Sahara

verweis=https://de.wikipedia.org/wiki/Datei:Ev10734_Sahara.A2001314.0910.2km.jpg|duum|Satellitenupnahme vun de Sahara in’n Noordwesten
De Sahara is de gröttste Dröögwööste up’e Eer. Se is bi 9 Miolionen Quadraatkilometer groot. Dor is se um un bi so groot mit, as heel de Verenigten Staten, oder 26 mool so groot, as Düütschland. Se langt  
vun Afrika siene Waterkant an’n Atlantik bit an de Küst vun de Rode See. Se hett de Form vun en Trapez un is vun West na Oost twuschen 4.500 un 5.500 Kilometer lang un vun Noord na Süden to 1.500 bit 2.000 Kilometer breed. Se höört to de Wennkreiswösten mit to. To’n groten Deel is de Sahara en Steen- oder Felswööst (Hammada) oder en Geröllwööst (Serir). De bekannte Sandwööst (Erg) maakt bloß bi 20 % vun de ganze Wösten ut. 

 Etymologie 
Dat araabsche Woort for „Wöste“ is sahra’ (). Dor liggt de Toon bi up de leste Sülve, de is lang. De Form for de Mehrtahl, also „Wösten“ is sahara (). Dor liggt de Toon bi up de Sülve in’e Midden, un de is ok lang.Hans Wehr: Arabisches Wörterbuch für die Schriftsprache der Gegenwart, 1968, Otto Harrassowitz, Wiesbaden. Mol dor vun af, datt dat /ṣ/,un ok dat /ḥ/, wat en emphaatschen Luud () un een pharyngalen Frikativ is (), de sunnerliche semitsche Luden sünd, de vun Europäers man suur ut to spreken sünd, is düsse Mehrtahlform akraat dat plattdüütsche un ook hoogdüütsche Woort „Sahara“. Bi us warrt an de Stäe vun  en eenfach /s/ () un statts  normolerwiese en /h/ spraken. Up Araabsch warrt de Sahara , „de grote Wösten“ nömmt. Hen un wenn gifft ok den Naam  „See sunner Water“ (vgl. Sahel for „Över“).

De Römers hefft to dat Land süüdlich vun Karthago Terra deserta seggt, also „verlaten Land“. In’t Middeloller is de Sahara man eenfach Grote Wösten nömmt wurrn. Eerst in dat 19. Johrhunnert hett sik de Naam Sahara dörsetten konnt. 

 Geografie 
verweis=https://de.wikipedia.org/wiki/Datei:Erg_chebbi_cyclists.jpg|duum|Hammada in Marroko in’n Achtergrund de Sanddüün Erg Chebbi
De Sahara liggt in’n Noorden vun Afrika. Se streckt sik vun de Atlantiküst bet an de Rode See un bild een Trapez, dat sik an de 4500 km bet 5500 km vun West na Oost to streckt un 1500 bet 2000 km vun de Middellannsche See in’n Noorden na Süüd in de Sahel to langt. In’n Noorden liggt de Staten Ägypten, Algerien, Marokko (samt dat Territorium Westsahara), Tunesien un Libyen. In’n Süden liggt grote Delen vun de Staten Mauretanien, Mali, Niger, Tschad un Sudan.

De Wöste ümfaat verscheden Landschoppen. De Steenwösten up Hoogflachen, de Hammada heet,Hamada Lexikon der Geowissenschaften. Spectrum.de Grandwösten, de Serir oder Reg, maakt an de 70 % uut;Serir Lexikon der Geowissenschaften, up Spectrum.de (hoogdüütsch) National Geographic (engelsch de Sandwösten, de Erg, an de jeed een bi de Sahara denkt, maakt bloot an de 20 % vun de Wöste uut.Erg Lexikon der Geowissenschaften. Spectrum.de Na ene Studie uut’n Johr 2018 het sik de Sahara sied den 1920er Johren üm rund 10 % uutbreid, een Vörgang, de Deserfikatschoon heet.New study finds world’s largest desert, the Sahara, has grown by 10 percent since 1920. National Science Foundation, 29. März 2018. (engelsch) Forscher sluut uut de Positschoon vun verscheden Steenschichten, dat in den verleden acht Millionen Johren allens tohoop 230 fuchte Tieden gröön un fruchtboor maakt hebbt, de sik alle 20.000 Johren med drögen Tieden afwesselt.Francesco S. R. Pausata, Marco Gaetani, Gabriele Messori, Alexis Berg, Danielle Maia de Souza, Rowan F.Sage, Peter B.de Menocal: The Greening of the Sahara: Past Changes and Future Implications. In: One Earth. Volume 2, Issue 3, 20. März 2020, Siden 235–250, Online Science Direct (engelsch)MIT News Office: A “pacemaker” for North African climate. 2. Januar 2019 (engelsch).

De Wösten in de Sahara ligget up enen Hoogland, dat in’n Snid 200 bet 500 Meter över den Seespegel liggt.Die Wüste Sahara, up: Lernhelfer.de (hoogdüütsch) De kristallen Grundsteen vun dat Hooglanf bild in’n Westen de Westafrika-Kraton uut’n Präkambrium. Över dat Hoogland weg kiekt de Bargen Ahaggar in’n Westen, de Aïr in’n Süüdwesten, de Tibestige in de Midde, Gabal Uwainat in’n Noordoosten un de Ennedi in’n Süüdoosten. De höögste  Barg in de Sahara is de Emi Koussi in’n Tibesti mit 3415 m över den Seespegel. Mang den Hoogland un den Bargen liggt Lunken un Deepland, so as de Bodélé-Depressschoon oder de Qattara-Lunk, plattslepen Steenplateaus, as dat Erdi-Ma oder dat Gilf el-Kebir, un Dalen, de sik deep in den Steen snied, so as de Dilia de Lagané oder dat Kaouar-Daal.

Afsünnnerlick geoloogsche Strukturen sind de meest 45 km breide meest kringförmsche Richat-Struktuur, bi de ook vandaag noch nich klaar is woans se upkomen is,Geologie zum Pi-Tag – die Richat-Struktur up Scilogs 14. März 2013 (hoogdüütsch) oder de 31 km breide Kebira-Krater, de wal dat Resultaat vun enen Asteroiden is, de daar daalstört is

 Klima 
Allerwegens in de Sahara is dat Klima dröge. In de zentralen Regionen vun de Wösten is dat ganze Johr de Noord-Oost-Passat Harmattan togange. Man Neddersläge bringt he nich veel. In’n de süüdwestlichen un süüdlichen zentralen Regionen vun de Sahara regeert mol de Harmattan un mol de westafrikaansche Monsun. In de noordwestlichen Gemarken vun de grote Wösten speelt dat Middellannsche-See-Klima siene Rull. De Temperaturen könnt sik unbannig verschelen. Over Dag kann dat bit hen to 60° C weern, ’s nachts liggt de Temperatur dor bi 30° C unner. In’n Döörsnitt liggt de Temperaturen in’n Sommer bi 38° C un in’n Winter bi 25° C.Sahara Climate infoplease.com (engelsch) In’n Winter kann de Temperatur bi Nacht bit up -10° C afsacken. En tiedlang kann dat an’e Eer ok freren un boven in’e Barge kann Snee fallen. In’n Döörsnitt fallt in de Sahara 45 mm Neddersläge in’t Johr, man dat gifft grode Unnerschede je na Region. In de wecken Gemarken in’n Süden vun Libyen un Ägypten is dat mit en poor mm Nedderslag in’t Johr meist so dröge, as in de Atacamawööst, de as de dröögste Region up’e Eer ankeken warrt. De hogen Barge in de Sahara kriegt generell mehr Neddersläge af, as dat Siedland dor umto. In de Tibesti-Barge fallt bit hen to 600 mm Neddersläge dat Johr, in de Aïr- Barge sünd dat bit hen to 150 mm in’t Johr. Dör düsse Neddersläge stellt de beiden Regionen egen Biome dor.„Boundaries of Lake Chad Region“ UNEP Publikatschoon 8,41 MB (PDF, engelsch) De Luft kann jummers un allerwegens veel mehr Water upnehmen, as de Eer afgeven deit, allerwegens is dat Waterdefizit vun de Luft hooch. Bi de Meere vun Ounianga könnt bit hen to 6330 mm Water verdampen.Stefan Kröpelin et al.: Climate-Driven Ecosystem Succession in the Sahara: The Past 6000 Years. In: Science, 9. Mai 2008 (PDF, 892 KB)

Wenn de westafrikaansche Monsun in’n Juli- un Augustmaand so richtig togange is, fallt in’n Süden vun de Sahara bi 100 bit 200 mm Nedderslag. Vundeswegen kann dor en Grassavanne wassen, de sik na Norden to an de Sahelzoon ansluten deit.World Wildlife Fund: Africa--Mauritania, Mali, Algeria, Niger, Chad, Sudan (engelsch) Dat gifft avers ok Johre, dor regent dat in de wecken Regionen vun de Sahara gor nich. In annere Johre jumpt de Monsun ut Westafrika over de Sahara hen un denn pladdert dat in sunnerliche Regionen, as de Sintfloot.West African Monsoon crosses the Sahara desert. (August 2007) von Philip Mulholland (University of Lancaster, UK) (engelsch)

De eenzigste Stroom, de dör de Sahara dörfleten deit, is de Nil-Stroom. 

Wat de Sahara for dat globale Klima bedüden deit, is bloß man to’n Deel bekannt. Sunnerlich lett dat so, as wenn de Aerosole ut de Sahara een Born vun de Aerosole sünd, de Weer un Klima up’e Eer bestimmen doot. En annern Born sünd Vulkane, wenn se utbreken doot.Die Wüste schwebt. 3Sat, hitec Dat lett so, as wenn de Wetenschop rutfunnen hett, datt Emisschonen Infloot harrn up de Neddersläge in de Sahel- un Sudanzoon.C. Flamant, J.-P. Chaboureau, D. J. Parker et al.: Airborne observations of the impact of a convective system on the planetary boundary layer thermodynamics and aerosol distribution in the inter-tropical discontinuity region of the West African Monsoon, in: Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society 2007; 133: 1175–1189 (online)Studies of 21st-century precipitation trends over West Africa (PDF; 906 kB) Autor: Leonard M. Druyan Center for Climate Systems Research, Columbia University and NASA/Goddard Institute for Space Studies, New York, NY 10025, USA (engelsch)

Flora un Fauna
De Flora in de Sahara kann je na Nedderslag grov in dree Zonen indeelt warrn: de nöördliche (middellandsche) Zoon, de zentrale Zoon un de süüdliche Zoon. Daar twüschen liggt twee Övergangszonen: de Övergangszoom twüschen de middellandsche un de zentrale Zoon un de Sahelzoon twüschen de zentrale un süüdliche Zoon.Mares, Michael A. (ed.) (1999). Encyclopedia of Deserts. University of Oklahoma Press. p. 490. ISBN 978-0-8061-3146-7. Retrieved 15 November 2015. Archived 30 July 2023 at Web Archive.

De Flora vun de Sahara ümfaat rund 2800 Aarden Fattplanten, wo rund een Veerdel vun endeemsch sünd.Houérou, Henry N. (2008). Bioclimatology and Biogeography of Africa. Springer. p. 82. ISBN 978-3-540-85192-9. Retrieved 15 November 2015. Archived 30 July 2023 at Web Archive.thumb|Kameels in de Guelta d’Archei, in’n Noordoosten vun Tschad
In de zentrale Sahara leevt rund fievhunnerd Plantenaarden, wat mit Blick op de grote Flach extreem wenig is. Planten as Akazienbööm, Palmen, Sukkulenten, stickelige Strüük un Gräser, de sik an dat dröög Klima anpasst hebbt mit lange Wortel, lütte dicke Bläder. Enige Planten köönt heel uutdrögen un denn wedder opgaan, wenn se Water kriegt. 

Verscheden Vöss leevt in de Sahara, as de Fennek, Fahlvoss, Rüppellvoss. De Addax, ene grote Antilool, kann meest heel eennJaar aan Water överleven. De Dorkasgazell is ene noordafrikaamsxhe Gazell, de lang aan Water överleven kann. Anner Gazellen in de Sahara sünd de Dünengazell un de Damagazell.

De noordwestafrikaansche Gepaard leevt kn Algerien, Togo, Niger, Mali, Benin un Burkina Faso. Bloot rund 250 Deerter överleevt vundaag. De Ünneraard schuult sik ünner Arpil bet Oktober för de Sünn un liggt unner Steükk un Akazienbööm. Se sünd fahl.“Rare cheetah captured on camera.” BBC News. 24 February 2009. Retrieved 12 June 2010. Archived 1 August 2010 at Web Archive.Belbachir, F. (2008). “Acinonyx jubatus ssp. hecki.” IUCN Red List of Threatened Species 2008: e.T221A13035738. doi:10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T221A13035738.en. Retrieved 13 November 2021. De anner Unneraard, de noordoostafrikaansxhe Gepaard leevt in Tscahd, Sudan un oosten Niger. In Agypten un Lybiem is de Üneraard uutstorven. Rund 2000 Deerter leevt noch.

Anner Deerter sünd Waranen, Klippdassen, afrikaansche Hoornvipers un noordafirkaamsxhe Strüüss. Anner Vagels sund de afrikaansche Sülversnipp un de Larvenamarant. Westafrikaansche Krokodilen leevt in Mauretanien un dat Ennedi-Plarwau in Tschad.“Desert-Adapted Crocs Found in Africa.” National Geographic News. 18 June 2002. Archived 22 July 2018 at Web Archive.

De Gele Fievstreoenskorpion kannt rjnd 10 cm lang warrn. Sien Gift het enen hogen Andeel Agitoxin un Scyllatoxin jn is düchtig geföorlich, bringt man meist kene vullwassen Minschen um. De Sülvermiegeem is eenzigaardig wegen de extrmen Temperaturen im eren Levenruum. Se blievt nich lander as 10 Minten den Dag an de Böverflach.Wehner, R.; Marsh, A.C.; Wehner, S. (1992). "Desert ants on a thermal tightrope." Nature. Vol. 357, Issue 6379, pp. 586–587. doi:10.1038/357586a0. Bibcode: 1992Natur.357..586W. S2CID 11774194.
Völker un Spraken

To de Völker vun de tellt verscheden Berbergruppen, daar mang de Tuareg un araabschsprakige Berberguppen as de Sahrawis un de Znagas. Anner grote Volksgruppen sünd de Toubou, de Nubiers, Zaghawa, Kanuri, Hausa, Songhai, Beja un Fula. Eerdat berbersprakige u later araabschsprakige Gruppen in de Sahara kemen, weren nilosaharaansche Spraken in de Wööst verbreidt.Nick A. Drake, Roger M. Blench, Simon J. Armitage, Charlie S. Bristow, and Kevin H. White (2011). "Ancient watercourses and biogeography of the Sahara explain the peopling of the desert." Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, Vol. 108, No. 2, pp. 458–462. doi:10.1073/pnas.1012231108. PMID 21187416. PMC 3021035. ISSN 1091-6490. Bibcode 2011PNAS..108..458D.


Araabsch is mit sienen verscheden Dialekten de wiedst verbreidt Spraak in de Sahara. De Berber- un Bejaspraken tellt to as Araabsch to de afroasiaatsche Spraakfamilie.

Ook wenn de Regerens vun de Staten in de Sahara deelwies Franzöösch as Amtsspraak bruukt, is de Spraak in’n Alldag mang de Berber un Tuareg in de Sahara meist nich relevant.Jane E. Goodman (2010 [2005]). Berber Culture on the World Stage: From Village to Video. Indiana University Press. ISBN 978-0-253-21784-4. pp. 49–68.

De traditschonele Spraak för Diplomatie unnBurokratie weer Araabsch. De franzööschen Koloniaalherren stellen veel araabsche Översetters in, so dar sik de lokalen Spraken unKulturen in de Sahara recht good erhollen hebbt.Jeremy Keenan (ed.) (2013). The Sahara: Past, Present and Future. Routledge. ISBN 1-317-97001-2.

 Biller 

 Literatur 
 Fayez Alaily: Das Herz der Sahara, das trockenste Gebiet der Erde. Klima, Geologie, Hydrologie, Ökologie, Bodensoziologie, Bodengenese und Landnutzungseignung. 1. Upl. Projekte-Verlag Cornelius, Halle, 2008. ISBN 978-3-86634-603-1
 Barbara E. Barich: People, water, and grain. The beginnings of domestication in the Sahara and the Nile valley. L’Erma di Bretschneider, Rom 1998. ISBN 88-8265-017-0
 Jean Bisson: Mythes et réalités d’un désert convoité: Le Sahara. L’Harmattan, Paris 2003
 Albert Adu Boahen: Britain, the Sahara and the Western Sudan, 1788–1861. Oxford 1964 
 Alain Drajesco-Joffé: La vie sauvage au Sahara. Delachaux et Niestlé, Neuchâtel 1993, ISBN 2-603-00871-4
 Fabrizio Mori: The great civilisations of the ancient Sahara. L’Erma di Bretscheider, Rom 1998. ISBN 88-7062-971-6
 Heinrich Schiffers: Die Sahara. Entwicklungen in einem Wüstenkontinent. Borntraeger, Kiel 1980. ISBN 3-554-60106-3
 Die Wüste. Geo-Bücher im Verlag Gruner AG + Co, Hamborg. ISBN 3-570-01665-X
 Sahara: Meer ohne Wasser. Geo 4/1977, Siet 82–108. Verlag Gruner + Jahr, Hamborg.
 Uwe George: Sahara: Das verschollene Meer. In: Geo-Magazin. Hamborg 1980,1, S. 32–60. 

Histoorsche Reisvertellen

 Heinrich Barth: Reisen und Entdeckungen in Nord- und Centralafrika. Gotha 1857–1858, 5 Bne.
 Heinrich Barth: Im Sattel durch Nord- und Zentralafrika, 1849–1855. Stuttgart 2007 (Kortform vun de 5 Bänn).
 Gustav Nachtigal: Sahara und Sudan. Berlin, Leipzig 1879–1889, 3 Bänner
 Gustav Nachtigal: Tibesti. Die Entdeckung der Riesenkrater und die Erstdurchquerung des Sudan, 1868–1874. Rutg. Heinrich Schiffers. Tübingen/Stuttgart 1987.
 Gerhard Rohlfs: Quer durch Afrika. Die Erstdurchquerung der Sahara vom Mittelmeer zum Golf von Guinea 1865–1867, Thienemann Edition Erdmann, Stuttgart 1984. ISBN 3-522-60580-2.

 Weblenken 

 Flora un Fauna in de Sahara (frz.)

Belege

Kategorie:Wööst
Kategorie:Afrika