यशोधरा

राजकुमारी यशोधराको जन्म आज भन्दा २५५० वर्ष पूर्व बैशाख पूर्णिमाको दिन सिद्धार्थ गौतमको जन्मको दिन अर्थात् बैशाख पूर्णिमाका दिन कोलिय ग्राममा भएको हो । यो स्थान हाल देवदह, रूपन्देहीमा पर्दछ ।  
कोइलीहरूको दरबार
जसरी बुद्ध शाक्यहरूको राजमहलमा सुखपूर्वक हुर्के, राजकुमारी यशोधरा पनि त्यतिकै लाडप्यारले कोइलीहरूको दरबारमा हुर्किन् । अत्यन्त सुन्दरी, वीणावादनमा निपूर्ण र करुणापूर्ण भएकीले अनेक सुन्दर राजकुमारहरूबाट प्रणय र विवाहको प्रस्ताव आएको थियो । सिद्धार्थको बारेमा यो चर्चित थियो कि उनी घण्टौं दरबारबाट अलोप भई रुखको मुनि बसी ध्यान गर्थे र भविष्यमा जोगी हुने संजोग थियो । यो सब थाहा पाउँदापाउँदै र आफन्तहरूले रोक्दारोक्दै पनि स्वयंवरमा राजकुमारी यशोधराले राजकुमार सिद्धार्थलाई नै चुनिन् । 
बुद्धको गृहत्याग र यशोधरा 
बुद्धको गृहत्यागपछि कत्ति पनि विचलित नभई यशोधराले छोरा राहुललाई हुर्काइन्, शुद्धोधन र प्रजापति गौतमीलाई ढाढस दिई उनीहरूको सेवा गरिन् । प्रसिद्ध भियतनामी बौद्ध विद्वान थिक् न्यात् हन्ह र ओशोको भनाई के छ भने बुद्धलाई साधना मार्गमा लाग्न र सांसारिक आकर्षणमा नफस्न यशोधराले बराबर स्मरण गराइ रहन्थिन् । गृहत्यागको दिन बुद्धको प्रिय घोडा कन्थकलाई तयार गरी सारथी छन्दकलाई त्यो रात दरबारमै सुत्न लगाइन् । राति गृहत्याग पूर्व आफ्नो आजै जन्मेको बच्चा र पत्नीलाई अन्तिम पटक हेर्ने लालसा लिई जब बुद्ध खोपीमा आए, बुद्ध साहित्य अनुसार देवताहरुद्वारा बुद्ध मोहमा नफसून् भनी यशोधराको आंचलले राहुलको मुख छोपियो तर ओशो र थिक् न्यात् हन्हको भनाइ के छ भने वास्तवमा यशोधरा जागेकै थिइन् र उनले जानेरै बुद्ध ममता मोहमा नफसून् भनी आफ्नो र बच्चाको मुख छोपी दिइन् ।

बुद्धले वनमा गरेका तपस्याहरू यशोधराले दरबारमा गरिन् । जब यशोधराले खबर सुनिन्- बुद्ध एक छाक खानुहुन्छ, भुईंमा सुत्नु हुन्छ र साधारण चीवर लागउनु हुन्छ । उनले पनि दरबारमै बसी सोही अनुशरण गरिन् ।

बुद्धत्व प्राप्त भएपछि जब बुद्ध कपिलवस्तु आउनु भयो, बुद्धलाई दर्शन गर्न सबै आए तर यशोधरा आइनन् । बुद्ध नै सारिपुत्रलाई भेट्न जानु भयो । त्यहाँ यशोधराले बुद्धको पाउ स्पर्श गरिसके पछि एक गहन प्रश्न गरिन्- जुन सत्य तपाईँले निरन्जना नदीको तटमा बोधिवृक्षको मुनि प्राप्त गर्नु भयो के त्यो सत्य यहाँ छैन ? र यहाँ त्यसको बोध हुन सक्दैन ? 
बुद्ध निरुत्तर हुनु भयो । यो प्रश्नले यशोधराको समझ र प्रज्ञाको गहिराई देखाउँछ । राहुलले प्रव्रज्या लिँदा यशोेधराले विरोध गरिनन् । बरु स्वयं आफैंले पनि प्रव्रज्या मागिन् ।

यशोधराको यो पक्ष 
बुद्ध साहित्यमा अनेक साधिकाहरु बिशाखा, आम्रपाली, प्रजापति गौतमी, खजुतरा, कृषा गौतमी इत्यादिको बारम्बार उल्लेख आउँछ तर प्रव्रज्यापछि यशोधराको कहीँ उल्लेख भेटिँदैन । यशोधराले संघमा आफूलाई म बुद्धकी पत्नी हुँ भनेर कुनै आदर मागिनन् र अति साधारण जीवन व्यतित गरिन् । उनी आश्रममा सफाइ र रोगीहरूको सेवाको कार्यहरु गर्थिन् । राहुल अर्हत्व प्राप्ति पछि बुद्धका दश गन्धर्वहरु मध्येका एक प्रमुख आचार्य भइसकेका थिए । एक बुद्ध पुरुषकी पत्नी तथा प्रमुख आचार्यकी आमा यशोधराले संघको कुनै महत्त्वपूर्ण पद नलिई नेपथ्यमै रहन स्वीकार गरिन् । बुद्धसंघमा पूर्णरूपले आफीलाई विलीन गरेकी यशोधराको यो पक्ष आफैँमा अति प्रशंसनीय छ ।
यशोधराको अन्तिम वार्तालाप
यशोधराले बैशाख पूर्णिमाकै दिन ७८ वर्षको उमेरमा आफ्नो आराध्यसँग राजगृहीको बेनुवनमा गरेको अन्तिम वार्तालाप बडो मार्मिक छ । उनले आग्रह गरेकी थिइन्, अब म वृद्ध भएँ, शरीरका सबै अङ्ग प्रत्यंगहरु थाके । मैले कोइलीकी राजकुमारी र शाक्यकी युवराज्ञी र बुद्धसंघकी भिक्षुणीको आफ्नो स्वधर्म निष्ठापूर्वक पूरा गरेकी छु । मलाई जातीय स्मृति भयो । विगतका अनेक जन्ममा कुनै न कुनै रूपमा मैले अनन्य प्रेम र समर्पणले तपाईँको सेवा गरेकी छु । तपाईँको अनुमतिले शरीर छोड्न चाहन्छु । बुद्धसंघ तथा तपाईँप्रति आफूले जीवनमा कुनै भूल गरेकी भए माफी पाऊँ ।
यति भनी बुद्धलाई तीनपटक परिक्रमा गरी आफ्नो कुटीमा आई बुद्धप्रति श्रद्धाले दीयो बालेर हृदयले बारम्बार प्रणाम गरी यशोधराले शान्त भावले शरीर त्याग गरिन् । स्वामी आनन्द अरुण–सन्त दर्शन

राहुल मार्फत भेट
सात वर्षपछि जब बुद्ध कपिलवस्तु फर्के, त्यसबेला यशोधराले राहुल मार्फत बुद्धलाई भेट्ने प्रयास गरिन् । सोझै आफै भेटघाट गर्न गइनन् बरु राहुललाई सुन्दर वस्त्र पहिराएर बुद्धले भोजन गरिरहेको ठाउँमा लगिन् र बुद्धलाई देखाउँदै भनिन्, बाबु, के तिमीले उहाँलाई चिन्छौ ? 

बुद्ध कपिलवस्तु आएको सात दिन मात्र भएको थियो । राहुलले त्यसै आधारमा भन्यो, हो चिन्छु, उहाँ बुद्ध हुनुहुन्छ । 

यो सुनेर यशोधराले गहभरि आँसु गराउँदै भनिन्, बाबु, त्यो सज्जन पुरुष जसको शरीरबाट सुनौलो तेज निस्किरहेको छ र जो लस्करै बसेका भिक्षुहरूको माझमा बस्नु भएको छ, उहाँ नै तिम्रो पिता हुनुहुन्छ । भिक्षु हुनुअघि उहाँ यस राज्यका उत्तराधिकारी हुनुहुन्थ्यो । उहाँको नजीकमा जाऊ र सोध, बुबा, म राजकुमार हुँ । त्यसैले भविष्यमा म राजा बन्नेछु । राजामात्र होइन राजाहरूको पनि राजा बन्नेछु । त्यसैले मलाई मेरो अधिकार दिनुहोस् किनभने छोरालाई बाबुको सम्पत्ति लिने अधिकार हुन्छ । सात वर्षको राहुल आफ्नी आमाको आज्ञा अनुसार बुद्धको नजिक पुग्यो र भन्न थाल्यो, महाश्रमण, तपाईँको छाया बडो शीतल छ ।

त्यसबेला बुद्धले खाना खाइवरि उठ्न थालेका थिए । उनले राहुललाई ध्यानले हेरे । अनि राहुलले आफनी आमाले सिकाएको कुरा जस्ताको तस्तै भन्न थाल्यो । बुद्ध केही बोलेनन्, बोल्न सकेनन् । उनी जुरुक्क उठेर हिँड्न थाले । राहुल पछिपछि हिँड्दै आमाले सिकाएको कुरा दोहोर्‍याउँदै जान थाल्यो । 

बुद्ध सोझै विहारमा पुगे र उपतिष्यलाई भने, राहुललाई यहाँ ल्याऊ र तुरुन्तै प्रव्रज्जित गराऊ । बुद्धले उत्तराधिकारमा दिने सम्पत्ति भनेकै संन्यास दिनु थियो । पछि बुद्धले आफ्ना दश प्रमुख शिष्य मध्ये राहुललाई एक प्रमुख शिष्य नियुक्त गरे । सद्धातिस्स– बुद्धः जीवन और दर्शन

थाइ भिक्षु बुद्धदास भिक्खुले बुद्धको जीवनीको सानो विवरणमा कपिलवस्तुमा यशोधरासँगको पुनः भेटको प्रसंगलाई यस प्रकार लेखेका छन्, यशोधरा पति वियोगबाट धेरै मर्माहत भएकी हुनाले भगवान् बुद्धको दर्शन गर्न आउन सकिनन् । अरूहरूले जस्तै धर्मदेशना सुन्न पनि आउन सकिनन् । राजा शुद्धोधनका अनुरोध अनुसार बुद्ध भगवान आफैँ यशोधरादेवीलाई दया राखी दर्शन दिन जानु भयो । राजाले भगवान बुद्धका समक्ष यशोधरादेवीका असल गुणहरूको बखान गर्नु भयो । भगवान बुद्धको दर्शन तथा धर्मदेशना सुन्न पाएर तिनी प्रफुल्लित भइन् । जीवनभर धर्मको आचरण गर्ने पनि निर्णय गरिन् । भिक्षु बुद्धदास भिक्खु बुद्धको जीवनी

उपसंहार 
यशोधराको बारेमा बौद्ध साहित्यमा छिटपुट संवाद मात्र प्राप्त छन् तर ती संवादले यशोधरा पनि गार्गी र मैत्रेयी जस्तो विदुषी थिइन् भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ । पातिव्रत्य धर्ममा उनको स्थान महाभारतमा वर्णित सावित्री सरह छ जसले आफ्नो त्याग र तपस्याले आफ्नो घर र माइती दुवै कुलको यश बढाएकी छिन् भने आफ्नो सेवाले आफ्नो पतिलाई अमर बनाएकी छिन् । त्यागको उनी अनुपम नमूना हुन् किनभने उनले विवाह गरेदेखि प्रव्रज्या हुँदासम्म कहिल्यै केही कुरा माग गरिनन् बरु आफ्ना पतिको व्यक्तित्व विकासमा योगदान मात्र गरिन् । आफूलाई मेटाउनमा नै गौरव अनुभव गरिन् । कहाँसम्म भने उनको जन्म र मृत्युको तिथि पनि आफ्नो छैन । 

यशोधराका बारेमा पछिका साहित्यकारमध्ये रवीन्द्रनाथ ठाकुर तथा मैथिली शरण गुप्तले काव्य रचना गरेका छन् । गुप्तले यशोधरा नाम गरेको एउटा महाकाव्य नै रचना गरेका छन् । यशोधरा महाकाव्यका लागि हेर्नु होस् http://www.kavitakosh.org/kk/index 

सन्दर्भ सामग्री 

श्रेणी:बौद्ध धर्म
श्रेणी:भगवान बुद्ध