तौल

श्रेणी:विज्ञान

   लेखक: श्रीराम खड्का 

तौल भौतिकशास्त्रको एउटा महत्त्वपूर्ण परिमाण हो जसले कुनै वस्तुको मास र त्यसमा लाग्ने ग्रहणत्व बलको संयुक्त प्रभावलाई जनाउँछ। यो परिमाण न्यूटन (N) मा मापन गरिन्छ। तौलले वस्तुको गुरुत्वाकर्षण बलप्रति कति संवेदनशील छ भन्ने कुरा जनाउँछ। सामान्यतया, तौललाई वस्तुको माससँग गडबड गरिन्छ, तर यी दुई फरक-फरक अवधारणाहरू हुन्।

तौलको परिभाषा

तौल भनी बुझिने परिमाणले कुनै वस्तुमा पृथ्वी वा अन्य ग्रहको गुरुत्वाकर्षणले कस्तो बल लगाउँछ भन्ने कुरा जनाउँछ। यो भौतिक परिमाण निम्न सूत्रद्वारा परिभाषित हुन्छ:

W = m × g

जहाँ:
 W = तौल,
 m = मास (किलोग्राममा),
 g = गुरुत्वको त्वरण (पृथ्वीमा g ≈ 9.8 m/s²)।

तौल र मासमा अन्तर

तौल र मास फरक छन्। मास कुनै वस्तुको भित्री गुण हो, जुन ठाउँ वा ग्रह परिवर्तन भए पनि स्थिर रहन्छ। तर, तौल गुरुत्वाकर्षण बलमा निर्भर हुने भएकाले ग्रहअनुसार बदलिन्छ। उदाहरणका लागि:
 पृथ्वीमा 10 किलोग्राम मास भएको वस्तुको तौल 98 न्यूटन हुन्छ।
 चन्द्रमामा सोही वस्तुको तौल करिब 16.3 न्यूटन हुन्छ। 

ग्रहअनुसार तौल

ग्रहहरूमा गुरुत्वाकर्षण बल फरक-फरक हुने भएकाले एउटै वस्तुको तौल ग्रहअनुसार फरक हुन्छ। तलका सूचीले यसको उदाहरण दिन्छ:
 पृथ्वी: 9.8 m/s²
 चन्द्रमा: 1.6 m/s²
 मंगल ग्रह: 3.7 m/s²
 बृहस्पति: 24.8 m/s²

तसर्थ, वस्तुको तौल ग्रहमा निर्भर गर्दछ, जबकि मास स्थिर रहन्छ। 

तौलको मापन

तौल मापन गर्न विभिन्न उपकरण प्रयोग गरिन्छ। सामान्यतया प्रयोग गरिने केही उपकरणहरू:
 स्प्रिङ तुला: गुरुत्व बल मापन गर्न।
 इलेक्ट्रोनिक तौल यन्त्र: वस्तुको तौललाई डिजिटल रूपमा मापन गर्न।

तौलको एकाइ

तौल मापनको अन्तर्राष्ट्रिय प्रणाली (SI Unit) अनुसार यसको एकाइ न्यूटन (N) हो। तर, दैनिक जीवनमा प्रायः मानिसहरूले तौललाई किलोग्राम (kg) वा पाउन्ड (lb) मा व्यक्त गर्छन्। यद्यपि, किलोग्राम वस्तुको मासको एकाइ हो, तौलको होइन।

तौलको महत्त्व

तौलको ज्ञानले विज्ञान, इन्जिनियरिङ्, खगोलशास्त्र, र दैनिक जीवनका विभिन्न क्षेत्रमा ठूलो महत्त्व राख्छ। तौल मापन बिना, वस्तुको ढुवानी, निर्माण, औषधि उत्पादन, र अन्य धेरै कार्यहरू गर्न समस्या पर्छ।

गुरुत्वाकर्षण र तौल

गुरुत्वाकर्षण बल तौलको मुख्य कारण हो। उदाहरणका लागि, पृथ्वीको गुरुत्व बलले वस्तुलाई तलतिर तान्छ। यो बल वस्तुको मास र पृथ्वीको गुरुत्व त्वरणको गुणन हो। यदि कुनै वस्तु गुरुत्वाकर्षणरहित अवस्थामा (जस्तै अन्तरिक्ष) छ भने, त्यसको तौल शून्य हुन्छ, तर मास स्थिर रहन्छ।

तौल र तैरिनेसम्बन्धी सम्बन्ध

पानीमा वस्तु तैरने क्षमतामा तौलको भूमिका हुन्छ। आर्किमिडिजको सिद्धान्त अनुसार, कुनै वस्तु पानीमा तैरनका लागि त्यसले विस्थापित गरेको पानीको तौलभन्दा हल्का हुनुपर्छ। 

तौल र मानव स्वास्थ्य

तौलको महत्त्व केवल भौतिकशास्त्रमा मात्र नभइ मानव स्वास्थ्यमा पनि छ। व्यक्तिको तौलले उसको स्वास्थ्य अवस्था निर्धारण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। बॉडी मास इन्डेक्स (BMI) मार्फत तौल र उचाइको सन्तुलन निर्धारण गरी स्वास्थ्य अवस्था जाँचिन्छ। 

