Westslaavske Sproken

De westslaavsken Sproken sind eune Gruppe van’n slaavsken Sproken binnen den balto-slaavsken Telgen in’r indogermaansken Sprookfamüilje, büi deu Poolsk, Kaschuubsk, Sorbsk, Tschechsk, Slovaaksk un de iutstorven polaabske Sproke teohäurt.

Dat westslaavske Sprookgebeud ligt vandage in Zentraal- un Austeuropa – in Polen, Tschechien, de Slowakei un auk in’r Niederlausitz in Brannenborg un in’r Böverlausitz in Sassen. Auk in Noverlännern os de Ukraine, Wittrussland, Litauen, Äusterrüik oder Ungarn, os auk in Diaspora-Gemeunskoppen, t.B. in den Vereunigden Stoten oder Argentinien givt et Sprekers un Sprekersken van westslaavsken Sproken. Olns teohaupe küürt meir os 60 Milionen Minsken eune westslaavske Sproke.

De westslaavsken Sproken hebbet gemeunsoom wisse Kennteuken riutbild, deu se van anneren slaavsken Sproken unnerscheudt. Eun Kennteken es, dat de westslaavsken Sproken de oorslaavsken Kliuster *tl un *dl un auk dat de Kliuster *kv un *gv beworen. Annere Merkmole sind: Dat de epentheetske l no labialen Konsonanten mankeurt, dat dat oorslaavske *x in’n Westslaavsken, os Resultaat van’r tweuden un drüdden Palatalisatscheon, teo *š worde un dat oorslaavsk *tj, *kt un *dj teo c und dz (oder z) woren. 

De westslaavsken Sproken briuket olle dat latüinske Alphabet. De öllsten Sprookdenkmolen sind dat Auldtschechske iut’n 13. Joorhunnerd.

 Klassifikatscheon 
rechts|duum|450x450px|Korte van’n westslaavsken Sprookgebeud
De westslaavsken Sproken bestoot iut dreu Unnergruppen. De Unnerscheude twisken düssen Gruppen keumen an’n Enne van’r gemeunslaavsken Tüid up. De Sproken deult sik seo up:

 Leechske Sproken
 Westleechske Sproken
 Polaabsk †
 Pomoraansk †
 Kaschuubsk
 Slowinzsk †
 Austleechske Sproken
 Poolsk
 Slesisk
 Sorbske Sproken
 Böversoorbsk
 Niedersorbsk
 Tschecho-Slovaaske Sproken
 Slowaaksk
 Tschechsk
 Knaansk †

De leechske Unnergruppe, wo eurdage auk Polaabsk un Pomoraansk teohäuren, besteut vandage olleun iut Poolsk un Kaschuubsk, dat auk os eunen poolsken Dialekt bekieken werdt. Dat in’n 20. Joorhunnerd iutstorven Slowinzsk, was eng verwand mie’n Kaschuubsken verwand oder eun kaschuubsken Dialekt. Huidigendages werdt versöcht dat Slesiske, traditscheonell os eun poolsken Dialekt bekieken, teo kodificeuren un os eugene Minnerheudenspoke iut teo biuwen.

 Sprookgebeud un Sprekertalen 
De westslaavske Sproken med den meusten Sprekersken un Sprekers sind: Poolsk (35 Millionen), Tschechsk (9,5 Millionen) un Slowaaksk (4,5 Millionen). In Polen lievet eunige Sprekersken un Sprekers van’n Kaschuubsken. Dat Polaabske es iutstorven. Wat wüi över’t Polaabske wieten stammt iut enkele Woir un Nomen iut duitsken un latüinsken Oorkunnen os auk iut lütken Glossaren iut’n 17. un 18. Joorhunnerd. De sorbsken Sproken konnen sik os Sprookeilannen in Duitskland haulen.

 Sprookdenkmolen Spraakdenkmalen 
Mang den öllsten westslaavsken Sprookdenkmolen häurt de Kiewer Blädder un de Fresinger Passagen iut de tweude Halve van’n 10. Joorhunnerd. In düsse up auldkerkenslaavsk schrieven Mansuskripte givt’t ol eunige westslaavske Merkmole. Sachtens was de Schrüiver van düsse Mansukripte iut Böhmen oder Mähren.

