Plattdüütsche Grammatik

En Spraak is nich blots ’n Barg Wöör, de ’n seggen kann, as enen dat in’n Sinn kümmt. Dat gifft näämlich ok Regeln dorto, un de bestimmt, wat de Wöör för’n Form kriegen mööt un woans een ’n Woort achter dat annere setten mutt, also de Reeg vun de Wöör.
Dat mutt nu avers nich heten, dat dat ’n Grammatikbook geven deit, wo een all de Regeln in finnen kann, so as för Hoochdüütsch. Dat gifft dat för Plattdüütsch nich, un wenn doch, denn heet dat noch lang nich, dat nu elkeen so snacken mutt, as dat in’t Book steiht. Grammatik is, wat wi in’n Kopp hebbt. Wenn wi dat nich harrn, denn kunnen wi gor keen Spraak snacken. Bi’t Plattdüütsch is dat nu so, dat de Lüüd in verschedene Rebeten verschedene Dialekten snacken doot, un denn hebbt se dor ok verschedene Grammatiken bi in’n Kopp. Man de plattdüütschen Dialekten vereent, dat se all üm un bi de sülvige Grammatik hebbt, mit'n paar Utnahmen.

 Woortoorden 
Elkeen Woort höört to’n Woortoort to. Welkeen dat is, dat kann een dor an sehn, woans sik dat Woort benehmen deit - dat heet, wat dat för Formen hett un woans en dat in’n Satz bruken kann.

 Verben 
Vun de Verben gifft dat egentlich een büügtet in elkeenen Satz: Dat sünd so Wöör as gahn, slapen, geven un klönen. An’n Verb kann en tomehrst sehn, wannehr wat passeern deit (Tiet, Tempus) un wat för een dat maakt (Persoon). Dor gifft dat näämlich meest Suffixen för, dat sünd de lütten Stücken an’t Enn vun de Wöör, wo en de verschedenen Formen an uteneenklamüüstern kann. Vun slapen gifft dat to’n Bispeel düsse Formen hier (gifft avers ok noch mehr):

 De Konjugatschoon 
Verben warrn konjugeert. Dat heet, dat se sik ännert. Wenn ik wat do heet dat anners ans wenn du dat deist oder se dat doot oder gor wenn ik wat doon harr. Dat heet, dat kümmt dorop an, welk Person dat is, wat dat Eentall oder Mehrtall is un vör allens, wat för en Tiet dat is.

+ Nutiet (Präsens) Eentall (Singulaar) Mehrtall (Pluraal)1. Persoon ik slaap wi, ji, se slaapt/slapen2. Persoon du slöppst 3. Persoon he, se, dat slöppt

+ Verleden Tiet (Präteritum) Eentall (Singulaar) Mehrtall (Pluraal)1. Persoon ik sleep wi, ji, se slepen2. Persoon du sleepst 3. Persoon he, se, dat sleep

 List van de unregelmatigen Verben in Plattdüütsch 

(De Wöör, de hier in PP mit ä schreven sünd, köönt ok mit e schreven weern)

 Infinitiv  Imperfekt  Partizip Perfekt bargen  burg  burgen beden  bood  baden bedregen  bedroog  bedragen    befählen  befohl  befahlen     blieven  bleev  bleven    bögen  boog  bagen   bräken  brook  braken     denken   dach   dacht     doon  de  daan    drägen  droog  dragen  döpen  döff  döfft    dörven  dröff  dröfft  eten  eet  äten    fallen  full  fullen   fangen  fung  fangen/fungen flegen  floog  flagen    fräten  freet  fräten    faten   foot   faat     finnen  funn  funnen   fleten  floot  flaten    fragen  froog  fraagt    gahn  gung  gahn geneten  genoot  genaten gellen  gull  gullen geten  goot  gaten geven  geev  geven glieden  gleed  gleden glieken  gleek  gläken graven  groov  graven griepen  greep  gräpen hangen  hung  hungen hebben  harr hatt helpen  hulp  hulpen heten  heet  heten halen  haal  haalt kamen  keem  kamen kieken  keek käken kniepen  kneep  knäpen könen  kunn  kunnt köpen  koff  kofft kriegen  kreeg  krägen krupen  kroop  krapen laden  lood  laden laten  leet  laten lesen  lees  läsen lieden  leed  leden lopen  leep  lopen maken  maak  maakt meten  met  mäten  mögen   much  mucht möten  muss  musst nähmen  nehm  nahmen reken  rääk  räken rieden  reed  räden rieten  reet  räten ieven  reev  räven ropen  reep  ropen rüken  rook  raken schellen  schull  schullen scheten  schoot  schaten schölen  schull  schullt schreen  schree  schreet scrieven  schreev  schreven schruven  schroov schraven schuven  schoov  schaven seggen  sä  seggt sehn  seeg  sehn sien/wesen  weer  wesen/ween/west  singen sung  sungen sitten seet  säten slann  sloog  slagen slapen sleep  slapen slieken  sleek  släken sliepen  sleep  släpen slieten  sleet  släten slingen slung  slungen sluken  slook  slaken sluten  sloot  slaten smieten  smeet  smäten snieden  sneed  snäden snuven  snoov  snaven söken  soch  socht speen  spee  speet spinnen  spunn  spunnen splitten  spleet  spläten spreken  sprook  spraken stahn  stund  stahn starven  sturv  sturven stählen  stohl  stahlen stäken  steek  stäken stinken  stunk  stunken stöten  stott  stött strieden  streed  sträden strieken  streek  sträken sugen  soog  sagen supen  soop  sapen swemmen  swumm  swummen swiegen  sweeg  swägen swören swoor  sworen verleren  verloor  veloren verschrecken  verschrook  verschraken waschen  wusch  wuschen wassen  wuss  wussen weten  wuss  wusst wieken  week  wäken winnen wunn  wunnen wringen  wrung  wrungen wüllen  wull  wullt

De Tieden

De Tieden sünd      
 Präsens för dat, wat nu is. (Nutiet)
 Präteritum (Imperfekt) för dat, wat weer (verleden Tiet)
 Perfekt för dat, wat jüst vörbi is 
 Plusquamperfekt för dat, wat all lang vörbi is. (wat vöher 
 Futur för dat, wat in de Tokumst is

De Hülpsverben

Dat sünd lütte Verben, de tosamen mit een anner Verb staht un denn wat an de Bedüden ännert. De köönt obers ok alleen stahn. Hülpsverben sünd: sien/wesen, hebben, wullen, schallen (sallen), doon, warrn. könen, mögen, möten, dörven.
De Hülpsverben hebbt t.B. mit de Tied to doon:
Hebben is för dat Perfekt un dat Plusquamperfekt.
Sien/Wesen ook.
Schallen/Schölen/Sölen warrt för de Tokunft bruukt.
Warrn ook. 

Aver ok de Modus kann mit Hülpsverben utdrückt warrn:
Warrn is för das Passiv wichtig. 

De Konjugatschoon vun de Hülpsverben

 sien: 
 Präsens: ik bün/sün; du büst; he, se, dat is; wi, ji, se sünd/bünd
 Präteritum: ik weer/was, du weerst/wast, he, se, dat weer/was; Wi/ji/se weern/wassen
 Futur: ik s(ch)all sien/wesen; du schallst/schasst/sallst/sullt sien/wesen; he, se, dat s(ch)all sien/wesen; Wi/ji/se schallen/s(ch)ölen sien/wesen.
 Partizip: ween/wesen/west
 Imperativ: wees!, weest! / sie!, sied!
 schölen/sölen
 Präsens: ik s(ch)all; du s(ch)allst/schasst; he, se, dat s(ch)all; wi, ji, se schallt/sallen
 Präteritum: ik s(ch)ull; du s(ch)ullst/schuss; he, se, dat schull; wi, ji, se schullen
 Futur: bruukt keeneen
 Partizip: schullt
 Imperativ: schall! schallt!
 hebben
 Präsens: ik heff/hebb; du hest; he, se, dat hett; wi, ji, se hebbt/hebben
 Präteritum: ik harr; du harrst; he, se, dat harr; wi, ji, se harrn
 Futur: ik schall hebben; du schallst hebben; he, se, dat schall hebben; wi, ji, se schallt hebben
 Partizip: hatt
 Imperativ: hebb!, hebbt!

Dat Perfekt

Dat warrt tomeist mit hebben mookt. Achteran kümmt dat Partizip vun dat eegentlich Verb. Dat hebben warrt konjugeert un dat Partizip nich: Ik hebb slapen, Du hest slapen, he hett slapen, wi hebbt slapen ...

Dat Hööftwoort

1. Dat Geslecht is bi welke Hööftwöör nich eendüdig fastleggt, un dat stimmt nich ümmer mit de hoochdüütschen Formen övereen.

Bispelen:
 de Band, dat Band 
 de Huck, dat Huck 
 de Schiet, dat Schiet
 de Töller, dat Töller
 de Markt, dat Markt
 de Sand, dat Sand
 de Dook, dat Dook
 de Minsch, dat Minsch
 de Gammel, dat Gammel

 Dat Bögen von de Hööftwöör 

De Hööftwöör warrt mehrstiets nich böögt.
Blots bi de männlichen Hööftwöör warrt de 3. un de 4. Fall dör den Artikel den markeert (Utspraken warrt den so as denn [dɛn]) un in mannigwücken Dialekten warrt de 3. un 4. Fall bi swacken maskulinen Hööftwöör mit enen -en Suffix markert (t.B. de Os → den Ossen (Dat. & Akk.)).

De twete Fall warrt bi Personennaams dör een '-s' Suffix markert (Schosters Kinner, Pasters Veeh), man anners dör Konstrukschonen as Vadder sien Piep or Oma ehr Huus henstellt.
In all de annern Fäll blievt de Artikels de un dat unverännert bestahn.
De echte twete Fall gifft 't noch bi Dag- un Tiedangaven, so heet dat ’s Nachts un enes Dags. Dat Verkörten vun den Artikel is dorbi gang un geev.
Af un to warrt de twete Fall ook bi bestimmten Mengdeangaven bruukt (t.B. twee Pund Appels staats twee Pund vun de Appels).

Vergliek vun de hochdüütsche un plattdüütsche Artikels:
  Hochdüütsch  Plattdüütsch  Hochdüütsch  Plattdüütsch Singular (bestimmt)  Singular (unbestimmt) Nominativ der  de (m.)  ein  een (m.) die  de (f.)  eine  een(e) (f.) das  dat (n.)  ein  een (n.) Genitiv des  den * sien * / des  eines  enen * sien * / enes der  de * ehr * / de  einer  een * ehr * / ene  des  dat * sien * / des  eines  een * sien * / enes  Dativ dem  den [dɛn] (m.)  einem  enen  der  de (f.)  einer  een(e) dem  dat (n.)  einem  een Akkusativ den  den [dɛn] (m.)   einen  enen die  de (f.)  eine  een(e) das  dat (n.)  ein  een Plural All Fäll die/der/den  de    

An wenige Woortresten kann man vandage noch sehn, dat dat fröher ok enen tweten un drüdden Fall geven hett, to’n Bispill: wieldes, dat is nich andem, buterdem ahndem kaam ik nich ut. En anner Relikt is de Dativ bi manke neutrale Wöör. So gifft dat bi welke fasten Utdrücken mit en saaklichet Woort in de Kortform vun de bestimmten Artikel en Dativ-n: to'n Bispeel. Aver dit Prinzip warrt ok faken op nich faste Utdrücken anwannt, wenn de Artikel in de Kortform steiht: Ik gah to'n Spelen rut. In de Langform warrt dat aver wedder de kasusfre'e Artikel: Ik gah to dat Spelen rut. Of düsse Formen nu mit de Utspraakökonomie tohoophangt, en Överreguleren is oder vun dat Hoochdüütsche kaamt un de Nasal to immiteren versöökt, kann nich nipp un nau seggt warrn.

 De Mehrtall 

De Mehrtall köönt de plattdüütschen Wöör up verschedene Wies billen. Överlangs gifft dat för een un dat sülve Woort twee Formen, un faken is de Mehrtall denn anners as in dat Hoochdüütsche.

Bispelen

 Eentall un Mehrtall stimmt övereen: de Knaken - de Knaken, dat Been - de Been
 Bookstaven kaamt darto: de Disch - de Dischen, dat Oog - de Ogen, dat Kleed - de Kleder
 en "s" warrt anhungen: de Arm - de Arms, de Deern - de Deerns
 de Stammvokaal warrt Umluut: de Slag - de Slääg,  de Goos - de Göös, dat Huus - de Hüüs
 de Stammvokaal warrt länger: de Dag - de Daag - dat Brett - de Breed

Wat dat in de noorden Dialekten vun dat Plattdüütsche nich gifft, is de hoochdüütsche Mehrtall op -e. (Dor wo fröher mal en -e weer, is dat verswunnen, as HD: Lampe → Platt: Lamp). Un so kann -e as Plural nich richtig ween. Bi disse Wöör warrt de Plural faken op -en billt. Bispelen: een Andeel →> twee Andelen, een Blitz → twee Blitzen, een Programm → twee Programmen, een Konzept → twee Konzepten.

