افخانسون

افغانستان یا افخانسّون اتا آسیایی کشور هسه. اینتا کشور آسیای میون کته و کول ِسر بنه هسته و خاشکی‌دکت مملکت هسته که هیچ دریوئی جه راه ندارنه. افغانسّون دیسایگون(همسایگون) ، پاکستان جنوب و شرق ور جه، ایران غرب ور جه، تاجیکستان و ازبکستان و ترکمنستان شمال ور جه و چین ات‌که شمال شرقی ور جه هستنه. افغانون ِنیشتگا (=پایتخت) کابل هسه و وشون رسمی زوون دری (فارسی) هسته. افغانسّون دله نژادی و زوونی تنوع وجود دارنه پشتوها، تاجیکون، هزاره‌ها، اوزبکون، بلوچ‌ها و غیره این کشورِ جمیعت ره تشکیل دِنّه. افغانستان قدیم تاریخ دارنه و گتِ خراسونِ دله دَیّه. اینتا سامون تاریخ بعنوان اتا مستقل کشور، صفویون جه سیوا بیّن جا شروع وانه. افغانستان شه جدیدِ تاریخ دله خله جنگ بدی‌یه و بریتانیا، شوروی و ناتو-آمریکا اونجه لشکرکشیونی داشتنه و اسلامی جهاد هم خله این کشور تاریخ و سیاست دله تأثیر دارنه. اسا طالبان، که اتا تروریست گروه بشناسی وانه، افغانستان ره شه میس دله دارنه.

تاریخ 
سرزمین‌های دربردارنده افغانستان نقطه مرکزی راه ابریشم و مهاجرت انسان‌ها به. باستان‌شناسان شواهدی از سکونت انسان‌ها تا بیش از ۵۰،۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح به‌دس باردنه. تمدن شهری ممکن هسه اینتا قلمرو دله، بین ۳،۰۰۰ تا ۲،۰۰۰ سال پش از میلاد شروع به.

پیش از اسلام جایی که اسا افغانستان دره، ایرانی قبایلی دیینه که وشون ره سکایی گاتنه. این منطقه قدیم‌الایام جه گت خراسان ِجزء بی‌یه و اسلامی دوره‌ئون گادِر هم اتا مهم منطقه بیّه چون خراسان جه خله سلسله‌ئون بلند بَیینه و قدرت ره شه دس داشتنه. طاهریون، سامانیون، غزنویون، غوریون، سلجوقیون و چغتاییون واری سلسله‌ئون خراسان جه راست بَیی‌بینه. ترک‌تبار مردمون خله خراسانیون جه ارتباط داشتنه و وشون خون هئی بخارده و اَی مغولون هم که بمونه، این منطقه دله خله قدرت داشتنه و تیموریون اینجه جه هرستانه و بوردنه هند ره بَیتنه.

بندانگشتی|راست|احمد شاه دورانی که افغانستان ره بصورت اتا سیوا مملکت دربیارده و وه ره «بابای افغان» نوم هدانه.
وقتی افغانستان اتا میونی سرحدات بیّه که گورکانیون و صفویون وسط قرار بَیته، بعضی خانواده‌ئون اونجه شه وسّه سرسیوایی هاکردنه و شاه سلطان حسین گادِر بی‌یه که هوتکیون، محمود افغان ِرهبری جه، قیوم هاکردنه و کل ایران ره بَییتنه و صفویون ِامپراتوری ره رقد بدانه. نادرشاه اَی افغان‌ها ره سرکوب هاکرده و حتا وشون ِفرارهاکردون ره تعقیب هاکرده و بورده هند و گورکانیون ره شکست هدا. ولی اَی ایران ِمرکزی حکومت که ضعیف‌ته بیه، افغانستان دله محلی خاندان‌ها سرسیوا بَیینه. احمد شاه دورانی سال ۱۷۴۷ میلادی، خلأ قدرتی که پیش بمو بی‌یه جه استفاده هاکرده و دورانیون ِسلسله ره بساته و افغانستان ره مستقل هاکرده. 

قاجارون ِدوره بی‌یه که بریتانیا افغانستان ره اشغال هاکرده و اونجه امیرون - که این گادِر بارکزایی ِسلسله جه بینه - جا بخاسته توافق هاکنن که شه سامون‌سر ره تعیین هاکنن و مرزی که اسا پاکستون-افغانستون وسط دره ره دقیقاً میّن هاکردنه. بریتانیا خاسته اینتی هند و روسیه میون اتا حائلی دیفار بکشه و افغانستان ره هندِ پیش‌مرگ هاکنه که روسیه دَم ره بَیره. قاجارون موفق نَیینه که افغانستان ره حفظ هاکنن و پاریس پیمون دله رسماً ایران قبول هاکرده که این کشور ره برسمیت بشناسه.

امان‌الله خان شاهی بی‌یه که سعی هاکرده این کشور دله اصلاحات انجام هاده و افغانستان ره مدرن هاکنه ولی مخالفون جنگ شروع هاکردنه و یک سال دله‌یی جنگ بی‌یه ولی بارکزایی ِشاهون با این که خله صدمه بخاردنه، قدرت ره حفظ هاکردنه و محمد نادر شاه بقدرت برسی‌یه. اما محمدنادر ره هم ترور هاکردنه و بکاشتنه تا سال ۱۳۱۲ شمسی محمد ظاهرشاه شاه بیی‌یه. محمدظاهرشاه محبوبیت داشته ولی آخرین شاهی بی‌یه که افغانستان بخادش بدی‌یه. ونه عامی‌پسر، محمد داوود خان، کودتا هاکرده و شاه ره تبعید هاکرده و افغانستان جمهوری ره بساته. این جمهوری عمر خله نیّه و ونه تنها رییس هم همون داوود خان بی‌یه.

سال ۱۳۵۷ شمسی شوروی ِطرفدارون دکلستنه افغانستان دله و جنگ سرد ِاوضاع دله این کشور درون اتا دست‌نیشت دولت بساتنه که وه ره افغانستان دموکراتیک جمهوری گاتنه. این حکومت زمون مسلمون‌ها که کمونیسم ره بی‌خدایی دونستنه، خله مخالفت هاکردنه و حتا کشورون دیگه جه افراطی مسلمون‌ها و جهادیون جمع بَیینه تا افغانستان ره شوروی دَس جه نجات هادن. آمریکا و غربی کشورون هم مجاهدون ره کومک کاردنه چون خاستنه شوروی ره شکست هادن.

شوروی ِدست‌هنیشت دولت سال ۱۳۶۶ شمسی جنگ دله سقوط هاکرده و مجاهدون افغانستان اسلامی دولت ره بساتنه. ولی خادی مجاهدون هم چن دسته بینه. اتی گروه که بقیه جه افراطی‌ته بینه و وشون رهبری ره اتا عربستونی - اسامه بن لادن نوم - بعهده داشته، طالبان ره تشکیل هدانه و جدیدِ حکومت جه هم جنگ دکتنه و برهان‌الدین ربانی، که اسلامی دولتِ رییس بی‌یه ره چار سال بیّه په، دَرهاکردنه. طالبان شه حکومت اسم ره بی‌یشته افغانستان اسلامی امارت و شه ره اتا گت‌ته سازمان دله جا هدا که وه ره بعداً القاعده بائوتنه.

