ပဋိပဒါ

ပဋိပဒါဟူသော ပါဠိဝေါဟာရသည် "ပတိ+ပဒ+အ+အာ" ပေါင်းစပ်ထားပြီး၊ "ပဋိပဇ္ဇတိ ဧတာယာတိ ပဋိပဒါ" ဟု ဓာတ်အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုရာ "ဤတရားဖြင့် (မဂ်ဖိုလ်နိဗ္ဗာန်သို့) ကျင့်ဆောင်၏၊ ထို့ကြောင့် ပဋိပဒါမည်၏" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် "အကျင့်၊ ကျင့်စဉ်၊ လမ်းစဉ်၊ နည်းလမ်း" ဟု နားလည်နိုင်သည်။

ပဋိပဒါ၏ ယေဘုယျအဓိပ္ပာယ်များ
၁။ (က) အကျင့်၊ ကျင့်ကြံအားထုတ်အပ်သော အမှုအလုပ်တရား၊ လိုအပ်သော အကျိုးသို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော အမှုအလုပ်တရား။ ဥပမာအားဖြင့် မဇ္ဈိမပဋိပဒါ (အလယ်အလတ်အကျင့်စဉ်) သည် နိဗ္ဗာန်သို့ရောက်ကြောင်း အကျင့်ဖြစ်သော အရိယမဂ်ကို ဆိုလိုသည်။

