प्युठान जिल्ला

प्यूठान जिल्ला नेपालको लुम्बिनी प्रदेशमा अवस्थित एक पहाडी जिल्ला हो। यस जिल्लाको पूर्वमा अर्घाखाँची र गुल्मी, पश्चिममा रोल्पा र दाङ, उत्तरमा बाग्लुङ र रोल्पा र दक्षिणमा अर्घाखाँची र दाङ जिल्ला रहेका छन्।

समुन्द्र सतहबाट ३०५ मिटर देखि ३६५९ मिटर सम्मको उचाइमा पहाड, पर्वत, टार, वेशी आदि रहेको यो जिल्लामा खासगरी शीत र शमशितोष्ण हावापानी पाइन्छ। यो जिल्ला १३२८९० हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको छ। यहाँ सामान्यतया न्युनतम १४.८ देखि अधिकतम २४.१ डिग्री सम्मको ताप र सरदर १३०० मी.मी. वार्षिक वर्षा भएको पाइन्छ। प्यूठान जिल्लामा ७ गाउँपालिका र २ नगरपालिका कायम गरेको छ।  प्युठान जिल्लामा प्रदेश सभाका लागि २ निर्वाचन क्षेत्र र प्रतिनिधि सभाका लागि १ निर्वाचन क्षेत्र रहेको छ।

नामाकरण
प्यूठान शव्दको उत्पति बारे मतैक्यता पाईदैन। कर्कपेट्रीकले प्रार्थाना (पूरथाना)बाट अपभ्रंश हुँदै प्यूठान भएको , हयामिल्टनले पुजुठानबाट प्यूठान, ओल्डफिल्डले प्राथानाबाट प्युठान नाम रहन गएको र योगि नरहरिनाथले प्लुथानबाट प्यूठान रहन गएको उल्लेख गरेका छन। अर्थात - प्रतिष्ठाना-प्यूठाना-पिउठाना हुंदै प्यूठान नाम रहन रहन गएको हो। निरज सुवेदीले समय-समयमा लेखेको पत्रहरूमा, पिउठानी, पिउठाना भनी उल्लेख गरेको पाइन्छ। सुरक्षा संवन्धि शव्द- पिउठ बस्ने ठाना भएकोले पिउठानाबाट अपभ्रंश भई पिउठान् नाम रहन गएको थियो भन्ने तर्क पनि पाइन्छ।

इतिहास
प्यूठान जिल्लाको भूमिमा सर्वप्रथम मगर जातिबाट वसोबास गरिएको कुरा यहाँको स्थानहरूको नामाकरणबाट बुझिन्छ। भिंगृ, सारी, कोचीवाङ. तोरवाङ, मर्कावाङ, खवाङ, स्याउलीवाङ बोकेनी डेबिन डाँडा खरिन डाँडाआदी प्राचीन कालमा लिच्छवीहरूको अधिनमा रहेको यो जिल्ला पछि खसिया मल्लहरूको अधिनमा १४औँ शताब्दी सम्म रहयो। पाल्पाली राजा मुकुन्द सेनका समकालीन प्यूठानी राजा रुद्र सिंह पछि मोती चन्द्र प्रथम यहाँका राजा भए। यिनकी छोरी यशोदाको विवाह मुकुन्द सेन प्रथम का नाति कर्ण सेन सँग भएको बताइन्छ। मोति चन्द्र पश्चात रुद्र चन्द्र, गजेन्द्र चन्द्र, गजकेशरी चन्द्र भएको बुझिन्छ। विक्रम संवत् १७६० तिर पृथ्वीपति शाह राजा भएको कुरा उनको ताम्रपत्रमा उल्लेखित छ भने १८३२मा राजा माणिक चन्द्रको ताम्रपत्र देखा पर्दछ। वि.सं. १८३५मा मोती चन्द्र द्वितिय प्यूठानका राजा थिएँ। खुग्री, भिंगृ, इष्मा र मुसिकोट प्यूठान का अनुयायी भएको कुरा अयामिल्टनले उल्लेख गरेको पाइन्छ।

 प्रशासनिक विभाजन 
जिल्लामा २ नगरपालिका र ७ गाउँपालिकाहरू गरि ९ वटा स्थानीय तहहरू रहेका छन्।
+प्युठान जिल्लाका स्थानीय तहहरूक्रमस्थानीय तहहरूसमावेश गाविसहरूवडा सङ्ख्याकेन्द्रजनसङ्ख्या (वि.सं २०७८)क्षेत्रफल (वर्ग किमी)जनघनत्व (वर्ग किमी)१प्युठान नगरपालिकाप्युठान खलङ्गा, (८),  खैरा (३,६,७, र ८),  मरन्ठाना, दाखाक्वाडी, विजुवार, विजयनगर, धर्मावती, माझकोट र जुम्रीकाँडा १०विजुवार४२,१३०१२८.९६ ३३०२स्वर्गद्वारी नगरपालिकाकोचिवाङ, स्वर्गद्वारी, भिङ्ग्री, सारी, वेलबास, वर्जिवाङ र गोठीवाङ९भिङ्ग्री३२,०३७२२४.०७ १४०३ऐरावती गाउँपालिकादाङबाङ, बरौला, पकला, विजुली, धुवाङ (१-६ र ९) र रस्पुरकोट (१-५)६बरौला२०,४२८१५६.७५ १३०४गौमुखी गाउँपालिकाअर्खा, रजवारा, पूजा, खुङ, लिवाङ (१-६) र नारीकोट५पूजा२५,९८०१३९.०४ १९०५झिमरुक गाउँपालिकाओखरकोट, बादिकोट, बाङ्गेमरोट, तोरवाङ, तुसारा र लिवाङ (७-९)६भ्यागुते२६,१३०१०६.९३ २४०६नौवहिनी गाउँपालिकास्याउलीवाङ, खवाङ, लिघा, लुङ, डाम्री र फोप्ली५लुङ३२,६८२२१३.४१ १५०७मल्लरानी गाउँपालिकाप्युठान खलङ्गा (१-७,९), खैरा(१,२,४,५ र ९), चुँजा, रस्पुरकोट (६-९) र धरमपानी८प्युठान खलङ्गा१५,६४६८०.०९ २००८माण्डवी गाउँपालिकातिराम (१-४), मर्कावाङ, नयाँगाउँ, रम्दी र उदयपुरकोट८जस्पुर१५,८६३११३.०८ १४०९सरुमारानी गाउँपालिकाबाङ्गेसाल, हंसपुर, धुवाङ (७ र ८) ढुङ्गेगढी र तिराम (५-९)६ढुङ्गेगढी१९,७८३१५७.९७ १३०

अङ्गुठाकार|प्युठान जिल्लाका पूर्व गाविसहरूको नक्सा

सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू
श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशका जिल्लाहरू