विष्णुराज आत्रेय

विष्णुराज आत्रेय 

जन्म:- बि.सं. २००० साल पौष २५ गते 

तौलिहवा, कपिलबस्तु

मृत्यु:- बि.सं. २०७७ साउन ३ गते शनिबार 

साहित्यिक नाम:-लाटोसाथी

बुबा:- देवराज उपाध्याय 

आमा:- शारदा देवी

पेशा:-साहित्य

भाषा:-नेपाली, संस्कृत, अवधी

राष्ट्रियता:-नेपाली

शिक्षा:-आचार्य, एम.ए, पीएच्.डी. 

विष्णुराज आत्रेय ( २००० - २०७७) एक नेपाली लेखक र कवि थिए, जसले नेपाली भाषा , संस्कृत भाषा र अवधी भाषामा लेखेका थिए । उनले सन् १९६३ देखि आफ्नो कवितामा लाटोसाथी (अर्थ: मूक मित्र) शीर्षकको प्रयोग गरे। संस्कृत भाषामा हाइकु लेख्न सुरु गर्ने उनलाई पहिलो व्यक्ति मानिन्छ । 

प्रारम्भिक जीवन 

आत्रेयको जन्म २००० साल पुस २५ मा देवराज उपाध्याय र शारदा देवीको पहिलो छोराको रुपमा कपिलवस्तुको रश्मिनालयमा भएको थियो । उनका बुबा देवराज र हजुरबुबा रश्मि राज दुवै संस्कृत विद्वान थिए। उनी बाल्यकालदेखि नै बौद्धिक थिए। उनले आफ्नो आधारभूत शिक्षा आफ्नो बुबा (जो तौलेश्वर संस्कृत पाठशालामा शिक्षक हुनुहुन्थ्यो) र हजुरबुबा रश्मिराजको संरक्षकमा हासिल गरे। उनले आफ्नो शिक्षा हरिहर संस्कृत विद्यापिठ, खिदिम (हाल नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयसँग सम्बद्ध ) बाट सुरु गरे। त्यसपछि उनी थप शिक्षाको लागि भारत गए, जहाँ उनले बनारस हिन्दू विश्वविद्यालय , वाराणसीबाट सांख्य-योग-पुराण-इतिहासमा स्नातक पूरा गरे । उनले सम्पूर्णानन्द संस्कृत विश्वविद्यालय , वाराणसीबाट नवव्याकरणमा स्नातकोत्तर गरे । उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालय नेपालबाट नेपाली र राजनीतिशास्त्रमा स्नातकोत्तर गरे । त्यसपछि उनले सम्पूर्णानन्द संस्कृत विश्वविद्यालय वाराणसी भारतबाट नवव्याकरणमा पीएचडी पूरा गरे । उनी बनारस हिन्दू विश्वविद्यालय वाराणसी, सम्पूर्णानन्द संस्कृत विश्वविद्यालय वाराणसी, भारतका भिजिटिङ प्रोफेसर र नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय , वाल्मिकी विश्वविद्यालय, काठमाडौं , नेपालका प्राध्यापक थिए। ४७ वर्षको अध्यापनपछि उनले अवकाश लिए। 

परिवार 

सन् १९ ७४ को जुलाईमा उनको विवाह गुणेश्वरी आचार्य (विवाह पछि आर्य आत्रेय) सँग भएको थियो । 

स्वास्थ्य 

२०१९ को सुरुमा अत्रेया पित्त थैलीको क्यान्सरबाट पीडित भइन् । उनलाई चार महिनासम्म भारतको राजीव गान्धी क्यान्सर इन्स्टिच्युट एण्ड रिसर्च सेन्टरमा भर्ना गरिएको थियो । उनको ललितपुरको पाटन अस्पतालमा उपचार भइरहेको छ । यो अवस्था देखिएपछि उनले 'वररुची कात्यायन' (वररुची कात्यायन) नामक उपन्यास लेख्न थाले जुन प्रकाशनको लागि प्रेसमा छ। 

मृत्यु 

पित्त थैलीको क्यान्सरका कारण अत्रेयको ७५ वर्षको उमेरमा जुलाई १८, २०२० मा निधन भएको थियो ।