(ခ) ကျင့်ဝတ်၊ စည်းကမ်း၊ ပြုကျင့်လိုက်နာရသော ကျင့်ဝတ်စည်းကမ်း။

၂။ ရောက်ရအပ်သောတရား။

ပဋိပဒါ၏ အထူးအဓိပ္ပာယ်များ (အရကောက်)
ကျမ်းဂန်တို့၌ "ပဋိပဒါ" ကို အကြောင်းအရာဌာနအလိုက် အဓိပ္ပာယ်အမျိုးမျိုး ကောက်ယူသုံးစွဲကြသည်-
 မဂ်၊ အရိယမဂ် (အများဆုံးသုံးစွဲသည့် အဓိပ္ပာယ်)
 ဈာနဘာဝနာ၊ သမထဘာဝနာ၊ ဝိပဿနာ၊ သမထ-ဝိပဿနာ
 သီလ၊ သမာဓိ၊ ဝိပဿနာ (သိက္ခာသုံးရပ်)
 ပုညကြိယဝတ္ထု (ကောင်းမှုပြုဖွယ်အရာများ)
 သဒ္ဓါ၊ သီလ၊ သုတ၊ စာဂ၊ ပညာ ဟူသော တရား ၅ ပါး
 ဝိသုဒ္ဓိ ၇ ပါးတွင် သီလဝိသုဒ္ဓိမှစသော ဝိသုဒ္ဓိ ၆ ပါး
 ကံ (ကုသိုလ်ကံ၊ အကုသိုလ်ကံ)ပဋိပဒါ(ထီ) [ပတိ+ပဒ+အ+အာ။ ပဋိပဇ္ဇတိ ဧတာယာတိ ပဋိပဒါ။ ရူ။ ၅၉၉၊ (ပြတိပဒ်-သံ)] (၁) (က) အကျင့်၊ ကျင့်ကြံ—အားထုတ်-အပ်သော-အမှုအလုပ်-တရား၊ လိုအပ်သောအကျိုး-သို့-ကို-ရောက်-ရ-ကြောင်း ဖြစ်သော-အမှုအလုပ်-တရား။ (ခ)ကျင့်ဝတ်၊ စည်းကမ်း၊ ပြုကျင့်-လိုက်နာ-ရသော-ကျင့်ဝတ်-စည်းကမ်း။ (၂) ရောက်-ရ-အပ်သောတရား။ (အရာဌာန အားလျော်စွာ ဖွင့်ပြထားသည့် အကျင့် “ပဋိပဒါ”၏ အရကောက်များကို ဖော်ပြလတ္တံ့ ပါအတိုင်း တွေ့ ရှိရသည်။ (က) မဂ်၊ အရိယမဂ်။ အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၀၅။ အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၇၂။ (ခ) ဈာနဘာဝနာ။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၂၇။ နေတ္တိ၊ဋီ၊၄၄။ (ဂ) သမထဘာဝနာ။ နေတ္တိ၊ဋ္ဌ၊၄၉။ (ဃ) ဝိပဿနာ။ စူဠနိ၊ဋ္ဌ၊၇၊ (င) သမထ ဝိပဿနာ။ သံ၊ဋီ၊၁၊၁၂၁။ သံ၊ဋီ၊၂၊၃၃၃။ (စ) သီလ, သမာဓိ, ဝိပဿနာ။ စူဠနိ၊ဋ္ဌ၊၂၂။ (ဆ) ပုညကြိယဝတ္ထု ။ အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၃။ (ဇ) သဒ္ဓါ, သီလ, သုတ, စာဂ, ပညာဟူသောဘရား ၅-ပါး။ မ၊ဋ္ဌ၊၄၊၁၀၄။ (ဈ) သီလဝိသုဒ္ဓိသော ဝိသုဒ္ဓိ ၆-ပါး။ ဥဒါန၊ဋ္ဌ၊၇၅။ သာရတ္ထ၊၃၊၂၀၇။ (ည) ကံ (ကုသိုလ်ကံ, အကုသိုလ်ကံ)။ မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၄၂။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၄၃၅။ မ၊ဋီ၊၂၊၃၁။ မ၊ဋီ၊၃၊၃၇၃။) (၁) (က) ကတမာ စ သာ ဘိက္ခဝေ မဇ္ဈိမာ ပဋိပဒါ တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ၊ ဝိ၊၃၊၁၄။ သံ၊၃၊၃၆၉။ ပဋိသံ၊၃၃၀။သာ ဧဝ နိဗ္ဗာနံ ပဋိပဇ္ဇန္တိ ဧတာယာတိ ပဋိပဒါ။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၆။ မဇ္ဈိမာ ပဋိပဒါတိ အရိယမဂ္ဂံ သန္တာယ ဝုတ္တံ ဝဋ္ဋဒုက္ခနိဿရဏတ္ထိကေဟိ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတော စ ပဋိပဒါတိ။ သာရတ္ထ၊၃၊၁၆၉။ (ဝိ၊၁၊၆။ ဝိ၊၃၊၁၄-၅-၆၄၂။ ဒီ၊၁၊၁၇၄-၅။ ဒီ၊၂၊၇၇၊ ၁၂၇၊ ၁၈၀-၄၊ ၂၂၉၊ ၂၄၉။ ဒီ၊၃၊ဂဂ၊ ၁၉၁။ မ၊၁၊၁၂-၉၊ ၂၇၊ ၁၀၀၊ ၁၁၅။ မ၊၂၊၁၁၊ ၉၅၊ ၂၀၄။ မ၊၃၊၁၆၊ ၂၆၊ ၄၉။ ၈၅-၇-၈၊ ၂၉၄။ သံ၊၁၊၂၂၊ ၂၄၂၊ ၂၅၅၊ ၂၇၇။ သံ၊၂၊၃၆၊ ၄၁၊ ၂၀၊ ၂၁၉၊ ၂၂၀၊ ၂၅၃၊ ၃၄၇။ သံ၊၃၊၆၊ ၈၊ ၂၂၊ ၃၁၄၊ ၃၆၃၉။ အံ၊၁၊၇၂၊ ၁၀၅၊ ၁၁၅၊ ၂၂၁၊ ၄၆၇။ အံ၊၂၊၄၁၊ ၂၁၃၊ ၃၅၈၊ ၃၆၄၊ ၄၄၇။ အံ၊၃၊၂၃။ အဘိ၊ပု၊၁၁၇-၈။ အဘိ၊က၊၁၆၈၊ ၃၉၈။ ပဋိသံ၊၆၊ ၂၉၃-၉၊ ၃၃၀၊ ၃၅၇။ ဥဒါန၊၈၄။ ထေရ၊၂၄၈။ မဟာနိ၊၄၉၊ ၅၀၊ ၇၀၊ ၁၁၅၊ ၃၁၂။ စူဠနိ၊၃၆၊ ၁၈၉၊ ၁၉၂၊ ၂၁၃-၅။ နေတ္တိ၊၇၊၈၊ ၂၂၊ ၅၀၊ ၆၂–၄၊ ၈၉၊ ၉၂-၃။ ပေဋကော၊၁၇၈။ မိလိန္။ ၂၃၀၊ ၃၁၈၊ ၃၂၁၊ ၃၆၀။ ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၈၈၊ ၁၃၇။ ဝိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၈၃၊ ၉၄၊ ၁၉၂။ ဝီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၉၊ ၂၄၆။ ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၉၁။ ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၅၆၊ ၁၆၉၊ ၂၄၅-၆။ ဒီ၊ဋ္ဌ၊၃၊၅၉၊ ၇၃၊ ၈၂၊ ၂၁၃။ မ၊ဋ္ဌ၊၁၈၇၅၊ ၁၀၈။ မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၈၁၊ ၉၆၊ ၁၁၇။ မ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၉၊ ၁၀၂၊ ၁၃၂။ သံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၄၊ ၄၆၊ ၆၂။ သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၇၊ ၁၈၇။ သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၈၂၊ ၁၄၅-၆။ အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၈၇၊ ၉၁၊ ၂၁၉။ အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၉၊ ၄၆၊ ၁၄၇။ အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၇၂၊ ၂၉၆။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၀၈။ ၂၂၉၊ ၂၇၀။ အဘိ ဋ္ဌ၊၂၊၁၅၊ ၃၈၃။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၄၇၊ ၁၄၄။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၆-၇၊ ၂၅၉။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၅၆၊ ၁၄၀၊ ၂၀၂၊ ၂၁၆၊ ၂၃၃။ ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၃၂၊ ၈၃-၄။ ခုဒ္ဒကဋ္ဌ။ ၁၅၃။ ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၆၅၊ ၃၄၄။ ဓမ္မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၇၊ ၁၄၈။ ဥဒါန၊ဋ္ဌ၊၆၂။ ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၂၀၆၊ ၂၅၂။ သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၉၊ ၁၀၈။ သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၇၉။ ထေရ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၄၊ ၃၂၀။ ထေရီ၊ဋ္ဌ၊၁၂၅။ အပဋ္ဌ၊၁၊၁၄၇။ အပ၊ဋ္ဌ၊၂။ ၂၉၅။ မဟာနိ၊ဋ္ဌ၊၅၅၊ ၁၂၅၊ ၃၃၀။ စူဠနိ၊ဋ္ဌ၊၃၆၊ ၇၆။ ဇာ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၄၂၊ ၂၇၂၊ ၃၁၃။ ဇာ၊ဋ္ဌ၊၅၊၁၅၇။ နေတ္တိ၊ဋ္ဌ၊၁၆၂။ ဝဇိရ၊၄၀၁။ သာရတ္ထ၊၁၊၁၆, ၆၆။ သာရတ္ထ၊၂၊၁၇၄-၅။ သာရတ္ထ ၃။ ၂၂၀။ ဝိမတိ၊၁၊၅။ ဝိမတိ၊၂၊၉၀။ ဒီ၊ဋီ၊၁၊၁၉၀။ သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၁၃။ သီ၊ဋီ၊သစ်၊၂၊၃၃၅။ ဒီ၊ဋီ၊၂၊၁၇၇၊ ၂၂၁။ ဒီ၊ဋီ၊၃၊၈၃-၅၊ ၂၇၅။ မ၊ဋီ၊၁၊၉၂၊ ၂၂၁။ မ၊ဋီ၊၂၊၂၃၂၊ ၂၅၆၊ မ၊ဋီ၊၃၊၁၁၇၊ ၃၁၇။ သံ၊ဋီ၊၁၊၄၆၊ ၃၄၄။ သံ၊ဋီ၊၂၊၂၂၊ ၅၄။ အံရွှီ၊၁၊၁၂၅၊ ၂၅၇။ အံ၊ဋီ၊၂၊၄၊ ၁၃၉၊ ၂၄၉။ အံ၊ဋီ၊၃၊၁၂၇၊ ၃၅၅။ မူလဋီ၊၁၊၄၃၊ ၁၀၄။ မူလဋီ၊၃၊၆၅။ အနုဋီ၊၁၊၁၀၇၊ ၁၄၂။ အနုဋီ၊၂၊၄၇၊ ၁၈၃။ နတ္ထိ၊ဋီ၊၄၄၊ ၁၀၆။ နေတ္တိ၊ဝိ၊၁၆၈။) (ခ) ပဋိပဒါယ န သဏ္ဌာတိ။ အံ၊၁၊၁၉၈။ ပဋိပဒါယ န သက္ကာတီတိ ပဋိပတ္တိယံ န တိဋ္ဌတိ၊ ဝတ္တံ အဇာနိတွာ အပုစ္ဆိတဗ္ဗဋ္ဌာနေ ပုစ္ဆတီတိ အတ္ထော။ အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၈၅။ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တေဟိ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗာ ပဋိပဒါ ပဉှပုစ္ဆကာနံ ဝတ္တံ။ အံ၊ဋီ၊၂၊၁၆၈။ (၂) ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတာယ ဈာနမ္ပိ “ပဋိပဒါ”တိ ဝုစ္စတိ။ နေတ္တိ၊ဋီ၊၄၄။ 

