ဟဒယဝတ္ထု

ဟဒယဝတ္ထုသည် ရုပ် (၂၈) ပါးတွင် တစ်ပါးအပါအဝင် ဖြစ်ပြီး၊ မနောဓာတ်နှင့် မနောဝိညာဏဓာတ် ဟူသော စိတ်အများစု၏ မှီရာတည်ရာဖြစ်သော အရေးပါသည့် ကမ္မဇရုပ် (ကံကြောင့်ဖြစ်သောရုပ်) ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ သဘောသဘာဝ၊ အလုပ်ကိစ္စ၊ ထင်ရှားပုံ နှင့် အကြောင်းတရားတို့ကို အောက်ပါအတိုင်း လေးမျိုးခွဲခြား၍ နားလည်နိုင်ပါသည်-

လက္ခဏာဒိစတုက္က

 ၁။ လက္ခဏာ

မနောဓာတ်နှင့် မနောဝိညာဏဓာတ်တို့၏ မှီရာဖြစ်ခြင်း: စိတ်၏ အစိတ်အပိုင်းများဖြစ်သော မနောဓာတ် (ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းနှင့် သမ္ပဋိစ္ဆိုင်းဒွေး) နှင့် မနောဝိညာဏဓာတ် (ကြွင်းစိတ်အများစု) တို့ မှီ၍ ဖြစ်ရသော အခြေခံရုပ်တရား ဖြစ်ခြင်းသည် ၎င်း၏ ပင်ကိုယ်သဘောလက္ခဏာ ဖြစ်သည်။

 ၂။ ရသ

ထိုစိတ်ဓာတ်နှစ်ပါးတို့၏ တည်ရာဖြစ်ခြင်း: အခြားဝိညာဏ်များ (ဥပမာ- စက္ခုဝိညာဏ်) ကို မှီရာမပေးဘဲ၊ မနောဓာတ်နှင့် မနောဝိညာဏဓာတ်တို့၏သာလျှင် တည်ရာအဖြစ် အလုပ်ကိစ္စ (ကိစ္စရသ) ကို ဆောင်ရွက်သည်။

 ၃။ ပစ္စုပဋ္ဌာန်

ထိုစိတ်ဓာတ်နှစ်ပါးတို့ကို ထမ်းဆောင်ထားတတ်သော သဘော: ဟဒယဝတ္ထုသည် ထိုစိတ်ဓာတ်နှစ်ပါးကို မိမိအပေါ်၌ တင်၍ ထမ်းဆောင်ထားဘိသကဲ့သို့ ယောဂီ၏ ဉာဏ်တွင် ရှေးရှုထင်လာသည်။ (ဤသည်မှာ မှီရာဖြစ်ခြင်းကို တင်စား၍ ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။)

 ၄။ ပဒဋ္ဌာန်

ကလာပ်တူ ကမ္မဇမဟာဘုတ်: ဟဒယဝတ္ထုသည် မိမိနှင့်အတူ တစ်ကလာပ်တည်း၌ ဖြစ်သော၊ ကံကြောင့်ဖြစ်သော မဟာဘုတ်ဓာတ်ကြီးလေးပါးကို အနီးကပ်ဆုံးသော အကြောင်းအဖြစ် မှီ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။

