Plattdüütsche Orthographie

Plattdüütsche Orthografie, dat meent de Schrievwies vun de plattdüütsche Spraak. In de Hansetiet hefft se dat mit dat Schrieven jüst so nipp un nau nahmen as in’t Hoochdüütsche un Ingelsche, dat heet, meist nich so doll. Op Plattdüütsch hett sik - in’n Ünnerscheed to anner Spraken - avers keen Duden oder so wat dörsett. Gifft twors Standards, man dor bruukt sik keeneen an to hollen.

Dat Problem mit de plattdüütsche Orthografie sünd de velen Dialekten. Dat Plattdüütsch nich blots in een Land snackt warrt, un dat för ’n poor Vokale dat keen normalen düütschen oder engelschen Bookstaven gifft, to’n Bispill dat düstere a, wat meist na dat o rövergeiht, so as in dat Däänsche dat å. Tominnst is dat so, wenn’n dat vun dat Düütsche ut bekieken deit. In de Phonologie vun de Spraak sülven (wenn’n dat ankiekt, ahn dat mit dat Düütsche to verglieken), denn is dat eendoont, wieldat dat lange /a/ jümmers so utspraken warrt, je na Dialekt. 

Een vun de gröttsten Problemen bi de Schrievwies vun dat Nedderdüütsche oder Plattdüütsche is dat de mehrsten Schrieverslüüd dat phoneetsch hebben wüllt, so as’n Aard Luutschrift, nipp un nau för elkeen Dialekt, nich abstrakter, phonemisch un överdialektaal, so as in annere Spraken. Dat annere grote Probleem is, dat de Schrievwies in Noorddüütschland na düütsche Aard maakt warrt (un in de Nedderlannen na hollandsche Aard), un dat de Lüüd daarbi in’n Tüdel kaamt, al wieldat dat ’n Barg Luden in’t Hoochdüütsche (un in’t Nedderlandsche) nich gifft. Nu dat de Spraak offitschell as egenstännig gellen deit, meent mehr un mehr Minschen, se schull ok wedder ehr egenstännige Schrievwies hebben, un se harr de al in de Hansetiet hatt. Dargegen meent annere, so wat schull wull de Dialekten tonichtenmaken. Man de annere Partie antert darop, dat ’n Standardschrievwies nich dat sülvige is as ’n Standardspraak, ’n „Hoochspraak“, dat bi ’n Standardschrievwies man blots dat Lesen vun twüschen den enkelten Dialekten lichter warrt.

 Vörslääg för Schrievwiesen 

 Naam  för  Johr utklookt  Lenk na de Regeln  Leitlien WALD-spelling  Achterhuuksch, Liemers    http://www.staringinstituut.nl/werkgroepen/wald-spelling.htm   IJsselacademie  Aoveriesselsch, Veluwsch    http://www.ijsselacademie.nl/ija/taal/spellingsbrochure/inhoudsopgave.asp  för Dialekt SONT-spelling  Nedderlandsch-Neddersassisch  2000    eenheitliche Orthografie för dat Neddersassisch van Nedderland (Eversloo-)Vosbergenspelling  Nedderlandsch-Neddersassisch, West-Neddersassisch in Düütschland  1955    Eenheit över de Grenz röver spelling van G.S. Overdiep  Nedderlandsch-Neddersassisch  1935    dicht bi nl Algemeyne Schryvwyse  nds    http://lowlands-l.net/grammar-new/ → http://lowlands-l.net/grammar-new/sounds.php  eenheitliche Orthografie för dat ganze PlattdüütscheNysassiske Skryvwysends, alle Dialekte2018eenheitliche Orthografie för dat ganze Plattdüütsche, etymologisch, beseert op Algemeyne Schryvwyse un Middelsassische Schrievwiese Nordlannskalle Dialekte 1990-er Schrievwiese för ene plattdüütsche „nordlannske“ Kultuurspraak Stellingwarver spelling  Stellingwarfs  1976  http://www.stellingwarfs.nl   Urker spelling  Urkers    http://dialectkring.opurk.nl   Drentse spellingkemissie  Drentsch  1983  http://www.drentsetaol.nl/algemien/spelling.htm  för Dialekt spellen van K. Ter Loan  Grunnegsch    :nds-nl:Grunnegs (spèllen)  dicht bi nl, för Dialekt Kreenk vuur de Twentse Spraak  Twentsch   1982  http://www.twentsewelle.nl/Subpagina.aspx?Pagina=21&Subpagina=49  dicht bi nl Standaard Skriefwieze Twentsch    http://members.home.nl/goaitsen/twents/Spelling.rtf  dicht bi nl Schriewwise van Klaus-Werner Kahl  Mönsterlänner Plat    Die Aussprache der Laute up platteutsch.net  Wibbeltsche Schriefwiese  Mönsterlänner Platt   Afschnitt 0 up dmp-sprachkurs.de  dicht bi de Lübecker Richtlinien  Düütsch-Plattdüütsch  1919     Hamburger Richtlinien/Rechtschreibungslehre von Borchling  Düütsch-Plattdüütsch  1935     Sass Regeln für die plattdeutsche Rechtschreibung [1956]  Noordneddersassisch  1935/1956  Sass’sche Schrievwies Regeln für die plattdeutsche Rechtschreibung up sass-platt.de Regeln für die plattdeutsche Rechtschreibung Archivlenk van bildung.bremen.de / Regeln für die plattdeutsche Rechtschreibung  dicht bi de Loccumer Richtlinien  Düütsch-Plattdüütsch  1973/1977    dicht bi de Richtlinien für Ostfriesland (van d'Oostfreeske Landskupp)  Oostfreesch  1988     Schreibregeln für das ostfriesische Niederdeutsch  Oostfreesch  2010  Schreibregeln für das ostfriesische Niederdeutsch up ostfriesischelandschaft.de 
Schreibregeln für das ostfriesische Niederdeutsch (2014) up ostfriesischelandschaft.de Holger Weigelt sien Schrievwies  Oostfreesch   1975  Das Ostfriesiche Platt up holger-weigelt.de  na de Luden, veel SünnertekenQuicksylvernds, alle DialekteQuicksylver invoering up sassen.landOrthographie voer dat hele platduidske land; baseert up schryfwysen van de Hansetyd

