သညာက္ခန္ဓာ

သညာတို့၏-အပေါင်း-အစု။သညာက္ခန္ဓ (ပု) [သညာ+ခန္ဓ] သညာက္ခန္ဓာ၊  ဝေဒနာက္ခန္ဓာ-လည်းကြည့်။ ကော ဟေတု ကော ပစ္စယော သညာက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယ။ မ၊၃၊၆၇။ သညာ သညာက္ခန္ဓာတိ? ——သညာက္ခန္ဓော သညာ စေဝ သညာက္ခန္ဓော စ။ ယမက၊၁၊၂၂။ ရူပက္ခန္ဓာ ဝေဒနာက္ခန္ဓာ သညာက္ခန္ဓာ။ အဘိ၊ပု၊၁၀၁။ (အံ၊၂၊၅၁၂။ အဘိ၊က၊၂၅၂-၃။ ပဋိသံ၊၅၃။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၊ ၄၀)။ တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၂၁

သညာက္ခန္ဓာ ဆိုသည်မှာ အညို၊ အရွှေ၊ အရှည်၊ အတို စသည်ဖြင့် ပြားသော အာရုံများကို အမှတ်ပြု၍ သိခြင်း (မှတ်သိ သိခြင်း) သဘောတရား အစုအဝေးကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ 

၁။ သညာ၏ သဘာဝလက္ခဏာ ၄-ပါး
သညာ၏ သဘောကို ပိုမိုထင်ရှားစေရန် အချက် ၄ ချက်ဖြင့် ဖွင့်ဆိုထားပါသည် -

   လက္ခဏာ (သဘာဝ) - အာရုံကို အမှတ်ပြု၍ သိခြင်း (သဉ္ဇာနနလက္ခဏာ) ဖြစ်သည်။ ပရမတ္ထဓာတ်သားတို့၏ သဘာဝမှန်ကို ဖြစ်စေ၊ ပညတ်အာရုံများကို ဖြစ်စေ အမှတ်ပြု သိရှိခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
   ရသ (ကိစ္စ) - ရှေးအမှတ်ဖြင့် နောက်ထပ်သိခြင်း (ပစ္စာဘိညာဏရသ) နှင့် "ဒါဟာ ဒါပဲ" ဟု နောက်ထပ်တစ်ဖန် မှတ်မိစေရန် အမှတ်အသားပြုခြင်း (နိမိတ္တကရဏရသ) တို့ ဖြစ်ပါသည်။
   ဥပမာ - လက်သမားတို့သည် သစ်သားစသည်တို့၌ နောက်တစ်ဖန် မှန်ကန်စွာ သိနိုင်ရန် ခဲဖြင့် အမှတ်အသား ပြုလုပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်ပါသည်။
   ပစ္စုပဋ္ဌာန် (အကျိုး) - စိတ်က စွဲယူထားသည့် အမှတ်အတိုင်း အာရုံကို နှလုံးသွင်းခြင်း (သို့မဟုတ်) အာရုံ၌ နက်နက်နဲနဲ သက်ဝင်ခြင်း မရှိသည့်အတွက် လျှပ်စစ်ကဲ့သို့ ကြာမြင့်စွာ မတည်တံ့ခြင်း တို့ ဖြစ်ပါသည်။
   ပဒဋ္ဌာန် (နီးစပ်သောအကြောင်း) - ဆိုင်ရာဒွါရ၌ ထင်လာတိုင်းသော အာရုံ ဖြစ်ပါသည်။
  ဥပမာ - မြက်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ယောက်ျားရုပ် (စာခြောက်ရုပ်) ကို မြင်သောအခါ သားသမင်တို့က တကယ့်ယောက်ျားဟု အမှတ်မှားသကဲ့သို့ သညာသည် ထင်လာသော အာရုံကို စွဲယူတတ်ပါသည်။

၂။ သညာအမျိုးအစားနှင့် အစဉ်လိုက်ခြင်း သဘော
သညာသည် မိမိနှင့် ယှဉ်တွဲဖြစ်ပေါ်သော တရားများ၏ သဘောသို့ အစဉ်လိုက်၍ ဖြစ်တတ်ပါသည် -

   ဉာဏသမ္ပယုတ်သညာ (ဉာဏ်နှင့်ယှဉ်သောသညာ) - ဝိပဿနာဉာဏ်၊ မဂ်ဉာဏ်၊ ဖိုလ်ဉာဏ်တို့နှင့် ယှဉ်သောအခါ သညာသည် ဉာဏ်၏နောက်သို့သာ အစဉ်လိုက် ပါသည်။ ထိုအခါ အာရုံကို မှားယွင်းစွာ နှလုံးသွင်းခြင်း (မိစ္ဆာဘိနိဝေသ) မရှိဘဲ ပရမတ္ထဓမ္မတို့၏ သဘောမှန်ကို အမှန်အတိုင်း မှတ်သိ သိနိုင်ပါသည်။
   သမာဓိသမ္ပယုတ်သညာ - စျာန်သမာဓိတို့နှင့် ယှဉ်သောအခါ သမာဓိနောက်သို့ လိုက်သဖြင့် အာရုံ၌ ကြာမြင့်စွာ တည်နိုင်သော စွမ်းအား ရှိလာပါသည်။
   အကုသလသညာ (အကုသိုလ်သညာ) - ရာဂ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ မာနတို့နှင့် ယှဉ်တွဲသောအခါ ထိုတရားဆိုးတို့၏ နောက်သို့လိုက်၍ အမှတ်မှားခြင်း (သညာဝိပလ္လာသ) ကို ဖြစ်စေပါသည်။

၃။ သညာဝိပလ္လာသ (အမှတ်မှားခြင်း)
အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ၊ အသုဘ ဖြစ်သော သင်္ခါရတရားတို့အပေါ်တွင် နိစ္စ၊ သုခ၊ အတ္တ၊ သုဘ ဟု အမှတ်မှားမှု သညာဝိပလ္လာသ (၄) ပါး သည် သတ္တဝါတို့ကို သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ မလွတ်မြောက်နိုင်အောင် နစ်မြုပ်စေတတ်သော တရားများ ဖြစ်ပါသည်။ ဤသို့ အမှတ်မှားခြင်းကို အခြေခံ၍ အသိမှားခြင်း (စိတ္တဝိပလ္လာသ) နှင့် အယူမှားခြင်း (ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသ) တို့ ဆက်လက် ဖြစ်ပွားနိုင်ပါသည်။

၄။ အရေးကြီးသော ဥပမာ - ဆင်စမ်းသော သူကန်းများ
သညာ၏ ပစ္စုပဋ္ဌာန် (အကျိုး) ကို ရှင်းပြရာတွင် ဆင်စမ်းသော သူကန်း ၆ ဦး ဥပမာကို အသုံးပြုပါသည်။ သူကန်းတို့သည် ဆင်၏ အစိတ်အပိုင်းများကို စမ်းသပ်ရာ၌ နှာမောင်းကို စမ်းမိသူက "မြွေနှင့်တူသည်"၊ ခြေထောက်ကို စမ်းမိသူက "အိမ်တိုင်နှင့်တူသည်" စသည်ဖြင့် မိမိတို့ စွဲယူထားသော အမှတ်သညာအတိုင်း ပြောဆို နှလုံးသွင်းကြပါသည်။ ထို့အတူ သညာသည်လည်း မိမိစွဲယူထားသည့် အမှတ်အတိုင်းသာ အာရုံကို မှားသည်ဖြစ်စေ၊ မှန်သည်ဖြစ်စေ နှလုံးသွင်း မှတ်သားတတ်သော သဘောရှိပါသည်။

အချုပ်အားဖြင့် သညာက္ခန္ဓာ သည် အာရုံတစ်ခုကို မှတ်သားရန် အမှတ်နိမိတ်ပြုခြင်းနှင့် ထိုအမှတ်အတိုင်း ပြန်လည်မှတ်မိခြင်းတို့ကို ဆောင်ရွက်သော တရားစုဖြစ်ပြီး၊ ဉာဏ်နှင့် ယှဉ်မှသာလျှင် အာရုံကို အမှန်အတိုင်း အဖိုးတန်စွာ မှတ်သားနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ သညာက္ခန္ဓကထာ အခန်း
 ကိုးကား 

ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ
Category:ဝိပဿနာ