တည်နေရာ နှင့် အထောက်အပံ့

 တည်နေရာ: ဟဒယဝတ္ထုသည် နှလုံးအိမ် (`နှလုံးသား`) အတွင်းရှိ ပုန်းညက်စေ့ခန့်ရှိသော တွင်းငယ်ထဲမှ လက်ခုပ်တစ်ဝက်ခန့်ရှိသော သွေး (`လောဟိတ`) ကို မှီ၍ ဖြစ်ပေါ်ပါသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ထိုသွေးထဲတွင် ပျံ့နှံ့တည်ရှိနေသော ဟဒယဒသကကလာပ် များစွာထဲမှ တစ်ခုသော ရုပ်တရား ဖြစ်သည်။ (နှလုံးအိမ် အသားကို မှီ၍ ဖြစ်သည် မဟုတ်ပါ။)
 သွေး၏ သဘာဝ: ထိုနှလုံးသွေး၏ အရောင်အဆင်းသည် လူ၏ စရိုက်ကိုလိုက်၍ (ဥပမာ- ရာဂကြီးသူ၌ အနီရောင်၊ ပညာကြီးသူ၌ ကြည်လင်တောက်ပသောအရောင်) ပြောင်းလဲမှုရှိသည်။
 အထောက်အပံ့: ၎င်းသည် ကလာပ်တူ ဓာတ်ကြီးလေးပါး (ပထဝီ၊ အာပေါ၊ တေဇော၊ ဝါယော) တို့၏ ကျေးဇူးပြုမှု၊ စိတ်-ဥတု-အာဟာရတို့၏ ထောက်ပံ့မှု၊ ရုပ်ဇီဝိတ၏ စောင့်ရှောက်မှု၊ ဝဏ္ဏ-ဂန္ဓ-ရသ-ဩဇာတို့၏ ခြံရံမှုတို့ဖြင့် တည်ရှိနေပြီး၊ မနောဓာတ်နှင့် မနောဝိညာဏဓာတ်တို့၏ မှီရာ (ဝတ္ထု) နှင့် ထိုစိတ်တို့ပါဝင်သော မနောဒွါရဝီထိစိတ်များ၏ ဖြစ်ရာ (ဒွါရ) ကိစ္စကို ဆောင်ရွက်သည်။
 "မှီရာ" ၏ အနက်: စိတ်စေတသိက်တို့သည် ဟဒယဝတ္ထု၌ တကယ်တမ်း ဝင်ရောက်နေထိုင်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ပရမတ်တရားတို့၏ သဘောအရ အကြောင်းဖြစ်သော ဟဒယဝတ္ထုကို မှီ၍ အကျိုးဖြစ်သော စိတ်များ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကိုသာ "မှီသည်/တည်သည်" ဟု ဆိုလိုသည်။

ဟဒယဝတ္ထု တည်ရှိကြောင်း အထောက်အထား

 ပါဠိတော် (အာဂမယုတ္တိ): ပဋ္ဌာန်းပါဠိတော်တွင် "အကြင်ရုပ်ကို မှီ၍ မနောဓာတ်နှင့် မနောဝိညာဏဓာတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏..." (`ယံ ရူပံ နိဿာယ...`) ဟု ဟောကြားထားခြင်းသည် မနောဓာတ်၊ မနောဝိညာဏဓာတ်တို့အတွက် သီးခြားမှီရာရုပ် ရှိကြောင်း သဲလွန်စပေးသည်။
 ယုတ္တိ: မနောဓာတ်/မနောဝိညာဏဓာတ်တို့၏ မှီရာသည် မဟာဘုတ်ကြီး (၄) ပါး မဖြစ်နိုင် (၎င်းတို့က ဥပါဒါရုပ်၏ မှီရာဖြစ်၍)။ အခြား နိပ္ဖန္နဥပါဒါရုပ် (၁၄) ပါးတွင်လည်း ပသာဒရုပ် (၅) ပါး၊ အာရုံရုပ်များ၊ ဘာဝရုပ် (၂) ပါး၊ ဇီဝိတရုပ်တို့သည် အကြောင်းအမျိုးမျိုးကြောင့် မနောဓာတ်/မနောဝိညာဏဓာတ်တို့၏ မှီရာ မဖြစ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ကြွင်းကျန်သော ပါရိသေသနည်းအရ ဟဒယဝတ္ထုသာလျှင် မှီရာဖြစ်သင့်သည်။
 သဘာဝယုတ္တိ: ပြင်းထန်သော စိတ်ခံစားမှုများ (ဝမ်းနည်းခြင်း၊ ဝမ်းသာခြင်း၊ ကြောက်လန့်ခြင်း၊ ဒေါသထွက်ခြင်း) ဖြစ်သည့်အခါ နှလုံးနေရာ၌ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ခံစားမှု (ရင်တုန်ခြင်း၊ ရင်ပူခြင်း၊ ရင်ကွဲနာကျခြင်း) တို့ ဖြစ်ပေါ်တတ်ခြင်းသည် စိတ်၏မှီရာသည် နှလုံးအိမ်၌ တည်ရှိကြောင်း ထောက်ဆနိုင်သည်။

ဓမ္မသင်္ဂဏီ၌ မဟောရခြင်း အကြောင်း

 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ရူပကဏ္ဍ၌ ဒုကနည်း (နှစ်ခုအတွဲ) ဖြင့် ဟောရာတွင်၊ အကယ်၍ ဟဒယဝတ္ထုကို မှီရာအဖြစ် ဒုက (၆) ခုမြောက်အဖြစ် ဟောလိုက်ပါက၊ နောက်ဆက်တွဲ ဟောရမည့် အာရမ္မဏဒုက (အာရုံအတွဲ) နှင့် ဟန်ချက်မညီ ဖြစ်သွားမည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မနောဝိညာဏ်သည် ရုပ်အားလုံးကို အာရုံပြုနိုင်သဖြင့် "မနောဝိညာဏ်၏ အာရုံမဟုတ်သောရုပ်" ဟူ၍ မရှိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဒေသနာတော်၏ အသွားအလာ တူညီစေရန် ဟဒယဝတ္ထုကို ချန်လှပ်ထားခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ မရှိသောကြောင့် မဟောခြင်း မဟုတ်ပါ။
 ထို့ပြင် ဟဒယဝတ္ထုသည် အရူပဘုံ၌ မနောဝိညာဏ်၏ မှီရာမဟုတ်သဖြင့် အမြဲတမ်း မှီရာမဟုတ်ခြင်းသည်လည်း အကြောင်းတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။

