गुजरात

गुजरात भारतको पश्चिमी तटमा अवस्थित एक राज्य हो। लगभग १,६०० किलोमिटर (९९० माइल) को यसको समुद्र तट देशको सबैभन्दा लामो छ, जसमध्ये अधिकांश काठियावाड प्रायद्वीपमा अवस्थित छ। गुजरात क्षेत्रफलको आधारमा भारतको पाँचौँ सबैभन्दा ठुलो राज्य हो, जसले लगभग १,९६,०२४ वर्ग किलोमिटर (७५,६८५ वर्ग माइल) ओगटेको छ। र २०११ मा ६ करोड जनसङ्ख्या भएको नबौँ सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको राज्य हो। यसको सीमाना उत्तरपूर्वमा राजस्थान, दक्षिणमा दादरा र नगर हवेली र दमन र दीव, दक्षिणपूर्वमा महाराष्ट्र, पूर्वमा मध्य प्रदेश र पश्चिममा अरब सागर र पाकिस्तानी सिन्ध प्रदेशले घेरेको छ। गुजरातको राजधानी गान्धीनगर हो भने सबैभन्दा ठुलो सहर अहमदाबाद हो। गुजराती जाति राज्यको आदिवासी हुन् र उनीहरूको भाषा, गुजराती, राज्यको आधिकारिक भाषा हो।

गुजरातका तटीय सहरहरू, मुख्यतया भरुच र खम्भात, मौर्य र गुप्त साम्राज्यहरूमा र पश्चिमी क्षत्रप युगमा शाही शक राजवंशहरूको उत्तराधिकारको समयमा बन्दरगाह र व्यापारिक केन्द्रहरूको रूपमा काम गर्थे। बिहार, मिजोरम र नागाल्यान्डसँगै, गुजरात मदिराको बिक्री निषेध गर्ने चार भारतीय राज्यहरू मध्ये एक हो। गुजरातको गिर वन राष्ट्रिय निकुञ्ज विश्वमा एसियाली सिंहको एक मात्र जङ्गली जनसङ्ख्याको घर हो।

 नामकरण 
गुजरात शब्द ८औँ र ९औँ शताब्दीमा गुजरातमा शासन गर्ने गुर्जर जातिहरूबाट व्युत्पन्न भएको हो। आधुनिक राजस्थान र गुजरातका केही भागहरू मुगल कालदेखि शताब्दीऔँसम्म गुर्जरत वा गुर्जारभूमि भनेर चिनिन्थ्यो।

 इतिहास 
गुजरात सिन्धु घाटी सभ्यताको मुख्य केन्द्रीय क्षेत्रहरू मध्ये एक थियो, जुन आधुनिक उत्तरी भारत र पाकिस्तानमा फैलिएको थियो। यसमा सिन्धु घाटीका प्राचीन महानगरीय सहरहरू जस्तै लोथल, धोलावीरा र गोला धोरो समावेश छन्। प्राचीन सहर लोथलमा भारतको पहिलो बन्दरगाह स्थापना भएको थियो। प्राचीन सहर धोलाभिरा भारतको सबैभन्दा ठुलो र सबैभन्दा प्रमुख पुरातात्विक स्थलहरू मध्ये एक हो, जुन सिन्धु घाटी सभ्यतासँग सम्बन्धित छ। सबैभन्दा पछिल्लो खोज गोला धोरो थियो। गुजरातमा जम्माजम्मी पचास सिन्धु घाटी बस्तीका भग्नावशेषहरू पत्ता लगाइएका छन्।

गुजरातको प्राचीन इतिहास यसका बासिन्दाहरूको व्यावसायिक गतिविधिहरूले समृद्ध बनाएको थियो। १००० देखि ७५० ईपूर्वको अवधिमा फारसी खाडीमा इजिप्ट, बहराइन र सुमेरसँग व्यापार र वाणिज्य सम्बन्धको स्पष्ट ऐतिहासिक प्रमाण छ। त्यहाँ मौर्य वंश, सातवाहन वंश, गुप्त साम्राज्य, गुर्जर-प्रतिहार साम्राज्य, साथै पश्चिमी क्षत्रपहरू, वलभीको राज्य, गुजरातको राज्य, गुजरातको सल्तनत र अन्तमा बडोदा राज्य जस्ता क्षेत्रीयहरूका उत्तराधिकारहरू थिए।S. R. Rao (1985). Lothal. Archaeological Survey of India. p. 11.

