Utahnahuatlahtolli

In utahnahuatlahtōlliĪpan in Instituto Lingüístico de Verano,  quitōcāitia inīn tlahtōlli cenyeliztli iuh tronco yutonahua. ahnozo utoāztēcatlahtōlli quichīhuah cē tlahtōlli cenyeliztli huel mani Ixachitlān mictlāmpa, īca 2,000,000 tlahtohqueh. Īnelhuayo tlatēctli īpan cequi in huitztlāncihuātlāmpa in Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl ahnozo in mictlāntlāpcopa in Mēxihco, in īmaniliztli īpampa in tlahtohqueh huēyi īnnehnemiliz huehcāuh Ānāhuaccopahuīc tlālli. In tāchcāuh tlahtōlli īpan in Mēxihcatlahtohcāyōtl, in tāchcāuh in Ixachitlān Mictlāmpa, ōcatca in nāhuatlahtōlli cē yutanāhuatlahtōlli.

In tōcāitl utoātēcatlahtōlli neahcualihtolo, īpampa in tōcāitl uto ahmocualli ca ītech in Yūtā tlācatiyān, īhuān in āztēcatl ahmocualli ca ītech in nāhuatlahtōlli, Ic in tlein mocemīxnāhuatia in cualli tōcāitl yutanāhuatlahtōlli.

 Neneuhcatiliztli 

Īpan in yutanāhuatlahtōlli onca cequintin ēpōhualli yutanāhuatlahtōlli, āxcān nemi zanyoh ocachi cequi cēmpōhualli. Motlahtoa īpan Mēxihco, Cōzcatlān, Cuauhtēmallān, Nicānāhuac īhuān Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl.

 Tlahtec Neneuhcatiliztli 

Ītechpa in tlahtec neneuhcatiliztli in yutanāhuacenyeliztli mīximatcaitta ōne huēyi xeliuhcāyōtl: mictlāmpa (in yuta ahnozo xoxone tlaolōlōlli) īhuān occē huitztlāmpa (Sonora ahnozo mēxihcatl tlaolōlōlli). Cequi huitztlāmpa tlahtōlli motlahtoa īpan in Ānāhuac īhuān in mictlāmpa Mēxihco, inoc in mictlāmpa motlahtoa īpan in Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl. In mochi inīn cenyeliztli  mochīhua īca chicuēyi tlalōlōlli, nāhui īpan in xoxonexeliuhcāyōtl īhuān nāhui īpan in sonoraxeliuhcāyōtl. In huehcāuh nāhuaxeliuhcāyōtl, āxcān tlachīhua cē tlanitlalōlōlli īpan in sonoraxeliuhcāyōtl.

750px|In cuahuitl Yutanāhuatlahtōlli

200px|thumb|right|Yutanāhuatlahtōlli, Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl
 Yuta ahnozo xoxoni xeliuhcāyōtl, motlahtoa īpan Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl, ca: 
 Numi panixeliuhcāyōtl:
 Cihuātlāmpa Numi, quipiya in monotlahtōlli īhuān in mictlāmpa paiutetlahtōlli.
 Tlahco Numi, quipiya in xoxonitlahtōlli, in timbixatlahtōlli (koso, timbisha) īhuān in comanchetlahtōlli.
 Huitztlāmpa Numi, quipiya in huitztlāmpa paiutetlahtōlli (ute, chemehuevi)Un reciente consenso considera que el Paiute meridional, el Ute y el Chemehuevi pueden ser considerados como el mismo idioma (Goddard 1996:7; Miller 1983:121; Mithun 1999:539). y el kawaiisutlahtōlli. 
 Tübatulabal, īcēntlahtōlli in pakānillahtōlli. 
 takic panixeliuhcāyōtl  ahnozo huitztlāmpa California, quipiya in tlaolōlōlli:
 Serrano-Gabriel, quipiya in serranotlahtōlli īhuān in micquitlahtōlli kinatemuktlahtōlli īhuān in gabriellahtōlli.
 Cupano-Luis, quipiya in luistlahtōlli, in cahuillatlahtōlli īhuān in Kuupangaxwichentlahtōlli.
 Hopi, īcēntlahtōlli in āxcān hopitlahtōlli.
200px|thumb|right|Yutanāhuatlahtōlli: Mēxihco
 In tlāhtōlli īpan  sonora xeliuhcāyōtl ahnozo mēxihcatl xeliuhcāyōtl ca:
 Pimatepēhuah panixeliuhcāyōtl, quipiya in o'odhantlahtōlli ahnozo tlani pima, in tēpēhuanitlahtōlli huitztlāmpa īhuān mictlāmpa, īhuān in tepēcatlahtōlli (micqui). 
 Rarámuri-cáhita panixeliuhcāyōtl quipiya: 
 Rarámuri-huarijío, quipiya in rarámuritlahtōlli īhuān in huarijíotlahtōlli.
 Tubar, tubartlahtōlli.
 Cáhita, quipiya in el yorentlahtōlli, in yohentlahtōlli īhuān cáhitatlahtōlli
 Ópataeudeve, quipiya in micquitlahtōlli ópatatlahtōlli, eudevetlahtōlli (dohema, jova o heve).
 naáyaritehutzol panixeliuhcāyōtl ahnozo naayarite panixeliuhcāyōtl quipiya in naáyaritetlahtōlli īhuān in huitzollahtōlli. 
 nāhuatl panixeliuhcāyōtl quipiya in nāhuatlahtōlli, pīpillahtōlli īhuān in micqui pochotēcatlahtōlli.

