عفریته

عفریت یا عفریته اتا قِد دارِ تن موجود هسته که اسلامی فرهنگ دله وه ره باور داشتنه. عفریت ویشته گدر بمرده‌ئونِ روح جه ارتباط گیرنه و رومی فرهنگ دله وه ره جنیوس لوسی جه شباهت دنه.Edward Westermarck Ritual and Belief in Morocco: Vol. I (Routledge Revivals) Routledge، 23 Apr 2014  p. 387 هم قورآن، هم حدیث و معراج ِروایت دله، عفریت نوم اجنده میون بمو. مسلمون‌هایِ فولکلور و آسنی دله، عفریت ره اتی سیوا موجود هاکردنه که شیطونی قدرت داینه و بمرده آدمون جه وصل وونه و خرابه و دیوکلی دله زندگی کنده ولی ونه اصلی سِره جندم هسته.Chelhod، J.، “ʿIfrīt”، in: Encyclopaedia of Islam، Second Edition، Edited by: P. Bearman، Th. Bianquis، C.E. Bosworth، E. van Donzel، W.P. Heinrichs. Consulted online on 06 October 2019 <http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_SIM_3502> First published online: 2012 First print edition: ، 1960-2007

 وجه تسمیه 
عفریت کلمه، نمل:۳۹ آیه دله دره ولی اینجه فقط ات‌جور لقب هسته و ات‌نوع شیطون ِنوم نی‌یه. پیش از اسلامِ عربی شعرون دله این اصطلاح ره نیاردنه ولی «عفر» یا «عفریه» کلمات ره اشناسینه. جاهلیت گدر، عربون «عفر» ره خاک تن بمالستن یا گرد-خاک دله هاپیتن معنی کردنه.Chelhod، J.، “ʿIfrīt”، in: Encyclopaedia of Islam، Second Edition، Edited by: P. Bearman، Th. Bianquis، C.E. Bosworth، E. van Donzel، W.P. Heinrichs. Consulted online on 26 September 2019  First published online: 2012 First print edition: ، 1960-2007 ویشته حیله‌گری و بدخاهی و شرارت ره معنی دا.

بعضی غربی محققون هم گنّه شاید ونه ریشه پارسی میونه جه بوئه و «آفریدن» کلمه جه وه ره بهیت بون. جانی چونگ گنه که مزدیسنا دین، اوستایی زوون جه «آفریتی-» کلمه ره یارنه که روحِ خَوِری وه ره گنه. یحتما این کلمه که اشکانی ریشه دارنه، اونجه جه بمو و عربی ره برسی‌یه.

با این که ویشتر اسلام ِسنتی محققون گتنه این کلمه اتا صفت هسته، ولی اسلامِ فولکلور و عامیونه آسنی دله، عفریت ره اتا نوع خاص از شیطون معرفی هاکردنه. مردمِ عامی عقاید ره «مستطرف» کتاب دله البشیحی خار-خار توضیح هدا. عفریت وشون نظر تونسته زنان را إشکار هاکنه یا مرده‌ئونِ روح ره شناسی هاده.

اسلامی کتابون دله

اسلامی کتابون دله عفریته نوم ره همیشه جن نوم په یارنه.Szombathy، Zoltan، "ʿIfrīt"، in: Encyclopaedia of Islam، Vol. 3، edited by Kate Fleet، Gudrun Krämer، Denis Matringe، John Nawas، Everett Rowson. Consulted online on 06 October 2019. . First published online: 2018 First print edition: ، 2018، 2018-3 چون «جن» اصطلاح ره خله کُلی گتنه و ونه معنا مبهم بی‌یه، جن و عفریته‌یِ رابطه هم ظارا دیار نیّه. همینسه اسلامی کتابون دله این لقب ره یاردنه که اتا قِد-دار ولی بدخاه روح ره سِراق هادن.Vincent Crapanzano The Ḥamadsha: A Study in Moroccan Ethnopsychiatry University of California Press 1973  p. 136

