जुम्ला जिल्ला

जुम्ला जिल्ला नेपालको कर्णाली प्रदेश अन्तर्गत पर्ने उच्च हिमाली जिल्ला हो।  चन्दननाथ नगरपालिकाको खलङ्गा बजार जुम्ला जिल्लाको सदरमुकाम तथा यस क्षेत्रको शिक्षा, स्वास्थ्य तथा व्यापारिक केन्द्र पनि हो। यसको क्षेत्रफल २,५३१ वर्ग किलोमिटर (९७७ वर्ग माइल) रहेको छ। २०७८ अनुसार जिल्लाको जनसङ्ख्या १,१८,३४९ थियो। यसको क्षेत्रफल ८१⁰ २८' र ८२⁰ १८' पूर्व देशान्तर र २८⁰ ५८' र २९⁰ ३०' उत्तर अक्षांशको बीचमा पर्दछ। 


नेपाली भाषा (त्यतिबेला खस भाषा भनेर चिनिन्थ्यो) सिंजा उपत्यकामा उत्पत्ति भएको थियो। सिंजा खस राज्यको राजधानी थियो, र "खस भाषा" भनिने बोली अझै पनि त्यस क्षेत्रका मानिसहरूमाझ बोलिन्छ। 
नामकरण
परापूर्व कालदेखि यस जिल्लाको सदरमुकाममा रहेको स्वामी दत्तात्रेय मूर्तिलाई डस्न/टोक्न दुईवटा अजिङ्गर (नाग) आउँदा भेट्टाउन नपाउँदै स्वामी दत्तात्रेयको शक्तिले ती दुवै नाग एकैचोटी भष्म भए। यसरी भष्म भएका ती नागहरू पछि जुम्ल्याहा पहाडको रूपमा देखिएकाले जुम्ल्याहा शब्दको अपभ्रंश हुँदै यस जिल्लाको नाम जुम्ला रहन गएको हो भन्ने जनश्रुती छ।
 इतिहास 
 खस राज्य 
११औँ देखि १३औँ शताब्दी सम्म जुम्ला खस राज्यको एक अंश थियो। १३औँ शताब्दी पछि, खस राज्यको पतन भएको थियो र कर्णाली-भेरी क्षेत्रमा रहेका बाइसे राज्यहरूमा विभाजित भएको थियो र जुम्ला राज्य तिनिहरू मध्ये एक थियो।

 जुम्ला राज्य 
गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाह र पछि उनका कान्छा छोरा बहादुर शाहले नेपालको एकीकरण गर्नुअघि नेपालमा रहेका धेरै राज्यहरूमध्ये जुम्ला राज्य एक थियो। यत्से (मल्ल) राज्यका अन्तिम शासककी छोरीसँग विवाह गर्ने बलिराजाले आफ्नो ससुराको उत्तराधिकारी हुँदा यो राज्यको स्थापना वि.सं १४६० तिर भएको थियो। यो पश्चिमी नेपालको सबैभन्दा शक्तिशाली राज्यहरू मध्ये एक थियो, जुन कर्णाली क्षेत्रको बाइसे राज्यहरू मध्ये एक थियो जुन पहिले ठुलो यत्से राज्यको भाग थियो।Ram Niwas Pandey (1998) The making of modern Nepal: A study of history, art, the culture of Western Nepal. Nirala Press. शताब्दीयौँ अन्तरालको युद्ध पछि, यसले वि.सं १८१६ मा मुस्ताङ राज्यलाई कब्जा गरेको थियो।Rishikesh Shaha (1997) Ancient and medieval Nepal. New Delhi: Manohar, p. 67. १८औँ शताब्दीको अन्त्यतिर जुम्ला राज्यले राजा पृथ्वीनारायण शाहको पहिलो आक्रमणबाट सफलतापूर्वक आफ्नो रक्षा गरेको थियो, र किंवदन्ती अनुसार उनी युद्धमा घाइते समेत भएका थिए। पछि, जुम्ला वरपरका राज्यहरूको सहयोगमा, बहादुर शाहले फेरि यसमा आक्रमण गरेका थिए र वि.सं १८४५ मा जुम्लालाई कब्जा गर्दै गोर्खा राजाहरूसँग यसलाई गाभेका थिए।Rishikesh Shaha (1996) Modern Nepal: A political history 1769-1955, Vol. I. New Delhi: Manohar, p. 53. जुम्लाका राजाहरू गोर्खाका राजाहरू जस्तै ठकुरी (सिजापति, मल्ल, शाही) थिए।

जुम्ला राज्य नेपालको एकीकरणपूर्वको व्यापक राज्यहरूमध्ये एक थियो। आफ्नो शक्तिको उचाइमा यो पूर्वमा मुस्ताङदेखि वर्तमान उत्तराखण्डसम्म फैलिएको थियो, जुन आधुनिक भारतको एक राज्य हो। यो क्षेत्र वि.सं १८७२ मा नेपाल विभाजनको समयमा नेपाल राज्यले इस्ट इन्डिया कम्पनीबाट गुमाएको थियो।Rishikesh Shaha (1996) Modern Nepal: A political history 1769-1955, Vol. I. New Delhi: Manohar, p. 139.

