नेपालमा बोलिने भाषाहरू

नेपालका भाषाहरू संवैधानिक नेपालीले बोल्ने नेपालको सार्वभौम भूभागभित्र कम्तीमा पनि प्राचीन इतिहास वा उत्पत्ति भएका भाषाहरू हुन्। बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा मातृभाषाका रूपमा बोलिने १२४ भाषा (पहिलो भाषा) सूचीकृत छन्।Official Summary of Census (2011), Central Bureau of Statistics, Nepal  अधिकांश भाषाहरू हिन्द-आर्य र चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार अन्तर्गत पर्दछन्। २०७८ को जनगणना अनुसार नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सङ्ख्या १२४ रहेको छ।

सङ्घीय तहको कामकाजको भाषा नेपाली हो, तर संविधानले प्रत्येक प्रदेशले एक वा एकभन्दा बढी आधिकारिक कामकाजी भाषाहरू छनौट गर्न सक्ने व्यवस्था गरेको छ।  नेपालको भाषा आयोगले २०७८ भदौ २१ मा नेपालका ७ प्रदेशहरूका लागि १४ आधिकारिक भाषाहरूको सिफारिश गरेको थियो। 

नेपालको मातृभाषा वा नेपाली मूलका भाषाहरूलाई कहिलेकाहीँ नेपाली भाषा पनि भनिन्छ। 

 राष्ट्रिय भाषाहरू 

नेपालको संविधान अनुसार 'नेपालमा मातृभाषाका रूपमा बोलिने सबै भाषा राष्ट्रका भाषा हुन्' भनिएको छ।Constitution of Nepal, Part-1 Preliminary धेरै भाषाहरूमा विभिन्न उपभाषाहरू पनि छन्। उदाहरणका लागि, राई समुदायमा लगभग ३० वटा भाषाहरू छन्। केही भाषाहरू समान छन् र यसलाई भाषिकाको रूपमा लिन सकिन्छ तर कहिलेकाहीँ भाषाहरू बीचको भिन्नता अस्पष्ट हुन्छ र व्यक्ति-व्यक्तिमा फरक हुन सक्छ।

 वर्गीकरण 

नेपालका भाषाहरू प्रायः भारोपेली वा चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार अन्तर्गत पर्दछन्, जबकि तीमध्ये थोरै मात्र अग्नेली र द्रविड छन्।

नेपालका १२४ भाषाहरू मध्ये, ४८ भारोपेली भाषाहरू, जुन हिन्द-आर्य उप-परिवार (अङ्ग्रेजी बाहेक)का छन्। यो सङ्ख्यात्मक रूपमा सबैभन्दा ठूलो समूह हो। लगभग ८२.१% जनसङ्ख्या भारोपेली भाषाका प्रयोगकर्ता छन्। नेपाली, भोजपुरी, मैथिली, अवधी, थारू भाषा, उर्दू आदि जस्ता प्रमुख भाषाहरू यो समूहमा पर्दछन्।

नेपालको भाषाहरूको चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार यसको भोट-बर्मेली समूहको एक भाग हो। भारोपेली परिवार जनसङ्ख्याको १७.३% भन्दा तुलनात्मक रूपमा कम मानिसहरूले बोल्ने भए तापनि यसमा धेरै भाषाहरू, लगभग ६३ भाषाहरू समावेश छन्।  यस समूहका भाषाहरूमा तामाङ, नेपाल भाषा (नेवार), मगर, लिम्बू आदि पर्दछन्।

द्रविड भाषाहरूको सानो सङ्ख्या कुरुख भाषाले प्रतिनिधित्व गरेको छ। अग्नेली परिवारको प्रतिनिधित्व मुन्डारी र सन्थाली भाषाले गरेको छ।

आदिवासी, भोट-बर्मेली र अन्य परिवारहरूको आगमन भन्दा पहिलेका नेपालका आदिवासी भाषाहरू जस्तै कुसुन्डा भाषा मुस्किलले जीवित छन्, जुन आज लगभग हराइसकेको छ।

राष्ट्रिय प्रयोगका लागि डिजाइन गरिएको नेपाली साङ्केतिक भाषाका अतिरिक्त नेपालमा झानकोट साङ्केतिक भाषा, जुम्ला साङ्केतिक भाषा र घान्द्रुक साङ्केतिक भाषा जस्ता थुप्रै आदिवासी ग्रामीण साङ्केतिक भाषाहरू पनि छन्।
+भाषा परिवार अनुसार वक्ताहरूको सङ्ख्या(२०६८ जनगणना)भाषा परिवारसङ्ख्याप्रतिशतभारोपेली२१,७५२,४९६८२.१०%चिनियाँ तिब्बती४,५८४,८७११७.३१%अग्नेली४९,८५८०.१९%द्रविड३३,६५१०.१३%अन्य/उल्लेख्य छैन ७३,३७५०.२७%जम्मा२६,४९४,५०४१००%

 संविधान 
नेपालको संविधान २०७२को धारा १ मा नेपालको भाषासम्बन्धी यी प्रावधानहरू छन्:Nepali Constitution 2015  PDF

धारा ६ : नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषाहरू नेपालका राष्ट्रिय भाषाहरू हुन्।

धारा ७क: देवनागरी लिपिमा लेखिएको नेपाली भाषा नेपाल सरकारको कामका लागि प्रयोग गरिन्छ। (आदिवासी भाषाहरू पनि देवनागरीको प्रयोग गरेर लेख्नु पर्दछ)।
धारा ७ख : नेपाली भाषाका अतिरिक्त प्रदेशले सरकारी कामकाजका लागि सो प्रदेशको बहुसङ्ख्यक जनसङ्ख्याले बोल्ने एक वा एकभन्दा बढी अन्य भाषा छनौट गर्न सक्नेछ।

 वक्ताको सङ्ख्या अनुसार नेपालका भाषाहरू 

नेपालमा "जाति/जाति, भाषा र धर्मसम्बन्धी राष्ट्रिय प्रतिवेदन", राष्ट्रिय जनसङ्ख्या तथा आवास जनगणना २०७८ अनुसार, थप नयाँ १३ वटा नयाँ मातृभाषाहरू फेला परेका थिए। नयाँ थपिएका मातृभाषाहरूमा भोटे, लोवा, चुम/नुब्री, बारागुन्वा, नार-फु, रानाथारू, कर्मारोङ, मुगाली, तिछुरोङ पोइके, साद्री, डोने, मुण्डा/मुदियारी र केवरत हुन्। 

बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपाली मूल भाषीहरूको जनसङ्ख्या आधाभन्दा कम अर्थात् ४४.८६ प्रतिशत रहेको छ। नेपालका अधिकांश भाषाहरू लोपोन्मुख छन् १२४ मध्ये २१ भाषाहरूमा मात्र १,००,००० भन्दा बढी वक्ताहरू छन्।

+ मातृभाषीहरूको सङ्ख्या (२०७८ जनगणना) क्रम भाषा जम्मा प्रतिशतसबै मातृभाषा२,९१,६४,५७८१००१नेपाली१,३०,८४,४५७४४.८६२मैथिली३२,२२,३८९११.०५३भोजपुरी१८,२०,७९५६.२४४थारू१७,१४,०९१५.८८५तामाङ१४,२३,०७५४.८८६बज्जिका११,३३,७६४३.८९७अवधि८,६४,२७६२.९६८नेपाल भाषा (नेवारी)८,६३,३८०२.९६९मगर ढुट८,१०,३१५२.७८१०डोटेली४,९४,८६४१.७११उर्दु४,१३,७८५१.४२१२याक्थुङ/लिम्बू३,५०,४३६१.२१३गुरुङ३,२८,०७४१.१२१४मगही२,३०,११७०.७९१५बैतडेली१,५२,६६६०.५२१६राई१,४४,५१२०.५१७अछामी१,४१,४४४०.४८१८बान्तवा१,३८,००३०.४७१९राजवंशी१,३०,१६३०.४५२०शेर्पा१,१७,८९६०.४२१खस१,१७,५११०.४२२बझाङी९९,६३१०.३४२३हिन्दी९८,३९९०.३४२४मगर खाम९१,७५३०.३१२५चाम्लिङ८९,०३७०.३१२६राना थारू७७,७६६०.२७२७चेपाङ५८,३९२०.२२८बाजुरेली५६,४८६०.१९२९सन्थाली५३,६७७०.१८३०दनुवार४९,९९२०.१७३१दार्चुलेली४५,६४९०.१६३२उराउँ/कुडुख३८,८७३०.१३३३कुलुङ३७,९१२०.१३३४अङ्गीका३५,९५२०.१२३५माझी३२,९१७०.११३६सुनुवार३२,७०८०.११३७थामी२६,८०५०.०९३८गनगाई२६,२८१०.०९३९थुलुङ२४,४०५०.०८४०बङ्गाली२३,७७४०.०८४१घले२३,०४९०.०८४२साम्पाङ२१,५९७०.०७४३मरवाडी२१,३३३०.०७४४डडेल्धुरी२१,३०००.०७४५धिमाल२०,५८३०.०७४६ताजपुरिया२०,३४९०.०७४७कुमाल१८,४३५०.०६४८खलिङ१६,५१४०.०६४९मुसलमान१६,२५२०.०६५०वाम्बुले१५,२८५०.०५५१बाहिङ/बायुङ१४,४४९०.०५५२याक्खा१४,२४१०.०५५३संस्कृत१३,९०६०.०५५४भुजेल१३,०८६०.०४५५भोटे१२,८९५०.०४५६दराई१२,१५६०.०४५७याम्फु/याम्फे१०,७४४०.०४५८नाछिरिङ९,९०६०.०३५९ह्योल्मो/योल्मो९,६५८०.०३६०दुमी८,६३८०.०३६१जुम्ली८,३३८०.०३६२बोटे७,६८७०.०३६३मेवाहाङ७,४२८०.०३६४पुमा६,७६३०.०२६५पहरी५,९४६०.०२६६आठपहरिया५,५८००.०२६७दुङ्माली५,४०३०.०२६८जिरेल५,१६७०.०२६९तिब्बती५,०५३०.०२७०दैलेखी४,९८९०.०२७१चुम/नुब्री४,२८४०.०१७२छन्त्याल४२८२०.०१७३राजी४२४७०.०१७४थकाली४२२००.०१७५मेचे४२०३०.०१७६कोयी४१५२०.०१७७लोहोरुङ३८८४०.०१७८केवरत३४६९०.०१७९डोल्पाली३२४४०.०१८०डोने३१०००.०१८१मुगाली२८३४०.०१८२जेरो/जेरुङ२८१७०.०१८३कार्मारोङ२६१९०.०१८४छिन्ताङ२५६४०.०१८५ल्होपा२३४८०.०१८६लाप्चा२२४००.०१८७मुन्डा/मुडीयारी२१०७०.०१८८मनाङे२०२२०.०१८९छिलिङ२०११०.०१९०दुरा१९९१०.०१९१तिलुङ१९६९०.०१९२साङ्केतिक भाषा१७८४०.०१९३ब्याँसी१७०६०.०१९४बालकुरा/बराम१५३९०.०१९५बारागुङवा१५३६०.०१९६साद्री१३४७०९७अङ्ग्रेजी१३२३०९८मगर काइके१२२५०९९सोनहा११८२०१००हायु/भायु११३३०१०१किसान१००४०१०२पन्जाबी८७१०१०३धुलेली७८६०१०४खाम्ची(राउटे)७४१०१०५लुङखिम७०२०१०६लोवा६२४०१०७कागते६११०१०८वलिङ/वालुङ५४५०१०९नार-फु४२८०११०ल्होमी४१३०१११तिछुरोङ पोइके४१००११२कुर्माली३९७०११३कोचे३३२०११४सिन्धी२९१०११५फाङदुवाली२४७०११६बेल्हारे१७७०११७सुरेल१७४०११८मालपाण्डे१६१०११९खरिया१३२०१२०सधनी१२२०१२१हरियाणवी११४०१२२साम१०६०१२३बनकरिया८६०१२४कुसुन्डा२३०१२५अन्य ४२०१०.०११२६नखुलेको भाषा३४६०

 दोस्रो भाषा 
नेपालमा "जाति/जाति, भाषा र धर्मसम्बन्धी राष्ट्रिय प्रतिवेदन", राष्ट्रिय जनसङ्ख्या तथा आवास जनगणना २०७८ मा १० हजारभन्दा बढी जनसङ्ख्याले दोस्रो भाषाका रूपमा प्रयोग गर्दै आएका २५ वटा भाषाहरू थिए भने २०६८ को जनगणनामा दोस्रो भाषाको रूपमा १८ वटा मात्र भाषाहरू थिए।

दोस्रो भाषी वक्ताहरू, २०७८ जनगणना
क्रमदोस्रो भाषाजम्माप्रतिशतजम्मा२,९१,६४,५७८१००१दोस्रो भाषा नभएका१,४०,२३,०८६४८.०८२नेपाली१,३४,८२,९०४४६.२३३मैथिली२,६७,६२१०.९२४हिन्दी२,२३,१०६०.७६५भोजपुरी१,३८,५७२०.४८६अङ्ग्रेजी१,०२,५६१०.३५७थारू८९,६०६०.३१८बज्जिका८६,०६२०.३९अवधि७५,६५१०.२६१०उर्दु७२,१२८०.२५११तामाङ७१५६९०.२५१२मगर ढुट५४,१४३०.१९१३भोटे४५,२९२०.१६१४बान्तवा४३,५३६०.१५१५नेपाल भाषा (नेवारी)३२,६०४०.१११६चाम्लिङ२९,२५३०.११७मगही२९,१९१०.११८गुरुङ२३,६९८०.०८१९याक्थुङ/लिम्बू१९,७०५०.०७२०थुलुङ१७,१८७०.०६२१मगर खाम१६,८१४०.०६२२बहिङ/बयुङ१५,१०४०.०५२३राई१४,३९८०.०५२४डोटेली१४,३४४०.०५२५साम्पाङ१४,२६१०.०५२६खलिङ१०,३७००.०४२७बैतडेली९,५२१०.०३२८शेर्पा९,४३५०.०३२९संस्कृत६,६१५०.०२३०अछामी६,५२२०.०२३१अङ्गीका६,१२७०.०२३२मुसलमान६,०८४०.०२३३कुलुङ६,०३९०.०२३४दुमी५,८७००.०२३५डडेल्धुरी५,५३५०.०२३६बङ्गाली५,४४७०.०२३७वाम्बुले५,२२७०.०२३८दार्चुलेली४,२७२०.०१३९पुमा४,२७१०.०१४०राजवंशी४,१०३०.०१४१बोटे३,८९१०.०१४२मेवाहाङ३,६६९०.०१४३मारवाडी३,४४९०.०१४४नाछिरिङ३,१७६०.०१४५तिब्बती३,१३४०.०१४६बझाङी२,६४१०.०१४७खस२,६०७०.०१४८छिन्ताङ२,१३५०.०१४९तिलुङ१,७६२०.०१५०सुनुवार१,५९७०.०१५१बेल्हारे१,४९१०.०१५२पन्जावी१,२७४०५३दुङ्माली१,२७१०५४जेरो/जेरुङ१,२४५०५५जुम्ली१,१२५०५६बाजुरेली१,०७६०५७धिमाल९९९०५८माझी९७१०५९घले९६३०६०कोयी९२८०६१राना थारू८७१०६२थामी८५९०६३दनुवार८४५०६४चेपाङ८३३०६५साङ्केतिक भाषा८२८०६६भुजेल७४००६७थकाली७३३०६८याक्खा७०४०६९सन्थाली७०३०७०छिलिङ६८५०७१गनगाई६४४०७२लोहोरुङ६२२०७३कुमाल६१५०७४कागते६१५०७५दराई५९१०७६खाम्ची(राउटे)५२६०७७मगर काइके५१५०७८ह्योल्मो/योल्मो५०८०७९याम्फु/याम्फे४९४०८०दैलेखी४३४०८१छन्त्याल३९४०८२हायु/भायु३४९०८३कोचे३३५०८४जिरेल३३२०८५आठपहरिया३२००८६बालकुरा/बराम३०७०८७वालिङ/वालुङ३०४०८८मनाङे३०४०८९दुरा२७८०९०उराउँ/कुडुख२४५०९१लेप्चा२४२०९२सिन्धी२१७०९३ताजपुरिया२०९०९४धुलेली१८७०९५पहरी१४२०९६ल्होपा१२९०९७डोल्पाली१२७०९८सधनी१२५०९९सद्री१०६०१००बारागुन्वा८९०१०१फाङदुवाली८५०१०२हरियाणवी८४०१०३साम७९०१०४मालपाण्डे७८०१०५राजी७६०१०६मेचे७५०१०७तिछुरुङ पोइके७२०१०८सुरेल६४०१०९कुर्माली६००११०बनकरिया४२०१११केवरत३८०११२सोनहा३५०११३कार्मारोङ३४०११४किसान३३०११५ब्याँसी३२०११६कुसुण्डा३२०११७लुङखिम२८०११८मुगाली२३०११९अन्य१५९०१२०नखुलेको भाषा८१०५०.०३

 आधिकारिक भाषाहरू 

देवनागरी लिपिमा लेखिने नेपाली भाषा सङ्घीय स्तरमा आधिकारिक कामकाजी भाषा हो। संविधानले प्रदेशले नेपाली बाहेक एक वा एकभन्दा बढी सरकारी कामकाजको भाषा रोज्न पाउने व्यवस्था गरेको छ। नेपाल भाषा आयोगका अनुसार मैथिली र लिम्बुलाई कोशी प्रदेशले आधिकारिक दर्जाको लागि सिफारिश गरेको छ। मधेश प्रदेशमा मैथिली, भोजपुरी र बज्जिका, बागमती प्रदेशमा तामाङ र नेपाल भाषा, गण्डकी प्रदेशमा मगर र गुरुङ, लुम्बिनी प्रदेशमा थारु र अवधी, कर्णाली प्रदेशमा खस र मगर र सुदूरपश्चिम प्रदेशमा डोटेली र थारू भाषालाई आधिकारिक दर्जा दिएको छ।
 लिपिहरू 
अधिकांश भाषाहरू केवल मौखिक रूपमा मात्र पाइन्छन्। भाषा आयोगका अनुसार हाल नेपालमा पन्ध्र लिपिहरू प्रयोगमा छन्, जसमा निम्न समावेश छन्: आयोगले १५ वटा लिपि प्रचलनमा रहेको जनाएको छ ।
 देवनागरी लिपि
 धाम लिपि
 कैथी लिपि
 खेमा लिपि
 लिम्बू लिपि
 अक्खा लिपि
 मिथिलाक्षर
 रञ्जना लिपि
 ओलचिकी लिपि
 तामयिग लिपि

 यो पनि हेर्नुहोस् 
नेपालका जातिहरू

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू