Kanada

Kanada (engelsch/franzöösch Canada) is en Staat in Noordamerika liggt un sik in tein Provinzen un dree Territorien deelt. De Grött na is Kanada de tweedgröttste Staat weltwied.

Navers sünd de Verenigden Staten un Gröönland, wat en Deel vun Däänmark is. In’n Noorden liggt de Nöördliche Iessee, in’n Oosten de Atlantik un in’n Westen de Pazifik. De Hööftstadt is Ottawa. Anner grote Städer sünd Toronto, Montreal un Vancouver.

Indigene Völker leven sied rund 10.000 Jaren in dat hüdige Kanada. In’n 16. Jaarhunnerd begünn de Kolonialtied in Kanada, as engelsche un franzöösche Seelüüd dat uutkunkeluren un versöchen sik daaltolaten. Na verscheden Kriegen geev Frankriek 1763 meist alle siene Kolonien in Noordamerika op. So dat’t hüdige Kanada een Deel vun dat britsche Weltriek wurr. 1867 is Kanada een Dominion mit veer Provinzen worrn, to dat lütt bi lütt anner britsche Provinten in Noordamerika dortokemen. De Unafhängikeit vun Grootbritannien güng Schrid för Schrid mit de Stutue of Westminster 1931 un besünners dat Kanada-Gesett 1982.

Kanada is ene parlamentaarsche Demokratie un ene konstitutschonelle Monarchie mit enen Westminstersysteem. De Böverst in de Regeren is de Premierminsiter. De zeremonielle Staatsböverst is König vun Kanda, de in Personaalunion de König vun grootbritannien is. De Generaalgouverneur vertridt den König in Kanada. Dat Land höört to de Commonwealth of Nations.

Kanada is offitschell tweesprakig (Engelsch un Franzöösch). Kanada tellt weltwied to de Staten mit de höögste Levenqualitäät, Bildung un Minschenrechten. Dat Land tellt mit siene Immigratschoonsgeschicht to den kultutell un ethnisch diversten Staten.

Landsnaam
De Naam Kanada stammt vun dat Woord kanata ‘Dörp’ uut de laurentsche Spraak, ene uutstorven irokeesche Spraak.James Stuart Olson, Robert Shadle: Historical Dictionary of European Imperialism. Greenwood Publishing Group, Westport CT 1991, ISBN 978-0-313-26257-9, S. 109 1535 bruken de Inwaners vun de Regioon üm de hüdige Stadt Québec dat Woord kanata den Seemann Jacques Cartier den Weg na dat Dörp Stadacona to beschrieven.Bruce G. Trigger: Handbook of North American Indians, Smithsonian Institution, Washington 1978, Bd. 15, S. 357–361. Cartier bruuk later den Naam Canada nich alleen för dat Dörp, man för heel dat Rebeed, dat  Donnacona, de Höövdling vun Stadacona beherrscht het.Alan Rayburn: Naming Canada. Stories about Canadian Place Names. University of Toronto Press, Toronto 2001, ISBN 978-0-8020-8293-0, S. 14–22. Vun 1545 an stünn Canada för dat Rebeed üm den Sankt-Lorenz-Stroom op europääschen Kaarten.

In de Tied vun dat 16. Jaarhunnerd bet in dat fröhe 18. Jaarhunnerd beteken Canada den Deel vun Neefrankriek langs den Sankt-Lorenz-Stroom.Paul R. Magocsi: Encyclopedia of Canada's Peoples. University of Toronto Press, Toronto 1999, ISBN 978-0-8020-2938-6, S. 1048. In de Tied weren Kanada un Neefrankriek faken Synonymen.Germaine Warkentin, Carolyn Podruchny: Decentring the Renaissance: Canada and Europe in Multidisciplinary Perspective, 1500–1700. University of Toronto Press, Toronto 2001, ISBN 978-0-8020-8149-0. Nadem dat de Briten Neefrankriek verövert harrn, kreeg dat Rebeed 1763 den Naam Provint Quebec. 1791 hebbt de Briten de Provinz in de Kolonien Overkanada un Nedderkanada deelt, de ook de Canadas nöömt wurrn. 1841 wurrn de beiden Kolonien to de Provinz Kanada verenigt.An Act to Re-write the Provinces of Upper and Lower Canada, and for the Government of Canada. J.C. Fisher & W. Kimble. 1841. S. 20 As 1867 de Kanaadsche Konföderatschoon grünnt worrn is Dominion of Canada de Naam för de britschen Kolonien in Noordamerika worrn.Roger O'Toole: Dominion of the Gods: Religious continuity and change in a Canadian context. In: Annika Hvithamar, Margit Warburg, Brian Arly Jacobsen (Ruutgevers): Holy Nations and Global Identities: Civil Religion, Nationalism, and Globalisation. Brill, Leiden 2009, ISBN 978-90-04-17502-2, S. 137. Dat Kanada-Gesett vun 1982 (Canada Act 1982) maak den Canada den offitschellen Landsnaam.Philip Buckner (Ruutgever): Canada and the British Empire. Oxford University Press, Oxford 2008, ISBN 978-0-19-927164-1, S. 37–40, 56–59, 114, 124–125.

 Spraken 
De Amtsspraken sünd kanaadsch Ingelsch un kanaadsch Franzöösch. Den Urinwahners ehr Spraaken sün an Siet vun ingelsch un franzöösch ok Amtsspraaken in twee vun de tree Territorien: Nunavut un de Noorwest-Territorien. De wichtigsten Spraaken sünd: Inuktitut, Inuvialuktun, Chipewyan, Cree, Dogrib, Gwich’in, un Slavey. Vun plattdüütsche Inwannerers warrt ok Plattdüütsch snackt, de Mennoniten snackt Plautdietsch.

 Geographie 
Kanada is mit 9.984.670 km² dat tweetgröttste Land op de Eer.

Kanada sett sik ut tein Provinzen un dree Territorien tosaam; anordnet vunn Oost to West: Niefundland un Labrador, Nova Scotia, Prinz-Edward-Eiland, Nie Brunswieck, Québec, Nunavut, Ontario, Manitoba, Saskatechwan, Noorwest-Territorien, Alberta, Britisch Kolumbien un Yukon.

 Klima 
alternativtext=Kaart mit Klimazonen vun Kanada na Köppen|duum|Köppen-Klimaklassifikatschoon vun Kananda
Kanada ümfaat ünnerscheedlich Klimazonen vun Polaarklima in’n Noorden to matig Klima an de Westküst. De grote Deel vun Kanada liggt in de boreale Klimazoon mit Landklima un langen, kolen Winters un korten hitten Sommers.

An de Westküst is een Seeklima mit veel Regen to finnen. Hier op de Westsied vun de Küstenbargen un de Rocky Mountains regent sik de Wulken af, de mit de fuchte Luft vun de Pazifik kaamt.

Een groten Deel vun Noordkanada is vun Ies un Permafrost bedeckt. De Tokumst vun de Permafrost is man unseker, denn de Arktis het sik mit den Klimawannel dree maal starker opwarmt as de weltwiede Dörsnid. De Dörsnidstemperatuur in heel Kanada is verglen mit 1948 1,7 °C stegen (1,1 °C bet 2,3 °C je na na Regioon).R. W. McCol: Canada. In: Encyclopedia of World Geography. Infobase Publishing. S. 135. De Temperaturen sünd in’n Noorden starker stegen as in de Prärie. In den süüdlichen Regionen is as Folg vun versmuddt Luft suren Regen een Probleem un het negativen Inflood op Water, Strööm, Woolden un Feller namen.Ravid R. Boyd: Unnatural Law: Rethinking Canadian Environmental Law and Policy. UBC Press 2001, S. 67–69. Kanada tellt to de Staten mit den höögsten Uutstööt vun Drievhuusgasen. De uutpuust Emischonenn nemen twüschen 1990 un 2022 16,5 % to.

 Flora un Fauna 
Rund 12,1 % vun de kanaadsche Landflach un Binenseen steit ünner Natuurschuul. Rund 11,4 % vun de hoge See üm Kanada steit ünner Natuurschuul. Kanada sien eersten Natschonaalpark weer de Banff Natschonaalpark, de 1885 grünnt worrn is. De Lake Superior National Marine Conservation Area, de 2025 inricht worrn is, is weltwied de gröttste Söötwaterflach ünner Natuurschuul. De gröttste Flach ünner Natuurschuul is sied 2018 de Scott Islands Marine National Wildlife Area.

Historie

 Oor- un Fröhgeschicht 
De eersten Minschen in Kanada kemen sachtens vör rund 14.000 Jaren över Sibirien na Noordamerika, as de Beringbrügg de beiden Kontinenten verbünn.Thomas D. Dillehay: The Settlement of the Americas: A New Prehistory. Basic Books, New York 2008, ISBN 978-0-7867-2543-4, S. 61.Brian M. Fagan, Nadia Durrani: World Prehistory: A Brief Introduction. Routledge, London/New York 2016, ISBN 978-1-317-34244-1, S. 124. Dat is de Begünn vun de Paläoindianers. In den Bluefish-Höhlen in dat nöördliche Yukon un de Old Crow Flats fünnen sik de öllsten minschlichen Sporen in Kanada. In den Charlie-Lake-Höhl fünnen sik Warktüüg uut de Tied üm 10.500 v. Chr. Uut de Tied üm  9000 v. Chr. givt dat Funnen bi Banff, in Saskatchewan un in Québec.Claude Chapdelaine: Présences autochtone de l’âge glaciaire à aujoud’hui Des chasseurs de la fin de l’âge glaciaire dans la région du lac Mégantic: découverte des premières pointes à cannelure au Québec. In: Recherches amérindiennes au Québec. 30 (2004). Vör rund 5000 Jaren kemen de hüdigen Inuit na vun Siberien na Kanada.Andrew Kitchen, Michael M. Miyamoto, Connie J. Mulligan: A Three-Stage Colonization Model for the Peopling of the Americas. In: Public Library of Science. (PLoS), 13. Februar 2008, doi:10.1371/journal.pone.0001596J. V. Wright: A History of the Native People of Canada: Early and Middle Archaic Complexes. Canadian Museum of Civilization, Ottawa 2001.

Koloniaaltied
upright=1.3|thumb|Map of territorial claims in North America by 1750. Possessions of British America (pink), New France (blue), and New Spain (orange); California, Pacific Northwest, and Great Basin not indicated.De Wikingers ünner Leif Eriksson gellen as de eersten Europäers, de an de kanaadsche Oostküst ankemen. Üm dat Jaar 1000 richten se för korte Tied ene lütte Kolonie op, de vundaag bi de archäoloogsche Fundsteed L’Anse aux Meadows op Newfoundland liggt.Linda S. Cordell, Kent Lightfoot, Francis McManamon, George Milner: L'Anse aux Meadows National Historic Site. In: Archaeology in America: An Encyclopedia. ABC-CLIO, Santa Barbara 2009, ISBN 978-0-313-02189-3, S. 27, 82. Bet 1497 kemen süss keen Europäers na de kanaadsche Küst, as Giovanni Caboto de kanaadsche Atlantikküst in’n Opdrag vun’n engelschen König Hinrich VII. uuttoforsch.Raymond B. Blake, Jeffrey Keshen, Norman J. Knowles, Barbara J. Messamore: Conflict and Compromise: Pre-Confederation Canada. University of Toronto Press, Toronto 2017, ISBN 978-1-4426-3553-1, S. 19. 1534 kunkeluur Jacques Cartier den Sankt-Lorenz-Stroom uut un neem dat Rebeed as Neefrankriek för den franzööschen König Franz I. in Besitt.Jacques Cartier, Henry Percival Biggar, Ramsay Cook: The Voyages of Jacques Cartier. University of Toronto Press, Toronto 1993, ISBN 978-0-8020-6000-6, S. 26.

 Staat 
Kanada is en konstitutschonell Monarchie in den Commonwealth. Dat Staatshööft is de König oder Königin vun dat Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland un so is dat siet 2022 Charles III.

 Städer 
 Ottawa
 Saint-John’s
 Québec
 Toronto
 Montréal
 Vancouver
 Winnipeg
 Calgary
 Saskatoon

 Weblinks 

 Offizielle Website van Kanada (engelsch/franzöösch)
 Frömdenverkehrsamt van Kanada
 Footnoten 

Kategorie:Land
Kategorie:Noordamerika
Kategorie:Kanada