သမုဒယ

သမုဒယ ဟူသော ပါဠိစကားသည် "သံ+ဥ+ဣ+ဏ" ပစ္စည်းတို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး၊ "ဖြစ်ပေါ်ခြင်း"၊ "အကြောင်း"၊ "ပေါင်းစုခြင်း" စသော အဓိပ္ပါယ်များစွာကို သယ်ဆောင်ထားသည်။ သမုဒယ၏ အဓိပ္ပါယ်အမျိုးမျိုးနှင့် ဗုဒ္ဓစာပေများတွင် တွေ့ရသည်။ သမုဒယ (ပု) [သံ+ဥ+ဣ+ဏ။ သမုဒယနံ သမုဒယော၊ သမုဒေတိ ဖလံ ဧတေနာတိ ဝါ သမုဒယော။ နိရုတ္တိ၊၇၈၅။ သံ+ဥ+အယ။ သံဣတိ စ အယံ သ‌ဒ္ဒေါ “သမာဂမော သမေတ”န္တိ အာဒီသု သံယောဂံ ဒီပေတိ၊ ဥက္ကတိ အယံ သဒ္ဓေါ “ဥပ္ပန္နံ ဥဒိတ”န္တိ အာဒီသု ဥပ္ပတ္တိံ။ အယသဒ္ဒေါ ပန ကာရဏံ ဒီပေတိ။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၇၉။ အယ-သဒ္ဒေါ ဂတိအတ္ထသိဒ္ဓေါ ဟေတု-သဒ္ဒေါ ဝိယ ကာရဏံ ဒီပေတိ အတ္တနော ဖလနိပ္ဖာဒနေန အယတိ ပဝတ္တတိ, ဧတိ ဝါ ဧတသ္မာ ဖလန္တိ အယောတိ၊ သံယောဂေ ဥပ္ပတ္တိကာရဏံ သမုဒယော။ မူလဋီ၊၂၊၅၁။ သံ+ဥဒယ။ “ဧတိ ဧတသ္မာတိ အယော။ သောယေဝ ဥဒယော။ အဝသေသပစ္စယသမာယောဂေ သတိ ဥဒယော သမုဒယော”တိ သမာသော ဒဿိတော။ မဏိမဉ္ဇူ၊၂၊၃၁၉။ သမုဒယ-သံ၊ ပြာ၊ အဒ္ဓမာဂဓီ။] 

သမုဒယ၏ အဓိပ္ပါယ်များ

သမုဒယသည် အဓိပ္ပါယ် (၉) မျိုးအထိ ရှိပါသည်။ ယင်းတို့အနက် ပထမ သမုဒယနှစ်မျိုးမှာ 
 ၁. ခဏိကသမုဒယော (ခဏအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသဘော)
 ၂. ပစ္စယသမုဒယော (အကြောင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသဘော) တို့ဖြစ်ပါသည်။သမုဒယဉ္စာတိအာဒီသု ဒွေ ဒိဋ္ဌီနံ သမုဒယာ ခဏိကသမုဒယော ပစ္စယသမုဒယော စ။ ခဏိကသမုဒယော ဒိဋ္ဌီနံ နိဗ္ဗတ္တိ။ ပစ္စယသမုဒယော အဋ္ဌ ဌာနာနိ။ သေယျထိဒံ, ခန္ဓာပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ, အဝိဇ္ဇာပိ, ဖဿောပိ, သညာပိ, ဝိတက္ကောပိ, အယောနိသောမနသိကာရောပိ, ပါပမိတ္တောပိ, ပရတောဃောသောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ။(မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၁၇။)

(၁) ဖြစ်ခြင်း (ခဏိကသမုဒယ)

