मनसुन

मनसुन ऋतु अनुसार चल्ने हावाको बहाव हो जुन नेपालमा साधारणतया हिन्द महासागरबाट बङ्गालको खाडीको बाटो हुँदै दक्षिणपूर्वी दिशाबाट प्रवेश गर्छ। मनसुनी वायु समुद्रबाट बहने भएकाले यसमा प्रशस्त जलवाष्प हुन्छ। तसर्थ यो वायु बहँदा विभिन्न स्थानमा वर्षा हुन्छ। स्थान अनुसार मनसुनको वायुचक्र बेग्ला बेग्लै समयमा रहन्छ ।

 अफ्रिकी मनसुन
 उत्तर अमेरिकी मनसुन
 पूर्वी एसियाली मनसुन
 दक्षिण एसियाली मनसुन
 उत्तर पूर्वी भारतीय मनसुन
 युरोपीय मनसुन

मनसुन दक्षिण एसियाको एउटा महत्त्वपूर्ण वायुमण्डलीय प्रणालीको रूपमा रहेको छ। नेपालमा प्रवेश गर्ने मनसुनी वायु दक्षिण एसियामा बहने ग्रीष्मकालीन मनसुनको एक अंश हो। गर्मी यामका बेला दक्षिण एसियाको भूभाग र यससँग जोडिएको समुद्री भाग जस्तै बङ्गालको खाडी, अरब सागर र हिन्द महासागर असमानुपात ढंगबाट तात्ने कारणले गर्दा दक्षिण एसियामा मनसुनको सुरुवात हुने गर्छ। गर्मीयाममा दक्षिण एसियाका भूसतह समुद्री सतहको तुलनामा छिटो र बढी तात्ने हुनाले भूसतहको संसर्गमा आउने हावा तातो भई माथि तिर उठ्छ जसले गर्दा दक्षिण एसियाको विभिन्न भाग न्यून वायुमण्डलीय चापमान मै रहन्छ। ठीक यसै बेला समुद्री सतह भू-सतहभन्दा ढिलो र कम तात्ने कारणले गर्दा समुद्रमा उच्च वायुमण्डलीय चापीय केन्द्र हुन्छ। हावा जहिले पनि उच्च वायुमण्डलीय चापीय क्षेत्रबाट न्यूनतिर बहने प्राकृतिक स्वरूपअनुरूप सो क्षेत्र हिन्द महासागरबाट न्यून क्षेत्र दक्षिण एसियाको विभिन्न भागमा जोडदार हावा बहिनी थाल्छ, यसलाई मनसुन भनिन्छ।

मानसून मूलतः हिन्द महासागर एवं अरब सागर तिर देखि भारत को [[दक्षिण] ]-[[पश्चिम] ] तट मा आनी वाला हावाहरु को भन्छन् जो भारत, पाकिस्तान, बङ्गलादेश आदि मा भारी वर्षा करातीं छन्। यो यस्तो मौसमी पवन हुन्छं, जो दक्षिणी एसिया क्षेत्र मा जुन ले सेप्टेम्बर तक, प्रायः चार महिना सक्रिय रहन्छ। यस शब्द को प्रथम प्रयोग ब्रिटिस भारत मा (वर्तमान भारत, पाकिस्तान एवं बङ्गलादेश) एवं छिमेकी देशहरू को सन्दर्भ मा भएको थियो। यो बङ्गाल को खाडी र अरब सागर देखि चलने वाला ठूलो मौसमी हावाहरु को लागि प्रयोग भएको थियो, जो दक्षिण-पश्चिम देखि गएर  यस क्षेत्र मा भारी वर्षाहरु लाती थिए।  हाइड्रोलोजी मा मनसुन को व्यापक अर्थ छ- कुनै पनि यस्तो पवन जो कुनै क्षेत्र मा कुनै ऋतु-विशेष मा नै अधिकांश वर्षा गराउँछ।,रैमेज, सी., मनसून मीटियरोलजी। इंटरनेशनल जियोफिजिक्स सीरीज, खण्ड १५, पृ. २९६। एकैडेमिक प्रेस, सैन डियागो, कैलिफ। १९७१इंटरनेशनल कमेटी ओफ द थर्ड वर्कशप ओन मानसून्स। द ग्लोबल मनसून सिस्टम: रिसर्च एण्ड फोरकास्ट। अभिगमन तिथि: १६ मार्च, २००८ यहां यो उल्लेखनीय छ, कि मनसून हावाहरु को अर्थ अधिकांश समय वर्षा गराउन देखि हैन लिया जान पर्छ। यस परिभाषा को दृष्टि ले संसार को अन्य क्षेत्र, जस्तै- उत्तरी अमेरिका, दक्षिणी अमेरिका, उप-सहारा अफ्रिका, अस्ट्रेलिया एवं पूर्वी एसिया को पनि मनसुन क्षेत्र को श्रेणी मा राखन सकिन्छ। यो शब्द हिन्दी तथा उर्दु को मौसम शब्द को अपभ्रंश छ। मनसून पुरा तरिकाले हावाहरु को बहाव मा निर्भर गर्दछ। साधारण हावाहरु जब आफ्नो दिशा बदल लिन्छं तब मनसून आउछ।.ट्रेनबर्थ,के.ई., स्तेपेनियैक, डी.पी., कैरन, जे.एम.। २०००। द ग्लोबल मनसून ऐज सीन थ्रु द डायवर्जेंट एटमस्फेरिक सर्कुलेशन। जर्नल ओफ क्लाईमेट, १३, ३९६९-३९९३ जब यो ठंडे देखि गर्म क्षेत्रहरु को तर्फ बहती हो त उनमा चिस्यान को मात्र बढ जान्छ जसको कारण वर्षा हुन्छ।