 भूगोल र जलवायु 
भौगोलिक रूपमा, जुम्ला एक हिमाली जिल्ला हो जसको उचाइ ९१५ मिटर (३,००२ फिट) देखि ४,६७९ मिटर (१५,३५१ फिट) सम्म छ। उच्च हिमालयी क्षेत्रमा पतारसी र कान्जिरोवा हिमालय शृङ्खलाहरू छन्। जुम्लाका प्रमुख नदीहरू हिमा, तिला र जावा हुन्।
 हावापानी क्षेत्र उचाइ दायरा क्षेत्रफलको %  शीतोष्ण कटिबन्ध २,००० देखि ३,००० मिटर६,४०० देखि ९,८०० फिट २५.३% उप पर्वतीय ३,००० देखि ४,००० मिटर९,८०० देखि १३,१०० फिट ४९.७%  उच्च पर्वतीय ४,००० देखि ५,००० मिटर१३,१०० देखि १६,४०० फिट १३.९% हिमरेखा ५,००० मिटर भन्दा माथि ७.३% भोट हिमालय ३,००० देखि ६,४०० मिटर९,८०० देखि २१,००० फिट ३.८%

 जनसाङ्ख्यिकी 

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार, जुम्ला जिल्लाको जनसङ्ख्या १,१८,३४९ थियो। जनसङ्ख्याको ९.०४% ५ वर्ष मुनिका छन्। यहाँको साक्षरता दर ७०.२०% छ र लिङ्ग अनुपात प्रति १००० पुरुषमा ९९८ महिला छ। २१,०३६ (१७.७७%) नगरपालिकाहरूमा बसोबास गर्दछन्।

९७% जनसङ्ख्याको साथ जिल्लामा खस मानिसहरू बहुमतमा छ। क्षेत्रीहरू ६०% जनसङ्ख्या सहित जिल्लामा बहुसङ्ख्यक छन्, जबकि खस दलितहरू जनसङ्ख्या १८% रहेको छ। मुख्यतया तामाङ र अन्य पहाडी तिब्बती मानिसहरू सहित पहाडी जनजातिहरू जनसङ्ख्याको २% ओगटेका छन्।

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार, जनसङ्ख्याको ५१.१६% ले खस, ४२.८४% नेपाली र ४.१४% जुम्लीलाई आफ्नो पहिलो भाषाको रूपमा बोल्दछन्। 

 प्रशासनिक विभाजन 
जुम्ला जिल्लामा ८ स्थानीय तहहरू छन्, जसमध्ये १ नगरपालिका र ७ गाउँपालिका छन्।
+जुम्ला जिल्लाका स्थानीय तहहरूक्रमस्थानीय तहसमावेश गाविसहरूवडा सङ्ख्याकेन्द्रजनसङ्ख्या (वि.सं २०७८)क्षेत्रफल (वर्ग किमी)जनघनत्व (वर्ग किमी)१चन्दननाथ नगरपालिकामहतगाउँ, तलिउम, कार्तिकस्वामी र चन्दननाथ१०खलङ्गा२१,०३६१०२.०३ २१०२कनकासुन्दरी गाउँपालिकाबुम्रमाडीचौर, मालिकाबोता, कनकासुन्दरी, विराट र पाण्डवगुफा८विराट१३,६२५२२५.३९ ६०३सिंजा गाउँपालिकाधापा, नराकोट र शनिगाउँ६नराकोट१२,५५६१५३.२९ ८२४हिमा गाउँपालिकाबड्की, कालिकाखेतु र महावैपाथरखोला७कालिकाखेतु१२,१९११३२.३२ ९२५तिला गाउँपालिकाघोडेमहादेव, मालिकाठाँटा, कुँडारी र रारालिही९रारालिही१८,८३२१७५.४९ ८३६गुठिचौर गाउँपालिकागुठिचौर, गर्ज्याङ्गकोट र देपालगाउँ५गुठिचौर१०,९२२४२७ २६७तातोपानी गाउँपालिकालाम्रा, हाँकु, तातोपानी र ताम्ती८तातोपानी१५,५७५५२५.५६ ३०८पातारासी गाउँपालिकापट्मारा, डिल्लीचौर, छुमचौर र पातारासी७डिल्लीचौर१६,८२४८१४.०७ २१

चित्र दीर्घा

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

 बाह्य कडीहरू 

श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू
श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका जिल्लाहरू