စိတ္တသင်္ခါရ

ကာယသင်္ခါရနှင့် ဝစီသင်္ခါရကဲ့သို့ပင် စိတ္တသင်္ခါရဟူသော စကားလုံးသည်လည်း ပါဠိစာပေတွင် အသုံးပြုသည့် ရှုထောင့်နှင့် ကျမ်းဂန်ပေါ်မူတည်၍ အဓိပ္ပာယ်များစွာ ကွဲပြားပါသည်။ အဓိကအားဖြင့် အဓိပ္ပာယ် သုံးမျိုးခန့် တွေ့ရှိရပါသည်။

 စိတ်ကို ပြုပြင်စီရင်တတ်သည့်တရား (သညာနှင့် ဝေဒနာ)
 စိတ်၌ဖြစ်သော သင်္ခါရ (မနောကံ စေတနာ)
 စိတ်တည်းဟူသော သင်္ခါရ (စိတ်နှင့် ယှဉ်ဖက်တရားများ)

ဤအဓိပ္ပာယ်များကို အောက်တွင် အကျယ်တဝင့် ရှင်းပြပါမည်။စိတ္တသင်္ခါရ (ပု) [စိတ္တ+သင်္ခါရ] (၁) စိတ်— ဖြင့်–သည်—ပြုပြင်–စီရင်–ဖြစ်စေ-အပ်သော တရား။ (က) ဝေဒနာ။ (ခ) သညာ, ဝေဒနာ။ (၈) သညာ, ဝေဒနာ, စေတနာ။ ဝိတက်ဝိစာရမှတစ်ပါးသော စေတသိက် ၅၀။ (၂) စိတ်–ကြောင့်—၌-ဖြစ်သောသင်္ခါ ရတရား၊ စေတနာ။ (၃) (သမ္ပယုတ်တရား နှင့်တကွဖြစ်သော) စိတ်တည်းဟူသောသင်္ခါရ တရား။ (၁) စိတ်~ဖြင့်-သည် = ပြုပြင်-စီရင်— ဖြစ်စေ-အပ်သော တရား။ (က) ဝေဒနာ။ “ပဿန္တယံ စိတ္တသင်္ခါရံ အဿသိဿာမိတိ သိက္ခတိ၊ ပဿမ္ဘယံ စိတ္တသင်္ခါရံ ပဿသိဿာ-မီတိ သိက္ခတိ။ မ၊၃၊၁၂၅.၆။ စိတ္တသင်္ခါရပဒ-ဒ္ဓယေ...စိတ္တသင်္ခါရနာမေန ဝေဒနာ ဝုတ္တာ။ မ၊ဋ္ဌ၊၄၊၉၉။ (ခ) သညာ, ဝေဒနာ။ စိတ္တ-သင်္ခါရော (ဝိ၊၁၊၈၉။)တိ ဝေဒနာဒယော ဒွေ ခန္ဓာ။ ဝိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၃။ စိတ္တသင်္ခါရာ (မ၊၁၊၃၇၀)တိ သညာ ဝေဒနာ။ မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၅၀။ ကသ္မာ သညာ စ ဝေဒနာ စ စိတ္တသင်္ခါ-ရောတိ...သညာ စ ဝေဒနာ စ စေတသိကာ ဧတေ ဓမ္မာ စိတ္တပ္ပဋိဗဒ္ဓါ၊ တသ္မာ သညာ စ ဝေဒနာ စ စိတ္တသင်္ခါရောတိ။ မ၊၁၊၃၇၅-၆။ စိတ္တပဋိဗဒ္ဓတ္တာ စိတ္တေန သင်္ခရီယတိ ကရီယတိ နိဗ္ဗတ္တိယတီတိ စိတ္တသင်္ခါရော၊ မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၆၃။ (ဒီ၊၂၊၁၇၃-၄။ သံ၊၂၊၄၈၃-၄။ သံ၊၃၊၂၇၁။ ပဋိသံ၊၉၂၊ ၉၆၊ ၁၇၄၊ ၁၈၁-၇။ သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၃၂။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၇၁-၄။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၀၁၊ ၁၁၂။ ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၃၄၅။ ဥဒါန၊ဋ္ဌ၊၁၇၇။ မဟာနိ၊ဋ္ဌ၊၁၉၂။ သာရတ္ထ၊၂၊၂၄၃။ မ၊ဋီ၊၂၊၂၇၄။ သံ၊ဋီ၊၂၊၃၇၃။ ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၁၊၃၄၁။ ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၂၊၅၂၃။) (ဂ) သညာ, ဝေဒနာ, စေတနာ။ ကာယဝစီဒွါရေသု ... ဧကူနတ္ထိသစေတနာပိ သညာ စ ဝေဒနာ စာတိ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာပိ စိတ္တသင်္ခါရောတွေဝ ဝုစ္စန္တိ။ မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၆၃။ (သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၃၂။) (ဃ) ဝိတက်ဝိစာရမှ တစ်ပါးသော စေတသိက်-၅၀။ သညာ စ ဝေဒနာ စ စိတ္တသင်္ခါရော၊ ဌပေတွာ ဝိတက္က-ဝိစာရေ သဗ္ဗေပိ စိတ္တသမ္ပယုတ္တကာ ဓမ္မာ စိတ္တသင်္ခါရော။ ယမက၊၂၊၁။ သင်္ခရီယတီတိ သင်္ခါရော။ ကေန သင်္ခရီယတိ ? စိတ္တေန။ ကရဏတ္ထ သာမိဝစနံ ကတွာ စိတ္တဿ သင်္ခါ-ရောတိ စိတ္တသင်္ခါရော။ သဗ္ဗေသမ္ပိ စိတ္တသ-မုဋ္ဌာနာနံ စေတသိကဓမ္မာနမေတံ အဓိဝစနံ။ ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ပန ဝစီသင်္ခါရဘာဝေန ဝိသုံ ဂဟိတတ္တာ “ဌပေတွာ ဝိတက္ကဝိစာရေ”တိ ဝုတ္တံ။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၁၃။ (၂) စိတ်–ကြောင့်-၌-ဖြစ်သော သင်္ခါရတရား၊ စေတနာ။ စိတ္တသင်္ခါရော (မ၊၁၊၆၇။ သံ၊၁၊၂၄၅)တိ စိတ္တတော ပဝတ္တသင်္ခါရော၊ ကာယဝစီဒွါရေ စောပနံ အကတွာ ရဟော နိသီဒိတျာ စိန္တ-ယန္တဿ ပဝတ္တာနံ လောကိယကုသလာကုသ လဝသေန ဧကူနတိံသမနောသဉ္စေတနာနှ-မေတံ အဓိဝစနံ။ မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၂၈။ သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၆။ (ပဋိသံ၊၃၆၀။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၄၁။ သံ၊ဋီ၊၂၊၃၇၃။) (၃) (သမ္ပယုတ်တရားနှင့်တကွ ဖြစ်သော) စိတ်တည်းဟူသော သင်္ခါရတရား။ စိတ္တသင်္ခါရာ (အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၄၅)တိ သသမ္ပယုတ္တံ စိတ္တံ ဝဒတိ။ အံ၊ဋီ၊၁၊၉၉။ (အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၅၃။)

အဓိပ္ပာယ် (၁) - မှတ်သားမှုနှင့် ခံစားမှု (သညာနှင့် ဝေဒနာ)

ဤအဓိပ္ပာယ်သည် ဒုတိယကာမဘူသုတ္တန် နှင့် ဈာန်တရား၊ နိရောဓသမာပတ်တရားတို့နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဟောကြားရာ၌ အဓိကထားသော အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်ပါသည်။ ဤနေရာတွင် စိတ္တသင်္ခါရကို သညာ (မှတ်သားမှု) နှင့် ဝေဒနာ (ခံစားမှု) ဟူသော စေတသိက်နှစ်ပါးကို ဆိုလိုပါသည်။