 Neneuhquitlahtōlli īpan in yutanāhuatlahtōlli 

Tlani moittaltia cequi neneuhquitlahtōlli (cognados) tēpōhualāmatl yutanāhuatlahtōlli ītzalan:

+ Yutanāhuatlahtōlli   achto-YN  Hopi  Nāhuatl  Huitzol  Comanche  Papago  Pima  Yaqui  Mayo RaramuriHuarijio  Pipil  'īxtelohtli'  *pusi  pūsi  ix-  hɨxie  pui  hehewo  vuhi  pūsim  pūsi  busí  pusi  ish 'nacaztli'  *naka  naqvu  nakas-  naka  naki  nahk  naka  nakam  naka  nalá  nahka-  -nakas 'yacatl'  *yaka  yaqa  yaka-    thahk  daka  yeka  yeka  aká  yahka-   -yak 'tēntli'  *tɨni  mo'a  tēn-  teni  tɨpe  chini  teni  tēni  tēni  riní   -ten 'tlantli'  *tamɨ  tama  tlam-  tame  tāma  tahtami  tatami  tamim  tami  ramé  tame-  -tan 'ātemitl'  *'atɨ   atem-  'ate    a'ati  ete  ete   ehte  atimet 'michin'  *mutsi   mich-        musí   michin 'tōtōtl'  *tsūtu  tsiro  tōto-   tosapiti'      churugí  chu'ruki  tutut 'mētztli'  *mītsa  mūyau  mēts-  metsa  mïa  mashath  masadi  mēcha  mēcha  micha  mecha  metzti 'ātl'  *pā'  pāhu  ā-  ha  pā  wa'ig   bā'am  vā'a  bā'wí  pa'wi  at 'tletl'  *tahɨ   tle-  tai    ta'i  taji  tahi   na'i  tet 'nextli'  *nasɨ   nex-  naxi    mahta  naposa  naposa  napisó  nahpiso  neshti 'tōcāitl'  *tekwa   tōka-     te'ega  team  tewa  riwá  tewa  -tukay 'cochi'  *kotsi   kochi-  kutsi   kohsig  kosia  koche  kōche  kochí  kochi  -kuchi 'īxmati'  *māti   mati     mātia    machí  machi  -ishmati 'itta'1  *pita   itta      bicha  bicha    -ita 'itta'2  *tɨwa  tuwa      mātia    ritiwá  tewa  'maca'  *maka   maka     makia  maka  māka    -maka 'tlatla'  *taha   tlatla  tai-     taya  taya rajá  taha-   'neh(huatl)'  *na'a  nu'  ni-/no-/na  ne  nɨ  ni  āni/in inepo/ne/ni  inapo nijé  nē-/ no'o    nu-
  'mo-'   'um  mo-   en    am empo  empo mujé  amo/ mū  mu- 'āquin'  *'akw hak  āk-   hakarɨ  hedai  heri jabē  have   ābu  aka 'cē'  *sim- sūkya  sēm  xewi  sïmï  hemako  hemak   sēun     se 'ōme'  *wō- lōyom  ōme  huta  waha  gohk  goka gōi  wōyi okuá  woka  ume 'ēyi'  *pahayu pāyom  ēyi  haika  pahi  waik    baih  bikiyá   yey

 Tlatenehualiztli 

Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli