विद्युतचुम्बकीय विकिरण

विद्युत चुम्बकीय विकिरण वा विद्युत चुम्बकीय तरङ्ग शून्य (स्पेस) एवं अन्य माध्यमहरूदेखि स्वयं-प्रसारित तरङ्ग हुन्छ। यसलाई प्रकाश पनि भनिन्छ किन्तु वास्तवमा प्रकाश, विद्युतचुम्बकीय विकिरणको एक सानो सा भाग हो। दृष्य प्रकाश, एक्स-किरण, गामा-किरण, रेडियो तरङ्गे आदि सबै विद्युतचुम्बकीय तरङ्गे छन्।

 विद्युतचुम्बकीय विकिरणको विशेषताहरू 

 यो एक अनुप्रस्थ (लांगीट्यूडनल) तरङ्ग हो। (जबकि ध्वनि एक अनुदैर्ध्य यान्त्रिक तरङ्ग हो।)

 यसको अस्तित्व विद्युत क्षेत्र एवं चुम्बकीय क्षेत्रका दोलनका कारण हुन्छ।

 यसका संचरणका लागि कुनै माध्यमको हुनु आवश्यक छैन। यो शून्य वा निर्वातमा पनि चल सक्छ। (जबकि ध्वनिका लागि माध्यम आवश्यक हुन्छ।)

 यसमा विद्युत क्षेत्र एवं चुम्बकीय क्षेत्र परस्पर लम्बवत दोलन गर्दछन्; तथा विद्युत चुम्बकीय तरङ्गका संचरणको दिशा विद्युत एवं चुम्बकीय क्षेत्रका लम्बवत हुन्छ।

 शून्य वा निर्वातमा प्रकाशको वेग लगभग ३ लाख किमी/से (२९९,८०० किमी/सेकेण्ड) हुन्छ जो एक नियतांक हो। कुनै पनि वस्तु यस भन्दा अधिक वेगदेखि गति गर्न सक्तैन।

 अन्य माध्यमहरूमा यसको चाल शून्यमा यसको चालदेखि कम हुन्छ।

 मानवको आँखाहरू, विद्युतचुम्बकीय विकिरणका जस भागका प्रति संवेदनशील हुन्छन् त्यसलाई दृष्य प्रकाश (visible light) भनिन्छ। दृष्य प्रकाशको तरङ्गदैर्ध्य (वेभलेन्थ) ४००० एंगस्ट्रामदेखि ८००० एंगस्ट्रामसम्म हुन्छ।

 विद्युत र चुम्बकत्व दुइटै नैं विद्युतचुम्बकीय प्रभाव छन्।

 विद्युतचुम्बकीय विकिरणमा ऊर्जा एवं संवेग (मोमेन्टम्) पनि हुन्छन्। जब यी तरङ्गे कुनै पदार्थदेखि अनुक्रिया (इन्टरैक्शन) गर्दछ त पदार्थका अणुहरू (परमाणुहरू वा एलेक्ट्रोन)लाई यो उर्जा र संवेग प्रदान गर्दछ।

 विद्युत्चुम्बकीय विकिरणका दृष्य प्रकाशका अतिरिक्त अन्य विकिरणहरूको उपयोग केही नैं दशकहरूदेखि आरम्भ भएको हो। मानव जब पनि कुनै नयाँ विकिरणको पत्ता लगाउँछ, सभ्यतामा एक क्रान्ति आउँछ।

 वर्गीकरण 
विद्युतचुम्बकीय विकिरणको वर्गीकरण आवृत्तिका आधारमा हुन्छ ; किनभनें आवृतिका आधारमा यिनको केही गुण प्रभावित हुन्छन्। आवृतिका आधारमा निम्न प्रकारका वर्ग हुन्छन् :-

 रेडियो तरङ्ग
 अतिसूक्ष्म तरङ्ग
 टैरा हर्ट्ज विकिरण
 अधोरक्त विकिरण
 प्रत्यक्ष प्रकाश
 पराबैंगनी विकिरण
 एक्स किरण
 गामा किरण

श्रेणी:रेडियो
श्रेणी:वर्णक्रम
श्रेणी:विज्ञान
श्रेणी:विद्युत चुम्बकीय वर्णक्रम
श्रेणी:भौतिक विज्ञान
श्रेणी:भौतिक शास्त्र