အကြောင်းရင်း:
အရှင်ကာမဘူမထေရ် ရှင်းပြသည့်အတိုင်း၊ သညာနှင့် ဝေဒနာတို့သည် -
 စေတသိကာ: စိတ်၌ မှီ၍ဖြစ်သောတရားများ (စိတ်၏ အပေါင်းအဖော်များ) ဖြစ်သည်။
 စိတ္တပ္ပဋိဗဒ္ဓါ: စိတ်နှင့် အမြဲတမ်း ဆက်စပ်နေသောတရားများ ဖြစ်သည်။

ရိုးရှင်းစွာဆိုသော် စိတ်တစ်ခုဖြစ်ပေါ်တိုင်း ထိုစိတ်ကို ပြုပြင်စီရင် ပေးနေသော အဓိက အစိတ်ပိုင်းများမှာ မှတ်သားမှု (သညာ) နှင့် ခံစားမှု (ဝေဒနာ) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဥပမာ- "သား" ဟု စိတ်အကြံအစည် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းသည် "သား" ဟူသော မှတ်သားမှု (သညာ) နှင့် သားအပေါ်ထားသော ချစ်ခြင်း၊ မုန်းခြင်းစသည့် ခံစားမှု (ဝေဒနာ) တို့က နောက်ကွယ်မှ ပြုပြင်စီရင်ပေးသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သညာနှင့် ဝေဒနာကို "စိတ်ကို ပြုပြင်စီရင်တတ်သည့်တရား" ဟုဆိုကာ စိတ္တသင်္ခါရဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။

 အခြားအဓိပ္ပာယ်များ: ကျမ်းဂန်အချို့တွင် ပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာဖြင့် (က) ဝေဒနာ တစ်ခုတည်းကို၎င်း၊ (ခ) သညာ၊ ဝေဒနာ၊ စေတနာ သုံးခုပေါင်းကို၎င်း၊ (ဂ) ဝိတက်၊ ဝိစာရမှလွဲသော စေတသိက် ၅၀ အားလုံးကို၎င်း စိတ္တသင်္ခါရဟု သုံးနှုန်းသည်လည်း ရှိပါသည်။
 နိရောဓသမာပတ်နှင့် ဆက်စပ်ပုံ: နိရောဓသမာပတ်ဝင်စားသောအခါ နောက်ဆုံးမှ ချုပ်ငြိမ်းသည့် သင်္ခါရမှာ ဤစိတ္တသင်္ခါရ (သညာနှင့် ဝေဒနာ) ပင် ဖြစ်သည်။စိတ္တသံယုတ် ဖားအောက်တောရဆရာတော်

အဓိပ္ပာယ် (၂) - မနောကံ စေတနာ

ဤအဓိပ္ပာယ်သည် အဘိဓမ္မာ နှင့် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် တရားတော်တွင် အဓိကထားသော အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။ ဤနေရာတွင် စိတ္တသင်္ခါရဆိုသည်မှာ မနောဒွါရ (စိတ်တံခါး) ၌သာ ဖြစ်၍ ကာယကံ၊ ဝစီကံအဖြစ် အပြင်သို့ မထွက်သော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ် စေတနာများ ကို ဆိုလိုသည်။

ရှင်းလင်းချက်:
ကိုယ်နှုတ်ဖြင့် မပြုလုပ်၊ မပြောဆိုဘဲ စိတ်ထဲ၌သာ ကြံစည်အားထုတ်နေမှုများကို မနောကံ ဟုခေါ်သည်။ ထိုမနောကံကို ဖြစ်စေသော စေတနာသည် စိတ္တသင်္ခါရ ဖြစ်သည်။
ဥပမာ-
 အကုသိုလ်: သူတစ်ပါး ပစ္စည်းကို လိုချင်တပ်မက်နေခြင်း (အဘိဇ္ဈာ)၊ သူတစ်ပါးပျက်စီးရန် ကြံစည်နေခြင်း (ဗျာပါဒ)။
 ကုသိုလ်: မေတ္တာပွားခြင်း၊ သစ္စာတရားကို ဆင်ခြင်ခြင်း၊ ဈာန်သမာပတ်ကို အားထုတ်ခြင်း။