 नामकरण एवं परिभाषा 
अङ्ग्रेजी शब्द मनसून पुर्तगाली शब्द monção (मन्सैओ) देखि निकला छ, जसको मूल उद्गम अरबी शब्द मवसिम (موسم "मौसम") देखि आएको छ। यो शब्द हिन्दी एवं उर्दु एवं विभिन्न उत्तर भारतीय भाषाहरु मा पनि प्रयोग गरिन्छ, जसको एक कडी आरंभिक आधुनिक डच शब्द मनसन भन्दा पनि मिलती छ।.OED ओनलाईन यस परिभाषा को अनुसार विश्व को प्रधान वायु प्रणालिहरु सम्मिलित गरिन्छं, जसको दिशाहरु ऋतुनिष्ठ बदलती रहछ।

अधिकांश ग्रीष्मगलैँचा मनसूनहरूमा प्रबल पश्चिमी घटक हुन्छन् र साथ नै विपुल मात्रा मा प्रबल वर्षा को प्रवृत्ति पनि हुन्छ। यसको कारण माथि उठन वाला वायु मा जल-वाष्प को प्रचुर मात्रा हुन्छ। हुनत यिनको तीव्रता र अवधि प्रत्येक वर्ष मा समान हुन्न। यसको विपरीत शीतगलैँचा मनसूनहरूमा प्रबल पूर्वी घटक हुन्छन्, साथ नै फैलन र उतर जाने तथा भोकमरी गर्ने प्रवृत्ति हुन्छ। 

 विश्व को मनसून 
विश्व को प्रमुख मनसून प्रणालिहरु मा पश्चिमी अफ्रिका एवं एसिया-अष्ट्रेलियाई मनसून आउछन्। यस श्रेणी मा उत्तरी अमरीका बढी दक्षिण अमरीका ई मनसूनहरूलाई सम्मिलित गर्न मा केहि मतभेद अझै पनि जारी छन्।

 दक्षिण एसियाई 
 भारतीय मनसून 
भारत मा मनसून हिन्द महासागर तथा अरब सागर तिर देखि हिमालय तिर आने वाला हावाहरु मा निर्भर गर्दछ। जब यो हावाहरु भारत को दक्षिण पश्चिम तट मा पश्चिमी घाट देखि टगराउँछं त भारत तथा नजिकै को देशहरू मा भारी वर्षा हुन्छ। यो हावाहरु दक्षिण एसिया मा जुन देखि सेप्टेम्बर सम्म सक्रिय रहछ। वैसे कुनै पनि क्षेत्र को मनसून उनको जलवायु मा निर्भर गर्दछ। भारत को सम्बन्ध मा यहां को जलवायु ऊष्णकटिबंधीय छ र यो मुख्यतः दुइ प्रकार को हावाबाट प्रभावित हुन्छ - उत्तर-पूर्वी मनसून तथा दक्षिणी-पश्चिमी मनसून। उत्तर-पूर्वी मनसून को प्रायः शीत मनसून भनिन्छ। यो हावाहरु मैदान देखि सागर तिर चलती छन्, जो हिन्द महासागर, अरब सागर र बङ्गालको खाडी को पार गरेर आउँछं। यहां अधिकांश वर्षा दक्षिण पश्चिम मनसुन ले हुन्छ। भारत मा पूर्व ले पश्चिम दिशा तिर देखि कर्क रेखा निकलती छ। यसको देश को जलवायु मा सीधा प्रभाव पडता छ। गृष्म, शीत र वर्षा ऋतुहरुमध्ये वर्षा ऋतु को प्रायः मनसून पनि कह दिइन्छ।

सामान्यत: मनसून को अवधि मा तापमान मा त कमी आउँछ, तर आर्द्रता (नमी) मा राम्रो वृद्धि हुन्छ। आद्रता को जलवायु विज्ञान मा महत्त्वपूर्ण भूमिका मानिन्छ। यो वायुमंडल मा मौजूद जलवाष्प को मात्र देखि बन्छ र यो पृथ्वी ले वाष्पीकरण को विभिन्न रूपहरु द्वारा वायुमंडल मा पहुंचती छ।

