दैलेख जिल्ला

दैलेख जिल्ला नेपालको कर्णाली प्रदेश अन्तर्गत पर्ने एक जिल्ला हो। यो जिल्लाको सदरमुकाम दैलेख बजार हो जुन नारायण नगरपालिकामा पर्दछ। यसको दैलेख जिल्ला कर्णाली प्रदेश अन्तर्गत पूर्वमा जाजरकोट उत्तरमा कालीकोट पश्चिममा अछाम र दक्षिणमा सुर्खेत जिल्ल्लाका पर्दछ। यो जिल्लाको सदरमुकाम दैलेख बजार काठमाडौँबाट करिब ६५० किलोमिटर पश्चिम, कोहलपुरबाट १५० किलोमिटर र सुर्खेत उपत्यकाबाट ६५ किलोमिटर उत्तरमा रहेको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार जिल्लाको जनसङ्ख्या २,५२,३१३ रहेको थियो भने यसको क्षेत्रफल  १४८५.५७ वर्ग किलोमिटर रहेको छ।

 शब्दको उत्पत्ति 
दैलेख नाम दधी लेखबाट आएको हो। दधीको अर्थ दधीची हो। दधीची प्राचीन समयमा एक ऋषि थिए र लेखको अर्थ पहाड हो। व्युत्पत्तिको रूपमा 'दधी लेख' को अर्थ त्यो पहाड हो जहाँ ऋषि दधीचीले ध्यान गरेका थिए।  नामको बारेमा अर्को किंबदन्ती अनुसार प्राचीन समयमा यो देवताहरूको स्थान थियो, त्यसैले यसलाई "दैवलोक" भनिन्थ्यो जुन पछि 'दैलेख' हुन पुगेको थियो।

 इतिहास 
१२औँ देखि १४औँ शताब्दी सम्म दैलेख जिल्ला खस राज्यको एक भाग थियो। सिंजा उपत्यका खस राज्यको प्राचीन राजधानी तथा शक्तिशाली सहर थियो। खस राज्यको पतन पछि यो धेरै साना राज्यहरूमा विभाजित भएको थियो।Sinja valley - UNESCO World Heritage Centre आधुनिक नेपालको एकीकरण हुनुभन्दा पहिले, कर्णाली क्षेत्रको क्षेत्रमा बाइसे राज्यहरू नामक संयुक्त राज्य थियो। दैलेख राज्य बाइसे राज्यहरू मध्ये एक थियो।

 भूगोल र जलवायु 
दैलेख कर्णाली प्रदेशका दस जिल्लाहरूमध्ये एक उच्च, पहाडी जिल्ला हो। यो २८° ३५' ००" उत्तर देखि २९° ०८' ००" उत्तर अक्षांश र ८१° २५' ००" पूर्व देखि ८१° ५३' ००" पूर्व देशान्तरको निर्देशाङ्कमा अवस्थित छ। सबैभन्दा कम उचाइ ५४४ मिटर र उच्चतम उचाइ ४,१६८ मिटर छ। यसको सदरमुकाम १,४४८ मिटरको उचाइमा अवस्थित छ। जिल्लाले मध्य-पहाडी जमिनको ८०% र उच्च-पहाडी जमिनको २१% ओगटेको छ। 

उचाइको आधारमा, यस जिल्लालाई ४ विभिन्न उप-वर्गहरूमा वर्गीकृत गर्न सकिन्छ:

 जलवायु क्षेत्र उचाइ दायरा क्षेत्रफलको % माथिल्लो उष्णकटिबन्धीय जलवायु ३०० देखि १,००० मिटर१,००० देखि ३,३०० फिट १६.७% उपोष्णकटिबन्ध १,००० देखि २,००० मिटर३,३०० देखि ६,६०० फिट ६४.५% समशीतोष्ण २,००० देखि ३,००० मिटर६,४०० देखि ९,८०० फिट १६.१% उपपर्वतीय जलवायु ३,००० देखि ५,५०० मिटर९,८०० देखि १८,०४४ फिट  2.4%

 यातायात 
दैलेख कर्णाली प्रदेशको राजधानी वीरेन्द्रनगरसँग दैलेख सडक नामक सडकले जोडिएको छ। दैलेख सडक वीरेन्द्रनगर (सुर्खेत) मा रत्न राजमार्गसँग जोडिएको छ। रत्न राजमार्ग कोहलपुरमा महेन्द्र राजमार्गसँग जोडिएको छ। महेन्द्र राजमार्ग हुँदै काठमाडौँ, पोखरा र नेपालका अन्य सहरहरूमा पहुँच गर्न सकिन्छ।

दैलेखलाई दुल्लु हुँदै कर्णाली राजमार्गलाई जोड्ने अर्को सडक छ। राष्ट्रिय राजधानी काठमाडौँ दैलेखबाट ६४७.४१ किलोमिटर (४०२.२८ माइल) को दूरीमा अवस्थित छ।

दैलेखको लागि सबैभन्दा नजिकको विमानस्थल सुर्खेत विमानस्थल हो जुन दैलेखबाट लगभग ७० किलोमिटर (४३ माइल)को दूरीमा अवस्थित छ।

 जनसाङ्ख्यिकी 

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार, दैलेख जिल्लाको जनसङ्ख्या २,५२,३१३ थियो। जनसङ्ख्याको १०.६२% ५ वर्ष मुनिका छन्। यहाँको साक्षरता दर ७५.५% छ र लिङ्ग अनुपात प्रति १०८९ महिलामा १००० पुरुष छ। १,२२,९०५ (४८.७१%) नगरपालिकाहरूमा बसोबास गर्दछन्।

८८% जनसङ्ख्याको साथ जिल्लामा खस मानिसहरूको बाहुल्यता रहेको छ। क्षेत्रीहरू ३५.३०% जनसङ्ख्या सहित जिल्लामा बहुसङ्ख्यक छन्, जबकि खस दलितहरू जनसङ्ख्या २८% रहेको छ। पहाडी जनजातिहरूले जनसङ्ख्याको ११% ओगटेका छन्, जसमध्ये मगरहरू जनसङ्ख्याको ९% रहेको छ।

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार, जनसङ्ख्याको ९५.९०% नेपाली र २.९६% मगरलाई आफ्नो पहिलो भाषाको रूपमा बोल्दछन्। 

 प्रशासनिक विभाजनहरू 
जिल्लामा ११ स्थानीय तहहरू छन्, जसमध्ये ४ नगरपालिका र ७ गाउँपालिकाहरू रहेका छन्।

+दैलेख जिल्लाका स्थानीय तहहरूक्रमस्थानीय तहहरूसमावेश गाविसहरूवडा सङ्ख्याकेन्द्रजनसङ्ख्या (वि.सं २०७८)क्षेत्रफल (वर्गकिमी)जनघनत्व (वर्गकिमी)१नारायण नगरपालिकाखरिगैरा (८-९), बिन्ध्यवासिनी र भवानी११दैलेख बजार२६,१११११०.६३ २४०२दुल्लु नगरपालिकानाउलेकटुवाल, नेपा, पादुका, दुल्लु, छिउडिपुशाकोट, बडलम्जी (१,८-९), गौरी, गमौडी, कालभैरव र मालिका१३दुल्लु बजार३९,१४३१५६.७७ २५०३आठबीस नगरपालिकासात्तला, सिंगौडी, राकम कर्णाली, पिपलकोट, सिंहासैन र तिलेपाटा९राकम कर्णाली३१,०९२१६८ १९०४चामुण्डा बिन्द्रासैनी नगरपालिकालयाँटी बिन्द्रासैनी, चामुण्डा र जम्बुकाँध९जम्बुकाँध२६,५५९९०.०६ २९० ५ठाँटीकाँध गाउँपालिकालकान्द्र, बिसल्ला र तोलीजैसी६लकान्द्र१८,३०१८८.२२ २१०६भैरवी गाउँपालिका भैरीकालिकाथुम, कुसापानी, रावतकोट, काँशीकाँध (८) र बडलम्जी (२-७)७भैरीकालिकाथुम१८,७६७११०.४६ १७०७महाबु गाउँपालिकाखरिगैरा (१-७), बडाखोला, बाँसी, रानीवन र काँशीकाँध (१-७,९)६रानीवन१८,०५९११०.०८ १६०८नौमुले गाउँपालिकातोली, बालुवाटार, द्वारी, कालिका, नौमुले, सल्लेरी र चौराठा८नौमुले१९,६८७२२८.५९ ८६९डुङ्गेश्वर गाउँपालिकाबेलपाटा, लाँकुरी, अवल पराजुल र डाँडा पराजुल६डाँडा पराजुल१४,५३३१०५.१९ १४०१०गुराँस गाउँपालिकाखड्काबाडा, बराह, सेरी, गोगनपानी, पिलाडी र लालिकाँडा८बराह२१,१८९१६४.७९ १३०११भगवतीमाई गाउँपालिकापगनाथ, रूम, मेहेलतोली, जगनाथ, कट्टी र बडाभैरव७पगनाथ१८,२०६१५१.५२ १२०

 सन्दर्भ सामग्रीहरू 

 बाह्य कडीहरू 

श्रेणी:दैलेख जिल्ला
श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू
श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका जिल्लाहरू