ဝိစာရ (စေတသိက်)

ဝိစာရ၏ သဘာဝနှင့်လက္ခဏာ စသည်— အာရုံ၌ စိတ်၏သုံးသပ်ကြောင်း, လှည့်လည် သွားလားကြောင်းဖြစ်သော သဘောတရားသည် “ဝိစာရ” မည်၏။ တစ်နည်း—စိတ်၏ အာရုံ၌ လှည့်လည်, သွားလာခြင်း, ဆင်ခြင်သုံးသပ်ခြင်း, အစဉ်မပြတ်သွားလာခြင်း, ထက်ဝန်းကျင်မှ လှည့်လည်ခြင်း, လျှောက်ခြင်း, နောက်၌ အဖန်တစ်လဲလဲ ကျက်စားခြင်းသဘောတရားသည် “ဝိစာရ” မည်၏။ ဝိစာရ (ပု) [ဝိ+စရ+ဏ။ အာရမ္မဏေ တေန စိတ္တံ ဝိစရတီတိ ဝိစာရော၊ ဝိစရဏံ ဝါ ဝိစာရော။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၅၈။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၇၅။ ဝိစာရ-သံ။ ဝိအာရ-ပြာ။] ဝိစာရ စေတသိက်— (က) (စိတ်၏) အာရုံ၌-ထိုမှ ဤမှ လှည့်လည်-သုံးသပ်-ကြောင်း(တရား)။ (ခ) အာရုံ၌ ထိုမှဤမှ လှည့်လည်-အဖန်ဖန် ဆင်ခြင် သုံးသပ်-လှည့်လည်-ကျက်စားခြင်း (သဘော)။ (က) (ခ) ဝိစာရော ဟောတိ။ အဘိ၊ဓ၊၁၇။ ကတမော တသ္မိံ သမယေ ဝိစာရော ဟောတိ...အယံ တသ္မိံ သမယေ ဝိစာရော ဟောတိ။ အဘိ၊ဓ၊၁၈။ အာရမ္မဏေ တေန စိတ္တံ ဝိစရတီတိ ဝိစာရော၊ ဝိစရဏံ ဝါ ဝိစာရော၊ အနုသဉ္စရဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၅၈။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၇၅။ ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၁၃၈။ 
ဝိစာရ၏ သဘာဝနှင့် လက္ခဏာ
ထိုဝိစာရသည် အာရုံကို အဖန်တစ်လဲလဲ သုံးသပ်ခြင်း-အာရုံ၌ စိတ်၏ သုံးသပ်ခြင်း လျှင်မှတ်ကြောင်း-မှတ်အပ်သော-လက္ခဏာ ရှိ၏။ ထိုအာရုံ၌ သဟဇာတ်တရားတို့ကို-ယှဉ်စေ-ပေါင်းစပ်-ခြင်း ကိစ္စရှိ၏။ စိတ်ကိုအာရုံ၌ အစဉ်မပြတ်ဖွဲ့ခြင်း-စိတ်၏ အာရုံ၌ အစဉ်မပြတ် သကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်း-လျှင်ထင်သော အခြင်းအရာရှိ၏။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၅၈) သမ္ပယုတ်တရားလျှင် နီးစွာသောအကြောင်း ရှိ၏။ ဝိစ္ဆေဒနီ။ ၁၇)။ 

ဝိတက်နှင့်ဝိစာရ အထူး
ဝိတက်နှင့် ဝိစာရတို့သည် အချို့သော ပဌမဈာန်စိတ်, ကာမာဝစရစိတ်တို့၌ မကွေမကွာ ယှဉ်ကြသော်လည်း ရှေးဦးစွာအာရုံ၌ ဝိတက်သည် ဝိစာရထက် ရုန်းရင်းကြမ်း ထမ်းသည်၏အဖြစ်ကြောင့် လည်းကောင်း, ဝိစာရ၏ ... ရှေ့သွားဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံသို့ ယှဉ်ဘက်သမ္ပယုတ်တရားတို့ကို ရှေးရှုတင်တတ်သော အနက်သဘော ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုးအပ်, တီးခတ်အပ်သော ကြေးစည်, ခေါင်းလောင်း၏ ရှေး ဦးစွာ ထွက်ပေါ်လာသော အသံနှင့်တူ၏။ စိတ်ကို အစဉ်မပြတ်ဖွဲ့တတ်သော၊ တစ်နည်း အာရုံ၌ စိတ်၏ အစဉ်မပြတ်သကဲ့သို့ဖြစ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော “ဝိစာရ”သည် ဝိတက် အောက် သိမ်မွေ့သည်၏အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံကို အဖန်တစ် လဲလဲ သုံးသပ်ဆင်ခြင်သော သဘောရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြေးစည်, ခေါင်းလောင်း၏ နောက်ထပ်-မြည်-မြည်ဟည်း-သော အသံနှင့်တူ၏။ 

