खयर

वैज्ञानिक नाम एकासिया क्याटेचु (Acacia catechu Willd.)बाट चिनिने खयर बहूउपयोगि वनस्पति हो। यसबाट निकालिने रसायनलाई नेपालीमा कत्था भनिन्छ। यो मसला र औषधि दुवै रूपमा प्रयोग हुन्छ।

खयरको बोट नेपालको मधेश , तराई र पहाडी दुनहरूको नदीका किनारामा पाइन्छ। यसलाई नतिउष्ण जलवायुका स्थान उपयुक्त हुन्छ| खयर एक मझौला कदको रुख हो। साधारण विरुवाको गोलाइ ०.६ देखि ०.९ मीटर र अग्लाई २.४८ देखि ३.२ मि. सम्म हुन्छ। तर अनुकुल वातावरणमा यसको फेदको गोलाइ १.५ मीटर र ६ मीटरसम्म अग्ला हुन्छन्। हरेक आँख्लाबाट एकवटा संयुक्त पात निस्केको हुन्छ। अण्डावृत आकार भएका स–साना १ मिलिमिटर चौडाई र ३ मिलिमिटर लम्बाई भएका कुड्के पातहरू २० देखि ५० जोडीसम्म पल्हाएका हुन्छन्। कुड्के पातहरू र काण्डलाई मसिना झुसले ढाकेको हुन्छ। फूलको रङ्ग पहेंलो र एउटै डाँठमा धेरै फुलेका हुन्छन्। यो विरुवाको बोक्रा गाढा खैरो रंगको र भित्री काठको रङ्ग रातो हुन्छ।

२०–३० वर्ष पुरानो अन्दाजी ०.६ मी. गोलाइ भएको रुख काट्न लायकको हुन्छ। खयरको गुण यसको वर्ष र मोटाईमा भर पर्दछ। सबैभन्दा पहिले रुख ढालिन्छ र ०.६ देखि ०.९ मी. लम्बाई पारी टुक्रा टुक्रा गरी काटिन्छ। बोक्रा झिकेर फालिन्छ। काठको भित्री भागको रङ्ग रातो हुन्छ। यसलाई अन्दाजी २.५ स्क्वायर सेन्टीमिटर साईजमा सानो सानो टुक्रा गरी काटिन्छ। यी टुक्राहरू माटोको भाँडामा १२ घण्टासम्म् पानीसँग उमालिन्छ। बाक्लो झोल भएपछि काठको बाकसमा खन्याई चिसो पारिन्छ। यसरी खयर वा कथ्था तयार गरिन्छ। काठको तौलमा औसत ३–१० % सम्म खयर उत्पादन हुन सक्दछ।

औषधोपचार

आयुर्वेदिक पद्धति अनुसार खयर अनेक रोगहरूमा उपयोग गरिन्छ। पाचन शक्ति बढाउन र अतिसारलाई निकै फाईदा गर्दछ। घाउ , खटिरा , बाथ तथा मर्केको जोर्नीहरूमा लेप लगाउन पनि यसलाई प्रयोग गरिन्छ।

दाँत कीराले खाएमा
दाँतको प्वालमा कपुर हाल्नाले दाँत दुख्न बन्द हुन्छ र कीरा पनि ठीक हुन्छ । अथवा मरिचको धूलो, खयर, कपुर बराबर पिधेर दाँत माज्ने गरेमा गिजापाक्ने, दाँत हल्लिने, कीराले खाएको लगाएतको रोगहरु ठीक हुन्छ ।
सुख्खा खोकिमा
१ चिम्टी खाने खयर, १ चिम्टी बेसार तातोपानीसँग विहान/वेलुका खाने गरेमा २/३ दिनमा नै सुख्खा खोकि ठिक हुन्छ ।
कान पाकेमा
पाकेको कान सफा गरी धूलो खयर १ चिम्टी कानमा हालिदिएमा पिप आउन बन्द हुन्छ ।
जुका परी पेट फुलेमा
खयरको चिया दुई तिन दिनसम्म खानाले जुका परी पेट फुलेको ठिक हुन्छ । झाडा लागेकोमा पनि खयरको चिया खाएमा ठिक हुन्छ ।
प्रयोग

खाना
रूखको बीउ प्रोटिन को राम्रो स्रोत हो।.  Kattha (catechu), यसको मुटुको काठको एक अर्क, पान लाई एक विशेषता स्वाद र रातो रंग दिन्छ, बेटेल पात (पाइपर बेटल) चपाउने परम्परागत भारतीय र दक्षिणपूर्वी एसियाली विधि अरेका नट र स्लेक गरिएको लाइम पेस्ट।
चारा
रूखका हाँगाहरू प्रायः बाख्रा चारा का लागि काटिन्छन् र कहिलेकाहीँ गाईवस्तु लाई खुवाइन्छ।.Heuzé V., Tran G., Hassoun P., Lebas F., 2018. Black cutch (Senegalia catechu). Feedipedia, a programme by INRA, CIRAD, AFZ and FAO. https://www.feedipedia.org/node/354 Last updated on February 9, 2018, 13:20
लोक चिकित्सा 
मुटुको काठ, बोक्रा र काठको अर्क (काटेचु भनिन्छ जसलाई परम्परागत चिकित्सा मा प्रयोग गरिन्छ।  खयर ​​गम वा कच भनेर चिनिने गाढा जलीय निकासी एस्ट्रिन्जेन्ट.British Pharmacopoeia, Department of Health, British Pharmacopoeia Commission, London. The Stationery Office, (1999)

काठ
रूख प्रायः दाउरा र कोइलाको रूपमा प्रयोगको लागि रोपिन्छ र यसको काठ फर्नीचर र उपकरणहरूको लागि उच्च मूल्यवान छ।  काठको घनत्व लगभग ०.८८ g/cm3 हुन्छ।FAO Appendix 1

अन्य प्रयोगहरू
यसको हार्टवुड निकास रंगाई र छाला टेनिङ, माछा मार्ने जालका लागि संरक्षक र तेल ड्रिलिंग]का लागि चिसोपन नियामकको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। मौरीका लागि पराग।
 चित्र दीर्घा

यो पनि हेर्नुहोस
मरिच
घ्यू
कपुर

सन्दर्भ सामग्रीहरू

सन्दर्भ सामग्रीहरू

बाह्य कडीहरू

श्रेणी:जडीबुटी
श्रेणी:औषधि
श्रेणी:नेपालमा पाइने वनस्पतिहरू
श्रेणी:फूल फुल्ने वनस्पति
श्रेणी:औषधोपचार