၎င်းတွင် စေတနာ (၂၉) မျိုး ပါဝင်သည်-
 အကုသိုလ် စေတနာ (၁၂) မျိုး
 ကာမာဝစရ ကုသိုလ် စေတနာ (၈) မျိုး
 ရူပါဝစရ နှင့် အရူပါဝစရ ကုသိုလ် (ဈာန်) စေတနာ (၉) မျိုး
ဤစေတနာများသည် ကာယ၊ ဝစီသင်္ခါရတို့ထက် ပိုမိုကျယ်ပြန့်ပြီး အာနဉ္ဇာဘိသင်္ခါရ (မတုန်လှုပ်သော အရူပဈာန်ကုသိုလ်) ကိုပင် အကျုံးဝင်ပါသည်။

အဓိပ္ပာယ် (၃) - စိတ်တည်းဟူသော သင်္ခါရ 

ဤသည်မှာ အကျယ်ပြန့်ဆုံး အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်ပြီး သမ္ပယုတ်တရားတို့နှင့်တကွဖြစ်သော စိတ် (သသမ္ပယုတ္တံ စိတ္တံ) ကို ဆိုလိုသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ စိတ်တစ်ခုတည်းကိုမဆိုလိုဘဲ၊ ၎င်းနှင့်အတူ တစ်ပြိုင်နက်ဖြစ်၊ တစ်ပြိုင်နက်ချုပ်၊ အာရုံတစ်ခုတည်းကို ယူကြသော စေတသိက်အပေါင်းအဖော်များနှင့်တကွ စိတ်အစုအဝေး တစ်ခုလုံး ကို သင်္ခါရတရားအဖြစ် ရှုမြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ" ဟုဆိုရာ၌ ပါဝင်သော အကြောင်းတရားတို့ ပြုပြင်စီရင်အပ်သည့် တရားအားလုံးတွင် ဤ စိတ်အစုအဝေးလည်း ပါဝင်ပါသည်။နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - တွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော်

အနှစ်ချုပ် နှိုင်းယှဉ်ချက်
+ အကြောင်းအရာအဓိပ္ပာယ် (၁) - သုတ္တန်နည်းအဓိပ္ပာယ် (၂) - အဘိဓမ္မာနည်း ဆိုလိုရင်းမှတ်သားမှုနှင့် ခံစားမှု (သညာနှင့် ဝေဒနာ)မနောကံကို ဖြစ်စေသော စေတနာ သဘာဝစိတ်၏ အဖော်ဖြစ်သော စေတသိက်များကံကို တည်ဆောက်သော စေတနာ အကြောင်းစိတ်ကို ပြုပြင်စီရင်ပေးသည်ဘဝကို ပြုပြင်စီရင်သည် အဓိကထားရာဈာန်၊ သမာပတ်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်ပုံ၊ ချုပ်ငြိမ်းပုံကံ၊ ကံ၏အကျိုး၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (ဘဝဖြစ်စဉ်) ဥပမာအာရုံတစ်ခုကို "ပန်း" ဟု မှတ်သားပြီး "လှသည်" ဟု ခံစားခြင်းသူတစ်ပါးအပေါ် မေတ္တာပွားခြင်း၊ ဈာန်ဝင်စားခြင်း
သို့ဖြစ်ပါ၍ "စိတ္တသင်္ခါရ" ကို လေ့လာရာတွင်လည်း ၎င်းကို ဟောကြားသော ကျမ်းဂန်နှင့် ရှုထောင့်ကို သိရှိပြီး ဆီလျော်မှန်ကန်သော အဓိပ္ပာယ်ကို ကောက်ယူနားလည်ခြင်းဖြင့် ဗုဒ္ဓတရားတော်၏ နက်နဲမှုကို ပိုမိုသိမြင်နိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်
 စိတ္တသင်္ခါရ

 စိတ္တသင်္ခါရ = မနောသေဉ္စတနာ
 ကိုးကား 

ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ
Category:ဝိပဿနာ