सुर्खेत जिल्ला

सुर्खेत नेपालको कर्णाली प्रदेश अन्तर्गत पर्ने एक जिल्ला हो। यस जिल्लाको क्षेत्रफल २,४५१ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। वीरेन्द्रनगर जिल्लाको सदरमुकाम तथा कर्णाली प्रदेशको राजधानी तथा प्रमुख व्यापारिक केन्द्र समेत हो। बाह्र बण्डाल १८ खण्डालको नामले परिचित यो क्षेत्रको नाम सुर्खेत हुनु पहिले दोभानचौरका रूपमा परिचित थियो। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार जिल्लाको जनसङ्ख्या ४,१५,१२६ रहेको थियो।

 भूगोल र जलवायु 
सुर्खेत उपत्यका नेपालको भित्री तराई उपत्यकाहरू मध्ये एक हो। यसको सिमाना सुदूरपश्चिमको अछाम जिल्ला, उत्तरमा दैलेख र जाजरकोट जिल्ला, पूर्वमा सल्यान जिल्ला, दक्षिणमा लुम्बिनीको बाँके र बर्दिया जिल्ला र सुदूरपश्चिमको कैलाली जिल्ला र पश्चिममा सुदूरपश्चिमको डोटी जिल्लासँग सिमाना जोडिएको छ। सुर्खेत जिल्लाको सबै सिमानामा भेरी र कर्णाली नदी बग्दछन्।

 जलवायु क्षेत्र उचाइ दायरा क्षेत्रफलको %  तल्लो उष्णकटिबन्धीय जलवायु ३०० मिटर (१,००० फिट) भन्दा तल २.२% माथिल्लो उष्णकटिबन्धीय जलवायु ३०० देखि १,००० मिटर१,००० देखि ३,३०० फिट ६१.९% उपोष्णकटिबन्ध १,००० देखि २,००० मिटर३,३०० देखि ६,६०० फिट ३२.८% समशीतोष्ण जलवायु २,००० देखि ३,००० मिटर६,४०० देखि ९,८०० फिट १.३%

कर्णाली पहाडी क्षेत्रको चिसो मौसम र बाहिरी तराई क्षेत्रको तातो मौसम भन्दा फरक, सुर्खेतको हावापानी मध्यम छ। जाडोको तापक्रम लगभग ५ डिग्री सेल्सियसमा झर्छ र गर्मीमा यो ३८ डिग्री सेल्सियससम्म पुग्छ। वर्षायाममा मनसुनले पर्याप्त वर्षा ल्याउँछ। समग्र जलवायु परिवर्तनमा सुर्खेत सबैभन्दा कम स्थानमा छ। ४२% भूभाग समतल उर्वर भूमि र ४३% महाभारत पर्वत शृङ्खलाले ढाकिएको छ। 

 नामाकरण 
सुर्खेतको पूर्वी भेगबाट भेरी र पश्चिमबाट कर्णाली नदी बगेर यस क्षेत्रलाई सुरक्षित राखेकाले यसको नाम सुर्खेत रहन गएको भन्ने पाइन्छ।
सुर्खेत उपत्यकाको खेतमा सिरु एक प्रकारको झार धेरै पाइने भएकाले सिरु-खेतबाट सुर्खेत नाम रहन गएको भन्ने पाइन्छ।
सुर नामका देवताले सुर्खेत उपत्यकाको पानी बाहिर फाली बस्ति बसालेकोले सुर्खेत नाम रहन गएको अनुश्रुति पाइन्छ।

पर्यटकीय क्षेत्र
बराह ताल, चमेरो गुफा, बिजौरा, भेरी नदि
कर्णाली नदि, र्याफटीङचौकुखानी, पन्चपुरि: मन्दिर, कोटको थुम्को(सिम्ता [बजेडीचौर]),भोटेचुली(खानीखोला),
सिम्ताउपत्यका
काँक्रेबिहार, बुलबुले ताल आदी।

सहारे को कोट माझखर्क ठाँउ बाइसे चौबिसे राज्य हुँदा राजा बस्ने ठाउँ र त्यही ले गर्दा पन्चायत मा हाल्को गुर्भाकोट र भेरिगङा कोट्माझखर्क पन्चायत नामाकरन गरिएको हो।

देउतिबज्यै सुर्खेतको ऐतिहासिक मन्दिर मध्येको एक हो। बिषेशगरि शिबरात्रीमा यो मन्दिरमा ‍‍‍ठुलो मेला लाग्ने भएपनि दैनिक जसो पुजाआजा गर्नेहरूको निकै घुईचो लाग्ने गर्दछ।

 जनसाङ्ख्यिकी 

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार, सुर्खेत जिल्लाको जनसङ्ख्या ४,१५,१२६ थियो। जनसङ्ख्याको ८.८६% ५ वर्ष मुनिका छन्। यहाँको साक्षरता दर ८२.७१% छ र लिङ्ग अनुपात प्रति १००० पुरुषमा १०७८ महिला रहेको छ। ३१७,८३१ (७६.५६%) नगरपालिकाहरूमा बसोबास गर्दछन्।

७७% जनसङ्ख्या सहित खस जातिहरूले जनसङ्ख्याको बहुमत ओगटेका छन्। क्षेत्रीजनसङ्ख्याको ३२% सहित सबैभन्दा ठुलो जाति हो, जबकि खस दलितहरूले जनसङ्ख्याको २५% ओगटेका छन्। पहाडी जनजातिहरूले जनसङ्ख्याको १९% ओगटेका छन्, जसमध्ये मगरहरू जनसङ्ख्याको १७% रहेको छ। भित्री मधेश उपत्यकाहरूमा थारूहरूको जनसङ्ख्या थोरै छ।

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार, ९२.१४% जनसङ्ख्याले नेपाली, ४.०५% मगर र १.७३% थारुलाई आफ्नो मातृभाषाको रूपमा बोल्दछन्। 

 प्रशासनिक विभाजन 
जिल्लामा ९ स्थानीय तहहरू छन्, जसमध्ये ५ नगरपालिका र ४ गाउँपालिका छन्। 
+सुर्खेत जिल्लाका स्थानीय तहहरूक्रमस्थानीय तहसमावेश गाविसहरूवडा सङ्ख्याकेन्द्रजनसङ्ख्या (वि.सं २०७८)क्षेत्रफल (वर्ग किमी)जनघनत्व (वर्ग किमी)१गुर्भाकोट नगरपालिकामेहलकुना, गुमी, दहचौर, घुमखहरे, मालारानी, धारापानी र सहारे१४शुभाघाट४८,२१६ २२८.६२ २१०२पञ्चपुरी नगरपालिकासालकोट, बाबियाचौर, छाप्रे, विद्यापुर र तातोपानी११बाबियाचौर३५,८३९३२९.९ ११०३भेरीगङ्गा नगरपालिकारामघाट, छिन्चु, मैनतडा र लेखपराजुल१३भेरीगङ्गा ४८,२०३ १४९ ३२०४लेकबेसी नगरपालिकालेखफर्सा, दशरथपुर, नेटा, कल्याण र साटाखानी१०सातखानी३१,७१०१८०.९२ १८०५वीरेन्द्रनगर नगरपालिकालाटिकोइली, उत्तरगङ्गा, जर्बुटा, रतु, गर्पन र गढी१६वीरेन्द्रनगर१,५३,८६३२४५.०६ ६३०६चिङ्गाड गाउँपालिकारजेना, रानीवास, मटेला, अवलचिङ र पाम्का६अवलचिङ्ग१५,६००१७०.१ ९२७चौकुने गाउँपालिकालगाम, बेतान, विजौरा, घाटगाउँ र गुटु१०गुटु२६,९५०३८१.०१ ७१८बराहताल गाउँपालिकाहरिहरपुर, तरङ्गा, कुनाथरी, पोखरीकाँडा र लेखगाउँ१०कुनाथरी२५,९४३ १७०.१९ १५०८सिम्ता गाउँपालिकाघोरेटा, काफलकोट, आग्रीगाउँ, बजेडीचौर, राकम, काप्रिचौर, डाँडाखाली र खानीखोला९राकम२४,०८३ २४१.६४ १००

सन्दर्भ सामग्रीहरू

 बाह्य कडीहरू 


श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू
श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका जिल्लाहरू
श्रेणी:भित्री मधेशका जिल्लाहरू