Bueree

duum|Keih op en Weid
Bu(e)ree oder Bu(e)rie, ook Burenweerdschop, Landweerdschop oder nedderländsch Platt un westmönsterl. ook Landbo, is de Anbo vun Planten un de Tucht vun Veehtüüg, Eten oder anner Waren to produzeren.The State of Food and Agriculture 2021. Making agrifood systems more resilient to shocks and stresses. Rom: Food and Agriculture Organization of the United Nations. 2021. doi:10.4060/cb4476en. ISBN 978-92-5-134329-6. S2CID 244548456. De Bueree weer een wichtigen Bosteen, dat sittfaste Zivilisatschonen upkemen, denn Bueree un Veetucht verbetern de Winst, so dat jümmerto meer Minschen noog to Eten harrn. Minschen füngen al vöör 105.000 Jaren Tied an Koorns to sammeln, man fröe Buren begünnen de Koorns vöör rund 11.500 Jaren to planten. Schaap, Zegen, Swien, Rindvee un anner Veetüüg begünnen de Minschen vöör rund 10.0000 Jaren to temen un tüchten. De Anbo vun Planten is in tomindsten 11 Regionen weltwied unafhängig vun anner Regionen anfangen. 

2021 produzeren lüttke Buereen een Drüddel vun’n Eten weltwied, de anner twee Drüddel grote industrielle  Bedrieven. De gröttsten 1% mang den Bedrieven bestellt meer as 70 %  Ackerland weltwied. Meest 40 % Ackerland höört to Buereen, de grötter sünd as 100 Hekter. Man fiev vun söss Buren weltiwied bestellt minner as 2 Hekter, un hebbt tohoop wat an de 12 % Ackerland weltwied. Bueree is een groten Deel för de Weerdschop up’n Land un nimt daar ook groten Inflood up de Sellschop un Kultuur.

De Buereeprodukte deelt sik grov in Eten, Fesen, Kraftstoff un Rohstoffen (to’n Bispeel Gummi). Eten is to’n Bispeel Koorn, Gröönwaren, Früchte, Ööl, Fleesch, Melk oder Eier. De weltwiede Bueree poroduzeert an de 11 Milliarden Tunnen Eten un 32 Millionen Tunnen Natuurfesen dat Jaar.

De moderne Agraarwetenschop, Plantentucht, Chemikalien so as Pestiziden, un Dünger as ook technische Innovatschonen bröchten de Winst in de Bueree düchtig rup, man  hebbet ook Ümweltproblemen veroorsaakt. De moderne Massenveeholleree steit faken in de Kritik, dat se slecht mit dat Vee ümgeit. De Bueree dregt enen groten Deel to’n Klimawannel bi, verbruukt Grundwater, holt grote Flachen Woold uut, oder sorgt för Bakterien, de resistent gegen Antibiotikum sünd. Bueree veroorsakt sülvenst Ümewelschaden, man lidd ook sülvenst unner den Schaden. Ümweltschaden sünd to’n Bispeel, dat Aarden verlüstig gaat, sik Wöösten uutbreid un Land wööst warrt.

 Historie 

 Oorsprung 
duum|Weltkaart med Oorsürünge vun de Bueree un woans se sik in de Prähistorsche Tied uurbeid het.|links
duum|Greger Larson u.a: Worldwide Phylogeography of Wild Boar Reveals Multiple Centers of Pig Domesticatio. In: Science. 307 (5715): S. 1618–1621|linksVöör dat de Minschen Bueree dreven hebbt, sünd se al op de Jagd gaan un hebbt Planten to’n Eten sammelt. De Bueree maak dat mööglich, dat de Tall Minschen, de in ene Regioon leven kunn, stark anwussen is, denn vegleken med de Jagd un dat Sammeln kann de Bueree kann veel meer Minschen mit Eten versorgen.

Bueree is in verscheden Eerddelen unafhängig anfangen, het veel verscheden Aarden tücht un kam in tomindsten 11 verscheden Regionen sülvststännig up. Minschen sammeln un eten wille Koorns als vör 105.000 Jaren Tied.Harmon, Katherine: Humans feasting on grains for at least 100,000 years. In:Scientific American.  In de Levante givt dat in de Steentied vör 23.000 Jaren dicht bi den See Genzareth de eersten Henwiese, dat Minschen Eenkoorn, Gasten un Haver anboen. Ries begünnen de Minschen in China twischen 11.500 un 6200 v. Chr. to planten, läter planten un tüchten se daar ook Mung-, Soja- un Azukibonen. Schaap temen de olen Mesopotamiers vör 13.000 bet 11.000 Jaren Tied.M. E. Ensminger, R. O. Parker: Sheep and Goat Science (5. Uplage). Interstate Printers and Publishers  (1986). ISBN 978-0-8134-2464-4. 

Wo vundaag de Törkie un Pakistan liggt, temen de Minschen unafhängig vör 10.500 Jaren den Ooross, wat de Vörfaar för dat Rindvee vundaag is. Swiene tüchten de Minschen in Eurasien, ook in Europa, in Oostasien un Süüdwestasien, wo se verscheden Aarden Wildswiene vör 10.500 Jarne temen. In den süüdamerikaanschen Anden domestizeren Minschen vöör 10.000 bet 7.000 de Kantüffel, man ook Bonen, Coca, Lamas, Alpakas un Meerswienkens. Zuckeroor un Worteln weren de Beginn för de Bueree up Neeguinea vör 9.000 Jaren. Sorghum stammt uut de Sahelregion un was vöör 7.000 Jaren de Grundlage för de Bueree daar. Boomwull domestizeren Minschen dat eerste Maal vöör 5000 Jaren in Peru un läter noch een maal unafhänfig in Eurasien.Eric Broudy: The Book of Looms: A History of the Handloom from Ancient Times to the Present. UPNE: 1979. S. 81. In Mesoamerika tüchten de Minschen vöör 10.000 bet 6000 Jaren uut den willen Teosintegras Mais.S. Johannessen, C. A. Hastorf (Ruutgevers) Corn and Culture in the Prehistoric New World, Westview Press, Boulder, Colorado.  Dat Peerd temen de Minschen in de eurasische Stepp vör 3.500 Jaren.

 Ole Zivilisatschonen 
duum|Ägyptsche Buren bi’n Deschen, Koorn inlagern, graven, Holt fällen un plögen (Ägyptsch Grav üm 15000 v.Chr.)In’n Negen Oosten begünnen de Minschen in Sumer vöör 8000 Jaren in Dörper langes de Tigris un Euphraat leven un bruken dat Water vun de Strööm de Feller mit Kanaals to bewatern. De eersten sumeerschen Piktogrammen för Plöög givt dat vöör rund 3000 v. Chr. De Minschen buen Weten, Garsten, Grööntüüg so as Linsen un Zippeln un Früchten as Datteln, Wienberen un Fiegen an. De Bueree in’n olen Ägypten bruuk dat Water un den Slamm, den de Nilfloden up de Ackers bröchten. De Bueree begünn daar al in prädynastsche Tied to’n Enne van de Steentied üm 10.000 v. Chr. Wichtig weren Koorn, so as Weten un Garsten, man ook Flass för Linnen un Papyrus för Papeer.Herman Kees: Ancient Egypt: A Cultural Topography. University of Chicago Press: 1961, ISBN 978-0226429144. In Indien planten de Minschen üm 9000 v. Chr.  Weten, Garsten un Jujube, un een beten later tüchten se Schaap un Zegen. De Mehrgarh-Kultuur, ene ole Zivilisatschoon in de Regioon Baluchistan in Süüdpakistan, is üm 8000 bet 6000 v.Chr. Rindvee, Schaap un Zegen teemt un tücht.Baber, Zaheer (1996). The Science of Empire: Scientific Knowledge, Civilization, and Colonial Rule in India. State University of New York Press. 19.Possehl, Gregory L. (1996). Mehrgarh in Oxford Companion to Archaeology, Ed. Brian Fagan. Oxford University Press.Harris, David R. and Gosden, C. (1996). The Origins and Spread of Agriculture and Pastoralism in Eurasia: Crops, Fields, Flocks And Herds. Routledge. S. 385. Boomwull buen de Minschen hier sinds de 5. oder 4. Jaardusend v. Chr. an.Stein, Burton (1998). A History of India. Blackwell Publishing. S. 47.  Archäoloogsch nawiesen is de Ploog daar toeerst tiedens de Indus-Zivilisatschoon üm 2500 v. Chr.

In’n olen China begünn dat in’n 5. Jaarhunnerd v. Chr., dat’t in heel dat Land Koornspieker gav un ook de Tucht vun Siedenrupen is in de Tied anfungen.Joseph Needham:Science and Civilization in China. Taipeh: Caves Books 1986, S. 55–57. Watermölen gav dat al in’n 1. Jaarhunnerd v. Chr. Joseph Needham:Science and Civilization in China. Taipeh: Caves Books 1986. S. 89, 110, 184. Den Ries domestizeren de Minschen daar sied 8200–13.500 Jaren Tied. In’n olen Grekenland un Rom weren Weten, Eenkoorn un Garsten wichtig, man ook Gröönsaken so as Arvten, Bonen un Oliven. Schaap un Zegen hölen de Greken un Römers för Melk un Kees.Helmut Koester: History, Culture, and Religion of the Hellenistic Age, 2.Upl., Walter de Gruyter 1995, S. 76–77. K. D. White: Roman Farming. Cornell University Press, 1970.

Up den amerikaansche Kontinent tüchten de Minschen Mais, Körbissen, Bonen un Kakao.Denis Murphy: Plants, Biotechnology and Agriculture. CABI: 2011. S. 153. ISBN 978-1-84593-913-7. De Kalkuun temen de Minschen Minschen daar ook. De Azteken fünnen Methoden to’n bewatern uut, buen Terrassen för Fellers an Bargen, misten de Ackers un bruken as Feller ook siede Seen, indem dat se lüttken künstlichen Eilannen (Chinampa) uprichten. De Mayas bruken al 400 v. Chr. Kanaals Sümp dröög to leggen, dat se daar Bueree drieven kunnen.Office of International Affairs (1989). Lost Crops of the Incas: Little-Known Plants of the Andes with Promise for Worldwide Cultivation. S. 92. (Archiv)John Michael Francis. Iberia and the Americas. ABC-CLIO:2005. ISBN 978-1-85109-426-4 In Süüdamerika begünn de Bueree villicht al 9000 v. Chr., as de Minschen daar Körbissen un anner Planten tüchten. In den Anden domestizeren de Minschen Coca un ook Eerdnööt, Tomaten, Tobak un Ananas. Boomwull domestirzeren de Minschen al 3600 v.Chr in Peru. Se temen un tüchten Lamas, Alpakas un Meerswienkens.Barbara Rischkowsky, Dafydd Pilling: The State of the World's Animal Genetic Resources for Food and Agriculture. Food & Agriculture Organization. 2007. S. 10.  In Nooramerika domestizeren de Minschen in’n Osten van den Verenigten Staten vandaag Sünnblomen, Tobak, Körbisse un GoosföötRichard Ford: Prehistoric Food Production in North América. University of Michigan, Museum of Anthropology, Publications Department: 1985. S. 75. Mary J. Adair: Prehistoric Agriculture in the Central Plains. Publications in Anthropology 16. University of Kansas, Lawrence 1988. Se sammeln man ook willen Ries un Mäppelsapp.Andrew Smith: The Oxford Encyclopedia of Food and Drink in America. OUP US: 2013, S.1. De Indianers in’n Süüdwesten un in’n Noordwesten an’n Pazifik bruken planten Frücht un Nööt in’n Woold an un brennen Wooldstücke daal, dat daar Platen to’n Sammeln beter wassen könnt.Neil G. Sugihara, Jan W. Van Wagtendonk, Kevin E. Shaffer, Joann Fites-Kaufman, Andrea E. Thode (Ruutgever): Fire in California's Ecosystems. University of California Press: 2006.  S. 417. ISBN 978-0-520-24605-8.Thomas C. Blackburn, Kat Anderso (Ruutgever).. Before the Wilderness: Environmental Management by Native Californians. Ballena Press: 1993, ISBN 978-0-87919-126-9.Laura Cunningham, Laura: State of Change: Forgotten Landscapes of California. Heyday: 2010. S. 135, 173–202. ISBN 978-1-59714-136-9.M. Kat Anderson: Tending the Wild: Native American Knowledge And the Management of California's Natural Resources. University of California Press: 2006, ISBN 978-0-520-24851-9. De Mischkultuur uut Winterkürbis, Mais, un Bonen heet in Noordameria de „dree Süsters“.

De Gunditjmara un anner Gruppen in Australien fünnen vöör 5000 Jaren de Aaltucht uut un klamüsern Fallen to’n Fischfangen uut. In de Tied worde dat Land in Australien jümmerto intensiver bruukt.Harry Lourandos: Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory. Cambridge University Press: 1997. In twee austraalschen Regionen, ene an de Westküst un een an de Oostküst, buen fröe Buren Yam, Heers un Zippeln an un waarschienlich in sittfasten Dörper.Gerritsen, R. (2008). "Australia and the Origins of Agriculture". Encyclopedia of Global Archaeology. Archaeopress. pp. 29–30. doi:10.1007/978-1-4419-0465-2_1896. ISBN 978-1-4073-0354-3. S2CID 129339276.Gammage, Bill (October 2011). The Biggest Estate on Earth: How Aborigines made Australia. Allen & Unwin. pp. 281–304. ISBN 978-1-74237-748-3.

 Middelöller bet Nutied 
In’n Middelöller was de Bueree vergleken mit de röömsche Tied up uut sik sülvenst to versorgen. De Buren weren in’n feudalen Systeem meest an ene Grundheerschop oder een Good bunnen, dat enen Goodsheren tohören dee. De Grundheerschopen richten sik deelwiese ook na de Kaspels.National Geographic (2015). Food Journeys of a Lifetime. National Geographic Society. S. 126.duum|Buereeklenner, üm 1470, uut enen Manuskript vun Pietro de Crescenzi
As sik de Bueree in de Gollen Tied vun de Islam ook in Al-Andalus verbeter, brochte de Uuttuusch up den ibeerschen Halveiland ook beter Techniken un nee’e Planten, so as Zucker, Ries, Kattuun un Früchte as Appelsinas na Europa.

Na dat de Nee’e Welt – de amerikaansche Kontinent – updeckt was, kemen vele nee’e Planten so as Mais, Kantüffels, Tomaten, Söötkantüffeln oder Maniok na Europa, Koorn as Weten, Garsten, Ries un Röven as ook Veetüüg (Kö, Schaap, Peerde, Ziegen) keem na Amerika.

Bewatern, Fruchtfolge un Dünger bröchten de Bueree in’n 17. Jaarhunnerd vööran, so dat de Inwonertallen weltwied wassen. Sied 1900, begünn in den Industrienatschonen un deelwiese in Süllenlänner, dat Maschinen de Minschen in Bueree wegdrägen, künstliche Dünger kemen up. Nee’e Methoden Ammoniak to produzeren maak dat mööglich in’n groten Maat Dünger to maken, so dat de Winst steeg un ook de Inwoner weltwied.

De moderne Bueree vundage het verscheden ökoloogsche, politsche un weerdschopliche Probleme, daar mang versmudd Water, Biokraftstoff, Geentechnik, Tölle un Subventschonen, so dat Minschen anfungen sünd ook Alternativen as de bioloogsche Bueree to versöken.

 Oorten 
Na dat, wat trocken warrt, ünnerscheed wi
 Ackerbo
 Veehtucht
 Goornbo
 Aaftbo

Na de Grött vun den Bedrief ünnerscheed wi
 lütte Hööv, wo de Landweertschap blangenbi geiht
 Vullerwerfshööv, wo dat Inkomen tominns to’n gröttsten Deel ut de Landweertschap is
 Gootshööv, wo dat mehr Angestellte gifft.

 Bedüden 
Freuger weer dat so, dat de mehrsten Minschen in de Landweertschap arbeiden deen. Dat weern mehr as de Hälft vun all de Lü. Hüüt is dat vunwegen de Technik allens anners wurrn.

 Weblenken 

 Nawiese 

Kategorie:Bueree