၂၀၀၆ တီမောလက်စ်တေ အကျပ်အတည်း

၂၀၀၆ တီမောလက်စ်တေ အကျပ်အတည်း သည် ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဧပြီ ၂၄ ရက် မှ ဇွန် ၂၀ ရက် အထိ တီမောလက်စ်တေနိုင်ငံ တွင် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည့် နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေး အကျပ်အတည်းဖြစ်ရပ်တစ်ခု ဖြစ်သ ည်။ ဤဖြစ်ရပ်သည် တီမောလက်စ်တေစစ်တပ်အတွင်း ခွဲခြားဆက်ဆံမှုနှင့် ပတ်သက်၍ Timor-Leste ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (F-FDTL) ၏ အစိတ်အပိုင်းများအကြား ပဋိပက္ခများ  ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ထိုအကျပ်အတည်းကြောင့် မြို့တော် ဒီလီ ကို ဗဟိုပြုပြီး နိုင်ငံတဝှမ်း အာဏာသိမ်းရန် ကြိုးပမ်းမှုနှင့် အထွေထွေ အကြမ်းဖက်မှုများအထိ ကျယ်ပြန့်လာခဲ့ပြီး၊ ဝန်ကြီးချုပ် မာရီ အယ်လ်ကာတီရီ (Mari Alkatiri) နုတ်ထွက်ခဲ့ရသည်။ ထို့အပြင် အခြေအနေထိန်းချုပ်ရန် ကုလသမဂ္ဂ ငြိမ်းချမ်းရေးတပ်များ (UN peacekeepers) နှင့် နိုင်ငံတကာ အကူအညီပေးနိုင်သော နိုင်ငံများ ဝင်ရောက်ကူညီခဲ့ရသည်။

 နောက်ခံအကြောင်းအရင်း 
၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် တီမောလက်စ်တေနိုင်ငံ သည် အင်ဒိုနီးရှားမှ ခွဲထွက်ပြီး လွတ်လပ်သည့်နိုင်ငံအဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့သည်။

နှစ်အနည်းငယ်မှာပင် နိုင်ငံအသစ်၏ စစ်တပ်ထဲတွင် နိုင်ငံအနောက်ပိုင်းမှ စစ်သားများသည် နိုင်ငံအရှေ့ပိုင်းမှ စစ်သားများထက် ခွဲခြားဆက်ဆံခံနေကြရသည်ဆိုသော အငြင်းပွားမှုများရှိလာခဲ့သည်။ ထိုအငြင်းပွားမှုတို့သည် ၂၀၀၆ ခုနှစ် အကျပ်အတည်းအတွက် အစပြုချက်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။

၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် တီမောလက်စ်တေနိုင်ငံ၏စစ်တပ်အတွင်း၌ နိုင်ငံအနောက်ပိုင်း (Loro Munu – Tetum ဘာသာစကားဖြင့် “westerners”) မှတပ်သားများသည် “အရှေ့ပိုင်း (Loro Sae – Tetum ဘာသာ စကားဖြင့် “easterners”)” တပ်သားများထက် ခွဲခြားခံရကြောင်း  တိုင်ကြားချက်တစ်ခု ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။မူလအစ အငြင်းပွားမှုထက် ပိုမိုကြီးမားကျယ်ပြန့်သည့် တိုင်ကြားချက်ဖြစ်သည်။

အရှေ့ပိုင်းလူမျိုး Loro Sae သည် အင်ဒိုနီးရှားအာဏာကို ဆန့်ကျင်ပြီး တိုက်ပွဲဝင်ခဲ့သည့် Falintil လက်နက်ကိုင်လှုပ်ရှားမှု အတွင်း အဓိက အဖွဲ့ဝင်များဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၀၂ ခုနှစ် လွတ်လပ်ပြီးနောက် F-FDTL အတွင်းအကြီးဆုံး အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ဆက်လက်ပါဝင်နေခဲ့သည်။

အနောက်ပိုင်းလူမျိုး Loro Munu သည် ဆန့်ကျင်ရေးအဖွဲ့တွင် အနည်းသာပါဝင်ခဲ့ပြီး စစ်တပ်အတွင်း ၌လည်း အားနည်းခဲ့သည်။ ထို့အပြင် စစ်တပ်နှင့် ရဲတပ်ဖွဲ့ကြားတွင် တင်းမာမှုများ ရှိခဲ့ပြီး ရဲတပ်ဖွဲ့တွင် အနောက်ပိုင်းသားများနှင့် အင်ဒိုနီးရှား စစ်သားဟောင်းများ ပါဝင်နေခဲ့သည်။

ဤအခြေအနေကြောင့် ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၈ ရက်နေ့တွင် ပုံမှန်အင်အား စစ်သား ၁၅၀၀ ခန့်ရှိသည့်အနက်မှ အနောက်ပိုင်းသား  စစ်သား ၄၀၄ ဦးသည် ၎င်းတို့၏ စစ်တန်းလျားများကို စွန့်ခွါခဲ့ကြသည်။ထိုစွန့်ခွာလာကြသူများထဲသို့   ဖေဖော်ဝါရီ ၂၅ ရက်တွင် နောက်ထပ် စစ်သား ၁၇၇ ဦးက သွားရောက် ပူးပေါင်းခဲ့သည်။စစ်တပ်သည် ထိုစစ်သားများကို မတ်လတွင် စစ်တန်းလျားသို့ပြန်လာရန် အမိန့်ပေးခဲ့သော်လည်း၊စွန့်ခွာလာခဲ့ကြသည့် စစ်သားများသည် ထိုအမိန့်ကို ငြင်းဆန်ခဲ့ပြီး တာဝန်မှ အနားယူခဲ့ကြသည်။ စစ်သားအချို့သည် နောက်ပိုင်းတွင် ရဲတပ်ဖွဲဝင်အချို့နှင့် ပူးပေါင်းသွားခဲ့ကြသည်။ 

နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး José Ramos-Horta သည် စစ်သားဟောင်းများ၏ တိုင်ကြားချက်များကို ကြားနာရန် အဖွဲ့တစ်ဖွဲ့ကို ဖွဲ့စည်းမည်ဖြစ်ကြောင်း ဧပြီလအစောပိုင်းတွင် ကြေညာခဲ့သည်။သို့သော် နောက်ပိုင်းတွင်  ဤဖြစ်ရပ်တစ်ခုလုံးတွင် တစ်ဦးချင်းစီ၏တာဝန်များကို တာဝန်ခံမှုမှလွဲ၍ ၎င်းတို့အား စစ်တပ်ထဲသို့ ပြန်လည်ခေါ်ဆောင်သွားမည်မဟုတ်ကြောင်းဖြင့် ကြားနာမည့် အစီအစဥ်ကို ရပ်ဆိုင်းခဲ့သည်။ထို့အပြင် စစ်သားများနှင့် အစိုးရကို တိုက်ခိုက်ခြင်း၏ နောက်ကွယ်တွင် နိုင်ငံရေး လှုံ့ဆော်မှုများ ရှိခဲ့သည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့သည်။

 ဖြစ်စဥ်ဖြစ်ပွားခြင်း 

 ၂၀၀၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၂၄ ရက် တွင် စစ်သားဟောင်းများသည် ၎င်းတို့အား  ထောက်ခံအားပေးသူများဖြစ်သည့် ထောက်ခံသူများနှင့် အလုပ်လက်မဲ့လူငယ် အများစုတို့နှင့် မြို့တော် ဒီလီ၏ လမ်းများပေါ်တွင် ချီတက်ဆန္ဒပြခဲ့ကြသည်။တီမောလက်စ်တေစစ်သားများသည် ဆန္ဒပြသူများအား အကြမ်းဖက်ဖြိုခွင်းတိုက်ခိုက်သောအခါ၊ အစပိုင်း ငြိမ်းချမ်းစွာ ချီတက်မှုသည် ဆန်ကျင်ဘက်သို့ကူးပြောင်းသွားပြီး ပြင်းထန်လာခဲ့သည်။
 ဆန္ဒပြမှုသည် ဧပြီ ၂၈ ရက် အထိ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး၊ တီမောလက်စ်တေစစ်သားများ၏လက်ချက်ကြောင့်  ဆန္ဒပြ လူငါးဦးသေဆုံးခဲ့သည်။ဆန္ဒပြမှုဖြစ်စဥ်အတွင်း  အဆောက်အဦ ၁၀၀ ကျော် ပျက်စီးခဲ့ပြီး၊ ခန့်မှန်းခြေ လူဦးရေ ၂၁၀၀၀ သည် ဒီလီမြို့မှ ထွက်ပြေးခဲ့ကြရသည်။
 မေ ၄ ရက် တွင် ဗိုလ်မှူး Alfredo Reinado သည်   ၎င်း၏ကွပ်ကဲမှုအောက်ရှိ တပ်စုတစ်ခုမှ စစ်တပ် နှင့် ရဲ  ၂၀ ဦး အပါအဝင် အခြားသော အဓိကရုဏ်းနှိမ်နင်းရေးရဲ လေးဦး နှင့်အတူ  လက်နက်ခဲယမ်းမီးကျောက်များအပြည့်တင်ဆောင်ထားသည့် ထရပ်ကားနှစ်စီးဖြင့်  သူပုန်စစ်သားများနှင့် ပူးပေါင်းခဲ့ကြသည်။
 မေ ၅ ရက် ညနေပိုင်းတွင် Salsinha ၏ခေါင်းဆောင်မှုအောက်တွင် စစ်သားဟောင်းများသည် သမ္မတ Xanana Gusmão ကို ဝန်ကြီးချုပ် Mari Alkatiri အား ထုတ်ပယ်ပြီး၊ ၄၈ နာရီအတွင်း တီမောလက်စ်တေစစ်တပ် (FDTL)အား ဖျက်သိမ်းရန်တောင်းဆိုသော ကြေငြာချက်တစ်ခုရေးဆွဲခဲ့ကြသည်။
 Gusmão သည် ထိုနေ့အစောပိုင်းတွင် Salsinha ကို ကြေငြာချက်ထုတ်ခြင်းအား တားဆီးရန် ကြိုးပမ်းသောအခါ၊ Salsinha က "အရမ်းနောက်ကျသွားပြီ" ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။သူပုန်စစ်သားများသည် မြို့တော်အထက်ရှိ တောင်ကုန်းများတွင် တပ်ဆွဲခဲ့ပြီး၊တိုက်ပွဲဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။
 အကြမ်းဖက်ဂိုဏ်းများသည် ဒီလီမြို့ ၏လမ်းများပေါ်တွင် လှည့်လည်သွားလာကာ အိမ်များကို မီးရှို့ခြင်း၊ ကားများကို မီးရှို့ခြင်းများ ဆောင်ရွက်ကြသည်။ Dili မှထွက်ပြေးလာသော အရပ်သားများသည် အနီးနားရှိမြို့များ သို့မဟုတ် မြို့တော်၏အစွန်အဖျားရှိ ဘုရားကျောင်းများတွင် တဲထိုးကာနေကြရသည်။ 
 မေ ၈ ရက် တွင် ဒေလီအပြင်ဘက်ရှိ မြို့တစ်မြို့တွင် ဆန္ဒပြမှုဖြစ်ခဲ့သည်။ရဲအရာရှိတစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ 
 မေ ၉ ရက် တွင် ၀န်ကြီးချုပ် Mari Alkatiri သည်  ဧပြီလ ၂၈ ရက်နေ့မှစပြီး အာဏာသိမ်းမှုအဖြစ်  ကြေညာခဲ့သည်။
 မေ ၂၃ ရက် တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် တိုက်ပွဲတွင် FDTL စစ်သားတစ်ဦး သေဆုံးပြီး ငါးဦး ဒဏ်ရာရရှိသွားခဲ့ပြီး၊အကြမ်းဖက်မှုများ ပိုမိုပြင်းထန်လာခဲ့သည်။
 မေ ၂၄ ရက် တွင်  နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး Ramos-Horta သည် ဩစတြေးလျ၊ နယူးဇီလန်၊ မလေးရှားနှင့် ပေါ်တူဂီအစိုးရများထံ  စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ အကူအညီပေးရန် တရားဝင် တောင်းဆိုချက်တစ်ခု ပေးပို့ခဲ့သည်။ 
 မေ ၂၅ ရက် တွင်  ပထမဆုံး နိုင်ငံတကာ တပ်ဖွဲ့များ ရောက်ရှိလာသည်။တိုက်ပွဲများဖြစ်ကာ လူနှစ်ဆယ်အထိ သေဆုံးခဲ့သည်။ ထိုနေ့တွင် FDTL စစ်သားများသည် တီမောလက်စ်တေစစ်တပ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး Taur Matan Ruak ၏ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးဆိုင်ရာ အာမခံချက်အား မနာခံဘဲ ပြုမူကာ လက်နက်မဲ့ရဲအရာရှိ ၈ ဦးမှ ၁၀ ဦးအထိ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ အခြား ၂၇ ဦးသည် ဒဏ်ရာရခဲ့သည်။ ဒဏ်ရာရသူများထဲတွင် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသား Edgar Layon နှင့် Pakistani တစ်ဦးတို့ ပါဝင်သည်။နိုင်ငံတကာ တပ်ဖွဲ့များ ရှိနေခြင်းသည် ဆူပူအုံကြွမှုကို ချေမှုန်းနိုင်မည်ဟု မျှော်လင့်နေသော်လည်း Dili နှင့် Timor-Leste ၏ အခြားဒေသများတွင် အကြမ်းဖက်မှုများ ဆက်လက် ဖြစ်ပွားနေခဲ့သည်။
 မေ ၂၇ ရက် တွင် နိုင်ငံအနှံ့အပြားမှ ရာဇဝတ်ဂိုဏ်းများသည် ဒီလီမြို့ ၏လမ်းများပေါ်တွင် တိုက်ခိုက်မှုများပြုလုပ်ကြပြီး၊ ကားများနှင့် အိမ်များကို ဖျက်ဆီးကြသည်။ပြည်သူ အနည်းဆုံး သုံးဦးထက်မနည်း အတိုက်ခံရပြီး သေဆုံးခဲ့ရသည်။ဒီလီမြို့ခံများသည် ဩစတေးလျသံရုံးတွင် ခိုလှုံနေကြပြီး အချို့မှာ လေဆိပ်သို့ သွားကြခြင်းဖြင့် ထွက်ပြေးကြသည်။ဒေသတွင်း အခြေစိုက် စစ်ရေးပဋိပက္ခသည် အရပ်သားလူထုအတွင်း ဒေသဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခအသွင် ပိုမိုကျယ်ပြန့်လာခဲ့သည်။

 အကျပ်အတည်းအကြား နိုင်ငံတကာတပ်ဖွဲ့များပါဝင်မှု 
ကုလသမဂ္ဂ ငြိမ်းချမ်းရေး ထိန်းသိမ်းမှု တပ်ဖွဲ့များသည် ၂၀၀၅ ခုနှစ် မေလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် တီမောလက်စ်တေမှ ထွက်ခွာခဲ့ပြီး၊ ကျန်ရှိသော အုပ်ချုပ်ရေး ဝန်ထမ်းများနှင့် ရဲတပ်ဖွဲ့ဝင်များကို ကုလသမဂ္ဂရုံး (UNOTIL) တွင် ၂၀၀၆ ခုနှစ် မေလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် ထွက်ခွာရန် စီစဉ်ထားသော်လည်း မေလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် ၎င်းတို့၏ နောက်ဆုံးရက်ကို အနည်းဆုံး ဇွန်လအထိ တိုးမြှင့်ခဲ့သည်။ Human Rights Watch နှင့် United States Department of State တို့က စွပ်စွဲထားသည့်အတိုင်း Timor-Leste ရဲတပ်ဖွဲ့များ၏ လူ့အခွင့်အရေးချိုးဖောက်မှု စွပ်စွဲချက်များကို စုံစမ်းစစ်ဆေးရန် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး Ramos-Horta ၏ တောင်းဆိုချက်နှင့်အတူ ကုလသမဂ္ဂ လူ့အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ မဟာမင်းကြီးရုံး၏ အထက်ပါဆုံးဖြတ်ချက် ထွက်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်သည်။ သြစတြေးလျဝန်ကြီးချုပ် John Howard သည် တီမောလက်စ်တီအစိုးရထံမှ တရားဝင်အကူအညီတောင်းခံမှုတစ်စုံတစ်ရာမရှိသေးသော်လည်း၊ ကုန်းရေနှစ်သွယ်သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးသင်္ဘော HMAS Kanimbla နှင့် HMAS Manoora တို့သည် မြောက်ပိုင်းရေပိုင်နက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းရန် ပြင်ဆင်မှုဖြင့် အကူအညီပေးရန် ဩစတြေးလျတပ်ဖွဲ့များက အဆင်သင့်ဖြစ်နေကြောင်း မေ ၁၂ ရက်တွင် ကြေညာခဲ့သည်။မေ ၂၅ ရက် တွင်   နိုင်ငံတကာ တပ်ဖွဲ့များ စတင် ရောက်ရှိလာခဲ့ကြသည်။

 ခေါင်းဆောင်မှုအပြောင်းအလဲ 
ဇွန် ၂၂ ရက် တွင် သမ္မတ Gusmão သည် နိုင်ငံပိုင်ရုပ်မြင်သံကြား မှနေ၍ ဝန်ကြီးချုပ် အယ်လ်ကာတီရီ ရာထူးမှ မနှုတ်ထွက်လျှင် နောက်နေ့တွင် ၎င်း သမ္မတရာထူးမှ နုတ်ထွက်မည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ဇွန် ၂၆ ရက် တွင် ဝန်ကြီးချုပ် အယ်လ်ကာတီရီ ရာထူးမှ နှုတ်ထွက်ခဲ့သည်။

 အကျိုးဆက်များ 
၂၀၀၆ တီမောလက်စ်တေ အကျပ်အတည်းသည် တီမောလက်စ်တေ၏ နိုင်ငံရေးအခင်းအကျင်းကို ထိခိုက်ခဲ့သည်။တပ်တွင်းမညီညွှတ်မှုမှသည် နိုင်ငံရေးမညီညွတ်မှု နှင့် သဘောထားကွဲလွဲမှုအထိ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကာ၊ပြည်သူအများအပြား သေကျေပျက်စီးပြီး အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ဖြစ်ခဲ့ရသည်။နောက်ပိုင်းတွင် တီမောလက်စ်တေနိုင်ငံ၏ စစ်တပ်သည် ပြုပြင်ပြောင်းခဲမှုများဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။

 နောက်ဆက်တွဲဖြစ်ရပ်များ 
၂၀၀၆ ခုနှစ် သြဂုတ်လတွင် နိုင်ငံတွင်းရှိ အချို့နေရာများမှနေ၍ ၂၀၀၆ တီမောလက်စတေး အကျပ်အတည်းအတွင်း ကုလသမဂ္ဂနှင့် နိုင်ငံတကာ အာဏာပိုင်များက စုစည်းထားသည့် ငြိမ်းချမ်းရေးတပ်များ ဆုတ်ခွာသွားခဲ့ပြီး၊ သူပုန်ခေါင်းဆောင် Alfredo Reinado သည် ဒေလီ ရှိ Becora အကျဉ်းထောင်မှ လွတ်မြောက်လာ ခဲ့သည်။

၂၀၀၆ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂ ရက်နေ့တွင် ကုလသမဂ္ဂ လွတ်လပ်သော အထူးစုံစမ်းရေး ကော်မရှင်သည် လူအများအပြားကို တရားစွဲရန် အပါအဝင် အကြံပြုချက် အများအပြားကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထင်ရှားသည်မှာ ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီး Rogerio Lobato နှင့် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး Roque Rodrigues အပါအဝင် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် Taur Matan Ruak တို့သည် အကျပ်အတည်းကာလအတွင်း အရပ်သားများထံသို့ လက်နက်များ တရားမဝင် လွှဲပြောင်းပေးခြင်းကို တွေ့ရှိခဲ့သည်။

 ဆက်စပ် ကြည့်ရှုရန် 

 ၁၉၉၁ ဒီလီ ဆန္ဒပြပွဲများ
 ၂၀၂၅ နီပေါ Gen Z ဆန္ဒပြပွဲများ

 ကိုးကား 

ကဏ္ဍ:တီမောလက်စ်တေနိုင်ငံ
ကဏ္ဍ:၂၀၀၆ ခုနှစ် ဆန္ဒပြပွဲများ