استونی

استونی (استونیایی جه: Eesti) اتا کشور بالتیک ِمنطقه و اروپای ِشمالی قِسمِت دله هسته. این کشور غرب جه بالتیک دریا، شمال جه فلاند خلیج ، شرق جه روسیه و جنوب جه لاتویا ره وَر خانّه. ونه جمعیت ۱،۳۵۶،۰۰۰ نفر و ونه نیشتنگا (=پایتخت) تالین هسته. 

استونیایی ِزوون خله فلاندی ِزوون جه نزدیک هسته. این زوون برخلاف بالتیک ِدیگه زوون‌ها، هندواروپایی زوونون جه نی‌یه و اورالی ِخانواده  دله دَره. استونی اروپای اتحادیه‌ی ِکم‌جمعیت‌ترین کشورون جه هسته. ۶۹ درصد مردم این کشور دله استونیایی تِبار و حدود ۲۵ درصد روس‌تِبارنه. استونی بی‌دین‌ترین مردمون ره جهون دله دانّه و بیش از ۷۰ درصد این کشور دله بائوتنه که هیچ دینی ره باور ندارنه. نظرسنجی سال ۲۰۰۵ اروپایی سِراق دائه که فقط ۱۶ درصد استونیایی‌ها خدا ره قبول دارنه.

استونی دله یورو جه پول ِیکا وسّه استفاده کانّه. استونی ِاقتصاد خله پیشرفتوئه و وشون ِرتبه اقتصادی آمار دله همیشه بالا دَره. استونی دله مطبوعات ِآزادی، اقتصادی ِآزادی، سیاسی و آموزشی ِآزادی همگی کامل رعایت وانّه. استونی شوروی ِحکومِت گادِر بالاترین ملی ناخالص تولید ره اون مملکت دله داشته.

چن قرن ِاخیر دله، کشورون مختلف من‌جمله دانمارک، سوئد، لهستون و روسیه هرکامین مدتی این کشور ره شه سامون دله داشتنه اما تزاری روسیه‌ی رِقِدبوردِن په (جهونی جنگ اول و بلشویکی انقلاب  سَره) استونی بتونِسته شه استقلال ره روسیه جه بَیره. استونی مستقل جمهوری تا سال ۱۹۴۰ دیی‌یه اما استالین و هیتلر ِمخفی پیمون سَره شوروی ِنیروئون اونجه ره بَییتنه و سال ۱۹۴۱ که آلمان و شوروی ِجنگ شروع بیّه، نازی آلمان وه ره بَییته. آلمان ِشکست جهونی جنگ دوم دله باعث بیه شوروی دباره استونی ره بَیره تا اینکه ۱۹۹۱ شوروی ِبپاشی‌یِن سَره استونی اعلان استقلال هدائه.

استونی سال ۲۰۰۴ اروپای اتحادیه دله عضو بیّه و ناتو دله هم دَره. استونی اسا آزادترین اینترنتی شبکه ره دنیا دله دانّه.ایران، چین و کوبا، دارای محدودترین اینترنت در جهان، رادیو فردا. ۱ اکتبر ۲۰۱۲.

 تاریخ 
استونی ِنوم اتا باستانی قوم که "آئستی" (Aesti) نوم داشته جه بَییته بیّه. وایکینگون سده هفدهم جه استونی ِسواحل دله دَیینه. سال ۱۲۰۲ استونی ره ات‌سِری شوالیه زورپـِشتی مسیحیت په‌روو هاکِردنه.

استونی ِجنوبی قسمت ره لاتویای ِهمراهی این شوالیه‌ئون داشتنه اما استونی ِشمالی قسمت ره بهار ۱۲۲۴ دانمارک ِشائون بَییتنه و تا سال ۱۳۴۶ داشتنه ولی این گادِر وه ره پَس هِدانه همون شوالیه‌ئون ِدَس.

استونی ِشهرون اکثراً این گادِر هانزای ِپیمون دله دَیینه و وشون ِمردمون آلمان ِامپراتوری ِملّت جه حیساب اِمونه.

 معاصر تاریخ 
اوایل استونی روسیه خاک دله دیّه اما تزاری روسیه‌ی ِرِقِدبوردِن په (جهونی جنگ اول و بلشویکی انقلاب سَره) استونی بتونِسته شه استقلال ره روسیه جه بَیره. استونی مستقل جمهوری تا سال ۱۹۴۰ دیی‌یه اما استالین و هیتلر ِمخفی پیمون سَره شوروی ِنیروئون اونجه ره بَییتنه و سال ۱۹۴۱ که آلمان و شوروی ِجنگ شروع بیّه، نازی آلمان وه ره بَییته. آلمان ِشکست جهونی جنگ دوم دله باعث بیه شوروی دِباره استونی ره بَیره.