ဣန္ဒြိယပစ္စည်း မဖြစ်ခြင်း

စက္ခုဝတ္ထု စသည်တို့သည် သက်ဆိုင်ရာ ဝိညာဏ်၏ ထက်မြက်မှု၊ မွဲမှုံမှုအပေါ် လွှမ်းမိုးမှု (ဣန္ဒြိယသတ္တိ) ရှိသော်လည်း၊ ဟဒယဝတ္ထုသည် မနောဓာတ်၊ မနောဝိညာဏဓာတ်တို့၏ ထက်မြက်မှု၊ နုံ့နဲ့မှုအပေါ် ထိုကဲ့သို့ လွှမ်းမိုးစီရင်နိုင်စွမ်း မရှိသောကြောင့် ပဋ္ဌာန်း၌ ဣန္ဒြိယပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုကြောင်း မဟောခြင်း ဖြစ်သည်။

နှလုံးအစားထိုး ကုသမှု နှင့် ဟဒယဝတ္ထု

 ခေတ်ပေါ်ဆေးပညာအရ နှလုံးအစားထိုး ကုသနိုင်ခြင်းသည် ဟဒယဝတ္ထု သဘောတရားနှင့် မဆန့်ကျင်ပါ။ ဟဒယဝတ္ထုသည် နှလုံးအိမ်အသားမဟုတ်ဘဲ၊ နှလုံးအတွင်းရှိ သွေး၌ တည်သော ကမ္မဇရုပ် ဖြစ်သည်။
 သွေးလည်ပတ်မှုကို အင်္ဂမင်္ဂါနုသာရိနော ဝါတာ (ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများသို့ လှည့်လည်သွားလာသော လေ) က ဆောင်ရွက်ပြီး၊ ထိုလေကို ကံ-စိတ်-ဥတု-အာဟာရ တို့က ဖြစ်စေသည်။ ပကတိ နှလုံးအိမ်သည် ထိုလေကို အားကောင်းအောင် ထောက်ပံ့သော ကိရိယာတစ်ခု ဖြစ်သည်။
 နှလုံးအစားထိုး ကုသစဉ် စက်ဖြင့် သွေးလည်ပတ်မှုနှင့် လေကို ထိန်းထားသည့်တိုင်အောင်၊ လူနာ၌ သက်ဆိုးရှည်စေနိုင်သော အတိတ်ကုသိုလ်ကံ သည် ပစ္စုပ္ပန် အကြောင်းအထောက်အပံ့ကောင်းများ နှင့် ပြည့်စုံပါက အကျိုးပေးနိုင်သေးသည်။ ထိုအကြောင်းအထောက်အပံ့များမှာ-
 ကာလသမ္ပတ္တိ: ကုသနိုင်သော၊ ကုသမှုခံယူနိုင်သော အချိန်အခါနှင့် ပြည့်စုံခြင်း။
 ဂတိသမ္ပတ္တိ: ကုသနိုင်သော၊ ကုသမှုခံယူနိုင်သော နေရာဒေသနှင့် ပြည့်စုံခြင်း။
 ပယောဂသမ္ပတ္တိ: ဆရာဝန်၏ ကြိုးစားအားထုတ်မှု၊ လူနာ၏ ကြိုးစားမှုတို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်း။
 ဥပဓိသမ္ပတ္တိ: လူနာ၏ ကိုယ်ခံစွမ်းအား၊ ကုသမှုကို ခံယူနိုင်သော ရုပ်အခြေအနေနှင့် ပြည့်စုံခြင်း။
 ဤသမ္ပတ္တိလေးပါး ပြည့်စုံသောအခါ အတိတ်ကံက ကမ္မဇရုပ် (ဟဒယဝတ္ထု အပါအဝင်) ကို ဆက်လက်ဖြစ်စေသည်။ ကမ္မဇရုပ် တည်တံ့နေလျှင် စိတ္တဇ၊ ဥတုဇ၊ အာဟာရဇ ရုပ်တို့လည်း ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။
 စက်ကိရိယာသည် ပင်ကိုနှလုံးအိမ်၏ အလုပ်ကို ယာယီလုပ်ပေးစဉ် သွေးသည် ဆက်လက်လည်ပတ်နေပြီး၊ ထိုလည်ပတ်နေသော သွေးထဲ၌ (မူလနှလုံးအိမ်နေရာ ဝန်းကျင်တွင်) ဟဒယဝတ္ထုရုပ်များ အသစ်အသစ် ဥပါဒ်နေနိုင်သေးသည်။ ထို့ကြောင့် စိတ်များ ဆက်လက်ဖြစ်နိုင်သည်။
 နှလုံးအိမ်အသစ် ထည့်သွင်းပြီးသောအခါ၊ ထိုနှလုံးအိမ်အသစ်ကို ဖြတ်သန်းသွားသော သွေးထဲ၌ ဟဒယဝတ္ထုရုပ်များ ကံအရှိန်မကုန်သမျှ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်မည် ဖြစ်သည်။ နှလုံးအိမ်သည် သွေးနှင့်တကွ ဟဒယဝတ္ထု ဖြတ်သန်းသွားရာ လမ်းကြောင်းသဖွယ် ဖြစ်သည်။ ဟဒယဝတ္ထုရုပ်များသည် ကံ၊ စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရ အကြောင်းများကြောင့် နေရာအသစ်၌ ပြောင်းရွှေ့ဥပါဒ်နိုင်သည်မှာ လှုပ်ရှားမှုကြောင့် ရုပ်များ နေရာပြောင်းသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။
 စေတီဥပမာ: နှလုံးအိမ်ကို အစားထိုးခြင်းသည် ဓာတ်တော်ကိန်းဝပ်ရာ စေတီအိမ်ကို အသစ်တည်ဆောက်ခြင်းနှင့် တူသည်။ စေတီအိမ်ကို အသစ်တည်နိုင်သော်လည်း ဓာတ်တော်မွေတော် (ဟဒယဝတ္ထု) ကို အသစ်လုပ်၍ မရသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ကမ္မဇရုပ်ဖြစ်သော ဟဒယဝတ္ထုကို ခွဲစိတ်၍ အစားထိုးမရနိုင်ပါ။