Kategorie:Rechtschrieven

 Henwies för dat Lesen un Schrieven 

 Nordnedersassisch 

En påår Henwies för dat Lesen un Schrieven
 aa un å
 laat, laater un låter, loot un loter, lat un later: is dat sülvige. 
 maaken, måken un moken is dat sülvige, man wenn een moken schrifft, denn ward dat m-o-u-k-e-n utsnackt.
 o un å (bi wöör wat een "o" luud hebbe un up hoogdüütsch mit een "a" sreewe wart.)
 Pott, Schott, Sott, kort: dat is een kortet o, as in dat ingelsche "pot".
 Moken, Dog, open, loven orer måken, Dåg, åpen, låven : dat is een langet o, wat o-u utsnackt ward as in't ingelsche open
 oo
 Book, Bookstaven: dat is een langet o, wat ok oo-u utsnackt ward.
 ö un eu
 Böker un Beuker is dat sülvige. Obers Beuker ward B-o-i-k-e-r utsnackt, so as Europa.
 öö un eu
 Drööm, he dröömt, he dreumt, dat is dat sülvige. Drööm ward meist so utsnackt: D-r-ö-i-m
 e un ee
 Weg, weg, lecker: dat e is kort un meist as so'n ä utsnackt.
 Seker, beten, beter: dat e is lang un meist as e-i utsnackt, dorbi is dat i blots kort.
 Meer, leeg, Rebeet: dat ee is lang un meist mit 'n lütten i achteran utsnackt

 g un ch
 g un ch is faaken dat sülvige: Hamborg=Hamborch. Meist ward denn g schreewen, wenn ch snackt ward, wenn de Meertall un afleedt Wöör op g süd: leeg - leeger, Hamborg - Hamborger