 Sprookmerkmole 

 Gemeunsoomkeuden 
De westslaavsken kennteuket eune Rüige van gemeunsomen Merkmolen, deu in oorslaavske Tüid in’n westslaavsken Dialekt upkeumen. Düsse Merkmole unnerscheudt dat Westslaavske van den aust- un süüdslaavsken Sproken:

 De archaisken Kliuster *tl un *dl bewore dat Westslaavske. Annere slaavske Sproken maken iut düsse Kliuster eun simpel l, t.B.: oorslaavsk *pletlъ ʻvlochtenʼ, *mydlo ʻSeipeʼ > pol. plótł, mydło; tsch. pletl, mýdlo; slowak. plietol, mydlo; bs./ns. pletł, mydło; man t.B. rus. плёл ʻpľolʼ мыло ʻmyloʼ.
 Dat Resultaat van’r tweuden un drüdden Palatalisatscheon es /š/ vör de Velare, stats /s/ in anneren slaavsken Sproken, t.B.: oorslaavsk *vьśako, šerъ ʻgrüisʼ > pol. wszak, szary; tsch./slowak. však, šerý; bs. wšak, šěry; man rus. всякий ʻvsjakijʼ, серый ʻserʼijʼ.
 De Kliuster *kv un *gv bewore dat Westslaavske. Annere slaavske Sproken palataliseuren düsse Kliuster, t.B. oorslaavsk *květъ ʻBleomeʼ, gvězda ʻSteernʼ: pol. kwiat, gwiazda; tsch. květ, hvězda; slowak. kvet, hviezda; bs. kwět, hwězda; ns. kwět, gwězda; man t.B. rus. цвет ʻcvetʼ звезда ʻzvezdaʼ.
 De Sibilanten c un dz (oder z) stats de oorslaavsken Kliuster *tj, *kt vöör hellen Vokalen un *dj, t.B. oorslaavsk *světja ʻTallichtʼ, noktь ʻNachtʼ: pol. świeca, noc, sadzać; tsch. svíce, noc, sázet; slowak. svieca, noc, sádzať; bs. swěca, nóc, sadźeć; ns. swěca, noc, sajźaś.
 Keun epentheetsk l no den labialen p, b, m, v, doorvör eun /j/, t.B.: oorslaavsk *zemja/zemľa ʻEerdeʼ, *kupľenъ/kupenъ ʻköftʼ > pol. ziemia, kupiony; tsch. země, koupený; slowak. zem, kúpený; bs./ns. zemja, kupjeny; man rus. земля ʻzemljaʼ, купленный ʻkuplennʼijʼ.
Teo den gemeunsomen phoneetsk Merkmolen iut oorslaavske Tüid, kümt noch Merkmole, deu in den westslaavsken Sproken eurst läter upkeumen. Vaken keunen düsse Innovatscheoen an’n Ranne van’n westslaavsken Sprookgebeud nich up:
duum|450x450px|De Weordakzent in’n verscheudenen westslaavsken Dialekten un Sproken
De meusten westslaavsken Sproken hebt eunen vasten Weordaksent. De sorbsken Sproken, de meusten tschecho-slowaaksken Dialekte, de süüdkaschuubsken Dialekte un Dialekte in’n Süden van Lütkpolen hebt eunen Initschaalakzent. In’n Poolsken, Austslowaaksken un de noordmoraavsken Dialeken hebbt den Aksent up’r vöörletsten Silve. Dat Noordkaschuubske, Slowinzske beworen eunen vrüigen Aksent os in’n Oorslaavsken. Dat Polaabske hadde den Weordaksent up’r lesten oder vöörletsten Silve.
 In’n gröttsten Deul van’n westslaavsken Sprookrium (med Iutnome van’n middelslowaaksken Dialekt, un auk Polaabske un Böversoorbsk) wannele sik *ъ un *ь in starken Positscheonen teo e, t.B.: oorslaavsk: *sъnъ, *dьnь > pol. sen, dzień; tsch. den, sen; slowak. deň.

 Unnerscheude 
Dat westslaavske deult sik in de noordwestliken leechsken Sproken un de süüdliken tschecho-slovaaksken Sproken up. De sorbsken Sproken, deu Merkmole iut’n leechsken un tschecho-slowaaksen vereunt, stoot an’n Övergange twisken beuden. Binnen de leechsken Unnergruppe unnerscheudt eun twisken den äustliken Poolsk, teohaupe mie’n Slesisken, un de westlike Gruppe iut Kaschuubsk mie’n Slowinzsken un Polaabsk.

Teo den Sprookwannels, de in den leechsken un tschecho-slovaaksken Sproken wüil oder direkt no den Teohaupebreken van’n Gemeunslaavsken je annere Resultate hadden, häurt:

 De oorslaavsken Liquidkliuster *tort, *tolt, *tert un *telt, t.B. in oorslaavsk *vorta ʻDoorʼ, *zolto ʻGoldʼ, *bergъ ʻOiverʼ, *melti ʻmalen, möllernʼ, wanneln sik döör Metathese in den leechsken Sproken un auk in den sorbsken Sproken teo trot, tret, tlot, tlet un dän in den enkelen Sproken veurder, t.B.: pol. wrota, złoto, brzeg, mleć; bs. wrota, złoto, brjóh, mlěć; wüildes de Wannel teo trat, trět, tlat, tlět in’r tschecho-slowaaksken Gruppe mie’n Wannel in’n süüdslaavsken Sproken övereun geut, t.B.: tsch. vrata, zlato, břeh, mlít; slowak. vrata, zlato, breh, mlieť. In’n Kaschuubsken un Polaabsken mankeurt de Metathese van Liquidkliuster *tort deulwüise, t.B.: kasch. warta, plb. vortă.
 De leechsken Sproken beworen de oorslaavsken Nasaalvokale ę un ǫ, t.B.: pol. ręka ʻHandʼ, ciężki ʻswoorʼ. In’n tschecho-slovaaksken un in’n sorbsken Sproken wanneln sik ę un ǫ teo ä un u. Läter wanneln sik düsse Vokale veurder mie anneren Resultaten in jeude Sproke, t.B.: oorslaavsk *rǫka ʻHandʼ, *męso ʻVleuskʼ, *tęžьkъ ʻswoorʼ > tsch. ruka, maso, těžký; slowak. ruka, mäso, t’ažký; bs. ruka, mjaso, ćežki; ns. ruka, měso, śěžki.
 Wannel van’n oorslaavsken *ě teo open ä in’n leechsken Sproken, dat dän vöör harden Konsonanten a un vöör sachten Kosonanten e worde, t.B.: biały — bielić, dzielić — dział. In’n tschecho-slowaaksken Sproken (un auk in’n Sorbsken) was dat Rseultaat jümmers e: tsch. dělit, díl, slowak. delit’, diel, bs. dźělić.

 Översicht 
Liudkorrespodenzen twisken den oorslaavsken un den modernen westslaavsken Sproken:
OorslaavskModern westslaavske SprokenSlowaakskTschechskPoolskBöversorbskNiedersorbsk*tl, *dlplietol, plietli, 
zjedol, zjedlipletl, pletli,
snědl, snědliplótł, pletli,
zjadł, zjedlipletł, pletli, 
zjědł,  zjědliplatł, platli, 
zjědł, zjědlišidlo, диал. šilošídloszydłošidłošydło*хšerýšerýszaryšěryšerystrecha — na strese, mních — mnísistřecha — na střeše, mnich —. mnišistrzecha —na strzesze, mnich — mnisitřěcha — na třěše, paduch — padušistšecha — na stśěševšetokvšechenwszystekwšónwšen*kvě, *gvěkvet, hviezdakvět, hvězdakwiat, gwiazdakwět, hwězdakwět, gwězda*tj, *kt (vöör i, e, ь)svieca, nocsvíce, nocświeca, nocswěca, nócswěca, noc*djmedzamezemiedzamjezamjaza*mjzemzeměziemiazemjazemja*ҍviera, vernývíra, věrnýwiara, wiernywěra, wěrnywěra, wěrny*ę, *ǫmäso, ťažkýmaso, ťěžkýmięso, ciężkimjaso, ćěžkiměso, śěžkiruka, kútruka, koutręka, kątruka, kućikruka, kuśik*ort, *oltrásť, rástolrůst, rostlrosnąćrosćrosćlakeťloketłokiećłochćłokś*tort, *tolt, *tert, *teltstranastranastronastronastronazlatozlatozłotozłotozłotostredastředaśrodasrjedasrjodamliekomlékomlekomlokomloko*tъrt, *tьrt, *tъlt, *tьlthrbhrbgarbhorbgjarbvrchvrchwierzchwjerchwjerchdlhdluhdługdołhdługvlkvlkwilkwjelkwjelk

 Küik auk büi 

 Westslaven
 Austslaavske Sproken
 Süüdslaavske Sproken

Kategorie:Slaavsch