नेपालको प्रशासनिक विभाजन

नेपालको प्रशासनिक विभाजन नेपालका उपराष्ट्रिय प्रशासनिक एकाइहरू हुन्। नेपालको पहिलो तहका विभाजन भनेको प्रदेशहरू हुन् । प्रत्येक प्रदेशलाई जिल्ला, प्रत्येक जिल्लालाई  नगरपालिका वा गाउँपालिका र ती प्रत्येक गाउँपालिका वा नगरपालिकालाई वडामा विभाजन गरिएको छ। वि.सं २०७२ अघि प्रदेशहरूको सट्टा नेपाललाई विकासक्षेत्र र प्रशासनिक क्षेत्रमा (अञ्चल) मा विभाजन गरिएको थियो।

वि.सं २०७२ मा नेपालको नयाँ संविधानको आवश्यकता पूरा गर्दै सबै पुराना नगरपालिका र गाउँ विकास समितिहरू (३९०० भन्दा बढी) लाई ७५३ नयाँ नगरपालिका र गाउँपालिकामा पुनर्संरचना गरिएको थियो। पूर्व ७५ जिल्ला विकास समितिहरूलाई पनि ७७ नयाँ जिल्ला समन्वय समितिहरूले प्रतिस्थापन गरेका थिए जसमा जिल्ला विकास समितिको तुलनामा धेरै कम शक्ति छ। हाल ६ महानगर, ११ उपमहानगरपालिका, २७६ नगरपालिका र ४६० गाउँपालिका रहेका छन् ।

 प्रदेश 

नेपालका सात प्रदेशहरू रहेका छन्। 
प्रदेशहरूलाई नेपालको संविधान २०७२ को अनुसूची ४ अनुसार परिभाषित गरिएको छ। विद्यमान जिल्लाहरूलाई एकसाथ मिलाएर प्रदेश गठन गरिएको थियो। नेपालका दुई जिल्लाहरूलाई टुक्राएर दुई जिल्ला थप गरिएको थियो।
 प्रदेश राजधानी क्षेत्रफल (वर्ग किलोमिटर) जनसङ्ख्या (वि.सं २०७८)२०६८ जनगणना जिल्ला स्तरीय प्रतिवेदन , केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग।१कोशी प्रदेशविराटनगर२५,९०५४९,६१,४१२२मधेश प्रदेशजनकपुर९,६६१६१,१४,६००३बागमतीहेटौँडा२०,३००६१,१६,८६६४गण्डकीपोखरा२१,५०४२४,६६,४२७५लुम्बिनी देउखुरी२२,२८८५१,२२,०७८६कर्णालीवीरेन्द्रनगर नगरपालिका२७,९८४१६,८८,४१२७सुदूरपश्चिमधनगढी१९,५३९२६,९४,७८३नेपालकाठमाडौँ१,४७,५१६ २,९१,६४,५७८