 Oostfräisk 

Na den Vörslag vun Holger Weigelt geht dat so:
 Allens ward lütt schreewen, blots an'n Anfang un bi Namens nich. As in't Ingelsche.
 Konsonantens
 b d f g h j k l m n p r t w e as in't Hoogdüütsche
 c blots in ch, denn för een hart ch (IPA: [x]) as in hoogdüütsch wach un schottsch Loch
 keen q, dorför gifft dat kw
 keen x, dorför gifft dat ks
 keen y
 v för den Luud twüschen v un b. Dorüm heet dat op fräisk fan, woneem de Nordnedersassen un de Hollandschen van schrieft.
 z is as dat hollandsche un ingelsche s mit Stimm. För dat hoochdüütsche z gifft dat ts. Un wiel dat "ls" un "ns" jümmers [lts] un [nts] utspraken wardt, kannst för "Prinz" eenfach "prins" schriewen, as dat all de Bröder Grimm maakt hebbt.
 ğ för den Luud twüschen g un ch (IPA: [ɣ])
 zj is as dat tweede g in dat ingelsche garage (IPA: [ʒ] oder [d͡ʒ])
 tj is as in dat ingelsche wich, oder as op nordnedersassisch ditschen un Buttsche (Buttje)
 Vokalens
 a e i o u ö ü ó: kort
 ó för een bannig open o btw. een mörk a, so as nordnedersassisch aa un dat Dänsche å, as in laat.
 æ för een mörk ä, as in dat Dänsche 
 ā ē ī ō ū öö üü óó ææ : lang
 â ê î ô û ööe üüe : extra lang (dat is een langen Luud mit 'n naaslag [a:a] ) 
 un dann gift dat in dat Fräisk ook noch de Luuden äe [E:] ie [I:] (IPA: [ɪː]) ue [U:] (IPA: [ʊː]) oe [O:] üe [Y:] öe [œ:]de klingen oft as wenn dar noch een schwack e (Schwa) achter is [E:@], [U:@] usw.

 Diphtongens (Dubbelluud)
 ai āj âj äi äie ei äj au aue oi ój óej öj (öi) öej öy öye

 Afkeken Orthographie 

Meest warrt Plattdüütsch in en Orthografie schreven wat van dat Hoochdüütsche afkeken is (oder van dat Nedderlandsche in de Dialekten dar, so as Grünnens to’n Bispill). Vör welke Dialekten gifft dat aver ok egen Schrievwiesen, so as vör dat oostfreesch Platt of dat mönsterlandsche Platt. Disse alternative Schrievwiesen setten dat Platt mehr van Düütsch of un wiesen de egen Luden un besünners ok de egen Grammatik iets beter op. Vele Minschen schrieven wiederhen lever in de düütsche Schrievwies, vunwegen dat se dat so wennt sünd, maar dor kommen immer mehr bi, de de Vördelen van de alternative Schrievwiesen sehn, dat se en geregelte Orthografie hebben, de mit ehr Spraak overeen stimmt. In Unnerscheed to de ostfreesch Schrievwies kummt de mönsterlandsche mit bloot een besünner extra Teken ut maar disse Unnerscheed kummt ok dorvan, dat in det ostfreesch Platt mehr verscheden Luden un Diphtongen utnanner hollen werden möten, wiel anners de Wöör verkehrte Bedüden kriegen oder de grammatisch Funktion niet opgewesen waard.

 Regeln för dat Rechtschrieven 

Eens is wiss: dat Plattdüütsche hett vele verschedene Mundaarten, un darum kann dat kienen plattdüütschen Duden geven. Dat heet aver nich, dat dat kiene Schrievregeln geven kann, de all Schrievers anwennen köönt, egaal in wecke Mundaart se schrieven doot. Kompetente Vertreders ut Sleswig-Holsteen, Hamborg un Ollnborg weern sik al vör vele Jahren (1956) enig, dat sik de plattdüütsche Schrievwies an de von Johannes Sass anlehnen schull. (Plattdeutsches Wörterbuch mit den Sass’schen Schreibregeln, Fehrs-Gilde, 3. Auflage, 2004). 

En groot Probleem bi de Schrievwies na Sass is avers, dat se stark na de stannarddüütsche Rechtschrieven utricht is un se so keen gode Grundlaag is för grenzöverstrieden schriftlige Kommunikatschoon mit Plattsnackers vun de nedderlandsche Sied un de weldwiede Diaspora. Jüst dat weer avers belangriek för vele junge Plattsnackers vundaag, de Plattdüütsch as internatschonale Kommunikatschoonsspraak in't Internet bruken wüllt. So is dat ook kamen, dat mehr un mehr Lüüd findt, dat weer nich leeg, en Aard Intersassische Schrievwies to hebben, de een so de Dialekten vun de düütsche Sied as ook de Dialekten vun de nedderlandsche Sied mit schrieven kann. 

För ene Översicht över plattdüütsche Wöörböker, kiek bi Wikipedia:Wöörböker.

 Weblenken 

 de Vertelln „De Tuunkrüper“ in vele Schrievwiesen bi Lowlands-L (mehrsprakig)
 Die niederdeutsche Rechtschreibreform / van Frank-Rutger Hausmann (Üawer de Geschicht van Johannes Saß siene Schriefwiese.)

Kategorie:Plattdüütsch