ဝစီဝိညတ်

ဝစီဝိညတ် ဆိုသည်မှာ စကားပြောဆိုသော အသံအားဖြင့် မိမိ၏ အတွင်းစိတ် အလိုဆန္ဒကို သူတစ်ပါးအား သိစေနိုင်သော အထူးပြုပြင်တတ်သည့် သဘောတရား (ရုပ်) တစ်မျိုး ဖြစ်ပါသည်။ ဤသည်မှာလည်း ကာယဝိညတ်ကဲ့သို့ပင် အဘိဓမ္မာတွင် ပြဆိုထားသော ဥပါဒါရုပ် (အမှီပြု၍ဖြစ်သောရုပ်) အမျိုးအစားတွင် ပါဝင်သည်။ ဝိသုဒ္ဓိမဂ် အဋ္ဌကထာတွင် ဝစီဝိညတ်၏ လက္ခဏာ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန် တို့ကို အောက်ပါအတိုင်း ဖွင့်ဆိုထားပါသည်-

လက္ခဏာဒိစတုက္က
 ၁။ လက္ခဏာ
 ကွဲပြားသော စကားသံအထူး (ဝစီဘေဒ) ကို ဖြစ်စေတတ်သော၊ (အသံဖြစ်ရာဌာန၌ ရှိသော ကံကြောင့်ဖြစ်သည့်) ပထဝီဓာတ်ကို ထိခိုက်ခြင်း (ဥပါဒိန္နဃဋ္ဋန) ၏ အကြောင်းဖြစ်သော၊ (ပထဝီဓာတ် လွန်ကဲသော စိတ္တဇမဟာဘုတ်တို့၏) အထူးအမူအရာ (အာကာရဝိကာရော) သည် ဝစီဝိညတ်၏ လက္ခဏာ ဖြစ်သည်။
 (ရှင်းလင်းချက် - စကားသံထွက်ရန် လိုအပ်သော အသံဖြစ်ရာဌာနများ (လည်ချောင်း၊ အာခေါင် စသည်) ရှိ ရုပ်တရားများ (အထူးသဖြင့် ကမ္မဇပထဝီ) နှင့် စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ပထဝီဓာတ်တို့ ထိခိုက်မှု ဖြစ်စေနိုင်သည့် စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ပထဝီဓာတ်၏ အထူးပြုပြင်သော အခြေအနေ၊ အမူအရာ ဖြစ်သည်။)

 ၂။ ရသ
 စကားပြောဆိုသူ၏ အတွင်းစိတ် အလိုဆန္ဒကို သူတစ်ပါးအား ထင်ရှားစေခြင်း (အဓိပ္ပါယပ္ပကာသန) သည် ဝစီဝိညတ်၏ ကိစ္စရသ ဖြစ်သည်။
 (ရှင်းလင်းချက် - ၎င်း၏ အဓိက လုပ်ငန်းမှာ စကားသံဖြင့် မိမိ၏ ရည်ရွယ်ချက်ကို အသိပေးခြင်း ဖြစ်သည်။)

 ၃။ ပစ္စုပဋ္ဌာန်
 စကားသံ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ခြင်း (ဝစီဃောသဟေတုဘာဝ) သည် ယောဂီ၏ ဉာဏ်တွင် ရှေးရှုထင်လာပုံ ပစ္စုပဋ္ဌာန် ဖြစ်သည်။
 (ရှင်းလင်းချက် - စကားပြောသံ၏ အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်းတရားအဖြစ် ထင်ရှားသည်။)

 ၄။ ပဒဋ္ဌာန်
 စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ပထဝီဓာတ် (စိတ္တဇပထဝီဓာတု) သည် ဝစီဝိညတ်၏ နီးကပ်သော အကြောင်းတရား ပဒဋ္ဌာန် ဖြစ်သည်။
 (ရှင်းလင်းချက် - ၎င်းဖြစ်ပေါ်ရန် အခြေခံသည် စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော မြေဓာတ် ဖြစ်သည်။)

"ဝစီဘေဒ" နှင့် "ဝစီဝိညတ်"

 ဝစီဘေဒ: ဆိုလိုရင်းမှာ "တိဿ၊ ဖုဿ" စသည်ဖြင့် ကွဲပြားခြားနားသော စကားသံများ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ စကားသံကိုယ်တိုင် (Sound) ကို ရည်ညွှန်းသည်။ စကားမပြောမီ စိတ်က ကြံစည်နေချိန်တွင် အသံမထွက်သေးသောကြောင့် ဝစီဘေဒ မမည်သေး။ အသံထွက်၍ နားဖြင့် ကြားသိနိုင်သော ကွဲပြားသည့် အသံဖြစ်မှသာ ဝစီဘေဒ မည်သည်။
 ဝစီဝိညတ်: ၎င်း ဝစီဘေဒ ခေါ် စကားသံကို ဖြစ်ပေါ်စေသော အကြောင်းတရား ဖြစ်သည့် အမူအရာ အထူး (ဝိကာရ) သည် ဝစီဝိညတ် ဖြစ်သည်။ စကားသံကိုယ်တိုင်သည် ဝိညတ် မဟုတ်ပါ။ ဝိညတ်သည် ထိုစကားသံဖြင့် အတွင်းစိတ် အလိုဆန္ဒကို သိစေနိုင်သော အခြေခံ အကြောင်းတရား ဖြစ်သည်။

"ဝစီဝိညတ်" ဟု ခေါ်ဆိုရခြင်း

 ဝိညတ္တိ: "အသိပေးတတ်သော/သိအပ်သော သဘော"။
 "ဝိညာပေတိ" (သိစေတတ်၏) + "ဣတိ" (ထို့ကြောင့်) = ဝိညတ္တိ။ မိမိ၏ အတွင်းစိတ် အလိုဆန္ဒကို စကားသံ (ဝါစာယ) ဖြင့် သိစေတတ်သောကြောင့် ဝိညတ်မည်၏။
 "ဝိညာယတိ" (သိအပ်၏) + "ဣတိ" (ထို့ကြောင့်) = ဝိညတ္တိ။ သူတစ်ပါးက ထွက်ပေါ်လာသော စကားသံကို ကြားသိ မှတ်ယူခြင်းဖြင့် (ဝစီဂဟဏာနုသာရေန) ပြောဆိုသူ၏ အတွင်းစိတ် အလိုဆန္ဒကို သိနိုင်သောကြောင့် ဝိညတ်မည်၏။
 ဤဝစီဝိညတ်ကြောင့် လူ၊ တိရစ္ဆာန်တို့သည် အသံဖြင့် အချင်းချင်း ဆက်သွယ်နိုင်ကြသည်။

ဝစီဝိညတ် ဖြစ်ပေါ်၍ စကားသံ ထွက်ပေါ်လာပုံ (ဃဋ္ဋနာ)

 စိတ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း: "ဤစကားကို ဆိုမည်၊ ထိုစကားကို ဆိုမည်" ဟူသော စိတ် (မနောဒွါရဝီထိ ဇောစိတ်) ဖြစ်ပေါ်သည်။
 စိတ္တဇရုပ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း: ထိုစိတ်ကြောင့် စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်ကလာပ်များ (စိတ္တဇ ဩဇဋ္ဌမက ကလာပ်များ) ဖြစ်ပေါ်သည်။
 ပထဝီဓာတ်တို့ ထိခိုက်ခြင်း (ဃဋ္ဋနာ): ထို စိတ္တဇရုပ်ကလာပ်များတွင် ပါဝင်သော ပထဝီဓာတ် သည်၊ အသံဖြစ်ရာ ဌာနများ (လည်ချောင်း၊ အာခေါင်၊ လျှာ၊ သွား၊ နှုတ်ခမ်း) ၌ မူလကတည်းက ကံ၊ စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရကြောင့် ဖြစ်ပေါ်နေသော ရုပ်တရားများ (အထူးသဖြင့် ကံကြောင့်ဖြစ်သော ကမ္မဇ ပထဝီဓာတ်) နှင့် ထိခိုက် ပွတ်တိုက်မှု (ဃဋ္ဋနာ) ဖြစ်စေသော အထူးအမူအရာ (ဝိညတ်) ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်။
 အသံဖြစ်ပေါ်ခြင်း: ထိုသို့ ပထဝီဓာတ် အချင်းချင်း ထိခိုက်မှု (ဓာတုသင်္ဃဋ္ဋန) နှင့် တစ်ပြိုင်နက်တည်း မှာပင် အသံ (သဒ္ဒရုပ်) ထွက်ပေါ်လာသည်။ ဤအသံသည် စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော အသံ (စိတ္တသမုဋ္ဌာန သဒ္ဒ) ဖြစ်သည်။
 ဝိညတ်၏ အခန်းကဏ္ဍ: အသံကိုယ်တိုင်သည် ဝိညတ်မဟုတ်။ ထိုသို့ ပထဝီဓာတ်ချင်း ထိခိုက်မှု ဖြစ်စေနိုင်သော စိတ္တဇပထဝီဓာတ်၏ အထူးအမူအရာ (အာကာရဝိကာရ) သည်သာ ဝစီဝိညတ် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ထိခိုက်မှု၏ အကြောင်းတရား ဖြစ်သည်။
 ဃဋ္ဋနာ နှင့် စာလန: ဝစီဝိညတ်သည် ဃဋ္ဋနာ (ထိခိုက်မှု) ကို ဖြစ်စေပြီး၊ ကာယဝိညတ်သည် စာလန (ရွှေ့ရှားမှု) ကို ဖြစ်စေသည်ဟု ကျမ်းဂန်များက ခွဲခြားပြသည်။ ဃဋ္ဋနာသည် အလွန်နီးကပ်စွာ ရုပ်များဖြစ်ပေါ်၍ ထိခိုက်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ စာလနသည် နေရာအဆင့်ဆင့် ပြောင်း၍ ရုပ်များဖြစ်ပေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

ဇောစိတ်နှင့် ထောက်ပံ့မှု (ဥပတ္ထမ္ဘန)

 စကားပြောရာတွင်လည်း မနောဒွါရ ဇောစိတ်များ ပါဝင်သည်။
 အဋ္ဌကထာ၌ ပထမဇောကြောင့်ဖြစ်သော ပထဝီဓာတ်ကပင် ဃဋ္ဋနာကို ဖြစ်စေနိုင်သဖြင့်၊ ကာယဝိညတ်၌ ဝါယောဓာတ်ကို ရှေးဇောများက ထောက်ပံ့သကဲ့သို့ ဤနေရာ၌ ရှေးဇောများကြောင့်ဖြစ်သော ပထဝီဓာတ်က နောက်ဇောများကြောင့်ဖြစ်သော ပထဝီဓာတ်ကို ထောက်ပံ့ရန်မလို (ဥပတ္ထမ္ဘနကိစ္စ နတ္ထိ) ဟု ဆိုသည်။
 သို့သော် ဋီကာဆရာများက ဤအဆိုကို စူးစမ်းဆင်ခြင်ရန် မိန့်ဆိုကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပထမဇောကတည်းက အသံထွက်နိုင်လျှင် ဇောခုနစ်ချက်လုံး အသံခုနစ်ဆင့် ထွက်သင့်သော်လည်း ထိုသို့ မဟုတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထင်ရှားပီသသော အက္ခရာအသံ (ပရိဗျတ္တ အက္ခရာ) ထွက်ရန်မှာ သတ္တမဇောကြောင့်ဖြစ်သော ပထဝီဓာတ်သည် ရှေးဇောများကြောင့်ဖြစ်သော ပထဝီဓာတ်တို့၏ ထောက်ပံ့မှု (ဥပတ္ထမ္ဘန) လိုအပ်ဖွယ်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ (ဤအချက်မှာ ဆရာများအကြား အယူအဆ အနည်းငယ်ကွဲလွဲမှု ရှိပြီး စူးစမ်းဆင်ခြင်ရန် ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူသင့်သည်။)

ဝစီဝိညတ်၏ သဘောသဘာဝ

 ဝစီဝိညတ်သည် စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ပထဝီဓာတ်၏ ထူးခြားသော အမူအရာ (ဝိကာရ) ဖြစ်ပြီး ရုပ်အစစ် မဟုတ်ပါ။
 သို့သော် ၎င်းသည် မဟာဘုတ် (၄) ပါးလုံး (ပထဝီဓာတ် အလွန်ကဲဆုံးဖြစ်သော်လည်း) ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သောကြောင့် ဥပါဒါရုပ် အဖြစ် သတ်မှတ်ပါသည်။

ဝစီဝိညတ်ကို သိမြင်ပုံ

 စကားသံ (သဒ္ဒရုပ်) ကို နားအကြည် (သောတပသာဒ) ဖြင့် ကြား၍ သောတဝိညာဏ်က အသံအာရုံ (သဒ္ဒါရုံ) အဖြစ် သိသည်။
 ထိုစကားသံမှ ပေါ်လွင်သော ဝိညတ်သဘော (ရည်ရွယ်ချက်ကို အသိပေးမှု) ကိုကား သောတဝိညာဏ်က တိုက်ရိုက် မသိနိုင်။ မနောဝိညာဏ် ဖြင့်သာ ကြံစည်တွေးတော ဆင်ခြင်၍ သိနိုင်သည်။
 ကာယဝိညတ်ကို သိမြင်ပုံ ဝီထိအစဉ်အတိုင်းပင် ဝစီဝိညတ်နှင့် အလိုဆန္ဒကို သိမြင်ပုံမှာလည်း ဝီထိစိတ် အစဉ်များစွာဖြင့် ဖြစ်သည်-
 သောတဒွါရဝီထိ - လက်ရှိ ကြားနေသော အသံကို သိသည်။
 မနောဒွါရဝီထိ (တဒနုဝတ္တက) - ထိုအတိတ် အသံကို ပြန်အာရုံပြုသည်။
 မနောဒွါရဝီထိ (သုဒ္ဓ) - ထိုအသံနှင့် စပ်လျဉ်းသော အမည်နာမ ပညတ်ကို အာရုံပြုသည်။
 မနောဒွါရဝီထိ - ဝစီဝိညတ် (ထိုအသံကို ဖြစ်စေသော အမူအရာ၊ အခြေအနေ) ကို သိသည်။
 မနောဒွါရဝီထိ - ထိုဝိညတ်ကို အခြေခံ၍ ပြောဆိုသူ၏ အလိုဆန္ဒ ကို သိသည်။

အခြားအချက်များ

 ကံ၏ အခန်းကဏ္ဍ: အသံကောင်းခြင်း၊ မကောင်းခြင်းသည် အတိတ်ကံ (အထူးသဖြင့် ဖရုသဝါစာမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ မေတ္တာဖြင့် ပြောဆိုခြင်း) နှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ ကံတရားသည် အသံဖြစ်ရာဌာနရှိ ကမ္မဇပထဝီဓာတ် (တုံး/အုန်းမောင်းသဖွယ်) ၏ အရည်အသွေးကို ဖြစ်စေသည်။ စိတ္တဇပထဝီဓာတ်သည် လက်ရိုက်နှင့်တူပြီး စိတ္တဇဝါယောဓာတ်သည် ရိုက်သောလက်နှင့် တူသည်ဟု ဥပမာပေးထားသည်။
 ဝိပဿနာ ရှုမှတ်ခြင်း: ဝစီဝိညတ်ကို ၎င်းပါဝင်သော ရုပ်ကလာပ်များ (ဥပမာ - ဝစီဝိညတ္တိဒသကကလာပ်) ကို ဓာတ်ခွဲ၍ ၎င်း၏ လက္ခဏာ၊ ရသ စသည်တို့ကို ဉာဏ်ဖြင့် ပိုင်းခြား ရှုမှတ်ရမည်။ ဤသည်မှာ သာမန်တွေးခေါ်မှုဖြင့် သိနိုင်သောအရာမဟုတ်ဘဲ ကိုယ်တိုင် ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်ရမည့် အရာဖြစ်ကြောင်း ကျမ်းဂန်များက အလေးအနက် ဆိုပါသည်။နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - စတုတ္ထတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော်
ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်
 ၂၁။ ဝစီဝိညတ်
 ကိုးကား 

ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ဝိပဿနာ