ထို့ပြင် “ဝိတက်”သည် တုန်လှုပ်ခြင်း ရှိ၏။ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ရာကာလ၌ စိတ်၏ တုန်လှုပ်သည်၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်၏၊ ဥပမာ— ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်လိုသော ငှက်၏ အတောင်ခတ်ခြင်းကဲ့သို့၎င်း, အနံ့ ဖြင့်ဖွဲ့အပ်, အနံ့ကို တပ်မက်သော စိတ်ရှိသည့် ပျားပိတုန်း၏ အနံ့ရှိရာ ပဒုမာကြာတောသို့ ရှေးရှုကျခြင်းကဲ့သို့၎င်း ဖြစ်၏။ “ဝိစာရ”ကား — ငြိမ်သက်သောဖြစ်ခြင်း ရှိ၏၊ စိတ်၏ မတုန်လှုပ်သည်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ ဥပမာ ကောင်းကင်သို့ ပျံတက် ပြီးသော ငှက်၏ အတောင်မခတ်တော့ဘဲ ငြိမ်သက်စွာ အတောင်ကို ဖြန့်ရုံမျှ ဖြန့်ထားသကဲ့သို့၎င်း, ပဒုမာကြာတောသို့ ကျရောက်ပြီးသောပျားပိတုန်း၏ ရုတ်တရက်လိုရာကြာ ပန်း၏အပေါ်၌ မနားသေးပဲ ကြာတော၏ အပေါ်၌ ရစ်ဝဲပျံသန်းနေသကဲ့သို့၎င်းဖြစ်၏။

တစ်နည်း — ဒုကနိပါတ်အဋ္ဌကာထာ၌ ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်သော ငှက်ကြီးသည် အတောင်နှစ်ဘက်တို့ဖြင့် လေအဟုန်ကိုယူပြီး၍ အရှိန်ရသောအခါ အတောင်မခတ်တော့ပဲ ပျံသန်းသွားသကဲ့သို့ အာရုံ၌စိတ်ကို ရှေးရှူတင်သည်၏ အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်သော သဘောကား “ဝိတက်”တည်း။ မှန်၏-ယင်း “ဝိတက်”သည် အာရုံတစ်ခုတည်းကိုသာ ယူသည်ဖြစ်၍ အာရုံသို့ ဝင်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုငှက်ကြီး၏ လေအဟုန်ကို ယူခြင်းငှါ အတောင်ခတ်လျက် ပျံတက်ခြင်းကဲ့သို့ အာရုံကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်သောအားဖြင့်ဖြစ်သော သဘောကား “ဝိစာရ”တည်း။ မှန်၏— ယင်း “ဝိစာရ”သည် အာရုံကို အဖန်တစ်လဲလဲ သုံသပ်တတ်၏” ဟုဆို၏။ ယင်း အဋ္ဌကထာ၌ လာသော စကားကား ဥပစာရ, အပ္ပနာတို့၌ ရှေ့နောက်အစဉ်အားဖြင့်ဖြစ်ရာ အလွန်ပင် သင့်လျော်လှ၏၊ ထိုဝိတက်, ဝိစာရတို့၏ ဆိုအပ်ပြီးသော အထူးသည် ပဌမဈာန်, (ပဉ္စကနည်း) ဒုတိယဈာန်တို့၌ ထင်ရှား၏။ 

တစ်နည်း— “ဝိတက်”ကား — အညစ်အကြေးကပ်နေသည့် ကြေးခွက်ကို လက်တစ် ဖက်ဖြင့် မြဲစွာကိုင်၍ အခြားတစ်ဖက်ဖြင့် ဆပ်ပြာမှုန့်, သားမြီး သွားပွတ်တန်ဖြင့် ပွတ်တိုက်သူ၏ မြဲစွာကိုင်သော လက်နှင့်တူ၏။ “ဝိစာရ”ကား — ပွတ်တိုက်သော လက်နှင့် တူ၏။ တစ်နည်း— “ဝိတက်”ကား— တုတ် ဖြင့်ခတ်၍ အိုးထိန်းစက်ကိုလှည့်သော အိုးလုပ်သမား၏ မြေစိုင်ကိုဖိနှိပ်သော လက်နှင့် တူ၏။ “ဝိစာရ” ကား— ပတ်ပတ်လည်၍ မြေစိုင်ကို ထိုထို ဤဤ သုံးသပ်သောလက်နှင့်တူ၏။ 

တစ်နည်း— စိတ်ကို အာရုံသို့ ရှေ့ရှ တင်တတ်သော “ဝိတက်” ကား— အရေး အဝန်းအဝိုင်းတစ်ခုကို ပြုလုပ်သူ၏အလယ်၌ စိုက်ထားအပ်သည့် ငုတ်, တံသင်းနှင့်တူ၏။ အာရုံကို သုံးသပ်တတ်သော “ဝိစာရ” ကား— အပြင်ဘက်၌ ပတ်ပတ်လည်သော ငုတ်, တံသင်းနှင့်တူ၏။ (မိလိန္ဒ၊ ၆၄။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၅၈။ ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၁၃၈-၉။)
ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်

 ကိုးကား 

ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ
Category:ဝိပဿနာ
ပြင်ပလင့်များ