ဝုဋ္ဌော

ဝေါဋ္ဌဗ္ဗန [ဝေါဋ္ဌော သို့မဟုတ် ဝုဋ္ဌော ဟုလည်းခေါ်] ဟူသော ပါဠိဝေါဟာရသည် "ဝိ+အဝ+ထပ" စသော ဓာတ်များမှ ဆင်းသက်လာပြီး "ပိုင်းခြားခြင်း၊ မှတ်သားခြင်း၊ သတ်မှတ်ခြင်း၊ စီစဉ်ခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အဘိဓမ္မာ၌ ဝုဋ္ဌောစိတ်ဆိုသည်မှာ ပဉ္စဒွါရဝီထိ (အာရုံတံခါးငါးပေါက်၌ဖြစ်သော စိတ်အစဉ်) တွင် သန္တီရဏစိတ် (စူးစမ်းမှုစိတ်) ၏ နောက်၌ဖြစ်၍ ဇောစိတ်များမဖြစ်မီ အာရုံကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ပေးသော စိတ်ဖြစ်သည်။ဝေါဋ္ဌဗ္ဗန (န) [ဝိ+အဝ+ထပ+အဝဿ ဩကာရတ္တံ၊ ထဿ ဌတ္တံ, ပဿ ဝတ္တံ, ဝဿ ဒွိတ္တံ, ဝကာရဒွယဿ စ ဗကာရဒွယံ ဘဝတိ။ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနန္တိ စ ဗျဝတ္ထာပကစိတ္တဿ နာမံ။ နကာရလောပေ “ဝေါဋ္ဌဗ္ဗ” န္တိ အပရမ္ပိ ရူပံ ဘဝတိ။ နီတိ၊ ဓာတု။ ၃၂၇။ သံ-ဝျဝသ္ထာပန။] (၁) (ပိုင်းခြား-မှတ်သား-သတ်မှတ်-တတ်သော) ဝုဋ္ဌော-ဝေါဋ္ဌော-မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း-စိတ်။ (၂) ပိုင်းခြား-မှတ်သား-သတ်မှတ်-ခြင်း၊ ဝေါဋ္ဌော-ဝုဋ္ဌော-ကိစ္စ။ (၃) ဝုဋ္ဌောကိစ္စ-ရှိ-တပ်-သည်၏အဖြစ်။ (၁) ဣဒံ ပန ဇဝနံ ကုသလတ္ထာယ ဝါ အကုသလတ္ထာယ ဝါ ကော နိယာမေတီတိ ? အာဝဇ္ဇန‌ဉ္စေဝ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဉ္စ။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၁၇။ တထာ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနာဝဇ္ဇနဝသေန။ သင်္ဂဟ၊၄၅။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၀၉။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၆၅။ မ၊ဋီ၊၂၊၁၇၁။ အံ၊ဋီ၊၃၊၈၁။ မူလဋီ၊၁၊၁၂၆၊ ၁၂၉။ အနုဋီ၊၁၊၁၃၄၊ ၁၃၇၊ ၁၈၆။ အနုဋီ၊၂၊၁၂။ ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၂၊၁၄၆၊ ၂၇၂၊ ၄၀၅)။ (၂) ကိစ္စာနိ နာမ ပဋိသန္ဓိဘဝင်္ဂါဝဇ္ဇန --- ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဇဝနတဒါရမ္မဏစုတိဝသေန စုဒ္ဒသဝိဓာနိ ဘဝန္တိ။ သင်္ဂဟ၊၄၃။ ယထာသန္တီရိတဿ ရူပါဒိအာရမ္မဏဿ ဝဝတ္ထပနံ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနကိစ္စန္တိ ဣမာနိ ကိစ္စာနိ အတိဒိဿတိ။ မဏိမဉ္ဇူ၊၁၊၃၈၅။ (မ၊ဋီ၊၂၊၁၆၉)။ (၃) ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ပတွာ (မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၂၉) တိ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနကိစ္စတံ ပတွာ။ မ၊ဋီ၊၂၊၁၆၉။ 

ဝုဋ္ဌောကိစ္စဆောင်ရွက်သောစိတ် နှင့် ၎င်း၏ အခြားကိစ္စ
ဝုဋ္ဌောကိစ္စကို ဆောင်ရွက်သောစိတ်မှာ အတိအကျအားဖြင့် ဥပေက္ခာသဟဂုတ် အဟိတ်ကိရိယာ မနောဝိညာဏဓာတ် ဖြစ်သည်။ ဤစိတ်သည်ပင်လျှင်-
 ပဉ္စဒွါရဝီထိ၌ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနကိစ္စ: အာရုံကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း ကိစ္စကို ဆောင်ရွက်သည်။
 မနောဒွါရဝီထိ၌ အာဝဇ္ဇနကိစ္စ: မနောဒွါရ၌ အာရုံကို ဆင်ခြင်ခြင်း၊ အာရုံသို့ စိတ်ညွတ်ခြင်း ကိစ္စကို ဆောင်ရွက်ပြီး ထိုအခါ၌ ၎င်းကို မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ် ဟု ခေါ်သည်။