بندانگشتی|چپ|بودایِ موجستمه که طالبان وقتی سال ۲۰۰۱/۱۳۷۹ بقدرت برسینه، وه ره رِقِد بدانه و ونه خرابه فقط اسا دره.
طالبان ِاسلامی امارت ره فقط دِ تا کشور پاکستون و امارات برسمیت بشناسینه و وشون حکومت حتا متحد ملل سازمان دله عضو نیی‌یه. طالبان ِخشونت دنیا دله معروفیت پیدا هاکرده و وشون مجازاتون و اسلامی شریعتِ اجرا هاکردن روزنومه‌ئون دله جا درزوئه. سال ۲۰۰۱ میلادی و ۱۱ سپتامبر روز دله، طالبان دِ تا مسافرکشی بالون ره آمریکا دله  بدزدی‌یه و وشون ره انتحاری بزوئه ساختمون‌ها دله. این کار باعث بیّه ات‌خله آمریکایی بمردنه و جورج بوش که آمریکای رییس‌جمهور بی‌یه، جری بیّه و افغانستان ره حمله هاکرده و طالبان ره سرکوب هاکرده. اون گادِر مجاهدونی که شمال ائتلاف دله دَیینه و هنتا طالبان جه جنگستنه و مقاومت کاردنه، آمریکایِ کومِک جه موفق بَیینه کابل ره بَیرن و افغانستان اسلامی جمهوری ره تشکیل هادن. البته وشون ِاتا مهم رهبر - که احمد شاه مسعود بی‌یه - این جنگ‌ها دله بمرده. اون گادِر جه ناتو و آمریکاییون ات‌خله نیرو ره افغانستان دله داشتنه تا این کشور دِباره طالبان دَس نکفه.

سال ۲۰۲۱ میلادی جو بایدن دستور هدا که آمریکاییون و ناتو بعد بیست سال وردگردن شه کشور. آمریکا پیش‌ته اتا پیمون طالبان جه دَوِست بی‌یه ولی همین که کشور ره خالی هاکردنه، طالبان کوهون جه دکلستنه بجیر و تموم شهرون ره خله سریع بَییتنه و ارتشی که این بیست سالی افغانستان وسّه بسات بینه، خله زود شکست بخارده. افغانستان ِاسلامی جمهوری ِرییس‌جمهور، اشرف غنی، هم فرار هاکرده و بورده تاجیکستان.

جوغرافی
افغانستان اتا کشور هسه که میونی آسیا دله دره. اینتا کشور هماسینون شمال ور جا تاجیکستون، اوزبکستون و تورکمنستون هسنه. ونه دیگه همساینون نوم ایران غرب ور پاکستون جنوب ور و چین شرق ور هسنه. افغانستان اتا ایرانیج زوون کشور هسه. ونه ویشتر مردم ایرانیج و موسلمون هسنه.

افغانستان کول دله اتا کوهستونی کشور هسه. اینتا کشور گت کوهون نوم هیندوکوش و سولیمان هسه. ونه گتی ۶۵۲۰۰۰ کیلومتر مروبع هسه و ۲۱ میلیون نفر جمعیت دارنه. ونه گت رودون نوم آمودریا، کابل، هریرورد و هیرمند هسه. اینتا کشور نیشتگا کابل هسه. ونه دیگه گت شهورن نوم هسه: قندهار، هرات، مزارشریف و غزنین.

 ولایات 
افغانستون ره ۳۴ تا «ولایت» جه رَسِد هاکردنه. 