लाटो साथी 

उनको नाम विष्णुराज आत्रेय भए पनि सन् १९६३ देखि आफूलाई 'लाटोसाथी' भनेर चिनाउने उनको विश्वास थियो कि साहित्य आफैं मौन हो र यसले मानिसलाई जीवन र भावना थप्छ।  उनले आफ्नो साहित्यिक शीर्षकमा 'लाटोसाथी' थप्नुको कारण पनि हुन सक्छ। उनले आफ्नो पहिलो लघु-महाकाव्य 'कपिलवस्तु' मा यसरी व्यक्त गरेका छन्: 

"लिपि छ मूक लेखेनी मूक लेखक पनि स्वयं म मूकै छु।" 

पटकथा मौन छ, लेखन मौन छ र म मुख्य लेखक भएर पनि मौन छु ।

राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरेले अत्रेयको लाटो साथी उपाधिबारे आफ्नो धारणा यसरी लेख्छन्: "मलाई लाग्छ आत्रेय ऋग्वेदको द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया (द्वा सुपर्ण सयुजा सखाय)बाट प्रभावित थिए । ऋग्वेदको त्यो चराको रूपक कर्म र कर्मबाट गुज्रने जीवन हो। साक्षी बनेर हेरचाह गर्ने देवता त्यो हो चतुर साथी जसले आफ्ना साथीहरूलाई साक्षी बनाएर सोधे भने उनी बोल्दैनन्, विकृत समाज र सामाजिक विकृतिमाथि व्यंग्य लेख्छन् र बस हाँस्छन् । 

सामाजिक कार्यहरू

आत्रेय जीवनभर विभिन्न सामाजिक कार्यमा संलग्न भए । वाराणसीमा पढाइ सुरु गरेपछि उनी नेपाल विद्यार्थी संगठन (१९५७ ईस्वी) का सदस्य भए। सन् १९६६ मा उनी सोही संस्थाको साहित्य तथा संस्कृति मन्त्री भए । उनी नेपाल संस्कृत विद्यार्थी परिषद्बाट प्रकाशित ‘छात्रदूत’ का सम्पादक थिए । त्यसैगरी, सन् १९६८ मा बनारस साहित्य सम्पर्क समितिका संस्थापक सदस्य भई विदेशमा अध्ययनरत नेपाली विद्यार्थीलाई प्रोत्साहन गर्न विभिन्न सांस्कृतिक तथा धार्मिक कार्यक्रम आयोजना गरेका थिए । 

उनी कपिलवस्तु समाजका उपाध्यक्ष, पाणिनी पुरस्कार समितिका सचिव (१९९१ ईस्वी), नूरगंगा प्रतिभा पुरस्कार गुठीका सदस्य (१९९२ ईस्वी), दधिराम मरासनी स्मृति प्रतिष्ठानका कार्यकारिणी सदस्य (१९९४ ईस्वी), नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका सदस्य, उपाध्यक्ष समेत भएका थिए। गौकल्याण संघका अध्यक्ष, कपिलवस्तु समाजका सल्लाहकार, रुपक स्मृति प्रतिष्ठानका संयोजक, मदन पुरस्कार गुठीका सदस्य आदि । उनले नेपालको कपिलवस्तुमा भवानी भिक्षुको मुर्ति निर्माणमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए । 

धार्मिक कार्यहरू

आत्रेयको जन्म धार्मिक पारिवारिक पृष्ठभूमिमा भएको थियो जसले गर्दा उनलाई धार्मिक गतिविधिमा निकै सक्रिय बनायो। उनले बाल्यकालदेखि नै गुरुकुल परम्परा अनुसार प्रारम्भिक शिक्षा प्रारम्भ गरेका थिए । हरिहर संस्कृत विद्यापिठमा विद्यार्थी हुँदा उनले ढुङ्गालाई पूजा गरेर कविता लेख्न थाले । 

"पाषाण मान्दछु तँलाई म देव रूप" 

ढुङ्गा, म तिमीलाई भगवानको रूप मान्छु।

उनले भारतको वाराणसीमा पढ्दा देवी-भागवत पुराण र भागवत पुराण पढेका थिए जसले उनको धार्मिक झुकाव देखाउँछ। उहाँको दैनिक जीवन पूर्वी दर्शनबाट प्रभावित भएको थियो त्यसैले उहाँले शारीरिक रूपमा कमजोर नभएसम्म जप, ट्याप ध्यान, योग दिनहुँ गर्नुभयो (जुलाई २०२०)। उहाँ विश्व हिन्दू महासंघको राष्ट्रिय सदस्य हुनुहुन्थ्यो र हिन्दू सम्मेलनहरूमा भाग लिन र प्रस्तुत गर्न नेपाल र विदेश भ्रमण गर्नुभयो। 

शैक्षिक कार्यहरू

उनले १७ वर्ष (सन् १९९६–२०१३) नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयमा नवव्याकरणको प्राध्यापकको रूपमा काम गरेका छन् । नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयमा प्रवेश गर्नुअघि उहाँले त्रिभुवन विश्वविद्यालय (१९८८-१९९६) मा रिडर , सम्पूर्णानन्द संस्कृत विश्वविद्यालय , बनारस हिन्दू विश्वविद्यालय (१९८०-१९८८) मा विजिटिङ प्रोफेसर र त्रिभुवन विश्वविद्यालय (१९७०-१९८०) मा व्याख्याता र पाठकको रूपमा काम गर्नुभयो। २००४ देखि, उहाँ प्रज्ञा सभाको सदस्य हुनुहुन्छ, र विद्वान क्षेत्रहरूमा योगदान गर्दै हुनुहुन्छ। उहाँ सन् १९८९ मा नेपाल टेलिभिजनमा छ महिनासम्म संस्कृत शिक्षा कार्यक्रम "संस्कृतम्" का निर्माता र निर्देशक हुनुहुन्थ्यो। 

नाटक र सिनेमामा अभिनय गर्ने

होस्टेल जीवनदेखि नै अत्रेय नाटक लेख्ने, निर्देशन गर्ने र अभिनय गर्ने गर्थिन् । उनी वाराणसीमा पढ्दै गर्दा गर्मीको बिदामा आफ्नो गृहनगर कपिलवस्तु जाने र सांस्कृतिक कार्यक्रममा भाग लिने गर्थे । एक पटक उनले यशोधरा निम्न माध्यमिक विद्यालय, तौलिहवा, नेपालको वार्षिक कार्यक्रममा सिद्धार्थ गौतमको शाही हंसलाई बचाउने नाटक लेखे, निर्देशन गरे र अभिनय गरे । 

आत्रेयले विभिन्न नेपाली चलचित्रमा पनि अभिनय गरेकी छिन् । प्रकाश थापा निर्देशित रोयल नेपाल फिल्म कर्पोरेसनले निर्माण गरेको पहिलो फिल्म ‘मनको बाँध ’ नामको ब्ल्याक एन्ड ह्वाइट चलचित्रमा प्रोफेसरको भूमिकाबाट उनले चलचित्रको सुरुवात गरेका थिए । उनले चलचित्र ‘सिन्दुर’ मा पनि मुख्य कलाकारको साथीको भूमिका निर्वाह गरेका थिए । उनले सन् १९९९ मा यादव खरेल निर्देशित भानुभक्त आचार्य नामक ऐतिहासिक चलचित्रमा गजाधर सोतीको भूमिकामा पनि अभिनय गरेका थिए । उनले भारतको उज्जैनमा आयोजित कालिदास जन्मजयन्ती कार्यक्रममा संस्कृत नाटकको निर्देशन र निर्देशन पनि गरेका छन् । 

गीतकारका रूपमा

आत्रेयले नेपाली सांगीतिक क्षेत्रमा पनि योगदान दिएकी छिन् । उनका रचनाहरू ‘लाखौं नेपालीको एउटै भावना’, ‘१ लाख वर्ष बाँचिरहोस शुभकामना’, ‘मातृ महिमा’, ‘ गणेश चालिसा’, ‘हनुमान भजन’ (हनुमान भजन) लगायतका रचनाहरू रेकर्ड भएका छन्।

कृतिहरू
शब्दकोष
 संस्कृत-नेपाली-अंग्रेजी-शब्दकोष 
 नेपाली 
 ढाक्रे
 कपिलवस्तु
 सोमतीर्थ र सुपा देउराली 
 हामीभित्रका म
 अथातो जलान जिज्ञासा
 वैदेही महाकाव्य
 मातृमहिमा

 संस्कृत 
 धन्यो हिमवद् देशः
 श्रीशङ्कराचार्यः
 हनुमदुदयम्
 श्रीसत्यनारायणकथामृतम्

