महोत्तरी जिल्ला

महोत्तरी नेपालको मधेश प्रदेश मा अवस्थित जिल्ला हो। यस जिल्लाले नेपालको कूल भूभागको ०.६८% क्षेत्रफल कूल जनसख्याको लगभग २.३९% भाग ओगटेको छ। जनघनत्वको हिसाबले नेपालमा महोत्तरी जिल्ला पाँचौ स्थानमा पर्दछ। हिन्दू र मुस्लिम धर्माबलम्बीको बाहुल्य रहेको यस जिल्लामा धेरै-थोरै गरी ९२ जातजातीको बसोबास रहेको पाइन्छ। यस जिल्लामा जीवन निर्वाहको प्रमुख श्रोत कृषि पेशा नै हो। खेतीयोग्य उर्बर भूमि, विद्युत उपलब्धता, सुगम भौगोलिक अवस्था, वनजङ्गल, नदीनाला तथा खुला भारतीय सिमाना जस्ता विकासका अवसर तथा सम्भावना भए पनि श्रोतसाधनको समुचित सदुपयोग हुन नसकेकाले राष्ट्रिय परिवेशमा तराईको पिछडिएको क्षेत्रको रूपमा यस जिल्लालाई हेरिन्छ।.

जिल्लाको नामाकरण
महोत्तरीको नामाकरण महोदरी शक्तिबाट भएको छ । सतयुगमा क्षतविक्षत भएको शतीको बाँया पाखुरा यस स्थानमा खसेकोले महोदरी भएको थियो। पछि उपभ्रंस भई महोत्तरी हुन पुगेको हो।यस विषयमा अनुसन्धानकर्ता राकेश प्रसाद चौधरीले थुप्रै पुस्तकहरु प्रकाशन गरेका छन् । सत्युगमा महोदर(महोत्तरी)को क्षेत्र पूर्वमा कामाख्या, पश्चिममा गण्डकी, उत्तरमा पर्वत श्रृखला तथा दक्षिणमा गङ्गासम्म रहेको पाइन्छ । दुर्गा सत्तशतीमा उल्लेख भए अनुसार १०८ नाममध्ये ८५ औँ स्थानमा महोदरी(महोत्तरी)छ । जलेश्वरमा रहेको महोदरी शक्तिपीठको दर्शन एवं शक्ति पुजाका लागि प्राचिनकालमा भृगु,साण्डलिय,बिश्वामित्र,माण्डव,सुखदेव,याज्ञबल्क्यसहितका ऋषिमुनिले यस क्षेत्रलाई यज्ञित भूमिमा परिणत गरेका थिए । 
लक्ष्मी भवानीको विभिन्न नाममध्ये एउटा नाम महोदरी पनि हो । समुद्र मन्थनबाट निस्केको १४ रत्नमध्येकी एक लक्ष्मीलाई भगवान बिष्णुले प्राप्त गरेका थिए । 
यस जिल्लाको नामाकरणबारेको सन्दर्भ खोजी गर्दा प्राचीन इतिहासअनुसार नेपाल एकीकरण हुनुभन्दा अगाडि यो मिथिला प्रदेशको एक स्वतन्त्र राज्य थियो। त्यसै समयमा "महोदरी" नामक एक ब्राह्मणले ५० बिघा जग्गामा एक विशाल पोखरी निर्माण गरी आफ्नो नामवाट उक्त पोखरी नामाकरण गराएका थिए। समयान्तमा महोदरी शब्दको अपभ्रंश हुदै महोत्तरी हुन गएको जनबिश्वास छ।
त्यस्तै अर्को धारणा अनुसार पहिला महोत्तरीको अधिकाश भूभाग घना वन्यभुतल थियो। गङ्गाभन्दा वा गङ्गा उपत्यकाको सबैभन्दा उत्तर वा महाउत्तरतिरको वन्यभुतल जो पहाडको तलहिटी पर्दथ्यो त्यसैलाई महा+उत्तर+ई हुदै महोत्तरी भन्न थालिएको हो भन्नेहरू पनि भेटिन्छन् |