+  افغانستون ولایتون لیست Afghan school books - Geography G-12, Page 22-23 (in Persian) https://moe.gov.af/sites/default/files/2020-03/G12-Dr-Geography.pdfولایتنقشه‌سرشمارهایزو 3166-2ISO 3166-2:AF (سازمان بین‌المللی استانداردسازی ایزو ۳۱۶۶–۲ codes for the provinces of Afghanistan)کُدمرکزگتی(km2)جمیعت(2015)جمیعت(2020)مرکزی Statistics Office Afghanistan (web).جمیعت انبسی(بر km2 2020)تعدادوالسوالی‌هاناحیهقطب بدخشان  30  AF-BDS  BDN  فیض‌آباد (افغانستان)  44,836  950,953  1,054,100  23.5  29  شمال شرق  شمال بادغیس  4 AF-BDG  BDG  قلعه نو (افغانستان)  20,794  495,958  549,600  26.4  7  غرب  مرکزی بغلان  19  AF-BGL  BAG  پلخمری  18,255  910,784  1,014,600  55.6  16  شمال شرق  شمال بلخ  13  AF-BAL  BLH  مزار شریف  16,186  1,325,659  1,509,200  93.2  15  شمال غرب  شمال بامیان  15  AF-BAM  BAM  بامیان  18,029  487,218  495,600  27.5  7  غرب  مرکزی دایکندی  10  AF-DAY  DYK  نیلی (افغانستان)  17,501  507,339  516,500  29.5  8  جنوب غرب  جنوب فراه  2  AF-FRA  FRH  فراه  49,339  507,405  563,000  11.4  11  غرب  مرکزی فاریاب  5  AF-FYB  FYB  میمنه  20,798  998,147  1,109,200  53.3  14  شمال غرب  شمال غزنی  16  AF-GHA  GAZ  غزنی  22,460  1,228,831  1,362,500  60.7  19  جنوب شرق  جنوب غور  6  AF-GHO  GHR  فیروزکوه (غور)  36,657  790,296  764,500  20.9  11  غرب  مرکزی هلمند  7  AF-HEL  HEL  لشکرگاه  58,305  924,711  1,446,200  24.8  13  جنوب غرب  جنوب هرات  1  AF-HER  HRT  هرات  55,868  1,890,202  2,140,700  38.3  15  غرب  مرکزی جوزجان  8  AF-JOW  JZJ شبرغان  11,292  540,255  602,100  53.3  9  شمال غرب  شمال کابل  22  AF-KAB  KBL  کابل  4,524  4,372,977  5,204,700  1,150.5  18  مرکزی  مرکزی قندهار  12  AF-KAN  KRD  قندهار  54,844  1,226,593  1,399,600  25.5  16  جنوب غرب  جنوب کاپیسا  29  AF-KAP  KPS  محمود راقی  1,908  441,010  488,300  255.9  7  مرکزی  مرکزی خوست  26  AF-KHO  KST  خوست  4,235  574,582  636,500  150.3  13  جنوب شرق  جنوب کنر  34  AF-KNR  KNR  اسعدآباد  4,926  450,652  499,400  101.4  15  شرق  مرکزی کندز  18  AF-KDZ  KDZ  قندوز  8,081  1,010,037  1,136,700  140.7  7  شمال شرق  شمال لغمان  32  AF-LAG  LGM مهترلام  3,978  445,588  493,500  124.1  5  شرق  مرکزی لوگر  23  AF-LOG  LGR  پل علم  4,568  392,045  434,400  95.1  7  مرکزی  مرکزی ننگرهار  33  AF-NAN  NGR  جلال‌آباد  7,641  1,517,388  1,701,700  222.7  23  شرق  مرکزی نیمروز  3  AF-NIM  NRZ  زرنج  42,410  164,978  183,600  4.3  5  جنوب غرب  جنوب نورستان  31  AF-NUR  NUR  پارون  9,267  147,967  163,800  17.7  7  شرق  مرکزی پکتیا  24  AF-PIA  PAK  گردیز  5,583  551,987  612,000  109.6  11  جنوب شرق  جنوب پکتیکا  25  AF-PKA  PKT  شرن  19,516  434,742  775,500  39.7  15  جنوب شرق  جنوب پنجشیر  28  AF-PAN  PJR  بازارک  3,772  371,902  169,900  45.0  7  مرکزی  مرکزی پروان  20  AF-PAR  PRN  چاریکار  5,715  664,502 737,700  129.1  9  مرکزی  مرکزی سمنگان  14  AF-SAM  SAM  ایبک  13,438  387,928  430,500  32.0  5  شمال غرب  شمال سرپل  9  AF-SAR  SRP  سرپل (شهر)  16,386  559,577  621,000  37.9  7  شمال غرب  شمال تخار  27  AF-TAK  TAK  تالقان  12,458  983,336  1,093,100  87.7  16  شمال شرق  شمال اروزگان  11  AF-URU  ORZ  ترین‌کوت  11,474  386,818  436,100  38.0  6  جنوب غرب  جنوب میدان وردک  21  AF-WAR  WDK  میدان‌شهر  10,348  596,287  660,300  63.8  9  مرکزی  مرکزی زابل  17  AF-ZAB  ZBL  قلات (افغانستان)  17,472  304,126  384,300  22.0  9  جنوب غرب  جنوب

 نگارخنه 

فرهنگ
ویشتر افخانئون مردمون پشتویی زوون ره گپ زننه. ونه دیگه شمال دله مردم فارسی زوون ره گنش کننه. افغانستان مردمون ویشتر موسلمون هسنه، ولی وشون دله اتی کمه بودایی هم درنه.

