कपिलवस्तु जिल्ला

कपिलवस्तु जिल्ला नेपालको लुम्बिनी प्रदेशको एउटा जिल्ला हो। कपिलवस्तु नगरपालिकाको सदरमुकाम भएको जिल्लाले १,७३८ वर्ग किलोमिटर (६७१ वर्ग माइल) क्षेत्रफल ओगटेको छ र सन् २००१ मा ४८१,९७६ जनसङ्ख्या थियो, जुन २०११ मा बढेर ५७१,९३६ पुगेको थियो र पछि २०२१ को जनगणना अनुसार यो जिल्ला थप बढेर ६७१,९७६ पुगेको छ । केन्द्रका लागि ३ सिट र प्रदेश स्तरीय निर्वाचनका लागि ६ सिट छन् । । भौगोलिक हिसाबले जिल्लालाई तराईको समतल ठाउँ र तल्लो चुरे पहाडमा विभाजन गर्न सकिन्छ। कपिलवस्तुलाई पूर्वमा रुपन्देही जिल्ला, उत्तरपश्चिममा दाङ जिल्ला, उत्तरमा अर्घाखाँची जिल्ला, पश्चिममा बलरामपुर जिल्ला, भारतको उत्तर प्रदेश र दक्षिणमा सिद्धार्थनगर जिल्ला, उत्तर प्रदेशले घेरेको छ ।कपिलवस्तु जिल्ला (नेपाली: कपिलवस्तु जिल्ला ), प्राय: कपिलवस्तु, गौतम बुद्धको जन्मस्थल नेपालको लुम्बिनी प्रान्तको एउटा जिल्ला हो।  

 भूगोल र जलवायु 
जिल्ला समुन्द्र सतहबाट  को उचाइमा अवस्थित छ। भौगोलिक हिसाबले जिल्लालाई तराई तराईको तल्लो भूभाग र तल्लो चुरे पहाडमा विभाजन गर्न सकिन्छ।
कपिलवस्तुलाई पूर्वमा रुपन्देही जिल्ला, दाङ जिल्ला उत्तरपश्चिम, अर्घाखाँची जिल्ला उत्तरमा, बलरामपुर जिल्ला] ले घेरिएको छ। ], अवध क्षेत्र, उत्तर प्रदेश, भारत पश्चिम र सिद्धार्थनगर जिल्ला, पूर्वाञ्चल क्षेत्र, उत्तर प्रदेश दक्षिणमा।

 जलवायु क्षेत्र उचाइ दायराक्षेत्रफलको % तल्लो उष्णकटिबंधीय ३००  मिटर मुनि (१,००० फिट) ८६.८% माथिल्लो उष्णकटिबंधीय ३००  देखि १,००० मिटर१,००० देखि ३,३००  फिट १२.०% उपोष्णकटिबंधीय १,००० देखि २,०००  मिटर३,३००  देखि ६,६००  फिट  १.२%

गर्मीमा ४० डिग्री सेल्सियसभन्दा माथिको तापक्रम र जाडोमा १५ डिग्री सेल्सियसभन्दा कम तापक्रम रहन्छ।
अत्यधिक गर्मी र चिसो हावापानीका कारण मानिसहरू क्रमशः भाइरल ज्वरो, डेंगु, मलेरिया आदि र चिसो र झाडापखालाबाट ग्रसित छन्।

नामाकरण
प्राचिनकालमा ऋषि कपिलद्वारा प्रतिपादित प्रकृती र पुरुषको द्वैदतामा आधारित दर्शनको जन्मभूमी भएका कारणले यस शाक्य गणराज्यको कपिलवस्तु नामाकरण गरिएको थियो। कक्रुछन्द बुद्धको जन्मभूमी गोटिहवा र कनकमुनी बुद्धको जन्मभूमी निग्लिहवा (निग्लीसागर) पनि यसै जिल्ला अन्तरगत पर्दछन्।

