Düütsche Spraak

Düütsch oder Hoogdüütsch, ( ) is ene westgermaansche Spraak, de weltwied twüschen 90 un 105 Millionen Minschen besünners in Düütschland, Öösterriek un de Swiez as Modderspraak snackt un üm de 80 Millionen Minschen as Frömdspraak bruukt.

Düütsch is meist synonym mit Hoogdüütsch un betekent faken de düütsche Standardspraak oder ook de hoogdüütschen Dialekten. Dat Plattdüütsche oder Nedderdüütsche warrt wall ook as enen düütschen Dialekt ankeken, is man bi den Begreep „Düütsche Spraak“ meist nich mitmeent.

As plurizentrische Spraak het dat Düütsche verscheden Standardvarietäten. 

 Klassifikatschoon 
Hoogdüütsch is ene indoeuropääsche Spraak, de to de westgermaansche Telg vun de germaanschen Sprakeen tellt. De germaanschen Spraken ünnerdeelt sik in dree Telgen:  Noordgermaansch, Oostgermaansch un Westgermaansch. To den eersten Telg höört Däänsch, Sweedsch, Norweegsch, Färöösch un Ieslandsch, de alle vun dat Ooldnoordsch afstammt. Dat Oostgermaansch is uutstorven. Gootsch is de eenzige oostgermaansche Spraak mit schreven Texte, de nableven sünd. De westgermaansche Grupp het sik al fröh in vele Dialektgruppen deelt un leevt vundaag in Spraken so as Engelsch, Freesch, Hoogdüütsch, Nedderlandsch, Afrikaans un Plattdüütsch wieder.

De westgermaanschen Varietäten op den europääschen Kontinent billt traditschoneel een Dialektkontinuum, dat de Benrather Linie un de Uerdinger Linie in de nedderdüütschen un de hoogdüütschen Dialekten ünnerdeelt. De hoogdüütschen Dialekten hebbt anners as de nedderdüütschen Varietäten bi de hoogdüütsche Luudwannel mitmaakt.thumb


Dat Standarddüütsch het ene döringsch un böversassisch Grundlaag mot böverdüütschen Inflood. Se höört binnen dat Hoogdüutsche to de oostmiddeldüütsche Dialektgrupp. Dat Standaarddüütsch is so eng verwandt mit anner Spraken, de enen hoogdüütschen Dialekt as Grundlaag hebbt, so as Luxemborgsch oder Jiddisch.

De nedderdüütschen Varietäten, vundaag dat Plattdüütsch un Nedderlandsch, steit wieder af vun dat Hoogdüütsch. Se hebbt so as de annern germaanschen Spraken nich bi de hoogdüütsche Luudwannel mitmaakt.

 De Herkumst un dat Rebeet van dat Woord „düütsch“ 
De Naam düütsch kummt vun oorgermaansch *þiudiskaz, wat soveel heet as de ‚Volksspraak‘, egentlich ‚Spraak vun de normalen Lüüd‘. In’t Middelöller weer allns ooldhd. diutisc or ooldsassisch thiudisk or ooldengelsch þēodisċ, þīodisċ, wat nich latiensch weer, to’n Bispeel ok dat Ooltengelsche vun de Angeln un Sassen in England.

So to dat Enn vun’t Middelöller harr sik denn de Begreep Düütsch för de Spraken in Düütschland dörsett.
De düütsche Standardspraak höört to de kuntinentaalwestgermaansche Dialektkontinuum. Disse Dialektkontinuum is nich nipp un nau in verscheedene Spraken oder Dialekten indeelbar. To disse Kontinuum höört ook Plattdüütsch, Hoochdüütsch, Jiddisch, Luxemborgsch, Nedderlandsch en Afrikaans. 
Dat Düütsche un siene Dialekten nehmt en grodet Rebeet mang de westgermaansche Spraken in. Dat Hoochdüütsche wardt as Dackspraak bruukt un vun de meesten Dialektsprekers beherrscht.

 De düütschen Dialekten 
 Dat gifft ’n ganzen Barg hoochdüütsche Dialekten:
 Middeldüütsch
 Westmiddeldüütsch
 Middelfranksch
 Ripuarisch
 Moselfranksch
 Rheinfränkisch
 Pälzisch
 Pennsilfaanisch
 Hessisch
 Mittelhessisch
 Osthessisch
 Nordhessisch
 Lothringer Platt
 Oostmiddeldüütsch
 Thüringisch
 Obersächsisch
 Nordobersächsisch
 Lausitzisch-NeumärkischLudwig Erich Schmitt (Rutg.): Germanische Dialektologie. Franz Steiner, Wiesbaden 1968, S. 143
 Schlesisch
 Hochpreußisch
 Böverdüütsch
 Oberfränkisch
 Südfränkisch oder Süüdfränksch
 Ostfränkisch
 Schwääbsch oder Schwäbsch
 Alemannsch
 Nedderalemannsch
 Elsässerdüütsch
 Mittelalemannisch
 Hoochalemannsch
 Höchstalemannisch
 Baiersch
 Noordbaiersch (Nordbairisch)
 Middelbaiersch (Mittelbairisch)
 Süüdbaiersch (Südbairisch)
 Mócheno
 Zimbrisch
 Jiddisch
 Westjiddisch
 Oostjiddisch
 Wymysorys

 Missingsch
 Unserdeutsch (Pidgin-Spraak/Kreoolspraak)

Un dat gifft nedderdüütsche Dialekten:
 Plattdüütsch (Neddersassisch)
 Westnedderdüütsch
 Noordnedderdüütsch (wat de meesten Lüüd snackt, de op Nedderdüütsch snackt)
 Dithmarsch
 Bremer Snack
 Ollnborger Platt
 Sleswigsch 
 Holsteensch (u. a. Reinfelder Platt)
 Nordhannoversch 
 Oostfreesch Platt
 Emslänner Platt
 Westfälsch Platt
 Mönsterlänsk Platt oder Mönsterlänner Platt
 Westmönsterlänner Platt
 Süüdwestfälsch
 Siuerlänner Platt
 Ostwestfälsch
 Ostfälsch Platt
 Nedderlandsch-Neddersassisch 
 Grunnengs un Noord-Drents (Noord-Drentsch)
 Westerkwartiers
 Westerwolds
 Midden-Drents
 Zuid-Drents (Süüd-Drentsch)
 Twentsch
 Twents-Graafschaps
 Twents
 Stellingwarfs
 Gelders-Overijssels en Urks
 Gelders-Overijssels
 Achterhoeks
 Sallands
 Urkers
 Veluws
 Noord-Veluws
 West-Veluws
 Oost-Veluws
 Kollumerlands
 Oostnedderdüütsch 
 Mekelnborg-Vörpommersch Platt
 Mekelnborger Platt
 Vörpommersch
 Rügener Platt
 Mittelpommersch
 Oostpommersch
 Pomerano
 Mark-Brannenborger Platt
 Nedderpreußisch oder Nedderprüßisch
 Plautdietsch
 Nedderfranksch
 Nedderlannsch
 West-Vlaams
 Frans-Vlaams
 Zeeuws
 Hollandsch
 Utrechts-Alblasserwaards
 Oost-Vlaams
 Brabants
 Südgeldersch Niederrheinisch, Oostnedderfranksch) 
 Limborgsch (Niederrheinisch, Oostnedderfranksch)
 Afrikaans
 Kaapse Afrikaans
 Oosgrensafrikaans (Oosgrens-Afrikaans)
 Oranjerivier-Afrikaans
 Oos-Kaapse Afrikaans
 Oorlams
Dat Hoochdüütsche hett denn in de Neetiet de Överhand wunnen över dat Plattdüütsche. Dat keem vunwegen de Reformatschoon un denn ok vunwegen dat Berlin de Hööftstadt weer un nich mehr to dat plattdüütsche Rebeet höört harr.

De spraakliche Situatschoon üm de plattdüütschen Mundarten is noch nich heel kläärt. Aver egentlich ward de plattdüütsche Spraaktwieg as egenstännig anseht un bildet mang de westgermaansche Dialektkontinuum en egen Spraak.

 Phonetik un Phonologie 
De Phonetik un Phonologie vun dat Hoogdüütsche ünnerscheed sik regionaal. As ene plurizentrische Spraak givt dat verscheden Uutspraakvarianten. De verscheden düütschen Dialekten neemt ook op de regionalen Uutspraak Inflood.

Dat Hoogdüütsche, dat as reine Schriftspraak anfungen weer, kreeg in de Tied vun 16. bet in dat 18. Jaarhunnerd ook meer un meer een Uutspraaknorm, de sik na dat Missensch richt. De Uutspraaknorm het sik man lüüt bi lütt döörsett unlange Tied geev dat noch grote Ünnerscheed. In dat 19. Jaarhunnerd keem mit Theodor Siebs Deutschen Bühnenaussprache een Standard op, de op dat noorddüütsche Hoogdüütsch baseer un sik bilütten as Uutspraaknorm in Düütschland döörsetten kunn.Werner König: dtv-Atlas zur deutschen Sprache. Deutscher Taschenbuch Verlag, München 1989, S. 104, 149.

 Konsonanten 
Dat hoogdüütsche Konsonantensysteem het rund 25 Phonemen un is so vergleken mit annern Spraken döörsniddlich groot. Besünnerheiden sünd to’n Bispeel de rare Affrikaat .Fausto Cercignani: The Consonants of German: Synchrony and Diachrony. Cisalpino, Milano 1979.

Veel Konsonaten billt Paren, so as . Den Ünnerscheed beschrivt de Spraakwetenschop meist as lenis un fortis. In dat noorddüütsche Hoogdüütsch is de Ünnerscheed meist de Stemmhaftigkeid: De Lenis-Konsonanten sünd stimmhaftig , de Fortis-Konsonanten sünd stimmloos un deelwies aspireert . In den süüddüütschen Varietäten sünd de Lenis-Konsonanten stimmloos [b̥, d̥, ɡ̊, z̥, ʒ̊]. De Ünnerscheed to den süüddüütschen Fortis-Konsoanten is swaar to beschrieven. Meist beschrivt de Spraakwetenschop de Fortis-Konsonanten as meer „spannt“. Wat middeldüütsche Varietäten kennt wegen de binnendüütsche Konsonantenswäcken gaarkenen Ünnerscheed twüschen fortis un lenis.

De noorddüütschen  Varietäten hebbt in’n Sülvenuutluud kenen Ünnerscheed twüschen fortis un lenis. Alle Konsonaten warrt hier stimmloos. Düt Uutluudverharden kennt de süüddüütschen Varietäten nich.Ulrich Ammon, Hans Bickel, Jakob Ebner, Ruth Esterhammer, Markus Gasser, Lorenz Hofer, Birte Kellermeier-Rehbein, Heinrich Löffler, Doris Mangott, Hans Moser, Robert Schläpfer, Michael Schloßmacher, Regula Schmidlin, Günter Vallaster: . Walter de Gruyter, Berlin, New York 2004, ISBN 3-11-016575-9, S. LVII. 

Hier ünner staat de hoggdüütschen Konsonanten in dat Internatschonale Phoneetsche Alpahbeet. Allophonen staat in runnen Klaers (), periphäre Phomen in kantigen Klamers []:
bilabiallabio-
dentaldentalalveolarpost-
alveolarpalatalvelaruvularpha-
ryngalglottalstl.sth.stl.sth.stl.sth.stl.sth.stl.sth.stl.sth.stl.sth.stl.sth.stl.sth.stl.sth.Plosive()Afrikaten[[Stimmlose labiodentale Affrikaat|⁠p͡f]]t͡st͡ʃ[d͡ʒ]Frikative[]()()()()NasaleVibranten()()Taps/Flaps*Approximantenlaterale Approximanten

 Vokalen 
Dat hoogdüütsche Vokaalsysteem is rund 15 Phonemen recht groot. De meisten Vokalen givt dat as korte un lange Vokalen. Se ünnerscheed sik in de Vokaalquantität man ook in de Qualitäät.
vöörnhalvvöörnzentraalhalvachternachternunrundrundunrundrundunrundrundunrundrundslatenlangːːːkorthalvslatenlangːːːmiddelhalvapenkortlangɛːapenlangːkort

 Diphtongen 
Dat Hoogdüütsche kennt dree Diphtongen: ,  un . Deelwies tellt ook [⁠ʊɪ̯⁠], [⁠ɛɪ̯⁠]​ un ​[⁠ɔʊ̯⁠]​ as düütsche Diphthongen, de man alleen in Interjektschonen so as pfui! oder in Frömd- un Leenwöör so as Mail oder Soul opkaamt.

 Nettverwiesen 

 Duden online
 Atlas zur deutschen Alltagssprache

 Wortschatzlexikon vun de Universität Leipzig
 Es gibt nicht nur ein richtiges Deutsch Bidrag op srf.ch 20. Januar 2019
 So hat sich die deutsche Sprache entwickelt Bidrag up dw.com vom 8. August 2020

 Enkeld Nahwiesen 

Kategorie:Spraak
 Düütsche Spraak
Kategorie:Westgermaansch