 قومیت 
250پیکسل|بندانگشتی|توزیع جغرافیایی گروه‌های قومی افغانستان

افغانستان دله ویشترین جمیعت ره سه قومیت پشتون، تاجیک و هزاره دارنه. غیر این سه‌گروه، اقوام دیگر هم کشور گوشه-کنار درنه و هرکامین شه زوون و فرهنگی مختلف دارنه. آمار دقیقی این اقوام جمیعت جه وجود ندارنه و فقط تقریب زندنه که هرکامین چنده جمیعت دارن:

+ افغانستان مردموننومعکسآمریکاییون ِتخمین (۲۰۰۴ تاسا)آمریکاییون تخمین (پیش از ۲۰۰۴) پشتون‌ها 150px|Pashtun children in Khost۴۲٪۳۸–۵۰٪ تاجیک‌ها 150px|Tajik children in Khowahan district of Badakhshan۲۷٪۲۶٪ (کمتر از ۱٪ قزلباش) هزاره‌ها 150px|Hazaras in Kabul Province۹–۲۵٪دولت‌آبادی، بصیر احمد، شناسنامه افغانستان، تهران: نشر عرفان، ۱۳۸۷، صفحهٔ ۲۸.۱۰–۱۹٪ ازبک‌ها 150px|Uzbek looking boy in northern Afghanistan۹٪۶–۸٪ ایماق‌ها۴٪۵۰۰ تا ۸۰۰ هزار ترکمن‌ها۳٪۲٫۵٪ بلوچ‌ها 150px|Camera focusing on Baloch۲٪۱۰۰ هزار بقیه (پشه‌ای‌ها، نورستانی‌ها، سیدها، براهویی‌ها، اقوام پامیری و دیگران) 150px|Young Pashai man۴٪۶٫۹٪

قدیم‌ته پشتون‌ها کوهی بینه و جنوب‌شرقی طرف دَیینه؛ وشون بنه‌وار سرد و کم‌قوت زمین و صعب‌العبور بی‌یه. شمالی مناطق که اونجه‌ی خاک بتتر هسته و کشاورزی وانه، تاجیک و اوزبک دَیینه و وشون بنه‌وار شوروی ِسامون جه تا کابل و مزارشریف رسی‌یه. مرکزی مناطق هم هزاره‌ئون و ایماق مردم دیینه؛ هزاره‌ها هم تاجیک‌ها واری فارسی زوون جه گپ زنّه ولی وشون لهجه و مذهب فرق کانده و هزاره اکثراً شیعه هستنه. افغانستان جنوبی‌وَر کویری هسته و بلوچی مردم اونجه درنه. ایران سامون وری که غربی‌ور وانه هم قدیم فارس بینه. اتا نورستان منطقه هم شرقی طرف دره که قدیم وه ره  «کافرستون» گاتنه و اونجه مردم هندو-بودایی بینه ولی افغانی شاهون اونجه ره مسلمون هاکردنه و ونه اسم ره بی‌یشتنه نورستان. 

افغانستان حکومت قدیم‌تاسا ویشته پشتون‌ها دست دیی‌یه و وشون همیشک سعی داشتنه که شه هم‌زوون ره کشور دله تنک‌ترو هاکنن تا کشورِ فرهنگ و زوون ات‌جور باوه و اصطلاحاً دولت-ملت بساجن. همینسه اسا پشتون‌ها تموم افغانستان دله بکلست هستنه و ویشترین جمعیت ره دارنه.

ایقتصاد
افخانئون پیل یکا افغانی هسه. اینتا کشور اتا دنیا فقیرترین کشور هسه.

 پانویس 


رج:بریتانیا قدیمی مستعمرات
رج:آسیایی کشورون
رج:اسلامی کشورون
رج:فارسی‌زوون کشورون
رج:سارک