မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း

မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းဟူသည် "မနောဒွါရ" (စိတ်တံခါး) နှင့် "အာဝဇ္ဇန" (ဆင်ခြင်ခြင်း၊ အာရုံပြုခြင်း) ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး၊ မနောဒွါရ၌ ထင်လာသော အာရုံကို ဆင်ခြင်တတ်သောစိတ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤစိတ်သည် ဘဝင်စိတ်အစဉ် ပြတ်တောက်ပြီးနောက် ဝီထိစိတ်များ စတင်ဖြစ်ပေါ်သည့်အခါ မနောဒွါရဝီထိ၏ အစ၌ အာရုံသို့ ဦးစွာညွတ်ကိုင်းပေးသော စိတ်ဖြစ်သည်။မနောဒွါရာဝဇ္ဇန (န) [မနောဒွါရ+အာဝဇ္ဇန] မနောဒွါရ၌ ထင်လာသော အာရုံကို ဆင်ခြင် တတ်သောစိတ်၊ မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်။ ဘဝင်္ဂံ ဝိစိန္ဒိတွာ နိမိတ္တာရမ္မဏံ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ ဝိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၁။ တထာ မနေဒွါရာဝဇ္ဇနစိတ္တံ။ သင်္ဂဟ၊၁၊၁၁။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၇၇၊ ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၁၃၄။ မ၊ဋီ၊၃၊၁၃၆။) အာဝဇ္ဇနဿ အနန္တရပစ္စယဘူတံ ဘဝင်္ဂစိတ္တံ မနောဒွါရံ ဝီထိစိတ္တာနံ ပဝတ္တိမုခဘာဝတော။ တသ္မိံ ဒိဋ္ဌသုတမုတာဒိဝသေန အာပါထမာဂတမာရမ္မဏံ အာဝဇ္ဇေတိ၊ ဝုတ္ထနယေန ဝါ စိတ္တသန္တာနံ ပရိဏာမေတီတိ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနံ၊ ကိရိယာဟေတုကမနောဝိညာဏဓာတု ဥပေက္ခာသဟဂတစိတ္တံ။ ဝိဘာဝိနီ၊၈၆။

မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း၏ အမျိုးအစား
၎င်းသည် စေတသိက်တို့၏ သဘာဝအရ ဥပေက္ခာသဟဂုတ် အဟိတ် ကိရိယမနောဝိညာဏဓာတ်ဟု ခေါ်သည်။
 ဥပေက္ခာသဟဂုတ်: လျစ်လျူရှုသော ဝေဒနာ (ဥပေက္ခာဝေဒနာ) နှင့် အတူဖြစ်သောစိတ်။
 အဟိတ်: ဟိတ်ခြောက်ပါး (လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ အလောဘ၊ အဒေါသ၊ အမောဟ) တို့နှင့် မယှဉ်သောစိတ်။
 ကိရိယာ: ကုသိုလ်ကံ၊ အကုသိုလ်ကံလည်းမဟုတ်၊ ထိုကံတို့၏ အကျိုးဝိပါက်လည်းမဟုတ်ဘဲ အပြုအမူမျှသာဖြစ်သောစိတ် (ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၏ သန္တာန်၌ဖြစ်သော ကုသိုလ်အလားတူစိတ်မျိုး၊ သို့မဟုတ် အာရုံကို ဆင်ခြင်ရုံသက်သက်ဖြစ်သောစိတ်)။
 မနောဝိညာဏဓာတ်: စိတ်အသိဓာတ်တစ်မျိုး။

လက္ခဏာ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန် (လက္ခဏာဒိစတုက္က)
အာရုံခြောက်ပါး (သဠာရမ္မဏ) ကို ယေဘုယျအားဖြင့် ဖွင့်ဆိုထားသည်မှာ (ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၈၇)-

 လက္ခဏာ: အာရုံ (၆)ပါးကို သိခြင်း၊ ရယူခြင်းသဘော။
 ရသ: မနောဒွါရ၌ ထင်လာသော အာရုံကို ဆင်ခြင်ခြင်း (ကိစ္စ)။
 ပစ္စုပဋ္ဌာန်: မနောဒွါရ၌ ထင်လာသော အာရုံကို ဆင်ခြင်တတ်သော သဘောတရား (အဖြစ် ယောဂီ၏ဉာဏ်၌ ထင်လာခြင်း)။
 ပဒဋ္ဌာန်: ဘဝင်အယဉ် ကင်းချုပ်ခြင်း၊ ချုပ်ပျက်သွားခြင်း (ဘဝင်္ဂုပစ္ဆေဒ)။

ဉာဏ်နုသူများ နားလည်လွယ်စေရန် ရူပါရုံကို အာရုံပြု၍ဖြစ်သော မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းကို ပုံစံထုတ်၍ ပြရလျှင်-
 လက္ခဏာ: ရူပါရုံကို သိခြင်း၊ ရယူခြင်းသဘော။
 ရသ: မနောဒွါရ၌ထင်လာသော ရူပါရုံကို (ရှေးရှုကျရောက်လာသော ရူပါရုံကို) ဆင်ခြင်ခြင်း။
 ပစ္စုပဋ္ဌာန်: မနောဒွါရ၌ထင်လာသော ရူပါရုံကို ဆင်ခြင်တတ်သော သဘောတရား။
 ပဒဋ္ဌာန်: ဘဝင်အယဉ် ကင်းချုပ်ခြင်း၊ ချုပ်ပျက်သွားခြင်း။
(ဤမနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း၌ ယှဉ်ဖက် သမ္ပယုတ်နာမ်တရား (၁၂)လုံး ရှိပါသည်။)

ဝီထိစိတ်အစဉ်များတွင် မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း၏ အခန်းကဏ္ဍ
အာရုံတစ်ခုကို သိမြင်မှုဖြစ်စဉ် (ဝီထိ) များစွာတွင် မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းသည် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။
ဥပမာ- အဆင်းရူပါရုံကို သိရာ၌-
 ပထမဦးစွာ ပစ္စုပ္ပန်ရူပါရုံကို သိသော စက္ခုဒွါရဝီထိ ဖြစ်သည်။
 ထို့နောက် ထိုစက္ခုဒွါရဝီထိက ယူထားသော အတိတ်ရူပါရုံကို သိသော တဒနုဝတ္တက မနောဒွါရဝီထိ ဖြစ်သည်။ (ဤဝီထိ၏ အစတွင် မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း ပါဝင်သည်။)
 ထို့နောက် မြင်ပြီးသော အတိတ်ရူပါရုံကို "ညို၏၊ ဝါ၏" စသည်ဖြင့် ပိုင်းခြားနိုင်သော သုဒ္ဓမနောဒွါရဝီထိများ ဆက်ဖြစ်သည်။
 ထိုသို့ ပိုင်းခြားပြီးသော ရူပါရုံကိုစွဲ၍ "ယောက်ျား၊ မိန်းမ၊ အိုး" စသည့် သင်္ကေတ (ပညတ်) အတိုင်း သိသော သုဒ္ဓမနောဒွါရဝီထိများ ဖြစ်သည်။
 ပဉ္စမမြောက် မနောဒွါရဝီထိကျမှ "ယောက်ျား၊ မိန်းမ" စသည့် အတ္ထပညတ်ကို ပိုင်နိုင်စွာ ဆုံးဖြတ်နိုင်ပြီး ကြည်ညိုခြင်း၊ တပ်မက်ခြင်း စသည်ဖြစ်လာသည်။ ဤနောက်ပိုင်း မနောဒွါရဝီထိများတွင် မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းနှင့် ဇောစိတ်များ၌ ယှဉ်သော အဓိမောက္ခစေတသိက် (ဆုံးဖြတ်ခြင်း) ၏ စွမ်းအင်သည် အလွန်မြင့်မားလာသည်။

ယောနိသောမနသိကာရ နှင့် အယောနိသောမနသိကာရ
မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်သည် ယောနိသောမနသိကာရ (သင့်တင့်မှန်ကန်သော နှလုံးသွင်းမှု) နှင့် အယောနိသောမနသိကာရ (မသင့်မတင့် မှားယွင်းသော နှလုံးသွင်းမှု) တို့၌ ဇောစိတ်များနှင့် အလားတူ စွမ်းဆောင်နိုင်သည်။
 အကုသိုလ်ဇောများက အာရုံကို နိစ္စ၊ သုခ၊ အတ္တ၊ သုဘ စသည်ဖြင့် အယောနိသောမနသိကာရ အားဖြင့် နှလုံးသွင်းသကဲ့သို့၊ ထိုဇောတို့၏ရှေ့မှ မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းကလည်း အလားတူ နှလုံးသွင်းတတ်၊ ဆုံးဖြတ်တတ်သည်။
 ထိုအတူ ဝိပဿနာဇောများက သင်္ခါရတရားတို့ကို အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ၊ အသုဘ စသည်ဖြင့် ယောနိသောမနသိကာရ အားဖြင့် နှလုံးသွင်းသကဲ့သို့၊ ထိုဇောတို့၏ရှေ့မှ မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းကလည်း အလားတူ နှလုံးသွင်းတတ်၊ ဆုံးဖြတ်တတ်သည်။
ထို့ကြောင့် မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းသည် အာရုံကို ဆင်ခြင်ရုံသာမက (မှားသည်ဖြစ်စေ၊ မှန်သည်ဖြစ်စေ) ဆုံးဖြတ်မှုလည်း ပြုလုပ်တတ်သည်ဟု မှတ်ရမည်။

မဟာဂဇစိတ် (ဆင်ပြောင်ကြီးနှင့်တူသောစိတ်)
အဋ္ဌကထာဆရာတော်က မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်ကို "မဟာဂဇစိတ်" ဟု ဆင်ပြောင်ကြီးနှင့် ဥပမာပေးထားပါသည်- (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၃၃)
 ဤစိတ်သည် ဘုံသုံးပါးရှိ စိတ်ရှိသတ္တဝါအားလုံးနှင့် ဆက်ဆံပြီး၊ မဖြစ်သော သတ္တဝါဟူ၍ မရှိ။
 ပဉ္စဒွါရ၌ (ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းအမည်ဖြင့်) ဝုဋ္ဌော (ဆုံးဖြတ်ခြင်း) ကိစ္စ၊ မနောဒွါရ၌ အာဝဇ္ဇန်း (ဆင်ခြင်ခြင်း) ကိစ္စကို ဆောင်ရွက်သည်။
 သဗ္ဗညုတဘုရားရှင်တို့နှင့်သာ ဆက်ဆံသော အသာဓာရဏဉာဏ်တော် (၆) ပါးသည်ပင်လျှင် ဤမနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းက ယူပေးအပ်သော အာရုံကိုသာ အာရုံယူနိုင်ကြသည်။
 ဤစိတ်၏ အာရုံမပြုနိုင်သော တရားဟူ၍ မရှိသလောက်ရှားပါးသည်။
 "သဗ္ဗညုတဉာဏ်မဟုတ်ဘဲ သဗ္ဗညုတဉာဏ်နှင့် အလားတူသောတရားကား အဘယ်နည်း" ဟုမေးလျှင် "ဤမနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်တည်း" ဟု ဖြေဆိုရမည် ဖြစ်ကြောင်း ဖွင့်ဆိုထားသည်။
ဆင်ပြောင်ကြီးသည် အားကြီးသကဲ့သို့၊ ဤမနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်သည်လည်း သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်မြတ်ကြီး၏ ရှေ့သွားဖြစ်၍ အလုံးစုံကို အာရုံပြုနိုင်စွမ်းရှိသောကြောင့် အားကောင်းလှသည်ဟု ဆိုလိုပါသည်။

နိဂုံး
မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်သည် အခြေခံကျပြီး အလွန်စွမ်းပကားကြီးသော စိတ်တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် မနောဒွါရ၌ အသိစိတ်အစဉ်ကို စတင်ပေးပြီး၊ အာရုံအမျိုးမျိုးကို ယူနိုင်စွမ်းရှိကာ၊ လောကီအသိပညာမှစ၍ ဝိပဿနာဉာဏ်စဉ်များအထိ အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေသည်။ ၎င်း၏ ကျယ်ပြန့်သော အာရုံယူနိုင်စွမ်းကြောင့် ဆင်ပြောင်ကြီးနှင့် နှိုင်းယှဉ်တင်စားခြင်း ခံရသည်။နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - စတုတ္ထတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော်
ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်

 ကိုးကား 

ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ
Category:ဝိပဿနာ
ပြင်ပလင့်များ