 प्रशासनिक विभाजन 
जिल्लामा १० नगरपालिका र ५ गाउँपालिकाहरू गरि १५ वटा स्थानीय तहहरू रहेका छन्।
+महोत्तरी जिल्लाका स्थानीय तहहरूक्रमस्थानीय तहहरूसमावेश गाविसहरूवडा सङ्ख्याकेन्द्रजनसङ्ख्या (वि.सं २०७८)क्षेत्रफल (वर्ग किमी)जनघनत्व (वर्ग किमी)१औरही नगरपालिकाऔरही, श्रीपुर, सोनामाई र खोपी (२-५)औरही९३७,३६१३५.७६ १,०००२गौशाला नगरपालिकागौशाला, निगौली, रामनगर, बेलगाछी, लक्ष्मीनिया, भरतपुर र फुलकाहागौशाला१२७२,४८११४४.७३ ५००३जलेश्वर नगरपालिकापर्सा पतेली, नैन्ही र पिगौनाजलेश्वर१२६३,८०२४४.२६ १,४००४बर्दिबास नगरपालिकाबर्दिबास, माइस्थान, गौरीबास, किसाननगर, हाथिलेट, खयरमारा, पशुपतिनगर र बिजलपुराबर्दिबास१४७४,३६१३१५.५७ २४०५बलवा नगरपालिकाबलवा, पडौल, बदिया बन्चौरी, बनौटा र धमौराबलवा११४९,४७३४४.०७ १,१००६भँगाहा नगरपालिकाभँगाहा, हथिसर्वा, सिङ्ग्याही, मेघनाथ गोरहन्ना, धर्मपुर र  हरिहरपुर हरिनामरीभँगाहा९५५,३५४७७.२१ ७२०७मटिहानी नगरपालिकामटिहानी, धिरापुर, मझौरा विसनपुर र सिमरदहीधिरापुर९३६,१३६२९.०२ १,२००८मनरा शिसवा नगरपालिकामनरा, इटहर्वाकट्टी, सोनौल, साँढा, सरपल्लो, बथनाहा र सिसवा कटैयामनरा१०५२,१९१४९.७३ १,०००९रामगोपालपुर नगरपालिकारामगोपालपुर, बसबिट्टी, सहसौला र खोपी (१,६-९)रामगोपालपुर९३६,२०१३९.५४ ९२०१०लोहरपट्टी नगरपालिकालोहरपट्टी, बगडा, खुट्टापिपराडी, भ्रमरपुरा र महादैया तपनपुरलोहरपट्टी९४५,७७३५०.०६ ९१०११एकडारा गाउँपालिकाएकडारा, भटौलिया, हलखोरी र कोल्हुवा बगेयाएकडारा६३१,७७०२४ १,३००१२पिपरा गाउँपालिकापिपरा, सहोडवा, बनौली दनौली, रतौली र एकरहियापिपरा७४०,५३५३९.९८ १,०००१३महोत्तरी गाउँपालिकामहोत्तरी, गोनरपुरा र डाम्ही मडैमहोत्तरी६२८,८०७२८.०८ १,०००१४साम्सी गाउँपालिकासाम्सी, पर्सादेवाड, बैरगिया लक्ष्मीनिया, गैढाभेटपुर र पोखरभिण्डा सङ्ग्रामपुरसाम्सी७३८,५८५२१.५७ १,८००१५सोनमा गाउँपालिकासोनमा, रधुनाथपुर, खैरबन्नी र सुन्दरपुरसोनमा८४३,०८२५७.७७ ७५०
अङ्गुठाकार|महोत्तरी जिल्लाका पूर्व गाविसहरूको नक्सा

भौगोलिक अवस्थिति
 अक्षांश: २६ डिग्री ३६" उत्तर देखि २८ डिग्री १०" उत्तरसम्म
 देशान्तरः पूर्वी ८५ डिग्री ४१" देखि पूर्वी ८५ डिग्री ५७" सम्म
 सबभन्दा अग्लो स्थान:- ८०८ मिटर
 सबभन्दा होचो स्थान:- ६१ मिटर
 सिमाना:- पूर्व-धनुषा जिल्ला, पश्चिम-सर्लाही जिल्ला र भारतको बिहार, उत्तर-सिन्धुली जिल्ला र दक्षिण- भारतको बिहार प्रदेश
 क्षेत्रफल:- १,००२ वर्ग किलोमिटर
 अवस्थिति:- तराई प्रदेश
 औषत लम्बाई:- उत्तर-दक्षिण ५८ किलोमीटर
 औषत चौडाई:- पूर्व-पश्चिम १८ किलोमीटर

भौगोलिक हिसाबले यस जिल्लालाई उत्तरतर्फ रहेको पत्रेदार चुरेभावर क्षेत्र (१४%), दक्षिणमा तराइको समथर मैदान (८४ %) ओगट्ने गरी जम्मा २ भागमा बाँड्न सकिन्छ।

