रजोनिवृत्ति

रजोनिवृत्ति (अङ्ग्रेजी: Menopause), जसलाई क्लाइम्याक्टेरिक पनि भनिन्छ, त्यो समय हो जब महिनावारी स्थायी रूपमा बन्द हुन्छ, जसले महिलाको प्रजनन चरणको अन्त्यलाई जनाउँछ। यो सामान्यतया ४५ र ५५ वर्षको उमेरको बीचमा हुन्छ, यद्यपि सही समय फरक हुन सक्छ। रजोनिवृत्ति सामान्यतया रक्तसञ्चारमा एस्ट्रोजन स्तरमा कमीसँग सम्बन्धित एक प्राकृतिक परिवर्तन हो। यो अवस्था सुर्तीजन्य पदार्थ सेवन गर्नेहरूमा अलिक पहिला नै हुन सक्छ। अन्य कारणहरूमा दुवै अण्डाशय हटाउने शल्यक्रिया, केही प्रकारका कीमोथेरापी, वा हर्मोनको स्तरमा कमी ल्याउने कुनै पनि कुराहरू समावेश छन् । शारीरिक स्तरमा, रजोनिवृत्ति अण्डाशयको एस्ट्रोजन र प्रोजेस्टेरोन हर्मोनको उत्पादनमा कमीको कारणले हुन्छ। सामान्यतया आवश्यक नभए पनि, रगत वा पिसाबमा हर्मोनको स्तर मापन गर्नाले निदान पुष्टि गर्न सकिन्छ। रजोनिवृत्ति भनेको महिनावारीको अन्त्य हुनु पनि हो ।

रजोनिवृत्ति हुनुभन्दा अघिका वर्षहरूमा, अधिकांश महिलाहरूको महिनावारी सामान्यतया अनियमित पनि हुन सक्छ, जसको अर्थ महिनावारी अवधि लामो वा छोटो पनि हुन सक्छ, वा प्रभावको मात्रामा हल्का वा भारी हुन सक्छ। यस समयमा, महिलाहरूले प्रायः तातो चमक अनुभव गर्छन्; यी सामान्यतया ३० सेकेण्डदेखि दस मिनेटसम्म रहन्छन् र कम्पन, रातको पसिना र छाला रातो हुनेसँग सम्बन्धित हुन सक्छन्। तातो चमक चारदेखि पाँच वर्षसम्म पनि दोहोरिन सक्छ। अन्य लक्षणहरूमा योनिमा सुख्खापन , निद्रामा समस्या, र मुड परिवर्तनहरू समावेश हुन सक्छन्। लक्षणहरूको गम्भीरता महिलाहरू पिच्छे फरक पनि हुन सक्छ। ४५ वर्षको उमेरभन्दा पहिलेको रजोनिवृत्तिलाई "प्रारम्भिक रजोनिवृत्ति" मानिन्छ, र ४० वर्षको उमेरभन्दा पहिलेको अण्डाशय असफलता वा शल्यक्रियाद्वारा अण्डाशय हटाउनुलाई "प्रिम्याचुअर ओभेरियन इन्सफिसियन्सी" भनिन्छ।

लक्षणहरू (तातो फ्ल्यास/फ्ल्याश, रातमा पसिना आउने, छिटै स्वभाव परिवर्तन, आर्थ्राल्जिया र योनि सुख्खापन) बाहेक, रजोनिवृत्तिको शारीरिक परिणामहरूमा हड्डीको क्षति, पेटको मध्य भागमा बोसो बढ्नु, र महिलाको कोलेस्ट्रोल, र रक्तनली कार्यमा प्रतिकूल परिवर्तनहरू समावेश छन्। यी परिवर्तनहरूले रजोनिवृत्ति पछिका महिलाहरूलाई अस्थिसुषिरता र हड्डी भाँचिने, र कार्डियोमेटाबोलिक रोग (मधुमेह र हृदय रोग)को बढ्दो जोखिमको लागि पूर्वनिर्धारित गर्दछ।

चिकित्सा पेशेवरहरूले प्रायः रजोनिवृत्तिलाई एक वर्षदेखि महिनावारी रक्तस्राव नभएको बेला भएको रूपमा परिभाषित गर्छन्। यसलाई अण्डाशयद्वारा हर्मोन उत्पादनमा कमीले पनि परिभाषित गर्न सकिन्छ। गर्भाशय हटाउन शल्यक्रिया गरेका, तर अझै पनि काम गर्ने अण्डाशय भएकाहरूमा, रजोनिवृत्ति अझै भएको मानिएको छैन। गर्भाशय हटाएपछि, रजोनिवृत्तिका लक्षणहरू सामान्यतया पहिले देखा पर्छन्। चिकित्सा कारणहरूले गर्दा गर्भाशयसँगै दुवै अण्डाशयहरू शल्यक्रियाद्वारा हटाइँदा (ओफोरेक्टोमी) आयाट्रोजेनिक रजोनिवृत्ति हुन्छ।

