मातृभाषा

यो पहिलो भाषा, जिब्रोको बोली , मूल भाषा, वा माता/पिता/ माता-पिताका जीब्रोको बोली (जसलाई आर्टेरियल भाषा वा एलवानका रूपमा पनि चिनिने गरिन्छ), एउटा भाषा हो जो कि जोसुकै व्यक्तिले जन्मबाट वा महत्वपूर्ण अवधिको भित्र नै सिक्ने गर्दछन्। केहि देशमा, मूल भाषा वा मातृभाषा शब्दको अर्थ कुनै पनि पहिलो भाषाको बाहेक कुनै जातीय समूहको भाषाबाट नै परिभाषित हुने गर्दछ।

कहिलेकाहीँ "मातृभाषा" वा "माताको बोली" (वा "पिताको भाषा"/"पिताको बोली") शब्दको उपयोग उक्त भाषाका लागि गर्ने गरिन्छ जसलाई व्यक्तिले बच्चाको रूपमा सिक्ने गर्दछ (साधारणतया माता-पिताबाट)। द्विभाषी घरहरुमा पालनपोषण भएको बच्चाको, यो परिभाषाको अनुसार, एकभन्दा बढी मातृभाषा वा मूल भाषा हुनसक्छ।

बच्चाको पहिलो भाषा त्यस बच्चाको व्यक्तिगत, सामाजिक र सांस्कृतिक पहिचानको अंश हो। पहिलो भाषाको अर्को प्रभाव यो पनि हो कि यो अभिनय र बोल्नको लागि सफल सामाजिक प्याटर्नको प्रतिबिम्ब र सिकाईको बारेमा ज्ञान दिने गर्दछ। यो मूल रूपले अभिनयको भाषिक क्षमतालाई छुटाउनका लागि जिम्मेवार हुने गर्दछ। जबकि केहि व्यक्तिको तर्क यो रहेको छ कि "मूल वक्ता" वा "मातृभाषा" जस्तो कुनै चीज नै हुने गर्दैन, यो महत्वपूर्ण शब्दहरुको साथ-साथ यो कुरा बुझ्नलाई पनि महत्वपूर्ण रहेको छ कि "गैर-आवासीय" वक्ता हुनेहरुसँग सम्बन्धित रहेको छ। मानवले जन्म लिएपछि सबैभन्दा पहिलो बोलिने र सिक्ने भाषालाई उसको "मातृभाषा" भनिन्छ। मातृभाषा कुनै पनि व्यक्तिको सामाजिक एवं भाषा सम्बन्धी र रिति रिवाज को पहिचान हो।

 अन्तरास्टिय मातृभाषा दिबस
मातृभाषा दिबस 21 फेब्रुअरी मा मनइन्छ यो पहिलो यूनेस्को द्वारा 17 नोभेम्बर 1999 घोषणा गरेको थियो।

मातृभाषाको इतिहास 
2000 देखि अन्तर्राष्ट्रिय मातृभाषा शान्ति र बहुभाषावाद प्रचार प्रसार भइरहेको छ। मिति 1952 का दिन पारस्परिक ढाकाको जगन्नाथ विश्वविद्यालय  मेडिकल कलेजबाट विद्यार्थीहरूले  पूर्व पाकिस्तान को दुई राष्ट्रिय भाषाहरूको रूपमा बङ्गाली भाषाको पहिचान को लागि प्रदर्शन गरेका थिए त्यसप्रदर्शनबाट प्रहरी ले अश्रुग्याँस र गोले चलाएका थियो साथै प्रहरीले उल्लङ्घनकारीलाई गिरफ्तारी गरेका थियो  त्यस घटनामा प्रदर्शनकरीहरु पनि मारिएका थियो।

मातृभाषामा शिक्षा
विश्वका अधिकांश मुलुकहरूले मातृभाषामा प्राथमिक शिक्षा पाउनु लाई मौलिक अधिकारको रूपमा स्वीकारेका छन्। नेपालमा मातृभाषामा शिक्षा पाउनुपर्ने मौलिक अधिकारको संविधानमा नै प्रावधान राखिएको छ।

मैकालेको शिक्षा नीति : मातृभाषाहरूमा आघात
२ फेब्रुअरी, १८३५ ई.लाई मैकालेले बहुमतका अभावमा आफ्नो विशेषाधिकारको प्रयोग गर्न आफ्नो शिक्षा नीतिको घोषणाको थियो। यसको चारतर्फ तीव्र विरोध भएको थियो। फेब्रुअरी मासमा नैं दस हजार व्यक्तिहरूले यस प्रस्तावका विरुद्ध एक ज्ञापन पनि दिए। तर भारतका तत्कालीन गर्वनर जनरल लार्ड विलियम बैंटिकले यसलाई बलपूर्वक लागू गरिदिए। यो घोषणा भारतीय शिक्षाका इतिहासमा एक परिवर्तनकारी मोड थियो। यस घोषणाले न केवल अङ्ग्रेजीलाई शिक्षाको माध्यम बनाए तर यसमा धार्मिक विघटन, सांस्कृतिक ह्मास, आर्थिक शोषण तथा साम्राज्यवादी विस्तारका तत्व पनि उपस्थित थिए। यसको उद्देश्य भारतिहरूको देशभक्तिको भावनामा चोट गर्नु तथा आफ्नो इतिहासका प्रति आत्मविस्मृति पैदा गर्नु थियो, ताकि ती अतीतका गौरवलाई भूल जाहरू। मैकालेले आफ्नो घोषणामा स्पष्ट रूपले लिखा थियो, "हमा व्यक्तिहरूको एक यस्तो वर्ग बनाउनु चाहिन्छ जो रक्त तथा रंगदेखि भारतीय हो परन्तु स्वभाव, नैतिकता एवं बुद्धिदेखि अंग्रेज छ।" यस माध्यमदेखि त्यसका भारतका ईसाईकरणको पनि उद्देश्य थियो। मैकालेका बहनाई जी.एम। ट्रेविलियनले त्यसको विचारलाई व्यक्त गर्दै लिखा, "मेरो विश्वास छ कि यदि हाम्रो शिक्षाको यो नीति सफल हुन जान्छ भनें ३० वर्षहरूका भित्र बङ्गालका उच्च घरानहरूमा एक पनि मूर्तिपूजक छैन रह्नेछ।" मैकालेको यस घोषणाका पछि सामाजिक मनमुटाव अनि विभेद पैदा गर्नु थियो। त्यसका उद्देश्य हिन्दू समाज-व्यवस्थालाई विखण्डित गर्नु पनि थियो।

यो पनि हेर्नुहोस्
 अन्तर्राष्ट्रिय मातृभाषा दिवस
 नेपालमा मातृभाषामा शिक्षा