 पूर्व एसियाई 

पूर्व एसियाई मनसून इंडो-चीन, फिलिपींस, चीन, कोरिया एवं जापान को ठूलो क्षेत्रहरु मा प्रभाव हालइन्छ। यसको मुख्य प्रकृति गर्म, बरसाती ग्रीष्मकाल एवं शीत-शुष्क शीतकाल हुन्छन्। यसमा अधिकतर वर्षा एक पूर्व-पश्चिम मा फैले निश्चित क्षेत्र मा सीमित रहन्छ, सिवाय पूर्वी चीन को जहां वर्षा पूर्व-पूर्वोत्तर मा कोरिया तथा जापान मा हुन्छ। मौसमी वर्षा को चीन मा मेइयु, कोरिया मा चांग्मा र जापान मा बाई-यु भन्छन्। ग्रीष्मकालीन वर्षा को आगमन दक्षिण चीन एवं ताईवान मा मई महिना को आरम्भ मा एक मनसून-पूर्व वर्षाबाट हुन्छ। यसपछि मई देखि अगस्ट पर्यन्त ग्रीष्मकालीन मनसून अनेक शुष्क एवं आर्द्र शृंखलाओं भन्दा उत्तरवर्ती होता जान्छ। यो इंडोचाइना एवं दक्षिण चीनी सागर (मई में) देखि आरम्भ होक्र यांग्तजे नदी एवं जापान मा (जून तक) र अन्ततः उत्तरी चीन एवं कोरिया मा जुलाई सम्म पुगइन्छ। अगस्ट मा मनसून समय को अन्त होते भएका यो दक्षिण चीन तिर लौटता छ।

 अफ्रिका 
पश्चिमी उप-सहारा अफ्रिका को मनसून को पहिले अन्तर्कटिबन्धीय संसृप्ति जोन को मौसमी बदलावहरु र सहारा तथा विषुवतीय अंध महासागर को बीच तापमान एवं आर्द्रता को अंतरों को परिणामस्वरूप बुझयो जान्थ्यो।  यो विषुवतीय अंध महासागर देखि फरवरी मा उत्तरावर्ती हुन्छ, र फेरि लगभग २२ जुन सम्म पश्चिमी अफ्रिका पुगइन्छ, र अक्टोबर सम्म दक्षिणावर्ती होते भएका पछि हटता छ।इन्नोवेशन्स रिपोर्ट: मनसून यिनी वेस्ट अफ्रिका: क्लासिक कम्टिन्युइटी हाइड्स ए ड्युअल साइकिल रेनफल रेजीम ।अभिगमन तिथि: २५ मई, २००८ शुष्क उत्तर-पश्चिमी व्यापारिक पवन र उनको चरम स्वरूप हारमट्टन, ITCZ मा उत्तरी बदलाव ले प्रभावित हुन्छन्, र परिणामित दक्षिणावर्ती पवन ग्रीष्मकाल मा वर्षाहरु लेकर आउँछं। सहेल र सूडान को अर्ध-शुष्क क्षेत्र आफ्नो मरुस्थलीय क्षेत्र मा हुने अधिकांश वर्षा को लागि यस शैली मा नै निर्भर रहछन।

 उत्तरी अमरीका 
उत्तर अमरीकी मनसून (जसे लघुरूप मा NAM पनि भन्छन्) जुन को अन्त या जुलाई को आरम्भ देखि सेप्टेम्बर सम्म आउछ। यसको उद्गम मेक्सिकोबाट हुन्छ र संयुक्त राज्य मा मध्य जुलाई सम्म वर्षा उपलब्ध गराउइन्छ। यसको प्रभाव ले मेक्सिको मा सियेरा मैड्र ओक्सीडेन्टल संग-साथ र एरिजोना, न्यू मेक्सिको, नेवाडा, यूटाह, कोलोरैडो, पश्चिमी टेक्सास तथा कैलीफोर्निया मा वर्षा र आर्द्रता हुन्छ। यो पश्चिम मा प्रायद्वीपीय क्षेत्रहरु तथा दक्षिणी कैलीफोर्निया को ट्रान्स्वर्स शृंखलाओं सम्म फैलछन, किन्तु तटवर्ती रेखा सम्म कदाचित नै पुगछन। उत्तरी अमरीकी मनसून को समर, साउथवेस्ट, मेक्सिकन या एरिजोना मनसून को नाम ले पनि जानिन्छ। एरिजोना राजकीय विश्वविद्यालय, भूगोल विभाग। बेसिक्स ओफ एरिजोना मनसून । अभिगमन तिथि: २९ फरवरी, २००८न्यू मेक्सिको टेक। व्याख्यान १७: १. नर्थ अमेरिकन मनसून सिस्टम  अभिगमन २९ फरवरी, २००८ यसलाई धेरै पल्ट डेजर्ट मनसून पनि कह दिइन्छ, किनकी यसको प्रभावित क्षेत्रहरु मा अधिकांश भाग मोजेव र सोनोरैन मरुस्थलहरु को छन्।

सन्दर्भ सामग्रीहरू

बाह्य कडीहरू

 वर्षा को माथि एक शिक्षण केन्द्रित्त निबंध (मृत कडी गूगल केश हेर्नुहोस)

श्रेणी:भूगोल
श्रेणी:विज्ञान
श्रेणी:हावापानी
श्रेणी:वायुमण्डल
श्रेणी:वातावरण