 अवधी 
 सिंगी घाट

पुरस्कारहरू

१. महेन्द्र विद्याभूषण "खा", नारायणहिटी शाही दरबार, काठमाडौं, नेपाल - सन् १९७३

२.कवि भारती समभिनन्दम - कवि भारती परिषद, बनारस हिन्दू विश्वविद्यालय, वाराणसी, भारत - सन् १९८२

३. महेन्द्र विद्याभूषण "का", नारायणहिटी शाही दरबार, काठमाडौं, नेपाल - सन् १९९२

४. सम्मान – महाकवि देवकोटा जयन्ती, ललितपुर, नेपाल – सन् १९९६

५. गद्दी आरोहण रजत महोत्सव पदक - नारायणहिटी शाही दरबार, काठमाडौं, नेपाल - सन् १९९६

६. सदारामाभिनन्दनम् - देवघट्ट वैदिकध्यात्मिका सेवा परिषद, काठमाडौं, नेपाल - संस्कृतवर्ष सन् १९९९ - २०००

७. धिर्घ सेवा पदक - महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय, दाङ, नेपाल - सन् १९९९

८. अविनान्दन - कपिलवस्तु समाज काठमाडौं, काठमाडौं, नेपाल- सन् २०००

९. भवानी भिक्षु पुरस्कार - कपिलवस्तु साहित्यिक समाज, कपिलवस्तु, नेपाल - सन् २०००

१०. वीरेन्द्र ऐश्वर्य सेवा पदक - नारायणहिटी शाही दरबार, काठमाडौं, नेपाल

११. राष्ट्रिय संस्कृत गौरव सम्मान – कविरत्न कृष्णप्रसाद घिमिरे स्मृति प्रतिष्ठान, काठमाडौं, नेपाल – सन्  २०००

१२. संस्कृत श्री सम्मान - विश्व हिन्दू एकता परिषद, काठमाडौं, नेपाल - सन् २०००

१३. महाकवि कालिदास पुरस्कार - चौबीसौं अन्तर्राष्ट्रिय ज्योतिष सम्मेलन, कोलकाता, भारत - सन् २००१

१४. बंग जननी पुरस्कार - चौबीसौं अन्तर्राष्ट्रिय ज्योतिष सम्मेलन, कोलकाता, भारत - सन् २००१

१५. जगताचार्य चन्द्र स्वामी पुरस्कार - विश्व ज्योतिष विद्यापिठ, सन् २००१

१६. प्रवचन प्रवीण सम्मान - पिवता भागवतम् रस्मालय, काठमाडौं, नेपाल - सन् २००२

१७. भारती खरेल स्मारक व्याख्यान सम्मान इवाम पुरस्कार - भारती खरेल प्रतिष्ठान, काठमाडौं, नेपाल - सन् २००३

१८. अभिनन्दन - अर्याल सेवा समाज, काठमाडौं, नेपाल - सन् २००३

१९. भारती खरेल स्मारक व्याख्यान सम्मान इवाम पुरस्कार - भारती खरेल प्रतिष्ठान, काठमाडौं, नेपाल - सन् २००३

२०. अभिनन्दन - अर्याल सेवा समाज, काठमाडौं, नेपाल - सन् २००३

२१. सम्मान - लुम्बिनी संगीत, कला र साहित्य समाज, काठमाडौं, नेपाल - सन् २००४

२२. प्रतिभा सम्मान पुरस्कार - श्री दधिराम मरासिनी मेमोरियल एकेडेमी, काठमाडौं, नेपाल - सन् २००८

२३. रुद्र प्रसाद रिजाल संस्कृत विद्वत पुरस्कार - रुद्र प्रसाद रिजाल स्मृति पुरस्कार कोष, हेटौंडा, नेपाल - सन् २०१०

२४. संस्कृत बानी भूषण सम्मान - सन् २०१२

२५. ज्योतिष हरिप्रसाद घिमिरे 'हरि अभिनव पुरस्कार' - सन् २०१३

२६. नेपाल संस्कृत संघ 'दिल्लीराज उपेत्री स्मृति पुरस्कार' - सन् २०१४

२७. जयतु संकृतम पुरस्कार - सन् २०१७

२८. प्रदेश रत्न - सन् २०१९

सन्दर्भ सामग्री

श्रेणी:नेपाली साहित्यकारहरू
श्रेणी:खस जाति
श्रेणी:हिन्दु कविहरू
श्रेणी:कपिलवस्तु जिल्लाका मानिसहरू