मणिपुर

मणिपुर उत्तरपूर्वी भारतको एउटा राज्य हो जसको राजधानी इम्फाल हो। यो पश्चिममा भारतीय राज्यहरू असम, दक्षिणमा मिजोरम र उत्तरमा नागाल्यान्डसँग सिमाना जोडिएको छ र म्यानमारसँग अन्तर्राष्ट्रिय सीमा साझा गर्दछ, विशेष गरी पूर्वमा सागाइङ क्षेत्र र दक्षिणपूर्वमा चिन राज्य। २२,३३० वर्ग किलोमिटर (८,६२१ वर्ग माइल) क्षेत्रफल ओगटेको यो राज्यमा १८१३ वर्ग किलोमिटर (७०० वर्ग माइल) इम्फाल उपत्यका रहेको छ जहाँ मणिपुरी समुदाय बसोबास गर्छ, जुन ऐतिहासिक रूपमा एक राज्य हो। वरपरका पहाडहरू नागा र कुकी-जो समुदायहरूको घर छन्, जसले भोटबर्मेली भाषाहरू बोल्छन्। आधिकारिक भाषा र सम्पर्क भाषा, मणिपुरी पनि भोटबर्मेली परिवारसँग सम्बन्धित छ।

मणिपुर राज्यको जनसङ्ख्याको लगभग ५३% मणिपुरी मानिसहरूले प्रतिनिधित्व गर्छन्, त्यसपछि विभिन्न नागा जनजातिहरू २०% र कुकी-जो जनजातिहरू १६% छन्। मणिपुरका जातीय समूहहरूले विभिन्न धर्महरू मान्छन्। २०११ को जनगणना अनुसार, हिन्दु धर्म र ईसाई धर्म राज्यका प्रमुख धर्महरू हुन्।

मणिपुरको मुख्यतया कृषिप्रधान अर्थतन्त्र छ, जहाँ जलविद्युत उत्पादनको ठुलो सम्भावना छ। यो उत्तरपूर्वी भारतको दोस्रो ठुलो इम्फाल विमानस्थल मार्फत दैनिक उडानहरूद्वारा अन्य क्षेत्रहरूसँग जोडिएको छ। मणिपुर धेरै खेलकुदहरूको घर हो र मणिपुरी नृत्यको उत्पत्ति ठाउँ हो, र युरोपेलीहरूलाई पोलो परिचय गराउने श्रेय पनि जान्छ।

 भूगोल 
यो राज्य २३°८३'उत्तर अक्षांश - २५°६८'उत्तर अक्षांश र ९३°०३'पूर्व - ९४°७८'पूर्व देशान्तरमा अवस्थित छ। राज्यले ओगटेको कुल क्षेत्रफल २२,३२७ वर्ग किलोमिटर (८,६२१ वर्ग माइल) छ। राजधानी समुद्र सतहबाट ७९० मिटर (२,५९० फिट) उचाइमा नीलो पहाडहरूले घेरिएको लगभग ७०० वर्ग माइल (२,००० वर्ग माइल) को अंडाकार आकारको उपत्यकामा अवस्थित छ। उपत्यकाको ढलान उत्तरबाट दक्षिणतिर छ। पर्वतीय शृङ्खलाहरूले मध्यम हावापानी सिर्जना गर्दछ, जसले उत्तरबाट आउने चिसो हावालाई उपत्यकामा पुग्नबाट रोक्छ र चक्रवाती आँधीबेहरीलाई रोक्छ।

मणिपुरलाई दुई भिन्न भौतिक क्षेत्रहरूको रूपमा चित्रण गर्न सकिन्छ: उबडखाबड पहाडहरू र साँघुरो उपत्यकाहरूको बाहिरी क्षेत्र, र समतल मैदानको भित्री क्षेत्र, सबै सम्बन्धित भू-रूपहरू सहित। यी दुई क्षेत्रहरू भौतिक विशेषताहरूमा भिन्न छन् र वनस्पति र जीवजन्तुहरूमा स्पष्ट छन्। उपत्यका क्षेत्रमा समतल सतहभन्दा माथि उठेका पहाडहरू र ढिस्काहरू छन्। 

मणिपुरको हावापानी यस क्षेत्रको भू-बनोटबाट धेरै हदसम्म प्रभावित छ। समुद्र सतहबाट ७९० मिटर उचाइमा अवस्थित, मणिपुर चारैतिर पहाडहरूले घेरिएको छ। भारतको यो उत्तरपूर्वी कुनामा सामान्यतया मैत्रीपूर्ण हावापानी हुन्छ, यद्यपि जाडोयाम चिसो हुन सक्छ। गर्मी महिनाहरूमा अधिकतम तापक्रम  हुन्छ। सबैभन्दा चिसो अवस्था जनवरीमा हुन्छ, र सबैभन्दा तातो महिना जुलाई हो।

 जनसाङ्ख्यिकी 
२०११ को जनगणनामा मणिपुरको जनसङ्ख्या २,८५५,७९४ थियो। यस कुल जनसङ्ख्यामध्ये ५७.२% उपत्यका जिल्लाहरूमा र बाँकी ४२.८% पहाडी जिल्लाहरूमा बसोबास गर्थे। उपत्यका (मैदान) मुख्यतया मणिपुरी भाषिक जनसङ्ख्या  द्वारा बसोबास गरिएको छ। पहाडहरूमा मुख्यतया नागा, कुकी र साना आदिवासी समूहहरूसँग सम्बन्धित धेरै जातीय-भाषिक रूपमा विविध जनजातिहरू बसोबास गर्छन्। 

नागा र कुकी बस्तीहरू पनि उपत्यका क्षेत्रमा पाइन्छन्, यद्यपि सङ्ख्यामा कम छन्। मणिपुरमा नेपाली, बङ्गाली, तमिल र मारवाडीहरूको पनि ठुलो जनसङ्ख्या बसोबास गर्दछ।

मणिपुरमा हिन्दु धर्म र ईसाई धर्म प्रमुख धर्म हुन्। भारतको १९६१ र २०११ को जनगणनाको बीचमा, राज्यमा हिन्दुहरूको हिस्सा ६२% बाट घटेर ४१% पुग्यो, जबकि ईसाईहरूको हिस्सा १९% बाट बढेर ४१% पुग्यो।

सन्दर्भ सामग्रीहरू


श्रेणी:भारतका राज्य र केन्द्र शासित प्रदेशहरू
श्रेणी:उत्तरपूर्वी भारत