ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ

ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိသည် ဝိသုဒ္ဓိ ၇ ပါးတွင် စတုတ္ထမြောက် အဆင့်ဖြစ်ပြီး "ယုံမှားသံသယကို လွန်မြောက်၍ စင်ကြယ်ခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤဝိသုဒ္ဓိသည် အဓိကအားဖြင့် နာမ်ရုပ်တရားတို့၏ အကြောင်းနှင့်အကျိုးဆက်နွှယ်မှုကို ပိုင်းခြားထင်ထင် သိမြင်သော ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ် ကို ဆိုလိုသည်။ ၎င်းသည် လောကီအဆင့်နှင့် လောကုတ္တရာအဆင့်ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ (ထီ) [ကင်္ခါဝိတရဏ + ဝိသုဒ္ဓိ] (၁) ယုံမှားခြင်းကို လွန်မြောက်၍ (အဟေတုကဒိဋ္ဌိ၊ ဝိသမဟေတုကဒိဋ္ဌိတို့မှ)–စင်ကြယ်ခြင်း–စင်ကြယ်သော (ပစ္စယပရိဂ္ဂဟ)ဉာဏ်။ (၂) ယုံမှားခြင်းကို လွန်မြောက်၍ (ကိလေသာတို့မှ) - စင်ကြယ်ခြင်း–စင်ကြယ်သော (မဂ်)ဉာဏ်။ (၁) ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ ပါရိသုဒ္ဓိပဓာနိယင်္ဂံ။ ဒီ၊၃၊၂၅၂။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၁၉။ ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိတိ ပစ္စယာကာရဉာဏံ၊ အဒ္ဓတ္တယေပိ ပစ္စယဝသေနေဝ ဓမ္မာ ပဝတ္တန္တီတိ ပဿတော ကင်္ခံ ဝိတရတိ။ ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၄၇။ (ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၁၉။) ဧဝံ နာနာနယေဟိ နာမရူပပစ္စယပရိဂ္ဂဟဏေန တီသု အဒ္ဓါသု ကင်္ခံ ဝိတရိတွာ ဌိတံ ဉာဏံ ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၂၃၉။(စူဠနိ၊ဋ္ဌ၊၉၅။) ပစ္စယပရိဂ္ဂဟော အဒ္ဓတ္တယကင်္ခါမလဝိဓမနတော ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ။ ဒီ၊ဋီ၊၃၊၂၈၇။ (မ၊ဋီ၊၂၊၁၂၀။ နာမရူပ။၁၄၂။) တေသဉ္စ နာမရူပါနံ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟော ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ နာမ။ သင်္ဂဟ၊၆၄။ ကင်္ခါယ ဝိတရဏတော အတိက္ကမနတော ကင်္ခါဝိတရဏာ စ အဟေတုကဝိသမဟေတုဒိဋ္ဌိမလဿ စ ဝိသောဓနတော ဝိသုဒ္ဓိ စာတိ ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ နာမာတိဝုစ္စတိ။ သင်္ဂဟ၊ဋီ၊၄၀၈။(ဝိဘာဝိနီ။၂၆၉၊၂၇၀။)

 ဝေါဟာရရင်းမြစ်

ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ ဟူသော ပါဠိစကားလုံးကို အောက်ပါအတိုင်း ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်သည်။

 ကင်္ခါ  - ယုံမှားခြင်း၊ သံသယရှိခြင်း။
 ဝိတရဏ  - လွန်မြောက်ခြင်း၊ ကျော်ဖြတ်ခြင်း။
 ဝိသုဒ္ဓိ - စင်ကြယ်ခြင်း၊ သန့်စင်ခြင်း။

ပေါင်းစပ်အဓိပ္ပာယ်မှာ "ယုံမှားခြင်းကို လွန်မြောက်သဖြင့် ရရှိလာသော ဉာဏ်ပညာ၏ စင်ကြယ်ခြင်း" ဖြစ်သည်။

 ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ နှစ်မျိုး

ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိကို (၁) လောကီဉာဏ်ဖြစ်သော ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ် နှင့် (၂) လောကုတ္တရာဉာဏ်ဖြစ်သော မဂ်ဉာဏ် ဟူ၍ နှစ်မျိုးခွဲခြားနိုင်သည်။

၁။ လောကီကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ (ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ်)

ဤအဆင့်သည် ဝိပဿနာရှုပွားသူ ယောဂီတစ်ဦး၏ နာမ်ရုပ်တရားတို့၏ အကြောင်းတရားများကို ပိုင်းခြားသိမြင်သည့် ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ်  ကို ရည်ညွှန်းသည်။ ဤဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်သောအခါ အတိတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်၊ အနာဂတ် ဟူသော ကာလသုံးပါးစလုံး၌ ဖြစ်ပေါ်နေသော တရားအားလုံးသည် အကြောင်းတရားများကြောင့်သာ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ကို ရှင်းလင်းစွာ သိမြင်လာသည်။

