शेर्पा भाषा

शेर्पा भाषा (,  Wylie: shar pa'i skad yig, अंग्रेजी: Sherpa Language ), नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। विशेष गरी यो भाषा शेर्पा समुदायको बस्ती रहेका ठाँउमा बोलिन्ने भएकोले नेपालको हिमाली भेगमा यो भाषा निकै प्रचलित छ। यो शेर्पा समुदायको आफ्नो अलगै भाषा हो, जसलाई हामी शेर्पा भाषा भन्ने गर्दछौँ। शेर्पा जातिहरूको आफ्नो छुट्टै भाषा विकास भएको छ। यो भाषाको शुद्ध उच्चारण गर्नु सक्ने लिपि भनेको सम्भोट लिपि हो। जुन प्रकारले संस्कृत, पाली, हिन्दी, नेपाली, भोजपुरी आदि भाषाहरूमा देवनागरी लिपिको प्रयोग गरिन्छ। त्यसै गरी तिब्बती, शेर्पा, लद्दाखी, भुटानी, भोटे आदिका भाषाहरूमा सम्भोट लिपिको प्रयोग गर्ने गर्दछ।ब्रह्मदण्ड नामक शेर्पा इतिहास, लेखक: लामा सङग्यस् तन्जीन शेर्पा | नेपाली अनुवादक: आचार्य ङ्गवाङ वोशेर लामा शेर्पा | वि.स. २०५८ मा नेपाल शेर्पा सङ्घ द्वारा प्रकाशितशेर्पाहरूको इतिहास र संस्कृति, लेखक: आचार्य ङ्गवाङ वोशेर लामा शेर्पा | वि.स. २०५८ मा नेपाल शेर्पा सङ्घ द्वारा प्रकाशित

शेर्पा भाषाको इतिहास
शेर्पा जातिको  इतिहासमा समय र परीस्थितिले जतिनै हेरफेर ल्याएपनि शेर्पा भाषामा खासै परिवर्तन नभएको कारण आजसम्म शेर्पा समुदायले आफ्नै धर्म र संस्कृतिलाई जोगाउन सफल भएको देखिन्छ। जहाँ हिमाली क्षेत्रमा बसोबास गर्ने यो समुदायलाई तुल्याएर विभन्न खालको ठाउँ अनुसार नेपाल सरकारले जात को नाम राखेको पाइन्छ । विशेष गरेर यस्ता नामहरू राखेको पाईन्छ जस्तै :[शे/र्पालामा/ह्योल्मो/भोटे/वालुङ/दोकप्या/थुदाम/स्यार/चुम नुव्री/करमारोङ/मुगुम/डल्पो जाति|शेर्पा]] वास्तव मा यो समुदाय के जात लेख्ने चलन थिएन जुन अझै पनि तिब्बत ले जलकाउँदा छ कुनै समय हिमाली क्षेत्र yeeaaj नाम गरेका शेर्पा अर्थात् श्यारपा पूर्वी जातीहरूको स्वतन्त्र राज्य थियो पछि १८ औं र सताब्दीको अन्त्य र २० औं सताब्दी को सुरुवात बाट यो क्षेत्र दक्षिण मा भारत का अंग्रेज र उत्तरमा तिब्बत चिन र नेपालका क्रूर तानाशाही शासक हरुले कब्जा गरी आदि चिन र आधी नेपाल तिर पारी अल्प मत मा पार्नु मात्र नभई जात र छुट्याएर अल्पसङ्ख्यक पारी धर्म सम्म परिवर्तन गराउन तामाङ र गरुङ्ग र विभिन्न जातका नाम र टाउको मा ढाका टोपी सिउरीन बाध्य पारेको छ तर पनि आफ्नो बोल्ने शैली र मौखिकमा बोल्ने शैली फरक भएपनि लिखितमा सम्भोट लिपि र त्यसमा आधारित व्याकरणको नियम भएको हुनले लिखित भाषामा ९०% प्रतिशत सामान्य तिब्बती भाषा र १०% प्रतिशत प्राचीन तिब्बती भाषा लेखेको पाईन्छ।
शेर्पाको मातृभाषा भोट बर्मेली भाषा बोल्नेको समूहमा पर्छ र, नेपालमा यो भाषा प्राय सगरमाथा अञ्चलको सोलुखुम्बु र जनकपुर अञ्चलको दोलखा जिल्ला, रामेछाप जिल्ला, बागमती अञ्चलको उत्तर-पुर्व सिन्धुपाल्चोक जिल्ला आदिमा प्रचलित रहेकोछन्।

मूल लिपि
शेर्पा भाषाको लिपिहरू "यअङ्" अर्थात् स्वर वर्ण र "सलज्येद" अथवा व्यंजन वर्ण गरी दुई भागमा विभाजन गरिन्छ। तिब्बती व्याकरणमा विद्वानहरूका आफ्नो आफ्नै विशेष मत भएको कारण यस विभाजनको बारेमा पनि सक्या पण्डितBiography of Sakya Pandita | http://treasuryoflives.org/biographies/view/Sakya-Pandita-Kunga-Gyeltsen/2137, पल्खङ लोचावा | http://www.tbrc.org/eBooks/W28834-5781-1-566-any.pdf र याङ्चन ड्रुब्पयी दोर्जे | http://www.tbrc.org/eBooks/W22334-3867-189-198-any.pdf आदिले    पाँचवटा स्वर वर्ण र    गरी उनन्तीसवटा व्यंजन वर्णमा छुटाएको अनुसार व्याकरणको नियममा सही भएपनि तिब्बती  व्याकरणको मूल लेखक थोन्मि सम्भोटले रचना गर्नु भएको व्याकरण मूलत्रिंशत् नाम | http://www.tbrc.org/eBooks/W1PD95844-I1PD95960-432-436-abs.pdf मा  चारवटा स्वर वर्ण र   गरी तीस वटा व्यंजन वर्णमा विभाजन {{प्रतिमा शेर्पा}}

लिपि उच्चारण
अक्षरको आठवटा उच्चारण-स्थान
अक्षरको उच्चारण-स्थानलाई शेर्पा भाषामा  (Wylie: yi ge'i skye gnas) यिगेयी क्येनस भनिन्छ। जुनै पनि भाषाको राम्रो बोलचाल अथवा बोलाईको शैली माथि सम्बन्धित लिपिको उच्चारणका ठुलो भरपर्ने भएको हुनले, शेर्पा भाषाको राम्रो बोलचाल हुनुको लागि सम्भोट लिपिको विशेष उच्चारण कसरी गर्नु पर्ने बारे ज्ञान हुनु पर्दछ। यहाँ सम्भोट लिपिको उच्चारणको लागि १. उदरम् २. कण्ठ  ३. जिब्रो ४. तालु ५. मूर्धा  ६. दन्त ७. नासिका ८. ओष्ठ गरी आठवटा उच्चारण-स्थानहरू रहेका छन्।
 अक्षरका आठ उच्चारण-स्थान  १ २ ३ ४ उदरम्  कण्ठ  जिब्रो  तालु  ५ ६ ७ ८ मूर्धा  दन्त नासिका  ओष्ठ 

स्वर वर्ण एवं उच्चारण-स्थानका परिचाय
व्यंजन वर्ण एवं उच्चारण-स्थानका परिचाय

शेर्पा भाषामा गणना गर्ने तारिक
शेर्पा भाषामा गिन्ती गर्दा बीस देखि हरेक सङ्ख्याको अगाडि खल भन्ने शब्द जोडिन्छ। “खल” भनेको प्राचीन कालमा शेर्पा पुर्खाहरूले व्यापार गर्दा मापनमा प्रयोग गर्ने साधन हुन। यसमा “रु-खल” र “देग-खल” भनेर दुई प्रकारका खलहरू हुन्छन् र यी दुई खल मध्ये रु-खलको उपयोग मात्राको मापनमा गर्छ भने अर्को देग-खल को प्रयोग वजन नाप्नमा गरेको पाइन्छ। एक रु-खलमा जम्मा बीस “ड्रे” र देग-खल मा बीस “ञगा” हुन्छन्, त्यसै कारण बीस लाई शेर्पा भाषामा खल-चिग, चालीस लाई खल-ञि, साठी लाई खल-सुम, असी लाई खल-जी र सय लाई खल-ङा  भनेर गिन्ती गर्दछ। तर आजकाल ज्यादातरले खलको मतलब नबुझेको हुँदा कतिपया शेर्पाहरूले यसलाई खल-ञि भन्दा बीस, खल-सुम भन्दा तीस, खल-जी भन्दा चालीस र खल-ङा  भन्दा पचास आदिमा बुझ्ने गरेको गल्तीहरू प्रशस्त देख्छन्। यसै त्रुटिहरूको माध्यमबाट शेर्पाहरूले एक सय लाई “सय-चिग” र दुई सय लाई “सय-ञि” भनेर नेपाली र शेर्पा मिश्रित भाषामा गिन्ती गर्नु पर्ने बत्यता पनि खल-ङा को मतलब पचास हो भन्ने जस्ता गलत अर्थको कारण बाटै भएको भेटिन्छ। यो गल्ती सन २००६ मा छिरी तेन्डी शेर्पा द्वारा प्रकाशित SHERPA CONVERSATION AND BASIC WORDShttp://sherwa.de/language/sh_eng.pdf भन्ने शीर्षक भएको किताबको पृष्ठ सं १७०-१७१ मा पनि दोहराइएको पाइन्छ।
अंग्रेजीशेर्पाशेर्पानेपाली उच्चारण 0  ༠  ཀླད་ཀོར་  ल्याकोर 1  ༡  གཅིག་  चिग   2  ༢  གཉིས་  ञी  3  ༣  གསུམ་  सुम् 4  ༤  བཞི་  श्यी  5  ༥  ལྔ་  ङा  6  ༦  དྲུག་  टुग् 7  ༧  བདུན་  दिन् 8  ༨  བརྒྱད་  ग्ये  9  ༩  དགུ་  गु  10  ༡༠  བཅུ་  च्यु  11  ༡༡  བཅུ་གཅིག་  च्यु चिग् 12  ༡༢  བཅུ་གཉིས་  च्युञी  13  ༡༣  བཅུ་གསུམ་  च्युग्सुम् 14  ༡༤  བཅུ་བཞི་  च्युप्श्यी  15  ༡༥  བཅོ་ལྔ་  च्युङ्ञी  16  ༡༦  བཅུ་དྲུག་  च्युटुग् 17  ༡༧  བཅུ་བདུན་  च्युप्दिन् 18  ༡༨  བཅོ་བརྒྱད  च्युर्ग्ये 19  ༡༩  བཅུ་དགུ་  च्युर्गु 20  ༢༠  ཉི་ཤུ་  ञिश्यु  21  ༢༡  ཉི་ཤུ་རྩ་གཅིག  ञिश्यु चा चिग् 30  ༣༠  སུམ་ཅུ  सुम् च्यू 31༣༡སུམ་བུ་སོ་གཅིགसुम् च्यू सो चिग् 40  ༤༠  བཞི་བཅུ  श्यीपच्यू41༤༡བཞི་བཅུ་ཞེ་གཅིག श्यीपच्यू से चिग् 50  ༥༠  ལྔ་བཅུ  ङाप् च्यु 51༥༡ལྔ་བཅུ་ང་གཅིག ङाप् च्यु  ङा चिग् 60  ༦༠  དྲུག་ཅུ  टुग् च्यु 61༦༡དྲུག་ཅུ་རེ་གཅིགटुग् च्यु रे चिग् 70  ༧༠  བདུན་ཅུ  दिन् च्यु 71༧༡བདུན་ཅུ་དོན་གཅིག दिन् च्यु देन् चिग् 80  ༨༠  བརྒྱད་ཅུ  ग्याप् च्यु 81༨༡བརྒྱད་ཅུ་གྱ་གཅིགग्याप् च्यु ग्या चिग् 90  ༩༠  དགུ་བཅུ  गुप् च्यू 91༩༡དགུ་བཅུ་གོ་གཅིགगुप् च्यु गो चिग्  100  ༡༠༠  བརྒྱ་  ग्या 282༢༨༢ཉིས་བརྒྱ་དང་བརྒྱད་ཅུ་གྱ་གཉིསञि ग्या दाङ् ग्ये च्यु ग्या ञी  1,000  ༡༠༠༠  སྟོང་  तोङ् 3,047༣༠༤༧སུམ་སྟོང་བརྒྱ་མེད་དང་བཞི་བཅུ་ཞེ་བདུནसुम्म  तोङ् ग्या मेद् दाङ् श्यीप्च्यु श्ये दिन् 10,000  ༡༠༠༠༠  ཁྲི་  ठ्री  1,000,000  ༡༠༠༠༠༠༠  	ས་ཡ་  साया  10,000,000  ༡༠༠༠༠༠༠༠  བྱེ་བ་  ज्येवा  100,000,000  ༡༠༠༠༠༠༠༠༠  དུང་ཕྱུར་  दुङ्च्युर् 1,000,000,000  ༡༠༠༠༠༠༠༠༠༠  ཐེར་འབུམ་  थेर्र्बूम 10,000,000,000  ༡༠༠༠༠༠༠༠༠༠༠  ཐེར་འབུམ་ཆེན་པོ་  थेर्बुम् छेन्पो  100,000,000,000  ༡༠༠༠༠༠༠༠༠༠༠༠  ཁྲག་ཁྲིག་  ठ्राग् ठ्रिग्  1,000,000,000,000  ༡༠༠༠༠༠༠༠༠༠༠༠༠  ཁྲག་ཁྲིག་ཆེན་པོ་  ठ्राग् ठ्रिग् छेन्पो

१५



 शेर्पा भाषा साहित्य 
 शेर्पा भाषाको सञ्चारहरू 
 शेर्पा सञ्चार समूह नेपाल 
 शेर्पा रेडियो 

सन्दर्भ सामग्रीहरू

यो पनि हेर्नुहोस्
 सम्भोट लिपि
 वयली लिप्यन्तरण
 तिब्बती भाषा

बाह्य कडीहरू

 |
 Himali Sherpa:sherpa Culture 
 Sherpa-English and English-Sherpa Dictionary available online
 Sherpa dictionary  Print edition
 www.ethnologue.com
 Ethnologue
 Wylie Transliteration
 Encyclopædia Britannica
 What Sherpa kids can teach us about language

श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:तिब्बतमा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:कोशी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:विषय–वस्तु–क्रिया भाषाहरू
श्रेणी:सम्भोट लिपिमा लेखिने भाषाहरू
श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू
श्रेणी:चीनमा बोलिने भाषाहरू