उप-निष्कर्ष

तौल भौतिकशास्त्र र दैनिक जीवनमा महत्त्वपूर्ण अवधारणा हो। यो वस्तुको ग्रहणत्व बलको परिणाम हो र यसले वस्तुको वास्तविक भौतिक अवस्थालाई बुझ्न सहयोग पुर्याउँछ। तौल र मासको भिन्नता बुझ्नु, तौलको मापन, र यसको महत्त्वका विविध पक्षहरूलाई बुझ्दा वैज्ञानिक, औद्योगिक, र व्यक्तिगत जीवनमा ठूलो फाइदा पुग्छ।

 तौलको परिभाषा 
तौललाई गम्भीरताको बल को रूपमा परिभाषित गरिन्छ, जसले कुनै वस्तुको द्रव्यमानलाई पृथ्वीको गुरुत्वाकर्षण क्षेत्रसँग सम्बन्धित गर्छ। यसको गणना गर्ने सूत्र W = m × g हो। यहाँ:
 W = तौल
 m = द्रव्यमान
 g = गुरुत्वाकर्षणको त्वरण (पृथ्वीमा यसको औसत मान 9.8 m/s² छ)

 तौल र द्रव्यमान बीचको भिन्नता 
द्रव्यमान कुनै वस्तुमा भएको पदार्थको परिमाण हो, जुन सबै स्थानमा स्थिर रहन्छ। तर, तौल गुरुत्वाकर्षण क्षेत्रको बलमा निर्भर गर्दछ। उदाहरणका लागि, चन्द्रमामा कुनै व्यक्तिको तौल पृथ्वीको तुलनामा कम हुन्छ, तर उसको द्रव्यमान उस्तै रहन्छ।

 तौलको मापन उपकरणहरु 
तौल मापन गर्ने विभिन्न उपकरणहरू प्रयोग गरिन्छ। सामान्यतया प्रयोग गरिने उपकरणहरू:
 स्प्रिङ स्केल: यो गुरुत्व बलको मापन गर्न प्रयोग गरिन्छ।
 इलेक्ट्रोनिक स्केल: यो आधुनिक उपकरण हो जसले वस्तुको तौललाई डिजिटल रूपमा देखाउँछ।
 सन्तुलन स्केल: यसले तौल तुलना गर्न प्रयोग गरिन्छ।

 तौल र गुरुत्वाकर्षण क्षेत्र 
तौल गुरुत्वाकर्षण क्षेत्रको बलमा निर्भर गर्दछ। पृथ्वीको सतहमा गुरुत्वाकर्षण क्षेत्र लगभग स्थिर छ, तर यो भिन्न स्थानमा अलि फरक हुन सक्छ। उदाहरणका लागि:
 समुद्र सतहमा: गुरुत्वाकर्षण बल उच्च हुन्छ।
 पर्वत शिखरमा: गुरुत्वाकर्षण बल कम हुन्छ।

 तौल र ब्रह्माण्ड 
ब्रह्माण्डको विभिन्न भागमा गुरुत्वाकर्षण क्षेत्र फरक हुने भएकाले, कुनै वस्तुको तौल पनि फरक हुन्छ। उदाहरणका लागि:
 चन्द्रमा: पृथ्वीको 1/6 मात्र गुरुत्वाकर्षण बल छ।
 बृहस्पति: पृथ्वीको भन्दा धेरै गुणा बलियो गुरुत्वाकर्षण क्षेत्र छ।

 तौलको ऐतिहासिक विकास 
तौलको अध्ययन प्राचीन समयमा नै सुरु भएको थियो। ग्रीक दार्शनिक आर्किमिडिज ले तौल र तरल पदार्थको सम्बन्धबारे महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका थिए। आधुनिक भौतिक विज्ञानमा, आइज्याक न्युटन को गुरुत्वाकर्षण नियमले तौलको परिभाषालाई वैज्ञानिक आधार प्रदान गर्यो।

 तौलको व्यावहारिक प्रयोग 
तौलको प्रयोग विभिन्न क्षेत्रमा हुन्छ:
 उद्योगमा: कच्चा पदार्थको मापन गर्न।
 स्वास्थ्य क्षेत्रमा: मानिसको शरीरको तौल मापन गर्न।
 खेलकुदमा: उपकरणहरूको तौल सुनिश्चित गर्न।

 तौल र विज्ञान 
तौल भौतिक विज्ञानको एउटा महत्त्वपूर्ण परिमाण हो। यसले वस्तुको गहिराइ, गति, र अन्य भौतिक परिमाणहरूलाई प्रभावित गर्छ। वैज्ञानिक अनुसन्धानमा तौलको सही मापनले धेरै महत्त्वपूर्ण तथ्यहरूको पत्ता लगाउन सहयोग पुर्याउँछ।

 तौल र वातावरण 
तौल वातावरणीय परिवर्तनसँग पनि सम्बन्धित छ। उदाहरणका लागि, गुरुत्वाकर्षण बलमा साना परिवर्तनहरूले वस्तुको तौललाई असर गर्न सक्छ। साथै, वायुमण्डलीय दबाब पनि तौल मापनमा सानो प्रभाव पार्न सक्छ।

 निष्कर्ष 
तौल विज्ञान र दैनिक जीवनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यसले वस्तुको भौतिक स्थायित्व, गुरुत्वाकर्षण बल, र ब्रह्माण्डीय सम्बन्धलाई परिभाषित गर्छ। तौलको सही ज्ञानले वैज्ञानिक अध्ययन र व्यावहारिक जीवनका धेरै पक्षहरूलाई सजिलो बनाएको छ।

 See this also
उर्ध्वचाप
सामाजिक अध्ययन

सिन्थेटिक चित्र