ခဏိကသမုဒယသည် သင်္ခါရတရားတို့၏ ဖြစ်ခြင်းသဘော ဥပါဒ်ခဏကို ဆိုလိုသည်။ ဥပမာအားဖြင့်- ဒိဋ္ဌိများ၏ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဥပါဒ်ခဏကို ခဏိကသမုဒယဟု ခေါ်သည်။ (၁) ဖြစ်ခြင်း (ခဏိကသမုဒယ)။ သမုဒယဉ္စာ (မ၊၁၊၉၄) တိအာဒီသု ဒွေ ဒိဋ္ဌီနံ သမုဒယာ ခဏိကသမုဒယော ပစ္စယသမုဒယော စ။ ခဏိကသမုဒယော ဒိဋ္ဌီနံ နိဗ္ဗတ္တိ။ မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၁၇။ ခဏိကသမုဒယော ဥပ္ပါဒက္ခဏောတိ အာဟ “ဒိဋ္ဌီနံ နိဗ္ဗတ္တီ”တိ။ မ၊ဋီ၊၂၊၁၀။ သမုဒယ (သံ၊၁၊၃၀၀)န္တိ ဒွေ သမုဒယာ ခဏိကသမုဒယော စ ပစ္စယသမုဒယော စ။ သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၆၉။ သမုဒယနံ သမုဒယော။ သံ၊ဋီ၊၂၊၈၆။ သမုဒယော (အဘိ၊ဝိ၊၁၄၂။ ပဋိသံ၊၁၀၉) တိ နိဗ္ဗတ္တိ။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၂၉။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၁၇။ သမုဒယ (ပဋိသံ၊၅၅)န္တိ ရာဂဿ ဥပ္ပတ္တိံ။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၄၀။ (အဘိ၊ဝိ၊၁၄၂၊ ၁၄၅-၆၄၊ ၁၆၆-၇၊ ၁၇၁-၉၉။ ပဋိသံ၊၂၀၂)။

(၂) အကြောင်း (ပစ္စယသမုဒယ)

ပစ္စယသမုဒယသည် အကြောင်းတရားများ စုပေါင်းညီညွတ်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အကျိုးတရားကို ဆိုလိုသည်။  ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် အရာအားလုံးသည် အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှုဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ရှုမြင်သည်။ ပစ္စယသမုဒယသည် ထိုအကြောင်းအကျိုး ဆက်နွယ်မှုကို ညွှန်ပြသော အဓိပ္ပါယ်ဖြစ်သည်။ ပစ္စယသမုဒယတွင် ဒိဋ္ဌိ၏အကြောင်း (၈) ပါးရှိသည်ဟု မူလပဏ္ဏာသအဋ္ဌကထာတွင် ဆိုထားသည်။ (၂) အကြောင်း (ပစ္စယသမုဒယ)။ သမုဒယဉ္စာ (မ၊၁၊၉၄)တိအာဒီသု ဒွေ ဒိဋ္ဌီနံ သမုဒယာ ခဏိကသမုယော ပစ္စယသမုဒယော စ။ ...ပစ္စယသမုဒယော အဋ္ဌ ဌာနာနိ။ မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၁၇။ သမုဒယ (သံ၊၁၊၃၀၀)န္တိ ဒွေ သမုဒယာ ခဏိကသမုဒယော စ ပစ္စယသမုဒယော စ။ သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၆၉။ သမုဒေတိ ဧတမှာတိ သမုဒယော။ သံ၊ဋီ၊၂၊၈၆။ ကိံ နိဒါနာ (မ၊၁၊၉၆)တိ အာဒီသု နိဒါနာဒီနိ သဗ္ဗာနေဝ ကာရဏဝေဝစနာနိ။ ကာရဏံ ဟိ... ယသ္မာ ယသ္မာ တံ တတော ဇာယတိ, ဇာတိ ပဘဝေါတိ ဝုစ္စတိ။ မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၂၄။ တတ္ထ မူလတော (အဘိ၊က၊၂၃၅-၆)တိ အာဒီနိ သဗ္ဗာနိ ကာရဏဝေဝေစနာနေဝ။ ကာရဏဉှိ တတော နံ သမုဒေတီတိ သမုဒယောတိ ဝုစ္စတိ။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၈၈။ 

သမုဒယဓမ္မာနုပဿီ = ဥဒယဒဿန = အဖြစ်သက်သက်ရှုနည်း
 ၁။ အဝိဇ္ဇာ (၂၀) ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ကမ္မဇရုပ် ရူပက္ခန္ဓာ ဖြစ်၏၊
 ၂။ တဏှာ (၂၀) ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ။ ။
 ၃။ ဥပါဒါန် (၂၀) ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ။ ။
 ၄။ သင်္ခါရ (၃၄) ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ။ ။
 ၅။ ကံ (= ၃၄-၏ ကမ္မသတ္တိ) ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ကမ္မဇရုပ် ရူပက္ခန္ဓာ ဖြစ်၏၊
 ကမ္မဇရုပ် ရူပက္ခန္ဓာ၏ ဖြစ်ခြင်းသဘော။
 ၆။ စိတ် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် စိတ္တဇရုပ် ရူပက္ခန္ဓာ ဖြစ်၏၊
 စိတ္တဇရုပ် ရူပက္ခန္ဓာ၏ ဖြစ်ခြင်းသဘော။
 ၇။ ဥတု ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဥတုဇရုပ် ရူပက္ခန္ဓာ ဖြစ်၏၊
 ဥတုဇရုပ် ရူပက္ခန္ဓာ၏ ဖြစ်ခြင်းသဘော။
 ၈။ အာဟာရ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အာဟာရဇရုပ် ရူပက္ခန္ဓာ ဖြစ်၏၊
 အာဟာရဇရုပ် ရူပက္ခန္ဓာ၏ ဖြစ်ခြင်းသဘော။

(၃) အပေါင်းအစုပြုခြင်း၊ ပေါင်းစုခြင်း

သမုဒယသည် အရာဝတ္ထုများ စုပေါင်းခြင်း၊ ပေါင်းစည်းခြင်းကိုလည်း ဆိုလိုသည်။ ဤအဓိပ္ပါယ်သည် အရာဝတ္ထုတို့၏ စုပေါင်းဖြစ်တည်မှုကို ဖော်ညွှန်းသည်။(၃) အပေါင်းအစုပြု-ပေါင်းစု-ခြင်း။ သမုဒယာယာ (အံ၊၂၊၂၉၇) တိ ပိဏ္ဍကရဏတ္ထာယ။ အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၀၈။ 

(၄) အပေါင်းအစု

အပေါင်းအစုဟူသော အဓိပ္ပါယ်သည် စုပေါင်းထားသော အရာများ၏ အစုအဝေးကို ရည်ညွှန်းသည်။ ဥပမာအားဖြင့် "အလင်းရောင်အပေါင်းအစု" (ပဘာသမုဒယံ) ဟူသော စကားရပ်တွင် သမုဒယသည် အလင်းရောင်များ စုပေါင်းထားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။(၄) အပေါင်းအစု။ ရာဇာ... ပဘာသမုဒယံ ဝိဿဇ္ဇန္တေသု တထာဂတဿ ပါဒေသု သိရသာ နိပ္ပတ္တိတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ။ ဇာ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၅-၆။ 

(၅) သမုဒယသစ္စာ

ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ အရိယသစ္စာလေးပါးတွင် ဒုတိယမြောက်သစ္စာမှာ သမုဒယသစ္စာဖြစ်သည်။ သမုဒယသစ္စာသည် ဒုက္ခ (ဆင်းရဲခြင်း) ၏ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း အကြောင်းရင်းကို ဖော်ပြသည်။

(က) တဏှာ၊ လောဘ

သမုဒယသစ္စာ၏ အဓိကအကြောင်းရင်းမှာ တဏှာ (ရယူလိုမှု) နှင့် လောဘ (တပ်မက်မှု) တို့ဖြစ်သည်။  တဏှာနှင့် လောဘသည် လူသားတို့၏ ဆင်းရဲဒုက္ခများ၏ အဓိက ဇာစ်မြစ်ဖြစ်သည်။(၅) သမုဒယသစ္စာ။ (က) တဏှာ၊ လောဘ။ အထ ယာ ဗုဒ္ဓါနံ သာမုက္ကံသိကာ ဓမ္မဒေသနာ၊ တံ ပကာသေသိ ဒုက္ခ သမုဒယံ နိရောဓံ မဂ္ဂံ။ ဝိ၊၄၊၃၀၄။ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ၊ အနုကမ္ပာယ ပါဏိနံ၊ ဒုက္ခံ သမုဒယော မဂ္ဂေါ၊ နိရောဓော ဒုက္ခသင်္ခယော။ ထေရ၊၂၉၄။ တံ ဒုက္ခံ သမုဒေတိ ဧတသ္မာတိ သမုဒယော။ တဏှာ။ ထေရ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၄၂။ (ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၁၂၈။ ဒီ၊ဋီ၊၃၊၁၇၂)။ 

(ခ) အကုသိုလ် ဒွါဒသစိတ္တုပ္ပါဒ်၊ လောကီကုသိုလ် သတ္တရသစိတ္တုပ္ပါဒ်

သမုဒယသစ္စာသည် အကုသိုလ်စိတ် ၁၂ ပါးနှင့် လောကီကုသိုလ်စိတ် ၁၇ ပါးတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းနှင့်လည်း သက်ဆိုင်သည်။ ဤစိတ်များသည် ဒုက္ခကို ဖြစ်စေသော အကြောင်းတရားများ ဖြစ်သည်။(ခ) အကုသိုလ် ဒွါဒသစိတ္တုပ္ပါဒ်၊ လောကီကုသိုလ် သတ္တရသစိတ္တုပ္ပါဒ်။ သမုဒယော သမုဒယသစ္စန္တိ? သမုဒယသစ္စံ ဌပေတွာ အဝသေသာ သမုဒယော န သမုဒယသစ္စံ။ ယမက၊၁၊၂၀၈။ အဝသေသော သမုဒယောတိ သစ္စဝိဘင်္ဂေ နိဒ္ဒိဋ္ဌကာမာဝစရကုသလာဒိဘေဒေါ ဒုက္ခသစ္စဿ ပစ္စယော။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၁၁။ (ဝဇိရ၊၃၉)။ ဒုက္ခသမုဒယ, သမုဒယသစ္စ-တို့လည်းကြည့်။ 

(၆) သမုဒယသုတ် ၄-သုတ်

သံယုတ္တနိကာယ်တွင် သမုဒယသုတ် အမည်ရှိသော သုတ်လေးသုတ်ရှိသည်။ ယင်းသုတ်များသည် သမုဒယ၏ အဓိပ္ပါယ်နှင့် သက်ဆိုင်သော ဗုဒ္ဓဟောကြားတော်မူခဲ့သော တရားတော်များဖြစ်သည်။(၆) သမုဒယသုတ် ၄-သုတ်။ အဿာဒေါ ဒွေ သမုဒယာ၊ အရဟန္တေဟိ အပရေ ဒွေ။ သံ၊၂၊၈၆။ သမုဒယေ စ ဒွေ ဝုတ္တာ၊ ကောဋ္ဌိကေ အပရေ တယော။ သံ၊၂၊၁၄၅။

(၇) သမုဒယဓမ္မသုတ်

သံယုတ္တနိကာယ်တွင်ပင် သမုဒယဓမ္မသုတ် ဟူသော သုတ်တစ်ခုရှိသေးသည်။ ဤသုတ်သည် ခန္ဓာငါးပါးတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းနှင့် ပျက်စီးခြင်း သဘောကို သမုဒယနှင့် နိရောဓတို့ဖြင့် နှိုင်းယှဉ်ဟောကြားထားသည်။ (၇) သမုဒယဓမ္မသုတ်။ ခယဝယသမုဒယံ၊ နိရောဓဓမ္မေန ဒွါဒသ။ သံ၊၂၊၁၆၁။

(၈) အခွန်အတုတ်၊ အတိုးအပွား၊ အမြတ်အစွန်း

သမုဒယသည် အခွန်အတုတ်၊ အတိုးအပွား၊ အမြတ်အစွန်း စသော စီးပွားရေးဆိုင်ရာ အဓိပ္ပါယ်ကိုလည်း သယ်ဆောင်သည်။  "သမုဒယသဉ္ဇာတီ" ဟူသော ပါဠိစကားရပ်တွင် သမုဒယသည် ဘောဂ (စည်းစိမ်ဥစ္စာ) ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ (၈) အခွန်အတုတ်၊ အတိုးအပွား၊ အမြတ် အစွန်း။ သမုဒယသဉ္ဇာတီ (ဒီ၊၁၊၂၁၆) တိ သမုဒယဿ သဉ္ဇာတိ ဘောဂုပ္ပါဒေါ၊ တတော ဥဋ္ဌိတံ ဓနဓညန္တိ အတ္ထော။ ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၂၈။ သမုဒယသဉ္ဇာတီတိ အာယုပ္ပါဒေါတိ အာဟ “ဘောဂုပ္ပါဒေါ”တိ။ သီ၊ဋီ၊သစ်၊ ၄၂၁။

(၉) ဖြစ်ကြောင်းဟူသော အနက်

နောက်ဆုံးအနေဖြင့် သမုဒယသည် "ဖြစ်ကြောင်း" ဟူသော အနက်ကိုလည်း ရည်ညွှန်းသည်။ ဤအဓိပ္ပါယ်သည် သမုဒယ၏ အကြောင်းတရားသဘောကို ပိုမိုထင်ရှားစေသည်။ (၉) ဖြစ်ကြောင်းဟူသော အနက်။ သပ္ပဒေသော တတ္ထ သမုဒယော ဟောတိ။ မူလဋီ၊၂၊၇၅။ တတ္ထာတိ အရိယသစ္စသဒ္ဒေ။ သမုဒယောတိ သမုဒယတ္ထော။ အနုဋီ၊၂၊၈၀။ 

ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်
အတ္ထင်္ဂမ
 ခန္ဓာငါးပါးကို ဆင်ခြင်ခြင်းအပိုင်း
 ဓမ္မာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန်ကျင့်စဉ် ကောက်နုတ်ချက်
 ကိုးကား 

ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ
Category:ဝိပဿနာ