 प्रशासनिक विभाजन 
जिल्लामा ६ नगरपालिका र ४ गाउँपालिकाहरू गरि १० वटा स्थानीय तहहरू रहेका छन्।
+कपिलवस्तु जिल्लाका स्थानीय तहहरूक्रमस्थानीय तहहरूसमावेश गाविसहरूवडा सङ्ख्याकेन्द्रजनसङ्ख्या (वि.सं २०७८)क्षेत्रफल (वर्ग किमी)जनघनत्व (वर्ग किमी)१कपिलवस्तु नगरपालिकागोटिहवा, तिलौराकोट, धरमपनिया, दोहनी, जहदी, निग्लिहवा र सौराहा१२तौलिहवा ८८,८७४१३६.९१ ६५०२वाणगङ्गा नगरपालिकापटना, मोतिपुर, कोपवा, भलवाड, वाणगङ्गा, गजेहडा र हथौसा११वाणगङ्गा९६,७१४२३३.६८ ४१०३बुद्धभूमि नगरपालिकाजयनगर, महेन्द्रकोट, दुबिया, बुड्ढी, हरिहरपुर, राजपुर, बरकुलपुर धनकौली, महुवा र मानपुर१०हनुमानचोक७६,५०७३६६.६७ २१०४शिवराज नगरपालिकाशिवपुर, वीरपुर, विशुनपुर, चनै, जवाभारी, शिवगढी, लालपुर र थुनिया११चन्द्राैटा८४,८१०२८४.०७ ३००५कृष्णनगर नगरपालिकाकृष्णनगर, शिवनगर, सिर्सिहवा, भगवानपुर, विद्यानगर, पुरुषोत्तमपुर, अजिङ्गारा,बहादुरगञ्ज, रामनगर र भिल्मी१२कृष्णनगर७०,१११९६.६६ ७३०६महाराजगञ्ज नगरपालिकामहाराजगन्ज, सिसवा, उदयपुर, भलवारी, कुशवा, कजर्हवा, हर्दौना, बलरामपुर र बरैपुर११महाराजगन्ज६४,६४५११२.२१ ५८०७मायादेवी गाउँपालिकापकडी, अभिराव, फुलिका, पिपरा, बलुहवा, डुमरा, हरानामपुर र बिजुवा८पकडी५५,९७२८८.५३ ६३०८यशोधरा गाउँपालिकावसन्तपुर, बेदौली, गौरी, पर्सोहिया, रङ्गपुर, सिंहखोर, सोम्दिहा र तितिर्खी८बेदौली४४,९००६७.५६ ६६०९शुद्धोधन गाउँपालिकाविठुवा, पतरिया, नन्दनगर, लबनी, बासखोर र हथिहवा६लबनी५२,८६१९१.६९ ५८०१०विजयनगर गाउँपालिकागुगौली, खुरहुरिया, पत्थरदैया र गणेशपुर७खुरहुरिया४३,२९११७३.१९ २५०

अङ्गुठाकार|कपिलवस्तु जिल्लाका पूर्व गाविसहरूको नक्सा

भू–क्षेत्र टोपोग्राफि, भिरालोपन : 

उत्तरमा चुरे पर्वतको श्रृङ्खलामा पर्ने चारकोसे झाडि र दक्षिणमा तराईको समथर भूमी तथा अनेकौं नदीनाला, अमूल्य वन सम्पदा र वन्य जन्तुहरु समेत प्रशस्त पाइने यस जिल्लालाई भू वनावटका आधारमा तीन भागमा बाँड्न सकिन्छ ।

क) उत्तरी भागको चुरे डाँडा : समुद्री १००० फिटसम्मको उचाइमा रहेको यो पहाड पूर्व-पश्चिम तर्फ फैलिएर बसेको छ ।

ख) मध्य भागको भावर क्षेत्र : यस जिल्लाको चुरे पहाडको फेदीबाट विस्तारै भिरालो पर्दै दक्षिणतिर यो क्षेत्र पर्दछ ।

ग) दक्षिणको समथर भूमि  : भावर क्षेत्र देखि दक्षिणमा भारत सम्म सिमाना जोडिएको भूभागसम्मको समथर भूमी यस क्षेत्रमा पर्दछ । यसको उचाई समुद्रको सतहबाट अधिकतम ७०० फिट पर्दछ । बाणगङ्गा नदीले यस जिल्लालाई २ भागमा विभाजित गरेको छ ।
मुख्य मुख्य प्राकृतिक, पुरातात्विक, ऐतिहासिक,  सांस्कृतिक सम्पदाहरु

नदीनाला : वाणगंगा, अर्रा, अगिया, कोईली, सुराई, चिराई, गुडरुङ, जमुवार आदि ।

ताल : जगदिशपुर ताल, सगरहवा ताल, विजुवा, कोपवा, बुड्ढी, हरिहरपुर ताल, कर्मा ताल, घोघहवा ताल, पुरैनी ताल आदि ।

पुरातात्विक तथा ऐतिहासिक स्थलहरु : तिलौराकोट, कुदान, गोटिहवा, सगरहवा, निग्लिहवा, डेरवा, सारकुप, अरौराकोट, सिसहनिया आदि ।

सांस्कृतिक सम्पदाहरु : समयमाई, ताम्रेश्वरनाथ महादेव, शिवगढी, रामघाट, लक्ष्मणघाट आदि ।

चाडपर्व: दशैं, तिहार, फाल्गुण पुर्णिमा, रामनवमी, शिवरात्री, चैते दशैं, तिज, मकर सक्रान्ति, मोहर्म, ईद, बकर ईद आदि ।

मेला : रामघाट मेला, लक्ष्मणघाट मेला, रामलिला मेला, थारु पर्व, शिवगढी मेला, हथौसा मेला आदि ।

व्यापारिक स्थानहरु : तौलिहवा, कृष्णनगर, चन्द्रौटा, गोरुसिंगे, जितपुर, पकडी, लवनी आदि ।

प्रशासन
जिल्लामा १० नगरपालिका छन्, जसमध्ये ६ सहरी नगरपालिका र चार ग्रामीण नगरपालिका छन्। यी निम्नानुसार छन्:
कपिलवस्तु नगरपालिका
बाणगंगा नगरपालिका
बुद्धभूमि नगरपालिका
शिवराज नगरपालिका
कृष्णनगर नगरपालिका
महाराजगञ्ज नगरपालिका
मायादेवी गाउँपालिका
यशोधरा गाउँपालिका
शुद्धोधन गाउँपालिका
विजयनगर गाउँपालिका

 जनसंख्या 
२०२१ को राष्ट्रिय जनसङ्ख्या तथा आवास जनगणना २०२१ मा कपिलवस्तु जिल्लाको कुल जनसङ्ख्या ६८६,७३९ रहेको बताइएको छ । पुरुष=337,604 र महिला=348604 र कुल घरपरिवारको संख्या 101,321 थियो डाटा स्रोत: केन्द्रीय तथ्याङ्क ब्यूरो, नेपाल सरकार।

 संस्कृति 
अवधी जातिहरू यस क्षेत्रका प्रमुख बासिन्दा हुन्, जुन तिनीहरूको संस्कृतिमा धेरै धनी छ। अवधी खाना प्रसिद्ध छ। जिल्लाका अधिकांश मानिसहरू सनातन संस्कृतिको पालना गर्छन् र अधिकांश जनसंख्या हिन्दू धर्म मान्छन्। त्यसैले विजयादशमी, दीपावली, होली, रामनवमी र नागपञ्चमी जस्ता चाडहरू धेरै लोकप्रिय छन्। पुरातन तौलेश्वरनाथ मन्दिर रहेको जिल्लाको राजधानी तौलिहवामा शिवरात्रि र श्रावण महिनामा ठूलो भीड लाग्ने गर्छ । कपिलवस्तु भगवान बुद्धको राज्य भएकोले वैशाख पूर्णिमा पनि भव्य रुपमा मनाइन्छ । थारुलगायत स्थानीय बासिन्दाले मकर संक्रान्ति (माघी) पर्व मनाउने गर्छन् । जिल्लाको उत्तरी भेगमा थारु समुदायको बसोबास छ ।

 अर्थव्यवस्था 
जिल्लाका अधिकांश जनता कृषिमा आश्रित छन् । धान जिल्लाको प्रमुख बाली हो । उखु महत्वपूर्ण नगदे बाली हो भने धेरै युवाहरू वैदेशिक रोजगारीमा निर्भर छन् ।
फसलमेट्रिक टनमा उत्पादनधान> १५०,०००गहुँ25,000-35,000उखु> 175,000तेलको दाना1,000-5,000

 रुचाउने ठाउँहरू 

 विश्व मार्स क्षेत्र 
जैवविविधता, सांस्कृतिक, पुरातात्विक र ऐतिहासिक सम्पदाहरू भएको क्षेत्र जुन युनेस्कोको विश्व सांस्कृतिक सम्पदाको सूचीमा समावेश गर्न प्रस्ताव गरिएको छ।

 पुरातात्विक स्थलहरु 
बाणगंगाको पूर्व, कोठीको पश्चिम, उत्तरतर्फ भारतीय सीमा र दक्षिणदेखि महेन्द्र राजमार्गको सिमानाभित्र बुद्धसँग सम्बन्धित १३८ भन्दा बढी ऐतिहासिक स्थल पहिचान भइसकेका छन् । जिल्लाको जंगल प्राकृतिक निकुञ्जका रूपमा उभिएको छ । बाणगंगा, कोइली, सुरई, चिराइ, भुटेरा र अन्य नदीहरूले जमिनलाई सिँचाइ दिन्छ। पुरातत्व विभाग (DoA) को नेतृत्वमा गरिएको पछिल्लो पुरातात्विक उत्खनन देशकै सबैभन्दा धेरै पुरातात्विक स्थल कपिलवस्तुमा रहेको पत्ता लागेको छ । विभागले जिल्लामा १३६ पुरातात्विक स्थल पहिचान गरेको छ।

 जनसांख्यिकी 
{{ऐतिहासिक जनसंख्या|1981|270,045|१९९१|३७१,७७८|2001|481,976|2011|571,936|२०२१|६८६,७३९|शीर्षक=|align=बायाँ|स्पष्ट=|दिशा=|प्रतिशत=पृष्ठ|राज्य=|प्रकार=|छायांकन=बन्द|चौडाइ=|सबबक्स=|pop_name=|वर्ष_नाम=जनगणना वर्ष|प्रतिशत_नाम=फुटनोट =|स्रोत=शहर जनसङ्ख्या<ref> 2011 नेपालको जनगणना को समयमा, कपिलवस्तु जिल्लाको जनसंख्या 571,936 थियो। 

आफ्नो पहिलो भाषाको रूपमा, ४९.९% अवधी, १७.८% उर्दू, १७.०% नेपाली, ११.३% थारु, १.७% [ [मगर भाषा|मगर, ०.९% मैथिली, ०.४% हिन्दी, ०.२% भोजपुरी, ०.२% नेवार, ०.१ % डोटेली, ०.१% गुरुङ, ०.१% खाम र ०.१% अन्य भाषाहरू।NepalMap Language /table/?table=LANGUAGE&primary_geo_id=district-33&geo_ids=district-33,province-5,country-NP

जाति/जात: १८.२% मुसलमान, १२.३% थारु, १०.२% यादव, ८.५% पहाडी ब्राह्मण, ६.३% [[[ कुर्मी]], ४.०% छेत्री, ३.८% दुसध/पासवान/पसी, ३.७% चामर/हरिजन/राम, ३.५% मगर, ३.१% कहार, २.१% धोबी, २.१% केवाट, १.९% तेली, १.८% कामी, १.६% कथबनियन, १.३% [ [कोरी (जात)|कोरी]], १.३% अन्य तराई, १.२% तराई ब्राह्मण, १.१% बढाई, १.१% बाराई, १.१% हजाम/ठाकुर, ०.९% कलवार, ०.७% अन्य दलित, ०.७% मल्लाहा, ०.७% सन्यासी/दसनामी, ०.६% दमाई/ढोली, ०.६% हलवाई, ०.६% लोहार, ०.५% गदेरी/भेडीदार, ०.५% ठाकुरी, ०.४% लोध, ०.३% बंगाली, ०.३% [[कायस्थ] ]], ०.३% कोइरी/कुशवाहा, ०.३% मारवाडी, ०.३% नेवार, ०.२% धुनिया, ०.२% गुरुङ मानिसहरू धानुक, ०.१% कानु, ०.१% कुम्हार, ०.१% माझी, ०.१% माली, ०.१% नातुवा, ०.१% पत्थरकट्टा/कुशवाडिया, ०.१% [ [सुनार देश-एनपी]  

धर्म: 80.6% [[नेपालमा हिन्दू धर्म र ०.१% अन्य।Nepalmap Religion  

साक्षरता: ५४.७% पढ्न र लेख्न सक्छ, ३.६% मात्र पढ्न र ४१.५% ले पढ्न र लेख्न सक्दैनन्।NepalMap साक्षरता जिल्ला-३३,प्रान्त-५,देश-एनपी] 

सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू
श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशका जिल्लाहरू