सङ्गठन

सङ्गठन भन्नाले साझा उदेश्य लियर बृहत पुजि लगानि गरि बस्तु तथा सेवाकाे उत्पादन/उपभाेग तथा विभिन्न कला संस्कृतिकाे संरक्षण सम्बर्धनकाेलागि स्थायि रूपमा बैधानिक मान्यता प्राप्त सामाजिक समूह हाे । सङ्गठन व्यवसायिक, राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक जस्ता सामान उदृेश्य प्राप्तिका लागि एकजुट हुने संस्था हो। मानिस आफु एक्लैले कुनै ठूलो उदृेश्य हासिल गर्न नसक्ने हुनाले उसलाइ सङ्गठनको आवश्यक पर्दछ।

एक्लै गर्न नसकिने काम समुहमा गई प्रभावकारी तरिकाले सम्पन्न गर्न सकिन्छ । जब मानिसहरूले कुनै काम प्रभावकारी तरिकाले सम्पन्न गर्न सक्दैनन् उनीहरू सङ्गठनमा आबद्ध हुन्छन् । मानिसहरूले साझा उद्देश्य प्राप्तिका लागि सङ्गठन स्थापना गर्छन् ; जसमा क्षमतानुसार सदस्यलाई कार्य बिभाजन गर्ने , अख्तियार र उत्तरदायित्व हस्तान्तरण गर्ने , सूचना आदान प्रदान गर्ने र सदस्यहरूको कार्य बीच समन्वय गर्ने गरिन्छ ।thumb|संयुक्त राष्ट्र संगठनको संरचना
एक 'संगठन' वा 'संगठन' कमनवेल्थ अंग्रेजी ; अमेरिकी र ब्रिटिश अंग्रेजी हिज्जे भिन्नता एउटा  निकाय — जस्तै एक कम्पनी, एक संस्था, वा सङ्गठन —एक वा धेरै व्यक्ति सम्मिलित र एक विशेष उद्देश्य भएको।

यो शब्द ग्रीक शब्दबाट आएको हो, जसको अर्थ औजार वा यन्त्र, संगीत वाद्ययन्त्र र अंग हो।
 सङ्गठनका विशेषताहरु 
 सगठन उद्देश्योन्मुख प्रणाली (Goal Oriented System) हो
 सामान्यतयाः संगठनमा निरन्तरता (Continuity) हुन्छ ।  
 संगठनका व्यक्तिहरु बीचमा कामको बाँडफाँड (Allocation of Task Among Individuals) उपयुक्त आधारमा गरिन्छ ।  
 संगठनका सदस्यहरुको समान उद्देश्य (Common Goals & Objectives) रहेको हुन्छ ।
 संगठनको उद्देश्य प्राप्तिमा केन्द्रित रहि क्रियाकलापहरु (Activities to Achieve Objecties) सञ्चालन गरिन्छन् ।  
 संगठनको उद्देश्य प्रभावकारी ढंगले हासिल गर्न क्रियाकलाप र उद्देश्य बीचको सम्बन्ध (Relationship Between Activities & Objectives) स्थापित गरिएको हुन्छ ।
 संगठन-संरचना, प्रकृया, व्यक्ति, उद्देश्य र काम (Structure, Process, Person, Purpose & Task) समेतको समष्टिगत स्वरुप हो ।

प्रकार
निगम, सरकारी, गैर-सरकारी संगठन, राजनीतिक संगठन, अन्तर्राष्ट्रिय संगठन लगायतका विभिन्न कानुनी प्रकारका संस्थाहरू छन्। , सशस्त्र बल, परोपकारी संस्था, नाफामुखी संस्था, साझेदारी, सहकारी, र शिक्षण संस्थाका प्रकारहरू | शैक्षिक संस्थाहरू, आदि।
हाइब्रिड संगठन एउटा निकाय हो जसले सार्वजनिक क्षेत्र र निजी क्षेत्र दुबैमा एकैसाथ सञ्चालन गर्दछ, सार्वजनिक कर्तव्यहरू पूरा गर्दछ र व्यावसायिक बजार गतिविधिहरू विकास गर्दछ।

स्वैच्छिक संघ स्वयंसेवकहरू मिलेर बनेको संस्था हो। अनौपचारिक क्लबहरू वा उनीहरूले घोषणापत्र को रूपमा व्यक्त गर्न सक्ने लक्ष्यलाई ध्यानमा राखी समन्वय गर्ने निकायहरू सहित, अधिकार क्षेत्रको आधारमा त्यस्ता संस्थाहरूले कानूनी औपचारिकताहरू बिना सञ्चालन गर्न सक्षम हुन सक्छन्। मिशन कथन, वा संगठनका कार्यहरू मार्फत स्पष्ट रूपमा। 

गोप्य समाज, अपराधी संगठन, र प्रतिरोध आन्दोलन को मामलामा संगठनहरूले पनि गोप्य वा अवैध रूपमा सञ्चालन गर्न सक्छन्। र केही अवस्थामा अन्य संस्थाहरूबाट अवरोधहरू हुन सक्छन् (उदाहरण:MLK को संगठन)।

 औपचारिक संगठन
परिभाषित उद्देश्यहरू हासिल गर्ने माध्यमको रूपमा स्थापित संस्थालाई औपचारिक संगठन भनिन्छ। यसको डिजाइनले लक्ष्यहरू कसरी उपविभाजित हुन्छन् र संगठनको उप-विभाजनहरूमा प्रतिबिम्बित हुन्छन् भनेर निर्दिष्ट गर्दछ। डिभिजन, विभाग, खण्ड, पद, नोकरी, र कार्यहरूले यो काम संरचना बनाउँछ। यसरी, औपचारिक संगठनले ग्राहक वा यसका सदस्यहरूसँगको सम्बन्धको सन्दर्भमा व्यक्तिगत रूपमा व्यवहार गर्ने अपेक्षा गरिन्छ। वेबरको परिभाषा अनुसार, प्रवेश र त्यसपछिको उन्नति योग्यता वा वरिष्ठताको आधारमा हुन्छ। प्रत्येक कर्मचारीले तलब पाउँछन् र कार्यकालको डिग्री प्राप्त गर्छन् जसले उनलाई उच्च अधिकारी वा शक्तिशाली ग्राहकहरूको मनमानी प्रभावबाट जोगाउँछ। पदानुक्रममा उसको स्थान जति उच्च हुन्छ, संगठनको तल्लो तहमा गरिएको कामको क्रममा उत्पन्न हुन सक्ने समस्याहरूको न्याय गर्नमा उसको अनुमानित विशेषज्ञता त्यति नै बढी हुन्छ। यो नोकरशाही संरचना हो जसले संगठनमा प्रशासनिक उप-विभागहरूको प्रमुख वा प्रमुखहरूको नियुक्तिको लागि आधार बनाउँछ र उनीहरूलाई उनीहरूको पदमा संलग्न अधिकार प्रदान गर्दछ।
प्रागैतिहासिक कालमा मानिस आफ्नो व्यक्तिगत सुरक्षा, मर्मत, संरक्षण र अस्तित्वमा व्यस्त थियो। अब मानिसले आफ्नो जागरणको समयको एक ठूलो हिस्सा संगठनहरूको लागि काम गर्न खर्च गर्दछ। सुरक्षा, संरक्षण, मर्मतसम्भार, र आफ्नोपनको भावना प्रदान गर्ने समुदायसँग पहिचान गर्न उसको आवश्यकता प्रागैतिहासिक समयदेखि अपरिवर्तित रहन्छ। यो आवश्यकता अनौपचारिक संगठन र यसको आकस्मिक, वा अनौपचारिक, नेताहरूले पूरा गर्दछ।

नेताहरू अनौपचारिक संगठनको संरचना भित्रबाट बाहिर निस्कन्छन्। तिनीहरूको व्यक्तिगत गुणहरू, परिस्थितिको मागहरू, वा यी र अन्य कारकहरूको संयोजनले एक वा धेरै ओभरले संरचनाहरू भित्र आफ्नो नेतृत्व स्वीकार गर्ने अनुयायीहरूलाई आकर्षित गर्दछ। नियुक्त प्रमुख वा प्रमुखको पदको अधिकारको सट्टा, उदीयमान नेताले प्रभाव वा शक्ति प्रयोग गर्दछ। प्रभाव भनेको एक व्यक्तिको अनुमोदन वा पुरस्कारहरूमा नियन्त्रणको माध्यमबाट अरूबाट सहयोग प्राप्त गर्ने क्षमता हो। शक्ति प्रभावको बलियो रूप हो किनभने यसले दण्डको माध्यमबाट कार्यलाई लागू गर्ने व्यक्तिको क्षमतालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।

 औपचारिक र अनौपचारिक संगठनहरू बीचको अन्तरक्रिया 
धेरै जसो संगठनहरूले औपचारिक र अनौपचारिक संयन्त्रहरूको मिश्रण मार्फत काम गर्दछ, संगठन विज्ञान विद्वानहरूले औपचारिक र अनौपचारिक संगठनहरू बीचको अन्तरक्रियाको प्रकारमा ध्यान दिएका छन्। एकातिर, कसै-कसैले तर्क गरेका छन् कि औपचारिक र अनौपचारिक संस्थाहरूले एक प्रकारको संगठनले अर्कोलाई प्रयोग गर्ने फाइदाहरू घटाउने भएकाले विकल्पको रूपमा काम गर्छन्। उदाहरणका लागि, यदि पक्षहरूले एकअर्कालाई विश्वास गर्छन् भने औपचारिक सम्झौताको प्रयोग अनावश्यक वा सम्बन्धको लागि हानिकारक पनि हुन्छ। अर्कोतर्फ, अन्य विद्वानहरूले सुझाव दिएका छन् कि औपचारिक र अनौपचारिक संगठनहरू एकअर्काको पूरक हुन सक्छन्। उदाहरणका लागि, नियन्त्रणको औपचारिक संयन्त्रले सापेक्षिक मापदण्डहरूको विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्न सक्छ।{{Cite journal|last1=Poppo|first1=Laura|last2=Zenger|first2=Todd|date=2002|title=Do formal अनुबंध र रिलेसनल गभर्नेन्स कार्य विकल्प वा पूरकको रूपमा? -पहुँच=मुक्त} }

सन्दर्भ सामग्रीहरू