हावापानी 
महोत्तरी जिल्ला मनसुनी हावाद्वारा प्रभावित क्षेत्र हो यहाँउष्ण जलवायु पाइन्छ। यहाँको अधिकतम तापक्रम गर्मीयाममा ४२ डिग्री सेल्सियसभन्दा पनि बढि हुने गरेकाले कहिलेकाही लु चल्ने गर्दछ। तर जिल्लाको उत्तरी भागमा तापक्रम केही कमहुनने गरेको छ। त्यस्तै जाडोयाममा न्युनतम तापक्रम ५ डिग्री सेल्सियससम्म पुग्नुका साथै शितलहरसमेतका कारणले जनजीवन प्रभावित हुने गर्दछ। यस जिल्लामा वार्षिक औसत वर्षा १८४० मिलिमिटर देखि २२०० मिलिमिटर हुने गरेको पाइन्छ। यस जिल्लामा ८० प्रतिशत वर्षा बैशाख देखि भदौ महिनाभित्र हुने गर्दछ। हिउँदमा यस जिल्लामा न्यून वर्षा हुने गर्दछ। 

अङ्गुठाकार|महोत्तरीको पर्सा देवाड स्थित बाबा बानेश्वरनाथ मन्दिर 
प्रमुख चाडपर्व
महोत्तरी जिल्लाका हिन्दू समुदायमा मनाईने चाडपर्वहरू अखारी पुजा, रक्षाबन्धन, तीज, ऋषिपञ्चमी, कृष्णाष्ठमी, विश्वकर्मापूजा, चौरचन, जितिया, दशै, दुर्गापूजा, दिपावली, छठ, विवाह पञ्चमी, माघे संक्रान्ती, शिवरात्री, होली, रामनवमी, जुडशितल तथा सतुआईन आदी हुन। यी मध्ये पनि दिपावली, छठ र होली विशेष आकर्षण तथा उत्साहका साथ मनाइन्छ। त्यस्तै कृष्णाष्ठमी, दुर्गापूजा तथा शिवरात्रीमा धार्मिक मेलासमेत लाग्ने गर्दछ। यसैगरी मुस्लिम समुदायमा मनाईने चाडपर्वहरू रमजान, ईदउलफितर, बकरइद, मोहरम (ताजया) आदी हुन्। यसबाहेक आआफ्नो जातीय धार्मिक तथा सास्कृतिक परम्पराअनुसार अन्य चाडपर्व पनि उत्साहका साथ मनाईने गरिन्छ। यी चाडपर्वहरू सामाजिक सदभाव कायम राख्न सहयोगी हुने गरेका छन। चाडपर्व तथा मेलाले धार्मिक सांस्कृतिक तथा सामुदायिक परम्पराको सरक्षका साथै खुसीयाली साटासाट तथा मनोरञ्जनका लागि खासगरि ग्रामिण भेगमा धेरै महत्त्व हुन्छ।

यातायात 
महोत्तरी जिल्ला नेपालमा नागगाडी (रेल) सेवाको पहुँच भएका केवल दुइ जिल्ला मध्ये एक हो । नागमार्ग ले छोएको नेपालको अर्को जिल्ला धनुषा  हो । २०८० श्रावण देखी धनुषाको कुर्था बाट महोत्तरीको भँगाहा नगरपालिका सम्म नागगाडी चल्न थालेपछी यो जिल्ला नागमार्ग मा जोडीएको हो । नेपालमा चालु अवस्थाको ५२ कीमी नागमार्ग मध्ये १८ कीमी जती हाल महोत्तरीमा पर्दछ । रेल विभागले यो नागमार्ग अागामी दीनमा बर्दीवास सम्म विस्तार गर्दैछ । बर्दीवास सम्म नागमार्ग संचालनमा अाएपछी महोत्तरी नेपालको सबै भन्दा धेरै नागमार्ग भएको जिल्ला हुनेछ, जुन अहिले धनुषाको नाममा छ जहाँ करीव ३५ कीमी नागमार्ग पर्दछ। हाल नेपालमा नागगाडी (रेल) को राजधानीको रुपमा जनकपुर  लाइ चिनिन्छ, तथापि बर्दिबास सम्म नाग मार्ग विस्तार भएपछि बर्दिबास  नै अाउँने लामो समयसम्म नेपालको नागगाडी केन्द्र बन्ने देखिन्छ । किनकि बर्दिबास बाटै नेपालको सबैभन्दा पुरानो नागमार्ग (जनकपुर नागमार्ग) पूर्व-पश्चिम नागमार्ग मा जोडिनेछ ।

 सन्दर्भ  

 यो पनि हेर्नुहोस 
नेपालको क्षेत्रीय वर्गीकरण

सन्दर्भ सामग्रीहरू

बाह्य कडीहरू

श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू
श्रेणी:मधेश प्रदेशका जिल्लाहरू