 जिल्ला 

नेपालका सात प्रदेशहरूलाई २०७४ सालमा ७७ बनाइएको थियो।  प्रत्येक जिल्लालाई जिल्ला समन्वय समितिद्वारा प्रशासित गरिएको छ।
 # प्रदेश जिल्ला सदरमुकाम क्षेत्रफल (वर्ग किलोमिटर)जनसङ्ख्या (वि.सं २०७८)१कोशी प्रदेशताप्लेजुङ जिल्लाताप्लेजुङ३,६४६१,२०,५९०२पाँचथर जिल्लाफिदिम१,२४११,७२,४००३इलाम जिल्ला इलाम१,७०३२,७९,५३४४झापा जिल्लाभद्रपुर१,६०६९,९८,०५४५ मोरङ जिल्लाविराटनगर१,८५५११,४८,१५६६सुनसरी जिल्लाइनरूवा१,२५७९,२६,९६२७धनकुटा जिल्लाधनकुटा८९११,५०,५९९८तेह्रथुम जिल्लाम्याङलुङ६७९८८,७३१९सङ्खुवासभा जिल्लाखाँदबारी३,४८०१,५८,०४११०भोजपुर जिल्ला भोजपुर१,५०७१,५७,९२३११सोलुखुम्बु जिल्लासोलुदुधकुण्ड३,३१२१,०४,८५११२ओखलढुङ्गा जिल्लासिद्धिचरण१,०७४१,३९,५५२१३खोटाङ जिल्लादिक्तेल१,५९११,७५,२९८१४उदयपुर जिल्लात्रियुगा२,०६३३,४०,७२११५मधेश प्रदेशसप्तरी जिल्लाराजविराज१,३६३७,०६,२५५१६सिराहा जिल्लासिराहा१,१८८७,३९,९५३१७धनुषा जिल्लाजनकपुर१,१८०८,६७,७४७१८महोत्तरी जिल्लाजलेश्वर१,००२७,०६,९९४१९सर्लाही जिल्लामलङ्गवा१,२५९८,६२,४७०२०बारा जिल्ला कलैया१,१९०७,६३,१३७२१पर्सा जिल्ला वीरगञ्ज१,३५३६,५४,४७१२२रौतहट जिल्ला गौर१,१२६८,१३,५७३२३बागमती सिन्धुली जिल्लाकमलामाई२,४९१३,००,०२६२४रामेछाप जिल्लामन्थली१,५४६१,७०,३०२२५दोलखा जिल्लाभीमेश्वर२,१९११,७२,७६७२६सिन्धुपाल्चोक जिल्ला चौतारा२,५४२२,६२,६२४२७काभ्रेपलान्चोक जिल्ला धुलिखेल१,३९६३,६४,०३९२८ललितपुर जिल्ला ललितपुर३८५५,५१,६६७२९भक्तपुर जिल्ला भक्तपुर११९४,३२,१३२३०काठमाडौँ जिल्ला काठमाडौँ३९५२०,४१,५८७३१नुवाकोट जिल्ला विदुर१,१२१२,६३,३९१३२रसुवा जिल्ला धुन्चे१,५४४४६,६८९३३धादिङ जिल्लानीलकण्ठ१,९२६३,२५,७१०३४मकवानपुर जिल्लाहेटौँडा२,४२६४,६६,०७३३५चितवन जिल्ला भरतपुर२,२१८७,१९,८५९३६गण्डकीगोरखा जिल्ला गोरखा३,६१०२,५१,०२७३७लमजुङ जिल्ला बेसीसहर१,६९२१,५५,८५२३८तनहुँ जिल्लाव्यास१,५४६३,२१,१५३३९स्याङ्जा जिल्ला पुतलीबजार१,१६४२,५३,०२४४०कास्की जिल्ला पोखरा२,०१७६,००,०५१४१मनाङ जिल्लाचामे२,२४६५,६५८४२मुस्ताङ जिल्लाजोमसोम३,५७३१४,४५२४३म्याग्दी जिल्ला बेनी२,२९७१,०७,०३३४४नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्लाकावासोती१,०४३.१३,७८,०७९४५पर्वत जिल्ला कुश्मा४९४१,३०,८८७४६बाग्लुङ जिल्लाबाग्लुङ१,७८४२,४९,२११४७लुम्बिनीगुल्मी जिल्लारेसुङ्गा१,१४९२,४६,४९४४८पाल्पा जिल्ला तानसेन१,३७३२,४५,०२७४९नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लारामग्राम६३४.८८३,८६,८६८५०रुपन्देही जिल्ला सिद्धार्थनगर१,३६०११,२१,९५७५१कपिलवस्तु जिल्लाकपिलवस्तु१,७३८६,८२,९६१५२अर्घाखाँची जिल्ला सन्धिखर्क१,१९३१,७७,०८६५३प्युठान जिल्ला प्युठान१,३०९२,३२,०१९५४रोल्पा जिल्लालिवाङ१,८७९२,३४,७९३५५पूर्वी रुकुम जिल्लारुकुमकोट१,१६१.१३५६,७८६५६बाँके जिल्ला नेपालगञ्ज२,३३७६,०३,१९४५७बर्दिया जिल्लागुलरिया२,०२५४,५९,९००५८दाङ जिल्ला त्रिभुवननगर२,९५५६,७४,९९३५९कर्णालीपश्चिम रुकुम जिल्लामुसीकोट१,२१३.४९१,६६,७४०६०सल्यान जिल्ला शारदा१,४६२२,३८,५१५६१सुर्खेत जिल्ला वीरेन्द्रनगर२,४५१४,१५,१२६६२दैलेख जिल्ला नारायण१,५०२२,५२,३१३६३जाजरकोट जिल्लाखलङ्गा२,२३०१,८९,३६०६४डोल्पा जिल्ला दुनै७,८८९४२,७७४६५जुम्ला जिल्लाचन्दननाथ२,५३११,१८,३४९६६कालिकोट जिल्ला मान्मा१,७४११,४५,२९२६७मुगु जिल्ला गमगढी३,५३५६४,५४९६८हुम्ला जिल्लासिमकोट५,६५५५५,३९४६९सुदूरपश्चिमबाजुरा जिल्लामार्तडी२,१८८१,३८,५२३७०बझाङ जिल्लाजयपृथ्वी३,४२२१,८९,०८५७१अछाम जिल्ला मङ्गलसेन१,६८०२,२८,८५२७२डोटी जिल्ला दिपायल सिलगढी२,०२५२,०४,८३१७३कैलाली जिल्ला धनगढी३,२३५९,०४,६६६७४कञ्चनपुर जिल्लाभीमदत्त१,६१०५,१३,७५७७५डडेल्धुरा जिल्ला अमरगढी१,५३८१,३९,६०२७६बैतडी जिल्लादशरथचन्द१,५१९२,४२,१५७७७दार्चुला जिल्ला अपी२,३२२१,३३,३१०