रजोनिवृत्तिको चिकित्सा उपचार मुख्यतया लक्षणहरू कम गर्न र हड्डीको क्षति रोक्नको लागि हो। उपचारको साथ हल्का लक्षणहरू सुधार गर्न सकिन्छ। तातो चमकको सन्दर्भमा, निकोटिन, क्याफिन र रक्सीबाट बच्न प्रायः सिफारिस गरिन्छ; चिसो कोठामा नाङ्गो सुत्नु र पंखा प्रयोग गर्नु मद्दत गर्न सक्छ । रजोनिवृत्तिका लक्षणहरूको लागि सबैभन्दा प्रभावकारी उपचार रजोनिवृत्ति हर्मोन उपचार (Menopausal Hormone Therapy, MHT) हो। तातो चमकको लागि गैर-हर्मोनल उपचारहरूमा संज्ञानात्मक व्यवहार उपचार, क्लिनिकल सम्मोहन, गाबापेन्टिन, फेजोलिनेन्ट वा चयनात्मक सेरोटोनिन पुनःअवशोषण अवरोधकहरू समावेश छन्। यसले जोर्नी दुखाइ वा योनि सुख्खापन जस्ता लक्षणहरू सुधार गर्दैन, जसले ५५% भन्दा बढी महिलाहरूलाई असर गर्छ। व्यायामले निद्रा समस्याहरूमा मद्दत गर्न सक्छ। पुरानो अध्ययनहरूले उठाएको MHT को प्रयोगको बारेमा धेरै चिन्ताहरू अब स्वस्थ महिलाहरूमा MHT को लागि बाधा मानिने छैनन्। वैकल्पिक औषधिको प्रभावकारिताको लागि उच्च-गुणस्तरको प्रमाण फेला परेको छैन।

रजोनिवृत्तिका प्रकार
रजनोवृत्ति तीन प्रकारका हुन्छन्-
 अपरिपक्व रजनोवृत्ति : ४० वर्षभन्दा अगाडि नै रजस्वला बन्द हुनुलाई अपरिपक्व रजनोवृत्ति भनिन्छ। यो विशेषगरी वंशानुगत, सुर्ती सेवन, विकिरणको असर वा क्यान्सरको उपचार गरेका महिलाहरूलाई हुन सक्छ।
 कृत्रिम रजनोवृत्तिः गर्भाशय वा अन्डाशयमा असर पर्ने किसिमको रोग लागेर शल्यक्रियाद्वारा फालेमा अर्थात् तल्लो पेटमा विकिरण सेवा लिँदा गर्भाशय/पाठेघर/अण्डाशयमा असर परेको छ भने, त्यस्ता महिलाहरूलाई हुन सक्छ।
 प्राकृतिक रजनोवृत्ति : यो प्रायः ढल्दो उमेरका कारण ५० वर्षपछि स्वतः हुन्छ।

रजोनिवृत्तिका अवस्था 
रजोनिवृत्तिका अवस्था तीनवटा हुन्छन्। 
 पहिलो, रजनोवृत्ति हुनु पूर्वावस्था हुन्छ। यतिबेला महिलाहरूको अन्डाशयबाट निस्कने ग्रन्थिरस कम हुनथाल्छ वा घटबढ हुनथाल्छ। महिनावारी पनि गडबड हुनथाल्छ। कहिले छिटो, कहिले ढिलो, कहिले धेरै मात्रामा वा कहिले थोरै मात्रामा हुनथाल्छ।
 दोस्रो, यो अवस्था रजस्वला रोकिनु अगाडि वा पछाडिको अवस्था हो। यस अवस्थामा महिलाहरूमा धेरै प्रकारका लक्षणहरू देखापर्छन्।
 तेस्रो, रजनोवृत्ति भएपछिको अवस्था हो। यसमा स्थायी रूपमा रजनोवृत्ति हुन्छ र पूरै एक वर्ष महिनावारी हराउँछ, रोकिन्छ।

रजोनिवृत्तिका कारण र लक्षण
रजस्वला गराउन सहयोग गर्ने हर्मन अस्ट्रोजन र प्राजेस्टोरेनको उत्पादनमा कमी आएपछि वा बन्द भएपछि रजनोवृत्ति हुन्छ। उमेर ढल्केपछि प्राकृतिक रूपमा नै हुन्छ। कुनै पनि प्रजनन अङ्गमा रोग लागेर, गर्भाशय/अन्डाशय निकालेर फालेका कारण पनि रजनोवृत्ति हुन्छ। रजनोवृत्ति भएका महिलाको शरीर वा अनुहार तातो र रातो देखिन्छ। पसिना नआउने, योनि सुख्खा हुने र यौनसम्पर्क गर्न गाह्रो हुने, चाहना घट्ने, मुटुको धड्कन बढ्ने, रातमा निद्रा नपर्ने, छाला सुख्खा हुने, पिसाब चाँडचाँडो लाग्ने र पिसाब थाम्न नसक्ने (विशेषगरी हाछ्युँ गर्दा, खोक्दा र हाँस्दा), जीउ र टाउको दुख्ने, शरीरमा पोलेजस्तो र केही हिँडेजस्तो हुने, हात-खुट्टा झम्झमाउने र लाटो भएजस्तो हुने, महिनावारी गडबडी हुने, तौल बढ्ने, थकानका साथै चिन्ता र मानसिक तनाव बढ्ने, झर्को लाग्ने, मन तलमाथि हुने, कुनै कुरामा ध्यान नलाग्ने र स्मरणशक्ति कमजोर हुने जस्ता लक्षण देखापर्छन्। रजनोवृत्ति भएपछि होशियार हुन नसक्दा २५ देखि ३० प्रतिशत हड्डी खिइने, ढाडदेखि तलको हड्डी १५ प्रतिशत भाँच्चिने हुने गरेको पाइन्छ। यसबाहेक मुटुको रोग, मस्तिष्कको कोषिकामा रगत जम्ने, जलविन्दु हुने, पाठेघर वा स्तनको क्यान्सर हुने र गर्भाशय झर्ने जस्ता समस्या आउन सक्छन्।

 बच्ने तरिका 
यसको असरबाट बच्ने केही तरिकाहरू छन्। हरियो सागपात र फलफूल प्रशस्त खानुपर्छ । भटमास र त्यसबाट बनेका परिकारहरू, थोरै बोसोयुक्त खाना, दूध वा दूधका परिकारहरूका साथै दैनिक ८ देखि १० गिलास पानी पिउने गर्नाले यसबाट बच्न सहज हुन्छ। दैनिक आधा घण्टा जति साधारण व्यायाम गर्ने साथै बिहान हिँड्ने, नाच्ने जस्ता क्रियाकलापहरूले हाडजोर्नी स्वस्थ हुनुका साथै हाड खिइएर जाँदैन र बलियो हुन्छ। शिरा र धमनीको स्थितिमा सुधार आउनुका साथै मुटुको कार्य यथावत रहन्छ। दैनिक चिसो पानीले नुहाउने, सुती कपडा लगाउने, चिया, कफी र मदिरा वा कृत्रिम पेयपदार्थ सेवन नगर्ने, सुर्ती सेवन नगर्ने, मसलादार र तातो खाना नखाने, रक्तचाप बढेमा औषधी प्रयोग गर्ने, वर्षमा २ पटक योनिस्राव परीक्षण गराउने, प्रजनन अङ्गका मांसपेसीहरूलाई खुम्चाउने र छोड्ने खालको अभ्यास गर्ने, आवश्यक परे स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श गर्ने, रजनोवृत्ति सबै महिलालाई हुन्छ भन्ने कुरा ख्याल राख्ने र अरूसँग समस्याका बारेमा छलफल गर्ने, परिवार तथा समाजले पनि यस समस्यालाई बुझेर सहयोग गर्नुपर्छ। यसबाट परिवार, समाज र देशलाई पर्नसक्ने पारिवारिक, आर्थिक तथा सामाजिक भारलाई कम गर्न मद्दत पुग्छ।
  रजनोवृत्तिबाट बच्ने उपाय :देवकुमारी श्रेष्ठ