 ပယ်ရှားအပ်သော ယုံမှားမှုများနှင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိများ

ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာသည်နှင့် တပြိုင်နက် အောက်ပါ ယုံမှားသံသယ (ကင်္ခါ) နှင့် မှားယွင်းသောအယူ (မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ) တို့ ကင်းစင်သွားသည်။

 သောဠသကင်္ခါ (ယုံမှားခြင်း ၁၆ ပါး) - မိမိ၏ ခန္ဓာငါးပါးကို အတ္တဟုစွဲ၍ အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်ကာလတို့၌ ဖြစ်သော "ငါသည် အတိတ်ဘဝက ဖြစ်ခဲ့ဖူးသလော"၊ "ငါသည် နောင်ဘဝ၌ ဖြစ်ဦးမည်လော" စသည့် ယုံမှားမှုများ။
 အဋ္ဌကင်္ခါ (ယုံမှားခြင်း ၈ ပါး) - မြတ်စွာဘုရား၊ တရားတော်၊ သံဃာတော်တို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးနှင့် သံသရာစသည်တို့၌ ယုံမှားခြင်းများ။ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိသည် လောကီ (ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ်)၊ လောကုတ္တရာ (မဂ်ဉာဏ်)အားဖြင့် ၂-ပါးရှိ၏။ နာမ်ရုပ်တို့၏ အကြောင်းတရားကို သိမ်းဆည်းတတ်၊ သိမြင်တတ်သော ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ကာလ ၃-ပါး၌ အတ္တနှင့်စပ်သော ယုံမှားခြင်း ၁၆-ပါး၊ ဘုရား၌ ယုံမှားခြင်းစသော ယုံမှားခြင်း ၈-ပါး တို့သည် ကွာရှင်းကင်းပျောက်ကုန်၏။ အဟေတုကဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အဟေတုကဒိဋ္ဌိ၊ ဣဿရနိမ္မာနဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဝိသမဟေတုကဒိဋ္ဌိ၊ ကာရကဒိဋ္ဌိ၊ ဝေဒကဒိဋ္ဌိတို့သည်လည်း ကွာရှင်းကင်းပျောက်ကြကုန်၏။ အကြောင်းကား ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် အစမထင် သံသရာဝယ် ကာလ ၃-ပါး၌ အကြောင်းအကျိုးအဆက်ဆက်၏ အစွမ်းအားဖြင့် သက်သက်သော နာမ်ရုပ်မျှသာ ဖြစ်နေခြင်းကို သိမြင်ခြင်းကြောင့် ပုဂ္ဂိုလ်သတ္တဝါ သူငါအတ္တရှာမရ၍ “အတိတ်ဘဝက ငါဖြစ်ဖူးလေပြီလော” စသော ယုံမှားခြင်း ၁၆-ပါးတို့သည် ကင်းပျောက်ကုန်၏။ ထိုယုံမှားခြင်း ၁၆-ပါး၊ ဘုရား၌ယုံမှားခြင်းစသော ယုံမှားခြင်း ၈-ပါးတို့သည်လည်း ထောက်တည်ရာမရဘဲ ကင်းပျောက်ကြကုန်၏။ (ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၂၊၃၈၃။ ဝတာရ၊ဋီ၊သစ်၊၂၊၃၂၃။)
 အဟေတုကဒိဋ္ဌိ - "သတ္တဝါတို့သည် အကြောင်းကင်းမဲ့စွာ အလိုလို ဖြစ်ပေါ်လာသည်" ဟူသော အယူမှား။ ဤအယူသည် နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဖြစ်၍ အလွန်စွဲမြဲပါက ဘုရားရှင်ပင် ချွတ်၍မရနိုင်သော ကြောက်မက်ဖွယ်အယူဖြစ်သည်။နာမ်ရုပ်တို့၏  အချင်းခပ်သိမ်း အကြောင်းနှင့်စပ်၍ ဖြစ်ခြင်းရှိသည်ကို သိမြင်ခြင်းကြောင့် “နာမ်ရုပ်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်တည်နေရန် အကြောင်းမရှိ၊ အကြောင်းကင်း၍ မိမိတို့အလိုအလျောက် ဖြစ်ပေါ်တည်နေကုန်၏” ဟုယူသော (အဟေတုကဒိဋ္ဌိ) အယူမှားကြီးသည် ကင်းပျောက်၏။ (အဟေတုကဒိဋ္ဌိသည် နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိမျိုးဖြစ်၍ အဟေတုကအယူစွဲကပ်နေသူကို ဘုရားအရာအထောင်တို့သည် သစ္စာ ၄-ပါးကို သိစေခြင်းငှာ (ချွတ်ခြင်းငှာ) မတတ်ကောင်း။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၉၂။) ကြောက်စရာကောင်းသော အယူမှားကြီးပေတည်း။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၅၀ လည်းကြည့်)။ 
 ဝိသမဟေတုကဒိဋ္ဌိ - "ထာဝရဘုရား၊ ဗြဟ္မာကြီးက ဖန်ဆင်း၍ သတ္တဝါများ ဖြစ်ပေါ်လာသည်" ကဲ့သို့သော အကြောင်းမဟုတ်သည်ကို အကြောင်းမှန်ဟု စွဲယူသည့် အယူမှား။“မိမိတို့နှင့် သင့်လျော်သောအကြောင်းတရားတို့၏ ပေါင်းဆုံညီညွတ်မှုကြောင့် နာမ်ရုပ်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်တည်နေကုန်၏၊ တပါးသော အကြောင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်တည်နေကြသည်မဟုတ်”ဟု ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိမြင်ခြင်းကြောင့် “ထာဝရတန်ခိုးရှင် ဖန်ဆင်းခြင်းကြောင့် ရုပ်နာမ်ခန္ဓာ သတ္တဝါ သင်္ခါရတို့ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏” ဤသို့စသည်ဖြင့် နာမ်ရုပ်တို့၏ အကြောင်းမဟုတ်သည်ကို အကြောင်းပြုလုပ်၍ယူသော (ဝိသမဟေတုကဒိဋ္ဌိ) အယူမှားကြီးသည် ကင်းပျောက်၏။ (ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ်ဖြင့် အဟေတုက၊ ဝိသမဟေတုကဒိဋ္ဌီတို့ကိုပယ်၏။ ထိုဉာဏ်၏ နောက်အဖို့ဖြစ်သော ကင်္ခါဝိတရဏဉာဏ်ဖြင့် ယုံမှားခြင်းကိုပယ်၏၊ ဒိဋ္ဌိကို အလျှင်ပယ်၊ ယုံမှားခြင်းကို နောက်ပယ်သဘောမျိုး ပြဆို၏။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၈၆။) 
 ကာရကဒိဋ္ဌိ၊ ဝေဒကဒိဋ္ဌိ - "ပြုလုပ်သူ၊ ခံစားသူ ပုဂ္ဂိုလ်သတ္တဝါ အတ္တသည် အမှန်တကယ်ရှိသည်" ဟု စွဲယူသောအမြင်များ။အကြောင်းကျိုးဖြစ်စဉ်မှ တပါး ပြုလုပ်တတ်၊ ခံစားတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်သတ္တဝါသူငါအတ္တကို မတွေ့မမြင်ရခြင်းကြောင့် “ပြုလုပ်တတ်သူရှိ၏၊ ခံစားတတ်သူရှိ၏”ဟု ယူသော ကာရကဒိဋ္ဌိ၊ ဝေဒကဒိဋ္ဌီတို့သည် ကင်းပျောက်ကုန်၏။ ဒိဋ္ဌိ ၆၂-ပါးလုံးပင် ကင်းပျောက်ကုန်၏။ (ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၂၃၉။) 

