छ। गिठ्ठाको बोटमा फलहरू पलाउँछन् र नयाँ गिठ्ठाहरू बन्छन्, एक अर्काको वरिपरि घुमाएर बाक्लो चटाई बनाउँछन्। यदि बिरुवालाई जमिनमा काटियो भने जराहरू लामो समयसम्म बाँच्न सक्छन् र पछि नयाँ अंकुरहरू पलाउन सक्छन्। 

लीफ बीटल लिलियोसेरिस चेनीलाई सन् २०१२ मा रिलिज भएको बिरुवाको जैविक कीट नियन्त्रणको एजेन्टको रूपमा अध्ययन गरी प्रयोग गरिएको छ। 

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

श्रेणी:खाद्यपदार्थ
श्रेणी:कन्दमुलहरू
श्रेणी:नेपालमा पाइने वनस्पतिहरू
श्रेणी:फूल फुल्ने वनस्पति
श्रेणी:लहरा