ပဋိပဒါ (၄) မျိုး (ဝိပဿနာနှင့် မဂ်အကျင့်ဆိုင်ရာ)
အရိယမဂ်သို့ ဆိုက်ရောက်ခါနီးဖြစ်သော သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်အဆင့်၌ ယောဂီ၏ အားထုတ်မှု နှင့် အသိဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်မှု အနှေးအမြန်ကို မူတည်၍ ပဋိပဒါ (၄) မျိုး ကွဲပြားသည်-

 ၁။ ဒုက္ခာပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ:
 ဒုက္ခာပဋိပဒါ: ဆင်းရဲငြိုငြင်ပင်ပန်းသော အကျင့်။ ကိလေသာတို့ကို ပယ်ခွာရာ၌ လွန်စွာအားထုတ်ရခြင်း၊ စိတ်၏လုံ့လပယောဂ (စိတ္တပယောဂ) နှင့် တကွ တိုက်တွန်းနှိုးဆော်၍ ပင်ပန်းစွာ ပယ်ခွာရသောအကျင့်။
 ဒန္ဓာဘိညာ: နှေးသော အသိဉာဏ်။ ကိလေသာတို့ကို ပယ်ခွာပြီး၍ အရိယမဂ်သို့ မဆိုက်ရောက်မီ ဝိပဿနာဉာဏ်စဉ်၌ ကြာမြင့်စွာနေရခြင်း၊ အရိယမဂ် အသိဉာဏ် နှေးကွေးစွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း။

 ၂။ ဒုက္ခာပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာ:
 ဒုက္ခာပဋိပဒါ: ဆင်းရဲငြိုငြင်ပင်ပန်းသော အကျင့်။
 ခိပ္ပါဘိညာ: လျင်မြန်သော အသိဉာဏ်။ အရိယမဂ် အသိဉာဏ် လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း။

 ၃။ သုခါပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ:
 သုခါပဋိပဒါ: ချမ်းသာလွယ်ကူသော အကျင့်။ ကိလေသာတို့ကို ပယ်ခွာရာ၌ ဆင်းရဲငြိုငြင်မှုမရှိ၊ လွယ်ကူစွာ ပယ်ခွာနိုင်သောအကျင့်။
 ဒန္ဓာဘိညာ: နှေးသော အသိဉာဏ်။

 ၄။ သုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာ:
 သုခါပဋိပဒါ: ချမ်းသာလွယ်ကူသော အကျင့်။
 ခိပ္ပါဘိညာ: လျင်မြန်သော အသိဉာဏ်။

ဤသို့ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်သည် အရိယမဂ်ဖြစ်ပေါ်ကြောင်း အခြေအနေ၌တည်၍ ထိုအရိယမဂ်အား ဒုက္ခပဋိပဒါ စသော အမည်လေးမျိုးကို ပေးသည် (ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၃၀၆)။