ဤသို့ အကြောင်းနှင့်အကျိုးကို ထွင်းဖောက်သိမြင်ခြင်းကြောင့် ယုံမှားမှုများနှင့် ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပါးလုံး ကင်းစင်သွားပြီး ရရှိလာသော ဉာဏ်၏စင်ကြယ်ခြင်းကို ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ ဟုခေါ်သည်။ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသည့်အတိုင်း ယုံမှားခြင်းကို လွန်မြောက်၍ ဒိဋ္ဌိတို့မှ စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ်သည် ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိမည်၏။ အကြောင်းနှင့် တကွ နာမ်ရုပ်ကို သိမြင်ခြင်းသည် ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိဟုဆို၏။ (မ၊ဋီ၊၂၊၁၂၀။)

 အခြားအမည်များ

ဤပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ်ကို အောက်ပါအမည်များဖြင့်လည်း ခေါ်ဆိုသည်။

 ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ် (တရားတို့၏ တည်နေပုံအကြောင်းကို သိသောဉာဏ်)
 ယထာဘူတဉာဏ် (ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိသောဉာဏ်)
 သမ္မာဒဿန (မှန်ကန်စွာ မြင်ခြင်း)ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ် (နာမ်ရုပ်တို့၏ တည်ကြောင်းတရားကို သိသောဉာဏ်)၊ ယထာဘူတဉာဏ် (ဟုတ်မှန်စွာသိသောဉာဏ်)၊ သမ္မာဒဿနဉာဏ် (မှန်ကန်စွာ မြင်သောဉာဏ်) ဟူသော အမည်တို့သည်လည်း ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ၏ အမည်ချည်းသာတည်း။ (ပဋိသံ၊၄၉၊၂၅၀။ ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၂၃၉။ စူဠနိ၊ဋ္ဌ၊၉၅။ ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၂၊၃၈၄။ ဝတာရ၊ဋီ၊သစ်၊၂၊၃၂၄။) 