အဟိတ်ကိရိယာစိတ် (၃) မျိုးရှိရာတွင်-
 ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်း (ကိရိယမနောဓာတ်)၊
 ဤ ဝုဋ္ဌော/မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း (ဥပေက္ခာသဟဂုတ် အဟိတ်ကိရိယ မနောဝိညာဏဓာတ်)၊
 ဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ် (သောမနဿသဟဂုတ် အဟိတ်ကိရိယ မနောဝိညာဏဓာတ်) တို့ဖြစ်ကြသည်။

ယေဘုယျ လက္ခဏာ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန် 

 လက္ခဏာ: အာရုံ (၆)ပါးကို သိခြင်း၊ ရယူခြင်းသဘော။
 ရသ: ပဉ္စဒွါရ၌ အာရုံကို ဆုံးဖြတ်ခြင်း၊ မနောဒွါရ၌ အာရုံကို ဆင်ခြင်ခြင်း။
 ပစ္စုပဋ္ဌာန်: ပဉ္စဒွါရ၌ အာရုံကို ဆုံးဖြတ်တတ်သော သဘောတရား၊ မနောဒွါရ၌ အာရုံကို ဆင်ခြင်တတ်သော သဘောတရား (အဖြစ် ယောဂီ၏ဉာဏ်၌ ထင်လာခြင်း)။
 ပဒဋ္ဌာန်: ပဉ္စဒွါရ၌ အဟိတ်ဝိပါက် မနောဝိညာဏဓာတ် (သန္တီရဏစိတ်) ၏ ချုပ်ပျက်ခြင်း၊ မနောဒွါရ၌ ဘဝင်စိတ်၏ ချုပ်ပျက်ခြင်း။(ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၈၇ အရ ဥပေက္ခာသဟဂုတ် အဟိတ်ကိရိယာ မနောဝိညာဏဓာတ် အတွက်)

ဝုဋ္ဌောကိစ္စဆောင်ရွက်စဉ် ရှုကွက် (ရူပါရုံကို ပုံစံထား၍)
လက်တွေ့ရှုမှတ်ရာ၌ ကိစ္စတစ်ခုချင်း၊ အာရုံတစ်ခုချင်း ခွဲ၍ရှုရန် ကျမ်းဂန်များက ညွှန်ကြားသည်။ ဝုဋ္ဌောကိစ္စ၌ ရူပါရုံကို အာရုံပြုစဉ်-
 လက္ခဏာ: ရူပါရုံကို သိခြင်း၊ ရယူခြင်းသဘော။
 ရသ: ရူပါရုံကို (ဣဋ္ဌ-ကောင်းသောအာရုံ သို့မဟုတ် အနိဋ္ဌ-မကောင်းသောအာရုံ စသည်ဖြင့်) ဆုံးဖြတ်ခြင်း။
 ပစ္စုပဋ္ဌာန်: သန္တီရဏစိတ်က စူးစမ်းယူထားသည့် အာရုံကိုပင် (ဣဋ္ဌ သို့မဟုတ် အနိဋ္ဌ စသည်ဖြင့်) ဆုံးဖြတ်သကဲ့သို့ဖြစ်သော သဘောတရား။
 ပဒဋ္ဌာန်: အဟိတ်ဝိပါက် မနောဝိညာဏဓာတ် (သန္တီရဏစိတ်သုံးမျိုးတွင် တစ်မျိုးမျိုး) ၏ ကင်းချုပ်ခြင်း၊ ချုပ်ပျက်ခြင်း။
(သဒ္ဒါရုံ စသည်ကို အာရုံပြုသော ဝုဋ္ဌောစိတ်ကိုလည်း ဤနည်းအတိုင်း မှတ်ယူပါ။)

"ဆုံးဖြတ်ခြင်း" (ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနရသ) ၏ သိမ်မွေ့သော အဓိပ္ပာယ်
မဟာဋီကာ (မဟာဋီ၊၂၊၁၂၉-၁၃၀) ၌ ဝုဋ္ဌော၏ ဆုံးဖြတ်ခြင်းကိစ္စကို "ဝဝတ္ထပေန္တီ ဝိယ ပဝတ္တနတော" ဟု ဖွင့်ဆိုထားရာ၊ "သန္တီရဏစိတ်က စူးစမ်းထားသည့်အာရုံကို ဣဋ္ဌ သို့မဟုတ် အနိဋ္ဌ စသည်ဖြင့် မှတ်တတ် ဆုံးဖြတ်တတ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်" ဟု ဆိုလိုသည်။
 ပဉ္စဒွါရဝီထိစိတ်များ (စက္ခုဝိညာဏ်၊ သန္တီရဏ၊ ဝုဋ္ဌော စသည်) သည် အာရုံကို ပိုင်ပိုင်နိုင်နိုင် သိနိုင်ခြင်း၊ အာရုံ၏အရသာကို မနောဒွါရဝီထိများကဲ့သို့ ခံစားနိုင်ခြင်း မရှိသေးပါ။ စက္ခုဝိညာဏ်သည် အရောင်မျှကိုသာ သိသကဲ့သို့ ဝုဋ္ဌောသည်လည်း ထိုအဆင့်၌သာ ရှိသေးသည်။
 ထို့ကြောင့် ဝုဋ္ဌောသည် အာရုံကို ဣဋ္ဌ၊ အနိဋ္ဌ စသည်ဖြင့် တကယ်တမ်း ပိုင်ပိုင်နိုင်နိုင် ဆုံးဖြတ်ချက်ချနိုင်ခြင်း မဟုတ်သေးဘဲ၊ ဆုံးဖြတ်သကဲ့သို့သာ ဖြစ်သည်ဟု ဖွင့်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။