زمونی که شوروی سال ۱۹۴۵ دِباره استونی ره بَییته ۱۲۰٬۰۰۰نفر روس ره بَرِسِنی‌یه اونجه. استونیایی ِمردِمون هم یا جنگ دله بمرد بینه یا تبعید بینه سیبری. سال ۱۹۸۸ شوروی ِاصلاحات باعث بیّه ناسیونالیست ِاستونیاییون فعالیت دارِن. وشون این جمهوری ِپارلمون دله اکثریت بَیینه و شه‌گردونی (=خودمختاری) ره ویشته هاکِردنه و اتا کودتا په شوروی دله جه بریم بِمونه. سپتامبر ۱۹۹۱ شوروی استونی استقلال ره به رسمیت بشناسی‌یه.

 مردمون 

قبل جهونی جنگ دوم، استونیایی‌تبارون کشور ِجمعیت ۸۸ِ درصد ره تشکیل دانه و قومی اقلیتون ۱۲ درصد بینه. میون سال‌های ۱۹۴۵ و ۱۹۸۹، روسی‌سازی ِپه استونیایی‌تبارون ۶۱ درصد بَیینه. جوزف استالین تبعیدهای دسته جمعی و اعدام ره استونی دله انجام دائه. وه ۱۱۰ هزار نفر ره استونی دله یا بکاشته و یا تبعید هاکرده.

وقتی روس‌ها استونی ِاستقلال په وردگردستنه ۶۱٪ سال ۲۰۰۶ میلادی کم‌کم ۶۹٪ درصد بَیی‌یه.

استونی بی‌دین‌ترین مردمون ره جهون دله دانّه و بیش از ۷۰ درصد این کشور دله بائوتنه که هیچ دینی ره باور ندارنه. نظرسنجی سال ۲۰۰۵ اروپایی سِراق دائه که فقط ۱۶ درصد استونیایی‌ها خدا ره قبول دارنه.

 سیاست 
بندانگشتی|چپ|استونی مجلس ساختمون؛ تومپئا قلعه دله.
بندانگشتی|استنبوک هاوس که استونی ِدولت شِنه.
استونی ِسیاسی نظام پارلمونی ِجمهوری هسته و رئیس جمهوری، که ونه اختیارات محدوده، ره پارلمون ِنماینده‌ئون پنج سال وسّه انتخاب کانّه. پارلمون اتا مجلس ۱۰۱ نماینده جه هسته که مردم ِمستقیم ِرای جه چارسال وسّه مجلس دله شونّه. اتا ۱۰۶ نفره مجمع هم چار سال وسه مردم رأی جه انتخاب وانه. رئیس جمهور، نخست وزیر و وزیرون شورا ره وشون انتصاب کانه که اَی همین مجمع ره ونه جواب‌گو بائن.

 اقتصاد 
استونی هیودهمین کشور بی‌یه که اروپا اتحادیه  دله یورو ره قبول هاکرده. استونی اولین کشور بی‌یه که شوروی دله دَیینه ولی یورو ره شه پول جا رسمی هاکردنه. بیست سال په استونی این کار جه خاسته ثابت هاکنه که شرق بلوک جه سِوا بیّه و بِموئه غرب بلوک دله.بی‌بی‌سی فارسی: استونی به یورو پیوست، ۱ ژانویه ۲۰۱۱ - ۱۱ دی ۱۳۸۹.

 تقسیمات 
استونی به ۱۵ شهرستان (به استونیایی: maakonnad) تقسیم می‌شود که ناحیه‌های مدیریتی کشور هستند. هر شهرستان به شهرداری‌های کوچکتر تقسیم می‌شود.

 نقشه  شهرستان  مرکز شهرستان  جمعیت چپ|440px ایدا-ویرویووی۱۴۹٬۲۴۴ پارنوپارنو۸۲٬۵۸۴ پولواپولوا۲۷٬۴۵۲ تارتوتارتو۱۵۰٬۲۸۷ رپلارپلا۳۴٬۹۰۵ سارهکورساره۳۱٬۳۴۴ لنه-ویروراکوره۵۹٬۸۶۱ لنههاپسالو۲۴٬۱۸۴ هاریوتالین۵۵۲٬۶۴۳ هیوکاردلا۸٬۴۷۰ والگاوالگا۳۰٬۱۵۸ وورووورو۳۳٬۴۳۹ ویلیاندیویلیاندی۴۷٬۵۹۴ یارواپایده۳۰٬۵۵۳ یوگوایوگوا۳۱٬۳۹۸

 منابع 


رج:اروپا اتحادیه
رج:بالتیک
رج:اروپا کشورون
رج:ناتو
رج:شوروی سابق کشورون