قرآن دله هم اتا اینتی‌چی عفریت دره که گنه تونده بالقز، صبایِ ملکه، ِتخت ره کول بیره و ات‌دقسی وه ره سلیمون وَر بیاره ولی سلیمون اتی دیگر ره وظیفه دنه که این کار ره هاکنه. محمد بخاری اتا حدیث بیاردنه که «اتا عفریت، جن ِمیونه» خانه محمد نماز ره په هشنه و محمد ره تهدید کنده که وه ره تش زنده ولی جبرییل اتا دعا وه ره یاد دِنه که جن ره شه جه دیر هاکنه. مالک بن انس این آسنی ره روایت هاکرده.Brooke Olson Vuckovic Heavenly Journeys، Earthly Concerns: The Legacy of the Mi'raj in the Formation of Islam Routledge، 2004  p. 35-36 اسلامی ملّائون گنّه که خدا عن‌قصنی عفریت ره راهی هاکرده که اینتی جبرییل بوره محمد ره یاد هاده که چتی وه و ونه په‌روون شیطون جه نترسن و شو-شو وشون ره غلبه هاکننÜrkmez، Ertan. "Türk-İslâm mitolojisi bağlamında Mi ‘râç motifi ve Türkiye kültür tarihine yansımaları." (2015).

اسلامی فولکلور دله
عوام‌الناس ِروایت دله عفریت ات‌جور جهندمی شیطون هسته که جهندمِ آخرین طبقه مِنزل دارنه. خله بد-ذات و سنگ‌دل هسته و تش و دی جه بساته بیّه. نظامی شه آسنی دله اتا عفریت نوم ره یارنه که «ماهان» ره عذاب دِنه چون این ریکا ره خدایِ غِض هائیت بی‌یه؛ اینتی وه گته، عفریته‌یِ هاکردی درواقع خدایِ بخاستی په هسته.
بعضی آسنی دله عفریت شر و جهندمی هسته و بعضی دیگر آسنی دله اخلاقاً شر نی‌یه و خدایِ دستور ره عمل کنده ولی ونه کار بی‌رحمانه و انتقام‌گیری وسّه هسته. علایده‌برین، عفریته ره دعاکر تونده احضار هاکنه و وه ره سیب بله که اتا کار ره ون‌سه هاکنه.

مصر

مصر مردم خیال کنّه که عفریت لزوماً اتا شخص نی‌یه و شه مستقل و سیوا شخصیت دارنه 
ولی تونده آدمِ جلد دله بوره.

احتمالاً اینتا آسنی ره تحت تأثیر مصر باستان دین قبول هاکردنه که «کا» ات‌جور موجود بی‌یه شی‌یه آدم جلد دله تا نمرد بوشه، در نشی‌یه. وشون حتا شخص بمرده په، وه ره ول نکردنه و قَورِستون دله ونه قَورِ په چرخ-چرخه‌تو کردنه تا قیامت هم اونجه درنه. کسي که طبیعی عُمر هاکرده، عفریته ونه روح ره کار ناشته. فقط کسایی که بکوشت بینه ره گتنه که عفریته وشون جلد دیّه. بعضی گدر طرفِ تن ره اتا مِخ زونه که عفریته ره تن جه درهاکنه. این کار تونسته عفریته ره بعضی گدر ترس هاده که دربوره ولی بعضی گدر طرف ره زوء کِشته یا ونه مرده‌ئون جه انتقام گیته. شهدا، اولیا و انبیا روح ندارنه و همینسه وشون ره عفریته عذاب ندنه.

مراکش
مراکش (مغرب) کشور دله، مردم عفریته ره خله جن جه قوی‌ته در نظر گیرنه. وشون تعداد، اجنده و باقیِ شیطونی موجودات جه ویشته هسته و ویشته وشون ره قِد دره. وشون قیافه عیب‌ناک هسته و مثلاً دست-پنجه هیولایی یا تلی‌دار هسته یا وشون چش جه تش در-زنده یا هفت‌تا کلّه دارنه و...

جن دستوری، عفریت هم تونده آدم جلد دله بوره و آدمی که عفریت وه ره بزو، قوی‌تر و شجاع‌تر وونه ولی عفریته وه ره لوچ کنده و اتا جادویی حلقه دارنه که شخص ره طلسم کنده و وه ره مزراب إلنه که مثل گت-گتِ سنگ ره جابجا هاکنه.

شبکیه
اتا گروه عراق ِشمال درنه که وشون ره شبکیه گنّه. وشون عفریته خَوِری گتنه که پیش از خلقت، اتا عفریت دیّه که آدم بساتن په عصبانی بیّه و علی وه ره بیته کَت دَوِسته و ات کناره بی‌یشته. تموم پغمبرون بمونه په، عفریت وشون جه شفاعت بخاسته ولی علی فقط محمد ونجه بخاسته په، شرط هاکرده که اگه عفریت خدایِ دستور په بمونده، وه ره رها کنده.