ဒုက္ခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ ဖြစ်ပေါ်ပုံ အကျယ် (အဋ္ဌသာလိနီ အဋ္ဌကထာနှင့် မူလဋီကာ အလို)
အဋ္ဌသာလိနီ အဋ္ဌကထာ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၆၀-၂၆၁) ၌ ဒုက္ခပဋိပဒါဖြစ်ပုံကို အဆင့် (ဝါရ) ၅ ဆင့်ဖြင့် ရှင်းပြထားသည်။ ယင်းတို့မှာ:
 ရူပါရူပပရိဂ္ဂဟဝါရ: ရုပ်နာမ်တရားတို့ကို လက္ခဏာ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန်တို့ဖြင့် ပိုင်းခြားသိမ်းဆည်းရာ၌ ခက်ခဲပင်ပန်းခြင်း။
 နာမရူပဝဝတ္ထာပနဝါရ: "ရုပ်နာမ်မျှသာရှိ၏၊ ပုဂ္ဂိုလ်သတ္တဝါမဟုတ်" ဟု ပိုင်းခြားမှတ်သားရာ၌ (ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ) ခက်ခဲပင်ပန်းခြင်း။
 ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဝါရ: ရုပ်နာမ်တို့၏ အကြောင်းတရားတို့ကို ပိုင်းခြားသိမ်းဆည်းရာ၌ (ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ) ခက်ခဲပင်ပန်းခြင်း။
 လက္ခဏပဋိဝေဓဝါရ: အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ လက္ခဏာရေးသုံးတန်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ရာ၌ (သမ္မသနဉာဏ်) ခက်ခဲပင်ပန်းခြင်း။
 နိကန္တိပရိယာဒါနဝါရ: ဝိပဿနာဉာဏ်စဉ်၌ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ဩဘာသစသော ဝိပဿနာညစ်ညူးကြောင်း (ဥပက္ကိလေသ) တို့၌ သာယာသော နိကန္တိတဏှာကို ပယ်ခွာရာ၌ ခက်ခဲပင်ပန်းခြင်း။ (ဤဝါရကို အဋ္ဌကထာဆရာတို့က ဒုက္ခပဋိပဒါဟု အထူးနှစ်သက်သည်၊ အကြောင်းမှာ ဤအဆင့်သည် ပဋိပဒါနယ်၏ အဆုံးပိုင်းဖြစ်သောကြောင့်တည်း။)

ဤ (၅) ဝါရတွင် တစ်နေရာရာ၌ ခက်ခဲပင်ပန်းလျှင် ဒုက္ခပဋိပဒါမည်၏။ ကိလေသာတို့ကို အကြိမ်ကြိမ် (အဋ္ဌကထာဆရာတို့က ၃ ကြိမ် ခွာရခြင်းကို အထူးပြု) ခွာနေရလျှင်လည်း ဒုက္ခပဋိပဒါမည်၏။

ဒန္ဓာဘိညာ (အသိဉာဏ်နှေးခြင်း) မှာမူ ဝိပဿနာဉာဏ်နှင့် ယှဉ်သော သဒ္ဓါ၊ ဝီရိယ၊ သတိ၊ သမာဓိ၊ ပညာတည်းဟူသော ဣန္ဒြေတို့ နုံ့နယ်ခြင်းကြောင့် အဓိကဖြစ်ရသည်။

ပဋိပဒါနှင့် အဓိပတိ ကွဲပြားမှု
 ပဋိပဒါကွဲပြားမှု: ဘုရားရှင်များနှင့် အရှင်သာရိပုတ္တ တို့သည် မဂ်လေးပါးလုံး၌ သုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာချည်း ဖြစ်သည်။ အရှင်မဟာမောဂ္ဂလ္လာန်၏ သောတာပတ္တိမဂ်သည် သုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာဖြစ်သော်လည်း အထက်မဂ်သုံးပါးမှာ (ငိုက်မျဉ်းမှုကြောင့်) ဒုက္ခာပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာ ဖြစ်သည်ဟု ဝိသုဒ္ဓိမဂ် (အဋ္ဌသာလိနီ၌ ဒုက္ခာပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာ) က ဆိုသည်။ အချို့ရဟန်းတို့၌ မဂ်လေးပါးလုံး တစ်မျိုးတည်းဖြစ်နိုင်သလို၊ တစ်မဂ်နှင့်တစ်မဂ် မတူဘဲ ကွဲပြားနိုင်သည်။
 အဓိပတိကွဲပြားမှု: ထိုအတူ မဂ်ရရာ၌ အားကြီးသော အကြောင်းတရား (အဓိပတိ) သည်လည်း ဆန္ဒာဓိပတိ၊ ဝီရိယာဓိပတိ၊ စိတ္တာဓိပတိ၊ ဝီမံသာဓိပတိ (ပညာ) ဟူ၍ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး၊ တစ်မဂ်နှင့်တစ်မဂ် ကွဲပြားနိုင်သည်။နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - ပဉ္စမတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော်
ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်

 ကိုးကား 

ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ
Category:ဝိပဿနာ
ပြင်ပလင့်များ