डोटी जिल्ला

डोटी जिल्ला नेपालको सुदूरपश्चिम प्रदेशमा अवस्थित एउटा जिल्ला हो। सिलगढी सदरमुकाम भएको यस जिल्लाले  क्षेत्रफल ओगटेको छ। डोटी जिल्लाको पूर्वमा अछाम र सुर्खेत, पश्चिममा डडेल्धुरा र वैतडी, उत्तरमा बझाङ र दक्षिणमा कैलाली र कञ्चनपुर जिल्लाहरू रहेका छन्।

 इतिहास 
बाइसे-चौबिसे राज्यकालमा बाइसे राज्य भन्दा परको विशाल तथा शक्तिशालि मानिएको रैका राज्य या डोटी राज्य पूर्वमा कर्णाली नदी पश्चिममा रामगङ्गा (कुमाउँ) उत्तरमा ठाकुरजी देखि दक्षिणमा तराईसम्म फैलिएको थियो। डोटीमा दुई राजवशको राज्य स्थापित थियो | जसमध्ये  कत्युरी र जुम्ला नागराजका वंशजका रैका राजा थिए। डोटीका शासक कत्युरवंशी (कत्युरी राजवंश)का राजा सुभिक्षराज सन् (१०४५-१०६५) डोटीका अतिरिक्त अल्मोडा र गढवालका समेत शासक थिए। कत्युरी राजाको वंशजलाई बि.स १४२० पश्चातको युद्दमा रैका राजाले विजय गरेपछि डोटी बि.स १४४१ पछि  रैका राजाको राज्यको रूपमा परिचित/चर्चित बन्यो। डोटीका राजालाई महाराजाधिराको उपाधिको स्थानीय नाउ रैकाज्यू भनिन्थ्यो।  यहाका रैका राजवंशको राज्य बि.स १४४१ पछि  रैका राजा दीपशाहीको पालामा कप्तान रणवीर खत्रीको नेतृत्वमा गएको नेपाली फौजले डोटीमाथि आक्रमण गरी विसं १८४७ सालमा विशाल नेपाल राष्ट्र अन्तर्गत बिजय गरेको थियो। राणाकालमा प्रशासनिक केन्द्रको रूपमा तोकिएको डोटी गौंडाको नियन्त्रणमा अछाम, बाजुरा बझाङ, जुम्ला र बैतडी थिए।

 भूगोल 
डोटी जिल्लाको पूर्वमा अछाम र सुर्खेत, पश्चिममा डडेल्धुरा र वैतडी, उत्तरमा बझाङ्ग र दक्षिणमा कैलाली र कंचनपुर जिल्लाहरू रहेका छन्। २०२५ बर्ग किमिमा फैलिएको यो जिल्ला २८० ५४' उत्तर देखि २९० ५४' उत्तर अक्षांश र ८०० ३०' पूर्वदेखि २१० १४' पूर्वी देशान्तरसम्म फैलिएको छ। भौगोलिक दृष्टिले अत्यधिक विविधता भएको यो जिल्ला उचाइको दृष्टिले ३०० मिटर (घाङल गा वि स को पिपलकुण्टा ) देखि ४००० मिटरसम्म फैलिएको भए तापनि यसको अधिकांश भू-भाग भने ३०० मिटर देखि २००० मिटरको उचाइ क्षेत्रमा पर्दछ। अर्थात उत्तरमा उच्च हिमाली क्षेत्र देखि दक्षिणमा चुरे पर्वत शृङ्खलासम्म फैलिएको यो जिल्लाको अधिकांस भू-भाग भने मध्य पहाडी क्षेत्रमा नै पर्दछन। यस जिल्लामा खप्तड लेक,सकार लेक,महाभारत लेक तथा गोलेदेउ लेक जस्ता उच्च पहाडी स्थानका साथै दिपायल,वानेडुग्रीसैन तथा नारीदाङ्ग जस्ता अर्ध उष्ण हावापानी भएका नदी किनारामा अवस्थित समथल भू-भाग पनि रहेका छन्।

हावापा‍नी
यस जिल्लाको भू-बनोट असमान उचाइ र विविध धरातलिय स्वरूप भएको कारण हावापानीमा निकै विषमता छ। यस जिल्लाको ६०% भू-भाग समशितोष्ण,१७% भू-भाग अर्द्योष्ण र २३% भू-भाग शीत प्रदेशमा पर्दछ। भू-वनोटीय उचाइमा भएको विविधताको कारण यँहाको हावापानी तथा जलवायुमा पनि विविधता पाइन्छ। यहाँ खासगरी समशितोष्ण देखि शितोष्ण हावापानी पाइन्छ। सन् १९७६-८६सम्मको सिलगढी स्टेशनको रेकर्ड अनुसार यँहाको वार्षिक औषत वर्षा १,३४७ मिलिमिटर पाइएको छ। जिल्लाको वर्षैभरि हुने वर्षाको वितरण एकनाशको पाइदैन। हिउँदमा कम वर्षा हुन्छ भने करीब ७०% वर्षा जुन देखि सेप्टेम्बर महिनामा हुन्छ। त्यस्तै सिलगढी स्टेशनको रेकर्ड अनुसार अत्यधिक तापक्रम ३६.३ डिग्री सेन्टिग्रेड (मे १९९७) र न्यूनतम तापक्रम २.९ डिग्री सेन्टिग्रेड (जनवरी १९८५) रेकर्ड गरिएको छ।

 प्रशासनिक विभाजन 
जिल्लामा ९ नगरपालिका छन्, जसमध्ये २ नगरपालिका र ७ गाउँपालिका छन्।
+डोटी जिल्लाका स्थानीय तहहरूक्रमस्थानीय तहसमावेश गाविसहरूवडा सङ्ख्याकेन्द्रजनसङ्ख्याक्षेत्रफल (वर्ग किमी)जनघनत्व (वर्ग किमी)१दिपायल सिलगढी नगरपालिकालडागडा, बगलेक (८,९), खातिवडा (४-६), कलेना९सिलगढी३३,९६८१६२.६२ २१०२शिखर नगरपालिकाकपल्लेकी, मुँडेगाउँ, मुडभरा, तिजाली,  पचनाली, लाटामाण्डौ, जिजोडमाण्डौ, वनलेख र बारपाटा११तलकोट३०,३९९२५८.३७ १२०३जोरायल गाउँपालिकाघण्टेश्वर, छतिवन, सरस्वतीनगर, लक्ष्मीनगर, गडसेरा र निरौली६सरस्वतीनगर१९,७८८४१९.०९ ४७४बडीकेदार गाउँपालिकाबर्छेन, घाङल गाउँ, मन्नाकापाडी र लाना केदारेश्वर५बर्छेन१४,९०२३३२.५५ ४५५बोगटान फुड्सिल गाउँपालिकासिमचौर, केदार अखडा, कानाचौर, सातफरी, धिर्कामाण्डौ, गगुडा र चवरा चौतारा७चवरा चौतारा१५,५४०३००.२२ ५२६के.आई.सिंह गाउँपालिकातीखातर, वासुदेवी, दुर्गामाण्डौ, रानागाउँ, भूमिराजमाण्डौ७दुर्गामाण्डौ२०,७३६१२७.०१ १६०७सायल गाउँपालिकाछपाली, तोलेनी, डौड, खातिवडा (१,२,३,७,८,९)६डौड२०,४५६१२२.७२ १७०८आदर्श गाउँपालिकाबाझ ककानी, कालिकास्थान, महादेवस्थान, लामिखाल, गिरीचौका र दहकालिकास्थान७कालिकास्थान२४,४९५१२८.४७ १९०९पूर्वीचौकी गाउँपालिकाखिरसैन, बगलेक (१-७), गैरागाउँ, साना गाउँ, काँडामाण्डौ, गाँजरी र पोखरी७सानागाउँ२१,४९४११७.६६ १८०

चित्र दीर्घा

सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू

श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशका जिल्लाहरू