नेपालका जिल्लाहरू

नेपालका जिल्लाहरू प्रदेश पछिको दोस्रो तहको प्रशासनिक विभाजन हो। जिल्लाहरू नगरपालिका र गाउँपालिकामा विभाजित छन्। नेपालमा सात प्रदेश र ७७ जिल्ला छन्।

नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषद्को २०७२ भदौ ५ गतेको बैठकले नवलपरासी र रुकुमलाई दुई/दुई जिल्ला बनाउने निर्णय गरेको थियो। सरकारको निर्णय अनुसार आयोगले गण्डकी प्रदेशमा पर्ने नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) र लुम्बिनी प्रदेशमा पर्ने नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) गरी दुई तथा लुम्बिनी प्रदेशमा पर्ने पूर्वी रुकुम जिल्ला र कर्णाली प्रदेशमा रहने पश्चिम रुकुम जिल्ला गरी कायम भएका दुई जिल्लासहित चार जिल्लामा जिल्ला समन्वय समितिको निर्वाचन गराउने निर्णय गरेको थियो।

जिल्ला अधिकारीहरू

जिल्ला अधिकारीहरूमा निम्न समावेश छन्:

प्रमुख जिल्ला अधिकारी, गृह मन्त्रालय अन्तर्गतका एक अधिकारीलाई सरकारले जिल्लाको सर्वोच्च प्रशासकीय अधिकृतको रूपमा नियुक्त गर्दछ। स्वास्थ्य, शिक्षा, सुरक्षा र अन्य सबै सरकारी कार्यालयहरू जस्ता जिल्लाका सबै विभागहरूको उचित निरीक्षणको लागि प्रमुख जिल्ला अधिकारी जिम्मेवार रहन्छन्।

जिल्ला समन्वय समितिले जिल्ला सभाको कार्यकारीको रुपमा काम गर्दछ। जिल्ला समन्वय समितिले प्रदेश सभा र गाउँपालिका तथा नगरपालिकाबीच समन्वय कायम गर्न र राजनीतिक प्रकृतिका कुनै विवाद भए समाधान गर्न प्रदेश सभासँग समन्वय गर्दछ। यसले प्रदेश र सङ्घीय सरकार तथा जिल्लाका स्थानीय तहबीच समन्वय पनि कायम गरेको हुन्छ।

इतिहास
राजा राजेन्द्र वीरविक्रम शाह र प्रधानमन्त्री भीमसेन थापाको पालामा नेपाललाई १० जिल्लामा विभाजन गरिएको थियो। दुधकोशी नदीको पूर्वका सबै क्षेत्रहरू एउटै जिल्ला थिए, धनकुटा।

राणा काल (वि.सं १९४१–२००७)

तत्कालीन प्रधानमन्त्री वीरशम्शेर जङ्गबहादुर राणा (वि.सं १९४१–१९५५) को पालामा नेपाललाई ३२ जिल्लामा विभाजन गरिएको थियो भने डोटी, पाल्पा र धनकुटा गरी तीन गौँडा थिए। पहाडी क्षेत्रमा २० जिल्ला र तराईमा १२ जिल्ला थिए। 

वीरशम्शेर जङ्गबहादुर राणापछि २००७ मा नेपालमा राणा शासनको अन्त्य र वि.सं २०१८ मा नेपाल अधिराज्यको नयाँ संविधान जारी नहुञ्जेलसम्म नेपाल ३२ जिल्लामा विभाजित रह्यो। प्रत्येकको जिल्लाको सदरमुकाम थियो र यसको प्रमुख बडा हकीम (जिल्ला प्रशासक) थिए। २००७ देखि २०१८ सम्म धेरै ऐन र संविधानहरू पारित भए जसमा जिल्लाहरूको नाम निम्नानुसार देखाइएको छ:  

वि.सं २०१२ भन्दा अगाडीका जिल्लाहरू

 पञ्चायत काल (वि.सं २०१७–२०४६) 
वि.सं २०१८ मा परम्परागत ३२ जिल्लालाई १४ अञ्चल र ७५ विकास जिल्लामा पुनर्संरचना गरिएको थियो।

पञ्चायती व्यवस्था (वि.सं २०१७–२०४६) को समयमा जिल्ला पञ्चायत नेपालको चार प्रशासनिक विभागहरू मध्ये एक थियो। पञ्चायतकालमा देशलाई ७५ जिल्लामा विभाजन गरिएको थियो र अहिले नवलपरासी र रुकुमलाई २ जिल्लामा विभाजन गरी २ जिल्ला थपिएको छ। अहिले जिल्लाको सङ्ख्या ७७ पुगेको छ।

 २०१३ देखि २०१७ सम्मका जिल्लाहरू 

 जिल्ला विकास समिति (वि.सं २०४६–२०७२) 
जिल्ला विकास समिति जिल्ला स्तरमा निर्वाचित सदस्यहरू मिलेर बनेको थियो। यसले जिल्लास्तरीय विकास नीति निर्माण गर्ने जिम्मेवारी पाएको थियो। पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्यपछि वि.सं २०४७ मा यसको स्थापना भएको थियो।

 नयाँ प्रशासन अन्तर्गतका जिल्लाहरू 
२०७२ असोज ३ गते देखि नेपाल ७ वटा प्रदेशमा विभाजित छ। नयाँ संविधानको अनुसूची ४ ले विद्यमान जिल्लाहरूलाई एकसाथ मिलाएर तिनीहरूलाई परिभाषित गरेको छ। दुई जिल्ला रुकुम र नवलपरासीलाई दुई भागमा विभाजन गरी दुई फरक प्रदेशमा विभाजन गरिएको छ। 
 पुरानो जिल्ला विकास समितिलाई जिल्ला समन्वय समितिमा बदलिएको छ।

+क्रम प्रदेशहरू राजधानी जिल्लाहरू क्षेत्रफल(किमी२) जनसङ्ख्या(वि.सं २०७८) केन्द्रिय तथ्याङ्क विभाग जनघनत्व(मानिस/किमी२) मुख्य भाषाहरू नेपाल काठमाडौँ ७७ १४७,१८१ किमी२ २९,१६४,५७८ १९८.१५ नेपाली१कोशी प्रदेश विराटनगर  १४  २५,९०५ किमी२  ४,९६१,४१२ १९१.५२ नेपाली/राई/मैथिली/लिम्बू२मधेश प्रदेश  जनकपुर  ८  ९,६६१ किमी२  ६,११४,६००  ६३२.९२  नेपाली/मैथिली/भोजपुरी३बागमती प्रदेश हेटौँडा  १३  २०,३०० किमी२  ६,११६,८६६  ३०१.३२  नेपाली/तामाङ/नेवारी भाषा४गण्डकी प्रदेश पोखरा  ११  २१,७९३ किमी२  २,४६६,४२७  ११३.१८  नेपाली/गुरुङ/मगर५लुम्बिनी प्रदेश देउखुरी  १२  १९,२७१ किमी२  ५,१२२,०७८  २६५.७९  नेपाली/थारू/अवधि६कर्णाली प्रदेश वीरेन्द्रनगर  १० ३०,७१२ किमी२  १,६८८,४१२  ५४.९७  नेपाली/मगर/तामाङ७सुदूरपश्चिम प्रदेश गोदावरी ९  १९,५३९ किमी२  २,६९४,७८३  १३७.९२  नेपाली/डोटेली/थारू

 प्रदेश अनुसार जिल्लाहरूको सूची 
 कोशी प्रदेश

+ कोशी प्रदेशका जिल्लाहरूक्रम नाम सदरमुकाम क्षेत्रफल (किमी२) जनसङ्ख्या (वि.सं २०७८) आधिकारिक वेबसाइट१ भोजपुर जिल्ला भोजपुर १,५०७ १५७,९२३  २धनकुटा जिल्ला  धनकुटा  ८९१ १५०,५९९  ३इलाम जिल्ला  इलाम  १,७०३  २७९,५३४ ४झापा जिल्ला  भद्रपुर  १,६०६  ९९८,०५४ ५खोटाङ जिल्ला  दिक्तेल  १,५९१  १७५,२९८ ६मोरङ जिल्ला  विराटनगर  १,८५५  १,१४८,१५६ ७ओखलढुङ्गा जिल्ला  सिद्धिचरण  १,०७४  १३९,५५२  ८पाँचथर जिल्ला  फिदिम  १,२४१  १७२,४०० ९सङ्खुवासभा जिल्ला  खाँदबारी  ३,४८०  १५८,०४१ १०सोलुखुम्बु जिल्ला  सोलुदुधकुण्ड  ३,३१२  १०४,८५१  ११सुनसरी जिल्ला  इनरुवा  १,२५७  ९२६,९६२  १२ताप्लेजुङ जिल्ला  फुङलिङ  ३,६४६  १२०,५९०  १३तेह्रथुम जिल्ला  म्याङलुङ  ६७९  ८८,७३१ १४उदयपुर जिल्ला  त्रियुगा  २,०६३  ३४०,७२१ कोशी प्रदेशविराटनगर२५,९०५ किमी२४,९६१,४१२

 मधेश प्रदेश 

+ मधेश प्रदेशका जिल्लाहरूक्रम जिल्लाहरू सदरमुकाम क्षेत्रफल (किमी२) जनसङ्ख्या (वि.सं २०७८) आधिकारिक वेबसाइट१ पर्सा जिल्ला वीरगन्ज १,३५३ ६५४,४७१  २ बारा जिल्ला कलैया १,१९० ७६३,१३७  ३ रौतहट जिल्ला गौर १,१२६ ८१३,५७३  ४ सर्लाही जिल्ला मलङ्गवा १,२५९ ८६२,४७० ५ धनुषा जिल्ला जनकपुर १,१८० ८६७,७४७ ६ सिराहा जिल्ला सिराहा १,१८८ ७३९,९५३  ७ महोत्तरी जिल्ला जलेश्वर १,००२ ७०६,९९४ ८ सप्तरी जिल्ला राजविराज १,३६३ ७०६,२५५ मधेश प्रदेशजनकपुर९,६६१ किमी२६,११४,६०० 

 बागमती प्रदेश 

+बागमती प्रदेशका जिल्लाहरूक्रम जिल्लाहरू सदरमुकाम क्षेत्रफल (किमी२) जनसङ्ख्या (वि.सं २०७८) आधिकारिक वेबसाइट१ सिन्धुली जिल्ला सिन्धुलीमाढी २,४९१ ३००,०२६ २ रामेछाप जिल्ला मन्थली १,५४६ १७०,३०२ ३ दोलखा जिल्ला भीमेश्वर २,१९१ १७२,७६७ ४ भक्तपुर जिल्ला भक्तपुर ११९ ४३२,१३२  ५ धादिङ जिल्ला धादिङवेशी १,९२६ ३२५,७१०  ६ काठमाडौँ जिल्ला काठमाडौँ ३९५ २,०४१,५८७ ७ काभ्रेपलान्चोक जिल्ला धुलिखेल १,३९६ ३६४,०३९ ८ ललितपुर जिल्ला ललितपुर ३८५ ५५१,६६७  ९ नुवाकोट जिल्ला विदुर १,१२१ २६३,३९१ १० रसुवा जिल्ला धुन्चे १,५४४ ४६,६८९  ११ सिन्धुपाल्चोक जिल्ला चौतारा २,५४२ २६२,६२४  १२ चितवन जिल्ला भरतपुर २,२१८ ७१९,८५९  १३ मकवानपुर जिल्ला हेटौँडा २,४२६ ४६६,०७३ बागमती प्रदेशहेटौँडा२०,३०० किमी२६,११६,८६६  

 गण्डकी प्रदेश

+गण्डकी प्रदेशका जिल्लाहरूक्रम जिल्लाहरू सदरमुकाम क्षेत्रफल (किमी२) जनसङ्ख्या (वि.सं २०७८) आधिकारिक वेबसाइट१ बागलुङ जिल्ला बागलुङ १,७८४ २४९,२११ २ गोरखा जिल्ला गोरखा ३,६११ २५१,१२७ ३ कास्की जिल्ला पोखरा २,११७ ६११,१५१ ४ लमजुङ जिल्ला बेसीसहर १,६९२ १५५,८५२  ५ मनाङ जिल्ला चामे २,२४६ ५,६५८  ६ मुस्ताङ जिल्ला जोमसोम ३,५७३ १४,४५२ ७ म्याग्दी जिल्ला बेनी २,२९७ ११७,१३३ ८ नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्ला कावासोती १,३७१ ३७८,१७९ ९ पर्वत जिल्ला कुश्मा ४९४ १३१,८८७ १० स्याङ्जा जिल्ला पुतलीबजार १,१६४ २५३,१२४  ११ तनहुँ जिल्ला दमौली १,५४६ ३२१,१५३   गण्डकी प्रदेशपोखरा२१,७९३ किमी२२,४६६,४२७  

 लुम्बिनी प्रदेश 

+लुम्बिनी प्रदेशका जिल्लाहरूक्रम जिल्ला सदरमुकाम क्षेत्रफल (किमी२।) जनसङ्ख्या (वि.सं २०७८) आधिकारिक वेबसाइट१ कपिलवस्तु जिल्ला तौलिहवा १,७३८ ६,८२,९६१  २ नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला रामग्राम ७९२ ३,८६,८६८ ३ रुपन्देही जिल्ला सिद्धार्थनगर १,३६० ११,२१,९५७  ४ अर्घाखाँची जिल्ला सन्धिखर्क १,१९३ १,७७,०८६ ५ गुल्मी जिल्ला तम्घास १,१४९ २,४६,४९४  ६ पाल्पा जिल्ला तानसेन १,३७३ २,४५,०२७  ७ दाङ जिल्ला घोराही २,९५५ ६,७४,९९३ ८ प्युठान जिल्ला प्युठान १,३०९ २,३२,०१९  ९ रोल्पा जिल्ला लिवाङ १,८७९ २,२४,५०६  १० पूर्वी रुकुम जिल्ला रुकुमकोट १,१६१ ५६,७८६  ११ बाँके जिल्ला नेपालगन्ज २,३३७ ६,०३,१९४  १२ बर्दिया जिल्ला गुलरिया २,०२५ ४,५९,९००   लुम्बिनी प्रदेशदेउखुरी१९,२७१ किमी२५,१२२,०७८ 

 कर्णाली प्रदेश 

+कर्णाली प्रदेशका जिल्लाहरूक्रम जिल्लाहरू सदरमुकाम क्षेत्रफल (किमी२) जनसङ्ख्या (वि.सं २०७८) आधिकारिक वेबसाइट१ पश्चिम रुकुम जिल्ला मुसिकोट १,७१६ १६६,७४०   २ सल्यान जिल्ला शारदा  १,४६२   २३८,५१५  ३ डोल्पा जिल्ला दुनै  ७,८८९   ४२,७७४  ४ हुम्ला जिल्ला सिमिकोट  ५,६५५   ५५,३९४  ५ जुम्ला जिल्ला खलङ्गा  २,५३१   ११८,३४९  ६ कालिकोट जिल्ला मान्म  १,७४१   १४५,२९२   ७ मुगु जिल्ला गमगढी  ३,५३५   ६४,५४९   ८ सुर्खेत जिल्ला वीरेन्द्रनगर  २,४५१   ४१५,१२६   ९ दैलेख जिल्ला नारायण  १,५०२   २५२,३१३  १० जाजरकोट जिल्ला खलङ्गा  २,२३० १८९,३६०    कर्णाली प्रदेशवीरेन्द्रनगर३०,७१२ किमी२१,६८८,४१२  

 सुदूरपश्चिम प्रदेश 

+सुदूरपश्चिम प्रदेशका जिल्लाहरूक्रम जिल्ला सदरमुकाम क्षेत्रफल (किमी२) जनसङ्ख्या (वि.सं २०७८) आधिकारिक वेबसाइट१ कैलाली जिल्ला धनगढी ३,२३५ ९०४,६६६ २ अछाम जिल्ला मङ्गलसेन १,६८० २२८,८५२  ३ डोटी जिल्ला दिपायल सिलगढी २,०२५ २०४,८३१ ४ बझाङ जिल्ला जयपृथ्वी ३,४२२ १८९,०८५  ५ बाजुरा जिल्ला मार्तडी २,१८८ १३८,५२३  ६ कञ्चनपुर जिल्ला भीमदत्त १,६१० ५१३,७५७ ७ डडेलधुरा जिल्ला अमरगढी १,५३८ १३९,६०२ ८ बैतडी जिल्ला दशरथचन्द १,५१९ २४२,१५७९दार्चुला जिल्लाखलङ्गा २,३२२ १३३,३१० सुदूरपश्चिम प्रदेशगोदावरी१९,५३९ किमी२५१५,०६९ 

 यो पनि हेर्नुहोस् 
 नेपालका प्रदेशहरू
 नेपालका विकास क्षेत्रहरू (साविकको)
 नेपालका अञ्चलहरू (साविकको)
 नेपालका गाउँ विकास समितिहरूको सूची (साविकको)
 जिल्ला समन्वय समिति
 नेपालका नगर प्रमुखहरूको सूची

सन्दर्भ सामग्रीहरू

 बाह्य कडीहरू 

 नेपालका प्रदेश तथा जिल्लाहरूको सूची

श्रेणी:नेपालको प्रशासनिक विभाजन