भारतीय निर्वाचन आयोग

भारतीय निर्वाचन आयोग (ECI) एक संवैधानिक निकाय हो। यसलाई भारतको संविधानले देशमा निर्वाचन सञ्चालन र नियमन गर्न स्थापना गरेको हो। संविधानको धारा ३२४ ले संसद, राज्य व्यवस्थापिका, भारतको राष्ट्रपतिको कार्यालय र भारतका उपराष्ट्रपतिको कार्यालयको निर्वाचनको रेखदेख, निर्देशन र नियन्त्रणको अधिकार निर्वाचन आयोगमा निहित हुने व्यवस्था गरेको छ। तसर्थ, निर्वाचन आयोग एक अखिल भारतीय निकाय हो कि यो केन्द्रीय सरकार र राज्य सरकार दुवैको साझा हो। [] 

यस निकायले लोकसभा, राज्यसभा, राज्य विधान सभा, राज्य विधान परिषद् र देशको राष्ट्रपति र उपराष्ट्रपतिको कार्यालयहरूको निर्वाचनको व्यवस्थापन गर्दछ। [] [] निर्वाचन आयोगले संविधानको धारा ३२४, र त्यसपछि जनप्रतिनिधित्व ऐन लागू गरेको छ । निर्वाचन सञ्चालन गर्दा प्रचलित कानूनले अपर्याप्त व्यवस्था गरेको अवस्थामा उपयुक्त ढङ्गले काम गर्ने संवैधानिक अधिकार आयोगलाई छ । यो स्थायी संवैधानिक निकाय हो। 

 संरचना 
आयोगमा वर्तमानमा एक मुख्य निर्वाचन आयुक्त र दुइ निर्वाचन आयुक्त हुन्छन्। जब यो पहिला पटक १९५०मा गठित भयो तबदेखि र १५ अक्तूबर, सन् १९८९ सम्म केवल मुख्य निर्वाचन आयुक्त सहित यो एक एकल-सदस्यीय निकाय थियो। १६ अक्तूबर, 1989 देखि 1 जनवरी,  1990 सम्म यो आर. वी. एस. शास्त्री (मु.नि.आ.) र निर्वाचन आयुक्तका रूपमा एस.एस. धनोवा र वी.एस. सहगल सहित तीन-सदस्यीय निकाय बन्यो। 2 जनवरी, 1990 देखि 30 सितम्बर, 1993 सम्म यो एक एकल-सदस्यीय निकाय बन्यो र फेरि 1 अक्तूबर , 1993 देखि यो तीन-सदस्यीय निकाय बन्यो। 
वर्तमानमा मुख्य निर्वाचन आयुक्त श्री राजीव कुमार र अन्य निर्वाचन आयुक्त अनुप चन्द्र पाण्डे र अरुण गोयल छन्।

 अधिकार एवं गर्तव्य 
 मुख्य निर्वाचन आयुक्त 

 निर्वाचन आयुक्तहरूको नियुक्ति एवं कार्यावधि 
मुख्य निर्वाचन आयुक्त र अन्य निर्वाचन आयुक्तहरूको नियुक्ति भारतको राष्ट्रपतिले गर्दछन। मुख्य निर्वाचन आयुक्तको कार्यकाल ६ वर्ष वा ६५ साल, जो पहिला हो,को हुन्छ जबकि अन्य निर्वाचन आयुक्तहरूको कार्यकाल ६ वर्ष वा ६२ साल, जो पहिला हो,को हुन्छन्। निर्वाचन आयुक्तको सम्मान र वेतन भारतका सर्वोच्च न्यायलयका न्यायधीशका सामान हुन्छ। मुख्य निर्वाचन आयुक्तलाई संसद द्वारा महाभियोगको प्रक्रियाबाट नैं हटाउन सकिन्छन्।

 बाह्य कडीहरू 
 निर्वाचन आयोगको आधिकारिक जालस्थल
 भारतका सबै प्रान्तहरू एवं केन्द्र-शासित प्रदेसहरूका मुख्य निर्वाचन अधिकारिहरूका जालस्थलको सूची
 ईराक निर्वाचनहरूमा भारतीय निर्वाचन आयोगका सहयोगका बारेमा टेलीग्राफमा छपी खबर
 इंटरनेटमा निर्वाचन आयोग द्वारा जारी मतदाता सूची  विकल्प: 'मतदाताको नाम' तपाईँ विधानसभा क्षेत्र, एवं लोकसभा क्षेत्रानुसार पनि मतदाता सूची पा सक्छौं, वा फेरि पोलिंग बूथका अनुसार पनि।

 सन्दर्भ 

श्रेणी:भारतीय निर्वाचन
श्रेणी:भारतको राजनीति
श्रेणी:भारतीय आयोग