 अन्य जनावरहरू 
अधिकांश स्तनधारी प्रजातिहरूमा अण्डाशयका फोलिकल (जसमा अण्डा हुन्छ) उत्पादन बन्द भएपछि, जुन उनीहरूको अधिकतम सम्भावित आयुको एक-तिहाई देखि दुई-तिहाइ अवधिसम्ममा  रजोनिवृत्ति हुन्छ। तर, थोरै मात्र जनावरहरू जङ्गलमा यति लामो बाँच्न सक्छन्। मानिससँगै केही थोरै प्रजातिहरूमा पोथीहरू प्रजनन गर्न सक्ने क्षमताभन्दा धेरै लामो समयसम्म बाँच्ने गर्छन्। उदाहरणका रूपमा केही सेटेशियनहरू — बेलुगा ह्वेल नार्भाल, ओर्का फोल्स किलर ह्वेलArticle | Reuters - | Why did menopause evolve? New study of whales gives some clues र सर्ट-फिन्ड पाइलट ह्वेल। 

रजोनिवृत्ति अन्य धेरै कशेरुकी प्रजातिहरूमा पनि देखिएको छ, तर यस्ता उदाहरण प्रायः बन्धनमा राखिएका जनावरहरूबाट आएका हुन्छन्, जसले जङ्गलको प्राकृतिक बासस्थानमा के हुन्छ भन्ने आवश्यक छैन । बन्धनमा केही प्राइमेट प्रजातिहरूमा रजोनिवृत्ति देखिएको छ, जसमा रेसस मकाक र चिम्पान्जीहरू पर्छन्। केही अनुसन्धानका अनुसार जङ्गली चिम्पान्जीमा रजोनिवृत्ति हुँदैन, किनकि उनीहरूको प्रजनन क्षमतामा कमी समग्र स्वास्थ्यमा कमी सँग सम्बन्धित हुन्छ। बन्धनमा हात्ती र गप्पी माछामा पनि रजोनिवृत्ति देखिएको छ। कुकुरमा रजोनिवृत्ति हुँदैन; कुकुरको एस्ट्रस चक्र उमेरसँगै अनियमित र कम हुँदै जान्छ। पुराना पोथी कुकुरहरू प्रजननका लागि उपयुक्त मानिँदैनन्, तर कहिलेकाहीँ तिनीहरूले पनि बच्चा जन्माएका छन्। बिरालोमा पनि यस्तै देखिएको छ।

जीवन चक्रले विभिन्न स्तरको बुढ्यौली देखाउँछ; छिट्टै बुढ्याउने जीवहरू (जस्तै — प्रशान्त साल्मन र वार्षिक बोट)मा प्रजननपछिको जीवन-चरण हुँदैन। क्रमशः बुढ्याउने प्लासेन्टल स्तनधारीमा भने प्रजननपछिको जीवन-चरण हुन्छ।

 उत्क्रान्ति 
रजोनिवृत्ति वा लामो प्रजननपश्चातको जीवन अवधि धेरै दुर्लभ छ, जुन मुख्य तया मनुष्य र केही तोतेदार ह्वेल प्रजातिहरूमा मात्र देखिन्छ। यसले यसको उत्पत्तिबारे प्रश्न उठाउँछ। धेरै जीवविज्ञानीहरूले यसलाई प्राकृतिक छनोटका दृष्टिकोणबाट बुझ्न खोजेका छन्, किनकि प्रजनन क्षमताको ह्रासले व्यक्तिगतको डार्विनियन फिटनेस घटाउँछ।  

रजोनिवृत्ति सम्बन्धी तीन प्रमुख परिकल्पना छन्:  
 हजुरआमा परिकल्पना — अण्डाशयको कार्य बन्द भएपछि महिलाहरूले आफ्ना छोराछोरीका सन्तानहरूको हेरचाह गरेर आफ्नो समग्र प्रजनन सफलतामा योगदान पुर्याउँछन्।  
 Mother hypothesis — महिलाहरूले अन्तिम उमेरमा नयाँ बच्चा जन्माउन छोडेर पहिलेका बच्चाहरूको बाँच्ने सम्भावना बढाउँछन्।  
 Patriarch hypothesis — लामो उमेर बाँच्ने र ढिलो प्रजनन गर्ने क्षमताले पुरुषहरूलाई फाइदा पुर्याउँछ, जसका कारण महिलाहरूमा पनि दीर्घायु र रजोनिवृत्ति देखापर्छ।  

यी परिकल्पनाहरू परस्पर बहिष्कृत नभई पूरक हुन सक्छन्। अनुसन्धानले देखाउँछ कि हजुरआमा र आमासम्बन्धी परिकल्पनाले तोतेदार ह्वेल र मानव दुवैमा रजोनिवृत्ति व्याख्या गर्न सक्छ।

सन्दर्भ सामग्री


श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०२५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू