बैतडी जिल्ला

बैतडी जिल्ला () नेपालको सुदूरपश्चिम प्रदेशमा अवस्थित एउटा जिल्ला हो। यो जिल्ला नेपालको पहाडी प्रदेशमा पर्दछ। बैतडी जिल्लाले १५१९ किमि२ क्षेत्रफल ओगटेको छ। विसं २०६८ को जनगणना अनुसार यहाँको जनसङ्ख्या २,५०,८९८ थियो।  यो जिल्ला नेपालका अमर सहिद दशरथ चन्दको जन्मभूमि हो। बाइसे, चौबिसे कालमा यो जिल्ला डोटी अन्तर्गत पर्दथ्यो। यो जिल्लामा हाल ५६ गाविस  र २ नगरपालिका अवस्थित छन्।

विभिन्न साना ठूला पहाड, खोच बेसीहरूवाट निर्मित यो जिल्लाको पश्चिममा महाकाली नदीले भारतको सिमाना छुट्याएको छ र सो नदीको पारिपट्टी भारतको उत्तराखण्डको पिथौरागढ जिल्ला पर्दछ। यसको उत्तरमा दार्चुला, पूर्वमा बझाङ र डोटी एवं दक्षिणमा डडेल्धुरा जिल्लाहरू पर्दछन्। यस जिल्लाको कुल क्षेत्रफल १४५१.१३ वर्ग किलोमिटर छ, जुन नेपाल अधिराज्यको कुल क्षेत्रफलको ०.६८ प्रतिशत भू-भाग पर्न आउँछ।

नामाकरण
यस जिल्लाको नाम बैतडी कसरी रहन गयो भन्ने सम्बन्धमा निम्न भनाइहरू रहेका छन्।
 हाल ग्वाल्लेक केदार भनिने पर्वतलाई पहिले वायोत्तड भनिन्थ्यो, त्यहाँ ज्यादै हावा लाग्ने गर्दछ। वढी हावा लाग्ने भएकोले संस्कृतमा वायोत्तड पर्वत (वायु ‍‌+उत्तड = वायोत्तड) अर्थात् वायु चल्ने ठाउँ भन्ने अर्थमा वायोत्तडबाट अपभ्रंश हुँदै वायोत्तड र बैतड भई अन्तमा बैतडी भएको हो भन्ने परम्परा छ।
 यो जिल्लामा एक वायावड नामको पहाड छ जहाँ जोडले हावा चल्ने हुदा संस्कृत भाषामा त्यसलाई वैतड भन्न थालियो जो पछि बैतडी नामले प्रख्यात भयो यही नाममा जिल्लाको नाम रहन गएको हो।ज्ञानेश्वर भट्टराई द्वारा लिखित बृहत ज्ञानकोष  
 बैतडी जिल्लाको वरिपरि पहाडहरूमा चार वटा केदार देवताहरूको देवस्थल छ। ती चारवटा केदार मध्ये दक्षिणमा ग्वाल्लेक केदार पूर्वमा रौलाकेदार उत्तरमा देउलेक केदार र पश्चिममा ध्वज केदार पर्दछन् जुन आराध्यदेव महादेवका रूप हुन भन्ने भनाई छ। यसरी शक्तिशाली देवताको छत्रछाँयामा रहेको यो हिन्दुहरूको आध्यात्मिक तवरले ज्यादै पवित्र र पुण्यभूमी हो भनेर पुराणकालमा वर्णन गरेको पाइन्छ। यी चारैवटै केदारको देवस्थलमा यात्रा गर्न सके चारधाम गरे सरह हुन्छ भन्ने भनाई पनि छ। देवस्थलहरूमा बैतडी सदरमुकामबाट सहज ढङ्गले यात्रा गर्न सकिन्छ। हाल ग्वाल्लेक केदार भनिने पर्वतलाई पहिले वायोत्तड पर्वत भनिने रहेछ र त्यहाँ ज्यादै हावा लाग्ने गर्दछ। बढी हावा लाग्ने भएकोले संस्कृतमा वायोत्तड (वाय+त्तड) अर्थात वायु चल्ने ठाँउ पछि वायुत्तडबाट बायोत्तड र बैतडी पछि शब्दको अपभ्रंस हुँदै गई अन्तमा बैतडी नाम रहेको हो" भन्ने भनाई छ।जिल्ला विकास समितिको कार्यालय सूचना केन्द्र बैतडीबाट प्रकाशित जिल्ला विकास योजना २०६३/०६४

बैतडीमा दुई मात्र नगरपालिका छन्। स्रोत साधनले भरपुर्ण भएकोले बैतडीको पाटन क्षेत्रलाई पाटन नगरपालिकाको रूपमा स्थापित भएको छ। पाटनमा आधा दर्जन भन्दा बडी सरकारी कार्यलय, निजी तथा सरकारी स्कुल, कलेज, पक्की बाटो, बेबस्तित बजार , एयरपोट, सिचाई आयोजना, लघु जलविद्‍धत आयोजना रहेका छन

 प्रशासनिक विभाजन 
+बैतडी जिल्लाका स्थानीय तहहरूक्रमस्थानीय तहहरूसमावेश गाविसहरूवडा सङ्ख्याकेन्द्रजनसङ्ख्या (वि.सं २०७८)क्षेत्रफल (वर्ग किमी)जनघनत्व (वर्ग किमी)१दशरथचन्द नगरपालिकाग्वाल्लेक, गुरुखोला, देहीमाण्डौं, दुर्गाभवानी, नागार्जुन र दुर्गास्थान (४-७)१३खलङ्गा३१,५६७१३५.१५ २३०२पाटन नगरपालिकापाटन, सकार, सिलङ्गा, भूमेश्वर, गुजर, वसन्तपुर कैलपाल, सिद्धेश्वर र सिद्धपुर१०पाटन२९,२३०२१९.२६ १३०३मेलौली नगरपालिकाविशालपुर, मेलौली, सलेना, महारुद्र, दुर्गास्थान (१-३,८,९), रोडीदेवल (४-७) र शिवनाथ (६-९)९मेलौली२०,६५८११९.४३ १७०४पुर्चौडी नगरपालिकाकोटिला, भटना, भूमिराज, कुवाकोट, न्वादेउ, महादेवस्थान, हाट, मल्लादेही, तल्लादेही र विजयपुर१०हाट३८,२८११९८.५२ १९०५डिलासैनी गाउँपालिकामठैराज, कोटपेटारा, गोकुलेश्वर, डिलासैनी र रुद्रेश्वर७डिलासैनी२२,९६६१२५.२८ १८०६दोगडाकेदार गाउँपालिकारिम, कटौजपानी, सित्तड, श्रीकोट, श्रीकेदार, न्वाली र देउलेक८देउलेक२३,१०४१२६.३८ १८०७पञ्चेश्वर गाउँपालिकापञ्चेश्वर, महाकाली (१-६), कुलाउ (१-८), आमचौरा, गिरेगडा, रोडीदेवल (१,२,३,८,९)६आमचौरा१७,७९६१२०.४१ १५०८शिवनाथ गाउँपालिकाशर्माली, महाकाली (७-९), कुलाउ (९), उदयदेव र शिवनाथ (१-५)६सुल्लेखान१८,०६४८४.६५ २१०९सिगास गाउँपालिकाढुङ्गाड, सिगास, शिवलिङ्ग, चौखाम, गाँजरी, थालाकाडा र शिखरपुर (८-९)९गर्जे२१,८१४२४५.४४ ८९१०सुर्नया गाउँपालिकारौलेश्वर, शङ्करपुर, शिखरपुर (१-७), वाशुलिङ्ग, भौनेली र हटैराज८रौलेश्वर१७,९४५१२४.५२ १४०

सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू

श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशका जिल्लाहरू