जब १७औँ शताब्दीको मध्यमा मुगल साम्राज्यको भवनमा दरार आउन थालेको थियो, मराठाहरूले पश्चिममा आफ्नो शक्ति सुदृढ गर्दै थिए, महान मराठा शासक छत्रपति शिवाजी महाराजले दक्षिणी गुजरातको सुरतमा पहिलो पटक १६६४ मा र फेरि १६७२ मा दुई पटक आक्रमण गरे। यी आक्रमणहरूले गुजरातको मार्की मार्कमा मारथ्यानालाई ध्वस्त पारे। यद्यपि, मराठाहरूले गुजरातमा प्रवेश गर्नुअघि पोर्तगालीहरूको नेतृत्वमा युरोपेलीहरूले आफ्नो उपस्थिति महसुस गरिसकेका थिए र त्यसपछि डच र अङ्ग्रेजहरूले पछ्याएका थिए।

गुजरात भारतको एक महत्वपूर्ण औद्योगिक केन्द्रको रूपमा देखा परेको छ। पश्चिमी भारतमा सुरत १९७० को दशकमा सबैभन्दा बलियो औद्योगिक समूहहरू मध्ये एक थियो। १९७१ र १९८१ को बीचमा सुरतमा हीरा काट्ने उद्योग स्थापित भएको थियो। त्यही समयमा कृत्रिम रेशमको उत्पादन र एक ठुलो पेट्रोकेमिकल उद्योग सुरतमा एक स्थिरता बन्यो।

 भूगोल 
अरब सागरले राज्यको पश्चिमी तट बनाउँछ। राजधानी, गान्धीनगर एक योजनाबद्ध सहर हो। गुजरातको क्षेत्रफल ७५,६८६ वर्ग माइल (१९६,०३० किमी २) छ जसमा सबैभन्दा लामो तटवर्ती (२४% भारतीय समुद्री तट) १६०० किलोमिटर (९९० माइल), ४१ बन्दरगाहहरू छन्: एउटा प्रमुख, ११ मध्यवर्ती र २९ साना। नर्मदा गुजरातको सबैभन्दा ठुलो नदी हो र त्यसपछि तापी नदी आउँछ। साबरमती राज्यभरि सबैभन्दा लामो बाटो भएर जान्छ। सरदार सरोवर परियोजना नर्मदामा निर्माण गरिएको हो, जुन प्रायद्वीपीय भारतको प्रमुख नदीहरू मध्ये एक हो जहाँ यो पूर्वबाट पश्चिम बग्ने केवल तीन प्रमुख नदीहरू मध्ये एक हो - अन्य तापी र माही हुन्। यो लगभग १,३१२ किलोमिटर (८१५ माइल) लामो छ। साबरमती नदीमा धेरै नदी किनारका तटबन्धहरू निर्माण गरिएका छन्।P. 391 The Hindu World: An Encyclopedic Survey of Hinduism by Benjamin Walker

२०२३ सम्म, गुजरातमा १५,०१६.६४ वर्ग किलोमिटर वन क्षेत्रफल छ, जुन यसको भौगोलिक क्षेत्रफलको लगभग ७.६५% हो। राज्यमा कुल अभिलेख गरिएको वन क्षेत्र २१,८७०.३५ वर्ग किलोमिटर (११.१४%) छ। जिल्लाहरूमध्ये, दाङमा वन क्षेत्रफल सबैभन्दा बढी छ। गुजरातमा चार राष्ट्रिय निकुञ्ज र २१ अभयारण्यहरू छन्। यो एसियाली सिंहहरूको एक मात्र घर हो र अफ्रिका बाहिर, सिंहहरूको एक मात्र प्राकृतिक बासस्थान हो। राज्यको दक्षिणपश्चिम भागमा रहेको गिर वन राष्ट्रिय निकुञ्जले सिंहहरूको बासस्थानको केही भाग ओगटेको छ। सिंहहरू बाहेक, राज्यमा भारतीय चितुवाहरू पनि पाइन्छन्। तिनीहरू सौराष्ट्रको ठुला मैदानहरू र दक्षिण गुजरातको पहाडहरूमा फैलिएका छन्।

 जनसाङ्ख्यिकी 
गुजराती

भिल

२०११ को जनगणना तथ्याङ्क अनुसार गुजरातको जनसङ्ख्या ६०,४३९,६९२ (३१,४९१,२६० पुरुष र २८,९४८,४३२ महिला) थियो। जनसङ्ख्या घनत्व प्रति वर्ग किलोमिटर ३०८ व्यक्ति (८०० व्यक्ति/वर्ग माइल) छ, जुन अन्य भारतीय राज्यहरू भन्दा कम छ। २०११ को जनगणना अनुसार, राज्यमा प्रति १००० पुरुषको लागि ९१८ महिलाको लिङ्ग अनुपात छ, जुन भारतका २९ राज्यहरू मध्ये सबैभन्दा कम (२४औँ स्थानमा) मध्ये एक हो।

 धर्म 
२०११ को जनगणना अनुसार, गुजरातमा धार्मिक संरचना ८८.५७% हिन्दु, ९.६७% मुस्लिम, ०.९६% जैन, ०.५२% ईसाई, ०.१०% सिख, ०.०५% बौद्ध र ०.०३% अन्य थियो। लगभग ०.१% ले कुनै पनि धर्म उल्लेख गरेनन्। हिन्दु धर्म बहुसङ्ख्यक धर्म हो, र ग्रामीण क्षेत्रहरूमा ९३% भन्दा बढी छ। मुस्लिमहरू राज्यको सबैभन्दा ठुलो अल्पसङ्ख्यक हुन् जसले जनसङ्ख्याको ९.७% ओगटेका छन्। गुजरातमा भारतमा तेस्रो ठुलो जैन जनसङ्ख्या छ, महाराष्ट्र र राजस्थान पछि, जसमध्ये लगभग सबै वडोदरा, अहमदाबाद र सुरत जस्ता सहरी क्षेत्रहरूमा बस्छन्।

 भाषा 
गुजराती गुजरात राज्यको आधिकारिक भाषा हो। यो एक आर्य भाषा हो, यो राज्यको ८६% जनसङ्ख्या, वा ५ करोड २० लाख मानिसहरू (२०११ को अनुसार) द्वारा मातृभाषामा बोलिन्छ। हिन्दी राज्यमा दोस्रो सबैभन्दा धेरै बोलिने भाषा हो, जुन ६% भन्दा बढी जनसङ्ख्याले बोल्छ। मराठी पनि सहरी क्षेत्रहरूमा बोलिन्छ।

गुजरातको कच्छ क्षेत्रका मानिसहरूले पनि कच्छी मातृभाषामा बोल्छन् र धेरै हदसम्म सिन्धी पनि बुझ्छन्। मेमोनी काठियावाड र सिन्धी मेमनहरूको मातृभाषा हो, जसमध्ये धेरैजसो मुस्लिम हुन्।

लगभग ८८% गुजराती मुस्लिमहरूले गुजरातीलाई आफ्नो मातृभाषाको रूपमा बोल्छन् र बाँकी १२% उर्दु बोल्छन्। गुजराती मुस्लिमहरूको ठुलो अनुपात दुई भाषाहरूमा द्विभाषी छन्।

यस बाहेक, भारतका अन्य राज्यहरूबाट रोजगारी खोजिरहेका आर्थिक आप्रवासीहरूको उल्लेखनीय सङ्ख्यामा अङ्ग्रेजी, बङ्गाली, कन्नड, मलयालम, नेपाली, मारवाडी, ओडिसा, पन्जाबी, तमिल, तेलगु र अन्य भाषाहरू बोलिन्छन्।

सन्दर्भ सामग्रीहरू


श्रेणी:भारतका राज्य र केन्द्र शासित प्रदेशहरू