ရရှိသောအကျိုးကျေးဇူး

ဤဝိသုဒ္ဓိနှင့် ပြည့်စုံသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် သာသနာတော်၌ တည်ရာ (အရိယာမဂ်) နှင့် သက်သာရာ (အရိယာဖိုလ်) ကို ရရှိရန် အခြေခံအုတ်မြစ်ကို ချနိုင်ပြီဖြစ်သည်။ ထိုသူသည် သောတာပန်ကဲ့သို့ အပါယ်လေးပါးသို့ မကျရောက်တော့သည်မှာ သေချာသဖြင့် စူဠသောတာပန် (သောတာပန်အငယ်) ဟုပင် ခေါ်ဆိုနိုင်သည်။ဤဝိသုဒ္ဓိနှင့်ပြည့်စုံသောသူသည် သာသနာတော်၌ သက်သာရာ(=အရိယာဖိုလ်)၊ တည်ရာ(=အရိယာမဂ်)ကို ရ၏။ သောတာပန်သည် အပါယ်မလားသကဲ့သို့ အပါယ်မကျဘဲ သုဂတိဘဝသို့ လားမြဲဖြစ်၍ စူဠသောတာပန် (သောတာပန်အငယ်) မည်၏။ (ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၂၄၀။) မဂ်ဖိုလ်မရသေးသော်လည်း မဂ်ဖိုလ်ရကြောင်း အကျင့်ကောင်း၌ ကောင်းစွာတည်နေအားထုတ်ခြင်းကြောင့် သက်သာရာ တည်ရာကို ရ၏ဟုဆိုလို၏။ (ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၂၊၃၈၅။) ဤကား အကျဉ်းဖြစ်၏။ အကျယ်ကို ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၂၃၃-၂၄၀။ ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၂၊၃၆၈-၃၈၅ တို့၌ကြည့်။ 

၂။ လောကုတ္တရာကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ (မဂ်ဉာဏ်)

ဤသည်မှာ အရိယာမဂ်ဉာဏ်ကို ရည်ညွှန်းသည်။ မဂ်ဉာဏ်သည် သံသယအားလုံးကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်ပြီး ကိလေသာဟူသမျှမှ အပြီးတိုင် စင်ကြယ်စေသည်။ ဥဒါန်းပါဠိတော် အဋ္ဌကထာ၌ အရှင်ကင်္ခါရေဝတမထေရ်သည် မိမိ၏ မဂ်ပညာကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်ရာတွင် ဤလောကုတ္တရာအဆင့်ရှိသော ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိကို ရည်ညွှန်းဖော်ပြထားသည်။ ၎င်းသည် ယုံမှားခြင်းကို လွန်မြောက်ရုံသာမက မိမိပယ်သတ်အပ်သော ကိလေသာအားလုံးမှ အပြီးတိုင် စင်ကြယ်သွားခြင်း ဖြစ်သည်။(၂) အာယသ္မာ ကင်္ခါရေဝတော ... အတ္တနော ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိံ ပစ္စဝေက္ခမာနော။ ဥဒါန၊၁၄၈။ မဂ္ဂပညာ အနဝသေသတော သဗ္ဗကင်္ခါနံ ဝိတရဏတော သမတိက္ကမနတော၊ အညေဟိ စ အတ္တနာ ပဟာတဗ္ဗကိလေသေဟိ အစ္စန္တဝိသုဇ္ဈနတော “ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓီ”တိ ဣဓာဓိပ္ပေတာ။ ဥဒါန၊ဋ္ဌ၊၂၈၆။ (အကြွင်းမဲ့အားဖြင့် အလုံးစုံသော ယုံမှားခြင်းတို့ကို လွန်မြောက်ခြင်းကြောင့်၎င်း၊ ယုံမှားခြင်းမှတပါး မိမိပယ်ပြီးသော ကိလေသာတို့မှ စင်စစ်စင်ကြယ်သောကြောင့်၎င်း မဂ်ပညာကို ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ ဟု ဤ၌ အလိုရှိအပ်၏။)

ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်
ဝိစိကိစ္ဆာ
ပြင်ပလင့်များ
 ဝိသုဒ္ဓိမဂ်အရသာ
 မနောရထပူရဏီကျမ်း
 အာနာပါနဒီပနီ
 ပရမတ္ထသံခိပ်အဖြေကျမ်း
 နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ-တတိယတွဲ
 ကမ္မဋ္ဌာန်းကျမ်းကြီး
 ကိုးကား 

ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ
Category:ဝိပဿနာ