ဝုဋ္ဌောစိတ် သို့မဟုတ် အဓိမောက္ခစေတသိက်က ဆုံးဖြတ်ခြင်းလော?
ဝုဋ္ဌောစိတ်တွင် ယှဉ်ဖက်စေတသိက် (၁၂) လုံးရှိရာ အဓိမောက္ခ (ဆုံးဖြတ်ခြင်း) စေတသိက်လည်း ပါဝင်သည်။ မေးခွန်းမှာ ဝုဋ္ဌောစိတ်ကိုယ်တိုင်က ဆုံးဖြတ်သလော၊ အဓိမောက္ခစေတသိက်က ဆုံးဖြတ်သလောဟူ၍ ဖြစ်သည်။
 စိတ်ဟူသမျှသည် အာရုံကိုသိခြင်း (ဝိဇာနနလက္ခဏာ) ရှိသည်။ ဝုဋ္ဌောစိတ်သည် အာရုံကို သိ/ရယူသည်။
 အဓိမောက္ခစေတသိက်သည် အာရုံကို ဆုံးဖြတ်ချက်ချခြင်း (သန္နိဋ္ဌာနလက္ခဏာ) ရှိသည်။
 စိတ်သည် ယှဉ်ဖက်စေတသိက်တို့၏ ရှေ့သွားခေါင်းဆောင်ဖြစ်သောကြောင့် (သဟစရဏနည်း) ဝုဋ္ဌောစိတ်က ဆုံးဖြတ်သည်ဟု ဆိုရသော်လည်း၊ တကယ်တမ်း ဆုံးဖြတ်မှုကိစ္စသည် အဓိမောက္ခစေတသိက်၏ အရာသာဖြစ်သည်။ သို့သော် ဝုဋ္ဌောစိတ်၏ ဦးဆောင်မှုကြောင့် ၎င်း၏ကိစ္စဟု ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။
 မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ၊ မဟာဋီကာအလိုအရ ဤဝုဋ္ဌောအဆင့်၌ စိတ်ဖြစ်စေ၊ အဓိမောက္ခဖြစ်စေ အာရုံကို တကယ်တမ်း ပိုင်နိုင်စွာ ဆုံးဖြတ်နိုင်ခြင်းမဟုတ်သေးဘဲ၊ ဆုံးဖြတ်သကဲ့သို့သာ ဖြစ်နိုင်သေးသည်။ အာရုံကို တကယ်တမ်း ပိုင်နိုင်စွာ ဆုံးဖြတ်နိုင်သည့် စွမ်းအားသည် မနောဒွါရဝီထိဇောစိတ်များ၌ အကျုံးဝင်သော အဓိမောက္ခစေတသိက်၏ အရာသာဖြစ်သည်။

နိဂုံး
ဝုဋ္ဌောစိတ် (သို့မဟုတ် ဥပေက္ခာသဟဂုတ် အဟိတ်ကိရိယာ မနောဝိညာဏဓာတ်) သည် အသိစိတ်အစဉ်တွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် ပဉ္စဒွါရ၌ အာရုံကို "ဆုံးဖြတ်သကဲ့သို့" ပိုင်းခြားမှတ်သားပေးပြီး နောက်ဆက်တွဲဖြစ်မည့် ဇောစိတ်များအတွက် လမ်းကြောင်းပေးသည်။ မနောဒွါရ၌မူ ဤစိတ်သည်ပင် "မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း" အဖြစ် အာရုံကို ဆင်ခြင်သည့်ကိစ္စကို ဆောင်ရွက်သည်။ ၎င်းသည် အာရုံကို ကနဦးသိရှိခြင်းနှင့် နက်ရှိုင်းစွာခံစားဝေဖန်ခြင်းအဆင့်တို့ကြားတွင် တံတားသဖွယ် ချိတ်ဆက်ပေးသော စိတ်ဖြစ်သည်။နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - စတုတ္ထတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော်
ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်

 ကိုးကား 

ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ
Category:ဝိပဿနာ
ပြင်ပလင့်များ
ဝုဋ္ဌော (= သာဓာရဏာ ကိရိယ မနောဝိညာဏဓာတ်)