 آسنی (= داستان) دله 
عفریت نوم خله شعرون دله بمو. مثلاً، المعری (۹۷۳–۱۰۵۷ م) شه قهرمون ِآسنی ره گنه که چتی شونه بهشت و اونجه «تنگ-تنگِ همند» و «تاریک-تاریکِ جَری» وینده که بهشت و جهندمِ میون کَتنه و اونجه عفریته نشیتنه.Islam، Arabs، and Intelligent World of the Jinn Amira El-Zein 2009  page 20 جدیدته آسنی دله هم عفریت نوم ره ویمبی. مثل، هزار و یک شو دله اتا آسنی نوم «پورتر و جوون کیج-کیجا» هسته که اتا شازده‌پسر ره دریایِ دزد حمله کنّه و وه شونه اتا هیمه‌جمع‌کَر پلی پناه گیرنه. شازده اتا اتاق جنگل ِپه پیدا کنده که ونه درون اتا قشنگ زنا دره که عفریته وه ره بدزدی‌یه. شازده و قشنگ زنا هئی کشه خسنّه که عفریت وشون ره وینده و وه ره حسودی گیرنه و شازده ره تبدیل به شادی (= میمون) کنده. پئی‌ته، ات کیجا اِنه شازده ره نجات دِنه تا وه عفریته ره شکست هاده و وه ره تن-به-تن جنگ دله بزنه و کِلین هاکنه.Anne E. Duggan Ph.D.، Donald Haase Ph.D.، Helen J. Callow Folktales and Fairy Tales: Traditions and Texts from around the World، 2nd Edition [4 volumes]: Traditions and Texts from around the World ABC-CLIO، 12.02.2016 volume 2  p. 402 یا «صیاد و جنی» ِآسنی دله، اتا ماهی‌گیر کوزه پیدا کنده که ونه سر سلیمونِ مُهر بزه هسته و وه ره وا کنده ولی اتا عفریت کوزه دله جه درإنه. صیاد وه ره کَلِک زنده و دِباره کوزه دله رسندنه و ونجه شرط کنده که اگه وه ره رها هاکنه، عفریت وه ره پولدار هاکنه.Jeffrey Andrew Weinstock The Ashgate Encyclopedia of Literary and Cinematic Monsters Routledge، 01.04.2016  p. 166-169 ات‌جور عفریته دیگه دره که وه ره عربی دله مارد گتنه،که وه ره راحت داستان ِقهرمون فریب دِنه. این آسنی که عفریته کوزه دله دَوِست هسته و آرزو دارنه رها بوه، فرنگی و غربی فرهنگ دله جا دکته و «جن» ره وشون اینتی‌چی بشناسینه.

عفریت ات خله فیلم و کامپیوتری کا دله دره. فینال فانتزی ِبازی دله اتا عفریت دره که دشمن هسته و بنشنه ونه روح ره احضار هاکردن. وه تش ِروح هسته و تونده شه طلسم جه استفاده هاکنه که ونه نوم ره «جهندمِ تش» گنه.Ruth Ayaß، Cornelia Gerhardt The Appropriation of Media in Everyday Life John Benjamins Publishing 2012  p. 205 ترو بلاد پنجمین سری (۲۰۱۲)،  اتا عفریت ِآسنی هسته که خانه عراقِ غیرنظامیونِ انتقام ره آمریکایی‌شونِ سربازها جه بیره.Hudson، Dale. "'Of course there are Werewolves and Vampires': 'True Blood' and the Right to Rights for other Species." American Quarterly، vol. 65، no. 3، 2013، pp. 661–687.، www.jstor.org/stable/43822924.هم امریکن گادز (۲۰۰۱) و هم ونه سریال، که نیل گایمن بساته، دله اتا عفریت دره که اسا تاکسی راننده بیّه و خانه شه نو نقش دله عادت هاکنه و مردم جه صمیمی بوه.Tara Prescott Neil Gaiman in the 21st Century: Essays on the Novels، Children's Stories، Online Writings، Comics and Other Works McFarland، 11.02.2015  p. 25.

دپیته چرخه‌تو
 دیو
 جن

یادداشت

په‌نویس

رج:جن
رج:ایسلام
رج:خیالی موجودات