मुगु जिल्ला

मुगु जिल्ला नेपालको कर्णाली प्रदेश अन्तर्गत पर्ने एक जिल्ला हो। यस जिल्लामा मुगु कर्णाली, हुम्ला कर्णाली जस्ता सदावहार नदीहरू अनेक खोलानाला र झरनाहरू रहेका छन्। नेपालको सबैभन्द ठूलो तालको परिचय पाएको रारातालपनि यहि जिल्लामा रहेको छ। राष्ट्रिय चरा डाँफे, कालिज र कस्तुरी लगायतका जनावर पाइने रारा राष्ट्रिय निकुञ्ज पनि यो जिल्लाको अर्को परिचय हो। गमगढी जिल्ला सदरमुकाम हो। यस जिल्लाले ३,५३५ वर्ग किलोमिटर (१,३६५ वर्ग माइल) क्षेत्रफल ओगटेको छ र यसको जनसङ्ख्या (वि.सं २०७८) ६४,५४९ रहेको छ। मुगु नेपालको दुर्गम तथा कम विकसित जिल्ला हो।

 भूगोल र जलवायु 
यस जिल्लाको पूर्वमा डोल्पा, पश्चिममा बाजुरा, दक्षिणमा जुम्ला र कालिकोट र उत्तरमा चीनको स्वसाशित क्षेत्र तिब्बत रहेको छ, जुन नेपालको कूल क्षेत्रफलको २.११ प्रतिशत हो। मुगु जिल्ला समुन्द्र सतहबाट १२०१ मिटर देखि ६६१६ मिटर सम्मको उचाईमा फैलिएकाे छ।

 हावापानी क्षेत्र उचाइ दायरा क्षेत्रफलको %  उपोष्णकटिबन्ध १,००० देखि २,००० मिटर३,३०० देखि ६,६०० फिट ५.६% शीतोष्ण कटिबन्ध २,००० देखि ३,००० मिटर६,४०० देखि ९,८०० फिट १९.३% उप पर्वतीय ३,००० देखि ४,००० मिटर९,८०० देखि १३,१०० फिट २०.६%  उच्च पर्वतीय ४,००० देखि ५,००० मिटर१३,१०० देखि १६,४०० फिट १७.७% हिमरेखा ५,००० मिटर भन्दा माथि ३.८% भोट हिमालय ३,००० देखि ६,४०० मिटर९,८०० देखि २१,००० फिट ३१.२%

नामाकरण
पौराणिक किम्बदन्ती अनुसार विभिन्न भनाईहरू रहेतापनि यस जिल्लाको उत्तरी भेगको इलाका नम्बर ३ मा पर्ने मुगु गाउँको नामबाट यस जिल्लाका नाम मुगु रहन गएको थियो।

पर्यटन
नेपालको सबै भन्दा ठुलो रारा ताल मुगु जिल्लामा नै पर्दछ ।  रारा तालको लम्बाई ५ किलो मिटर चौडाई, ३ किलो मिटर र गहिराई १६७ मिटर रहेको छ । समुद्री सतहबाट  २९९० मिटरको उचाईमा अवस्थित रारा ताल मुगु जिल्लामा आउने पर्यटनको मुख्य आकर्षण हो । यसका साथै छायाँनाथ मन्दिर, रारा राष्ट्रिय निकुञ्ज, चङ्खेली हिमाल आदी पर्यटकिय स्थलहरू यस जिल्लामा रहेका छन् । भौगोलिक विकटताका कारण यि पर्यटकिय स्थलहरूको विकास र प्रवर्वर्द्धन हुन सकेको छैन ।जिल्ला विकास समिती मुगु

अर्थतन्त्र
नेपालको मध्य पश्चिमाञ्चल विकाश क्षेत्र अन्तर्गत पर्ने यो जिल्ला मानव विकास सूचकाङ्कका दृष्टिकोणबाट विश्लेषण गर्दा विगतका वर्षहरूमा  ७५ औँ स्थानबाट माथी उठ्न नसके पनि हालको अवस्थामा यो जिल्ला सडक सञ्जाल जोडिनु र जनताको राजनीतिक तथा सामाजिक चेतनास्तरमा क्रमशः विकास हुनको परिणाम स्वरुप शाक्षरता दर औषत आयु र प्रति व्याक्ति आय जस्ता सूचकहरूमा सुधार भई यस वर्ष जिल्ला मानव विकास सूचकाङ्कको सूचीमा ६७ औँ स्थानमा पर्नु जिल्लाको विकास क्रममा उल्लेख्य उपलब्धि हो । नवौँ गणतान्त्रिक जिल्ला परिषदको प्रतिवद्धता अनुरुप कृषि, पर्यटन र पूर्वाधारका क्षेत्रमा शुशाषन प्रवर्द्धन सबैको सहयोग र सहकार्य भएमा आगामी वर्षहरूमा मानव विकास सूचकाङ्कको सूचीमा थप सुधार हुने निश्चित छ ।

 जनसाङ्ख्यिकी 

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार, मुगु जिल्लाको जनसङ्ख्या ६४,५४९ थियो। जनसङ्ख्याको १०.७५% ५ वर्ष मुनिका छन्। जिल्लाको साक्षरता दर ६८.०९% रहेको छ भने लिङ्ग अनुपात प्रति १००० पुरुषमा ९९३ महिला छ। नगरपालिकाहरूमा २४,५२७ (३८.०%) बसोबास गर्दछन्।

खस जातिले जनसङ्ख्याको बहुमत ओगटेका छन्, जुन जनसङ्ख्याको ९२% हो। क्षेत्रीहरूले जिल्लामा पूर्ण बहुमत ओगटेका छन्, जुन जनसङ्ख्याको ५०% हो, जबकि खस दलितहरूले जनसङ्ख्याको २२% ओगटेका छन्। पहाडी जनजातिहरूले जनसङ्ख्याको ७% ओगटेका छन्, मुख्यतया मुगुम र कार्मारोङ जस्ता तिब्बती समूहहरू हुन्।

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार, ८६.२७% जनसङ्ख्याले नेपाली बोल्दछन्। यसका अतिरिक्त ६.६८% खस, ३.८०% कार्मारोङ र २.३४% मुगोम भाषालाई आफ्नो पहिलो भाषा रूपमा प्रयोग गर्दछन्।

 प्रशासनिक विभाजन 
जिल्लामा ४ स्थानीय तहहरू छन्, जसमध्ये १ नगरपालिका र ३ गाउँपालिकाहरू छन्।
+मुगु जिल्लाका स्थानीय तहहरूक्रमस्थानीय तहसमावेश गाविसहरूवडा सङ्ख्याकेन्द्रजनसङ्ख्या (वि.सं २०७८)क्षेत्रफल (वर्ग किमी)जनघनत्व (वर्ग किमी)१छायाँनाथ रारा नगरपालिकाश्रीनगर, कार्कीबाडा, पिना, रोवा, रुगा र रारा (८,९)१४गमगढी२४,५२७४८०.६७ ५१२मुगूम कार्मारोङ गाउँपालिकाडोल्फु, मुगु, किम्री, पुलु र माङ्ग्री९पुल६,२२२२,१०६.९१ ३.०३सोरु गाउँपालिकानाधर्पू, भिई, फोतू, जिमा, धैनकोट, कालै र रारा (१-७)११जिमा१४,२७७३,६५०.८ ३.९४खत्याड गाउँपालिकासेरी, श्रीकोट, खमाले, गम्था, ह्याङ्लू, सुकाढिक र कोटडाँडा११श्रीकोट१८,८३२२८१.१२ ६७

सन्दर्भ सामग्रीहरू




श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका जिल्लाहरू