जन्तर मन्तर, दिल्ली

जन्तर मन्तर भारतको राजधानी नयाँ दिल्लीमा अवस्थित छ। 'जन्तर मन्तर' को अर्थ 'स्वर्गको सामन्जस्य मापन गर्ने उपकरण' हुन्छ। यसको निर्माण महाराजा जय सिंह द्वितीयले सन् १७२४ मा गराएका थिए। यो संरचना प्राचीन भारतको वैज्ञानिक उन्नतिको एउटा उत्कृष्ट उदाहरण हो। जय सिंहले यस्तो वेधशालाहरूको निर्माण जयपुर, उज्जैन, मथुरा र वाराणसीमा पनि गराएका थिए। दिल्लीको जन्तर-मन्तर समरकन्दको वेधशालाबाट प्रेरित रहेको छ। मोहम्मद शाहको शासन कालमा हिन्दु र मुस्लिम खगोलशास्त्रीहरूमा ग्रहहरूको स्थितलाई लिएर बहस हुँदै गर्दा यसलाई समाधान गर्नका लागि जय सिंहले जन्तर-मन्तरको निर्माण गराएका थिए। ग्रहहरूको गति मापन गर्नको लागि यहाँ विभिन्न प्रकारका उपकरण लगाइएका छन्। सम्राट यन्त्र सूर्यको मद्दतले समय तथा ग्रहहरूको अवस्थितिको जानकारी दिने गर्दछ। मिस्र यन्त्रले वर्षको सबैभन्दा छोटो र सबैभन्दा लामो दिनलाई मापन गर्ने गर्दछ भने राम यन्त्र र जय प्रकाश यन्त्रले खगोलीय पिण्डहरूको गतिको बारेमा बताउँने गर्छ।

 विस्तारमा 
राजा जयसिंह द्वितीय धेरै सानो आयुबाट गणितमा धेरै नैं अधिक रूचि राखथे। उनको औपचारिक पढाई ११ वर्षको  आयुमा छूट गयी क्यहरूकि उनको पिताजीको  मृत्यु पछि उनिलाई नैं राजगद्दी संभालनी पडी थियो। २५जनवरी, १७००मा गद्दी संभालने पछि पनि उनीहरूले आफ्नो अध्ययन नछोडयो। उनीहरूले धेरै खगोल विज्ञानअनि ज्योतिषको पनि गहरा अध्ययन गर्‍यो। उनीहरूले आफ्नो कार्यकालमा बहुतबाट खगोल विज्ञानबाट सम्बंधित यन्त्र एवम पुस्तकहरू पनि एकत्र कीं। उनीहरूले प्रमुख खगोलशास्त्रीहरूको विचार हेतु एक जगह एकत्र पनि गर्‍यो। हिन्दु ,यस्लामिक अनि यूरोपीय खगोलशास्त्री सबैले उनिका यस महान कार्यमा आफ्नो बराबर योगदान दियो। आफ्नो शासन कालमा सन् १७२७मा,उनीहरूले एक दल खगोलशास्त्रबाट सम्बंधित अनि जानकारीयां अनि तथ्य तलाशनेको लागि भारतबाट यूरोप पठायो थियो। त्यो दल केही किताबहरू,दस्तावेज,और यन्त्र नैं लि गर लौटा। न्यूटन,गालीलेओ,कोपरनिकस,और केप्लेरका कार्यहरूका बारेमा अनि उनको किताबहरू ल्या नेमा यो दल असमर्थ रहयो। 

 यन्त्रहरूको  सूची 
जन्तर-मन्तरका प्रमुख यन्त्रहरूमा सम्राट यन्त्र, नाडी वलय यन्त्र, दिगंश यन्त्र, भित्ति यन्त्र,मिस्र यन्त्र, आदि प्रमुख छन्, जसको प्रयोग सूर्य तथा अन्य खगोलीय पिंडहरूको  स्थिति तथा गतिका अध्ययनमा गरिन्छ। जन्तर-मन्तरका प्रमुख यन्त्रहरूमा सम्राट यन्त्र, नाडी वलय यन्त्र, दिगंश यन्त्र, भित्ति यन्त्र,मिस्र यन्त्र, आदि प्रमुख छन्, जसको प्रयोग सूर्य तथा अन्य खगोलीय पिंडहरूको  स्थिति तथा गतिका अध्ययनमा गरिन्छ। जुन खगोल यन्त्र राजा जयसिंह द्वारा बनवाये गए थ, उनको सूची यस प्रकारले है:

 सम्राट यन्त्र
 सस्थाम्सा
 दक्सिनोत्तारा भित्ति यन्त्र
 जय प्रकासा अनि कपाला
 नदिवालय
 दिगाम्सा यन्त्र
 राम यन्त्र
 रसिवालाया

राजा जय सिंह तथा उनिका राजज्योतिषी पं। जगन्नाथले यसै विषयमा 'यन्त्र प्रकार' तथा 'सम्राट सिद्धान्त' नामक ग्रन्थ लेखहरू।

५४ वर्षको  आयुमा उनको मृत्यु पछि देशमा यो वेधशालाहरू त्यस पछि बनन वाला तारामण्डलहरूको लागि प्रेरणा अनि जानकारीको स्रोत रही छन्। हालैमा दिल्लीका जन्तर-मन्तरमा स्थापित रामयन्त्रका जरिए प्रमुख खगोलविद द्वारा शनिबारलाई विज्ञान दिवसमा आसमानका सबै भन्दा चमकीले ग्रह शुक्रको  स्थिति नापी गएकोथियो। यस अध्ययनमा नेहरू तारामण्डलका खगोलविदहरूका बाहेक एमेच्योर एस्ट्रोनामर्स एसोसिएशन अनि गैर सरकारी सङ्गठन स्पेसका सदस्य पनि शामिल थिए। 

 जन्तर मन्तर 
कनट प्लेसमा स्थित स्थापत्य कलाको अद्वितीय नमूना 'जन्तर मन्तर 'दिल्लीका प्रमुख पर्यटन स्थलहरूमा भन्दा एक छ। 
यो एक वेधशाला हो। जसमा १३ खगोलीय यन्त्र लागएको छन्। यो राजा जयसिंह द्वारा डिजाईनको  गएकोथियो। 
एक फ्रेंच लेखक 'दे बोयस'का अनुसार राजा जयसिंह आफू आफ्नो हाथहरूबाट यस यन्त्रहरूका मोमका मोडल तयार गर्थे। 

जयपुरको  बसावट सहित नैं तत्कालीन महाराजा सवाई जयसिंह [द्वितीय]ले जन्तर-मन्तरको निर्माण कार्य शुरू गराए, महाराजा ज्योतिष शास्त्रमा दिलचस्पी राखथे अनि यसका ज्ञाता थिए। जन्तर-मन्तरलाई बननमा करीब ६ साल लगे अनि १७३४मा यो बनएर तयार भयो। यसमा  ग्रहहरूको  चालको अध्ययन गर्नको लागि तमाम यन्त्र बने छन्। यो इमारत प्राचीन भारतको  वैज्ञानिक उन्नतिको  मिसाल हो।दिल्लीको जन्तर-मन्तर समरकंद [उज्बेकिस्तान]को  वेधशालाबाट प्रेरित हो। मोहम्मद शाहका शासन कालमा हिन्दु अनि मुस्लिम खगोलशास्त्रीहरूमा ग्रहहरूको  स्थितलाई लिकिर बहस छिड गई थियो। यसलाई खत्म गर्नको लागि सवाई जय सिंहले जन्तर-मन्तरको निर्माण गराए। राजा जयसिंहले भारतीय खगोलविज्ञानलाई यूरोपीय खगोलशास्त्रीहरूका विचारहरूबाट भन्दा पनि जोडयो। उनिका आफ्नो छोटेबाट शासन कालमा उनीहरूले खगोल विज्ञानमा  आफ्नो जुन अमूल्य योगदान दियो हो उनीको लागि इतिहास सदा उनको ऋणी रहेगा। 

ग्रहहरूको  गति नापनेको लागि यहाँ विभिन्न प्रकारका उपकरण लगाए गए छन्।

 सम्राट यन्त्र 
यो सूर्यको  सहायताबाट वक्त अनि ग्रहहरूको  स्थितिको  जानकारी दे्दछ।

 मिस्र यन्त्र 
मिस्र यन्त्र वर्षका सबै भन्दा साना ओर सबै भन्दा ठुलो दिनलाई नाप सक्दछ।

 राम यन्त्र अनि जय प्रकाश यन्त्र 
राम यन्त्र अनि जय प्रकाश यन्त्र खगोलीय पिंडहरूको  गतिका बारेमा बताउँछ।राम यन्त्र गोलाकार बनेको छन्। 

 विस्तृत पठन 
 Articles on Jantar Mantar 
 पिउँ डी एफमा  

बडी ठुलो इमारतहरूबाट घिर जानेका कारण आज इनका अध्ययन सटीक नतीजे नदे पाउँछन्। दिल्ली सहित देशभरमा कुल पाँच वेधशालाहरू छन्- (बनारस, जयपुर , मथुरा अनि उज्जैन)मा मौजूद छन्, जसमा जयपुर जन्तर-मन्तरका यन्त्र नैं पूर्ण रूपले सही स्थितिमा छन्। 

मथुराको  वेधशाला १८५०का छेउछाउ नैं नष्ट हो चुगरेको थियो। 
यो दिल्लीमा जन आन्दोलनहरू /प्रदर्शनहरू/धरनहरूको  एक जानी मानी जगह पनि हो। 

सन्दर्भ सामग्रीहरू

बाह्य कडीहरू

 Jantar Mantar - The Astronomical Observatories of Jai Singh II

 यो पनि हेर्नुहोस् 
 यन्त्र मन्त्र
 यन्त्र
 मन्त्र
 तन्त्र
 जन्तर मन्तर

श्रेणी:राजपुत वास्तुशैली
श्रेणी:दिल्लीका पर्यटकीय स्थलहरू
श्रेणी:दिल्लीका पुरातात्विक सम्पदाहरू