 नगरपालिका  

 नगरपालिका 

नगरपालिका जनसङ्ख्या र पूर्वाधारको कम्तीमा केही न्यूनतम मापदण्ड भएका र सरकारद्वारा नगरपालिकाको रूपमा घोषणा गरिएका ठाउँहरू हुन्। नेपालमा २९३ वटा नगरपालिकाहरू रहेका छन् ।

सहरी नगरपालिकालाई ३ तहमा विभाजन गरिन्छ:
महानगरपालिका 
उपमहानगरपालिका
नगरपालिका

नेपालमा ६ वटा महानगरपालिकाहरू रहेका छन् जसमा राजधानी सहर अर्थात् काठमाडौँ, भरतपुर, विराटनगर, ललितपुर, वीरगञ्ज, पोखरा रहेका छन्। नेपालमा ११ उपमहानगरपालिका र २७६ नगरपालिका रहेका छन्।

 गाउँपालिका 

गाउँपालिका नेपालमा २०७३ सालमा स्थापना गरिएका थिए जसले गाउँ विकास समितिलाई प्रतिस्थापन गरेको थियो।

गाउँपालिकाको मुख्य उदेश्य गाउँ विकास समितिको जस्तो छ तर राजश्व सङ्कलन र कर सङ्कलनमा यसको बढी अधिकार रहेको छ र यसको वार्षिक बजेट गाउँ विकास समितिको भन्दा उच्च रहेको छ। थुप्रै गाउँ विकास समितिलाई प्रायः प्रत्येक नयाँ गाउपालिकामा गाभिएको थियो। नेपालमा ४६० गाउँपालिकाहरु छन्।

पूर्व विकास क्षेत्र र अञ्चल 

२०७२ भदौ २४ अघि नेपाललाई पाँच विकास क्षेत्र र चौध वटा प्रशासनिक क्षेत्र अर्थात् अञ्चलमा विभाजन गरिएको थियो। २०६८ को जनगणनाको समयमा यसलाई अझ पचहत्तर जिल्लामा विभाजन गरिएको थियो। जिल्लालाई गाउँ विकास समिति र नगरपालिकामा विभाजन गरिएको थियो। २०५८ को जनगणनामा नेपालमा ३,९१५ वटा गाउँ विकास समिति र २८ वटा नगरपालिकाहरू रहेका थिए।

विकास क्षेत्र:
सुदूरपश्चिमाञ्चल
महाकाली अञ्चल
सेती अञ्चल
मध्यपश्चिमाञ्चल
कर्णाली अञ्चल
भेरी अञ्चल
राप्ती अञ्चल
पश्चिमाञ्चल
धौलागिरी अञ्चल
गण्डकी अञ्चल
लुम्बिनी अञ्चल
मध्यमाञ्चल
जनकपुर अञ्चल
बागमती अञ्चल
नारायणी अञ्चल
पूर्वाञ्चल
मेची अञ्चल
कोशी अञ्चल
सगरमाथा अञ्चल

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

श्रेणी:नेपालको भूगोल