 Pronomina - Förwöör 

Bi de persöönlichen un besittanwiesen Förwöör gifft dat för jedet Geslecht blots twee Fälle. De 3. und de 4. Fall sünd in ene Form vereent (nich alltiet in Oostfäälsch), de 2. Fall warrt umschreven,

 Persöönliche Förwöör 

  Eentall  Mehrtall noordneddersassisch 1. Fall ik  du  he/se/dat  wi  ji  se 3./4. Fall mi  di  em/ehr/dat  u(n)s  ju(uch)  jem/jüm oostfreesch 3./4. Fall mi  di  hum/hör/dat  uns  jo  hör ostwestfäälsch 1. Fall ik  diu  hei/sei/et  wui  jui (ji)  sei 3./4. Fall mui  dui  üahn/sei/et  us  jui (ji)  sei oostfäälsch    1. Fall ik  du  hei/sei/(üt)/et  wi  ji  sei 3. Fall mik  dik  öhne/öhr/(üt)/et  üsch  jück  öhnen (sei) 4. Fall mik  dik  öhne/sei/(üt)/et  üsch  jück  sei

 Besittanwiesen Förwöör 

 noordneddersassisch Besitt in Eentall 1. Fall  männlick/neutral: mien  dien  sien/ehr/sien  u(n)s  ju(un)  (jem)ehr wieflick: mien(e)  dien(e)  sien(e)/ehr(e)/sien(e)  u(n)s(e)  ju(un)  (jem)ehr 3./4. Fall  mien(e(n))  dien(e(n))  sien(e(n))/ehr(e(n))/sien(e(n))  u(n)s(e(n))  ju(un)  (jem)ehr(en) Besitt in Mehrtall 1. Fall        mien(e)  dien(e)  sien(e)/ehr(e)/sien(e)  u(n)s(e)  juun(e)  (jem)ehr(e) 3./4. Fall   mien(e)  dien(e)  sien(e)/ehr(e)/sien(e)  u(n)s(e)  juun(e)  (jem)ehr(e) oostfäälsch    Besitt in Eentall 1. Fall  männlick/neutral: mien  dien  sien/öhr/sien  use  jue  öhr wieflick: miene  diene  siene/öhre/siene  use  jue  öhre 3. Fall  männlick/neutral: mienen  dienen  sienen/öhren/sienen  usen  juen  öhren wieflick: miener  diener  siener/öhrer/siener  usen  juen  öhren 4. Fall  männlick: mienen  dienen  sienen/öhren/sienen  use  jue  öhre wieflick: miene  diene  siene/öhre/siene  use  jue  öhre neutral: mien  dien  sien/öhr/sien  use  jue  öhre Besitt in Mehrtall 1./4. Fall        miene  diene  siene/öhre/siene  use  jue  öhre 3. Fall   mienen  dienen  sienen/öhren/sienen  usen  juen  öhren

 Henwiesen Förwöör 

 noordneddersassisch 1. Fall de  de  dat  de   disse  (düsse)  dit  disse (düsse) 3./4. Fall den  de  dat  de   dissen  (düssen)  dit  disse (düsse) ostwestfäälsch 1. Fall de  de  dat  de düsse  düsse  düt  düsse 3./4. Fall dän  de  dat  de düsse  düsse  düt  düsse oostfäälsch    1. Fall de  de  dat (et)  de düsse  düsse  düt  düsse 3. Fall den  der  den  den düssen  düsser  düt  düsse 4. Fall den  de  dat  de düssen  düsse  düt  düssen

 Adjektive - Egenschapswöör 

Bi de Flexion (dat Bögen) von Egenschapswöör gifft dat in't Plattdüütsche verschedene Formen. Se laat sik aver nich na bestimmte Dialektrebetten un ok nich na richtig oder verkehrt unnerscheden. Man faken is dat denn doch nich so ünnerscheedlich, dennso gifft 't mehr or minner een Schema.

De Egenschapswöör wardt in dree Aarten indeelt. Dor gifft dat de starken Egenschapswöör, de swacken Egenschapswöör un de nich böögten Egenschapswöör.
De eersten twee bruukt een, wenn dat Egenschapswoort an een attributive un adsubstantivsche Stell steiht.

 de Swacken 
Een bruukt de swacken Egenschapswöör wenn dor een bestimmten Artikel, een henwiesenet Förwoort (Demonstrativpronomen) or wat Vergliekboors vör steiht.
Se hebbt twee Suffixen: -en (för de Mehrtall un för den Dativ un Akkusativ bi maskulinen Hööftwöör) un -e (för de annern Fäll).
Man in mannigwücken Dialekten wardt disse nich mehr böögt. (Dordör dat de Artikel or dat Pronomen al de grammatsche Funkschoon henstellt.)

 swack Fall Maskulinum FemininumNeutrum Eentall Nominativ lütte (Genitiv) lütten Dat. & Akk. lütten  lütteMehrtallAll Fäll lütten

 de Starken 
De starken Egenschapswöör bruukt een, wenn dor keen Artikel un Förwoort, keen bestimmten Artikel or so dorvör steiht, man dat Egenschapswoort liekers an een attributive un adsubstantivsche Stell steiht.
Dat gifft hier dree Suffixen: -en (för de Eentall bi Maskulina), -et/es (för de Eentall bi Neutra) un -e (för all annern).
Ook hier is dat so, datt een in mannigwücken Dialekten disse nich böögt, wenn dor de nich bestimmte Artikel steiht. (Man faken doch, wenn dor keen Artikel steiht t.B. een lütt Gaarn man lütten Gaarn)

 stark Fall Maskulinum FemininumNeutrum Eentall Nominativ lütten  lütte  lüttet/-es (Genitiv) lütten Akk., Dat. lütten  lütte  lüttet/-esMehrtallAll Fäll lütte

Steiht dor keen Förwoort or keen Artikel, denn gifft dat noch ene twete Art dat Egenschapsword to bögen.
 stark Fall Maskulinum FemininumNeutrum Eentall Nominativ lütten  lütte  lütt (Genitiv) lütten Akk., Dat. lütten  lütte  lüttMehrtallAll Fäll lütte  lütt

 Resten vun den Genitiv 
Ok bi de Egenschapswöör gifft dat noch Resten vun den Genitiv — as bi de Hööftwöör.
Faken sünd dat Resten in Sprickwöör or Seggwiesen. (t.B.: enes goden Dags)
Een bruukt den Genitiv vun Egenschapswöör ok denn, wenn se bi bestimmten Mengdeangaven staht. (Bi de Mehrtall is he man nich mehr uteneentokennen vun de annern Fäll) 
De Enn is jümmer -en bi swacken un starken Egenschapswöör.
De Genitiv kann nich adverbial in'n Satz stahn.

 de nich böögten Wöör 
Se wardt bruukt in Fäll as t.B. Dat Huus is lütt un is denn adverbial or prädikativ (also een Deel vun'n Prädikaat). 

 Bispelen 

   Nominativ/1. Fall  Akkusativ/4. Fall männlich  de grote Keerl  den groten Keerl   en(en) groten Keerl  en’n groten Keerl wieflich  de lütte Deern  de lütte Deern   en(e) lütte Deern  en lütte Deern sääklich  dat ole Huus  dat ole Huus   en oles Huus  en oles Huus   en olet (oolt)  en olet (oolt) Huus

För all dree Geslechter kann aver ok de Form ahne jede Endung bruukt weern:

de ool Buck - de ool Koh - dat ool Wiev

De Stiegformen (hooch, höger, hööchste) weert dör de Endungen -er un -ste billt, de Superlativ ((t.B. am besten) warrt mit an'n oder up't. ("He kunn dat an'n besten" oder  "He kunn dat up't best.")

 Präpositionen 
Präpositionen sünd: aower, achter, an, baoven, bi, bilangs, in, binnen, dal, dör, gegen, hendör, langs, na, noast, op, twüschen, ünner, ut, vör, vun, too, roond um, up too, vun of; jensiets (+ Gen.)Willem Schröder: Fritz Reuter an de Himmelsdohr.

 Literatur 
 Gerold Meiners: Plattdüütsch in sess Weken, en Lees -un Lehrbook för Anfängers un Kunnige, Isensee Verlag Ollnborg
 Karl Fissen: Plattdüütsch läwt, Ollnborg 1963

 Weblenken 
 Plattdüütsche Grammatik online (plattdüütsch)

Kategorie:Plattdüütsch
Kategorie:Grammatik