အခြား အယူအဆတစ်မျိုး နှင့် သုံးသပ်ချက်

 အဋ္ဌကထာအဆို: အချို့ အဋ္ဌကထာများက "ဟဒယ" သည် ရင်ဘတ်ရိုးချိုင့်အလယ် (`ဥရဋ္ဌိပဉ္ဇရမဇ္ဈံ`) ကို မှီ၍ တည်သည်ဟု ဆိုသည်။
 တောင်မြို့ဆရာတော်၏ မှတ်ချက်: ၎င်းသည် ယခုခေတ်အခေါ် နှလုံးအိမ် (ရင်ဘတ်ဝဲဘက်ရှိ) ကို တိုက်ရိုက်ဆိုလိုခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုနှလုံးအိမ်နှင့် ဆက်စပ်နေသော ရင်ချိုင့်ရှိ သွေးကြောကြီးများရှိရာ အရပ်ကို ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်ဟု မှတ်ချက်ပြုသည်။ စိတ်လှုပ်ရှားလျှင် ထိုနေရာရှိ သွေး၊ လေများ လှုပ်ရှားမှု ပြင်းထန်တတ်သည်။
 ကျမ်းပြုသူ၏ သုံးသပ်ချက်: ဤအဆို ("ရင်ရိုးချိုင့်အလယ်၌ တည်သည်") သည် သမီပူပစာရ (အနီးစပ်ဆုံးနေရာကို တင်စားခေါ်ဝေါ်ခြင်း) သာ ဖြစ်သင့်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အခြားအဋ္ဌကထာများ၌ ဟဒယဝတ္ထုသည် နှလုံးအိမ်အတွင်းရှိ သွေး၌ တည်သည်ဟု ရှင်းလင်းစွာ ဖွင့်ဆိုထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ရင်ရိုးချိုင့်အလယ်၌ ထိုကဲ့သို့ သွေးများစုဝေးရာ တွင်းငယ်မရှိပေ။ ယောဂီများ၏ လက်တွေ့အသိ၌လည်း နှလုံးအိမ်အတွင်း (အထူးသဖြင့် ဘယ်ဘက်အောက်ခန်း) ရှိ သွေး၌ ဟဒယဝတ္ထုကို တွေ့ရှိရကြောင်း ဆိုကြသည်။ ထို့ကြောင့် နှလုံးအိမ်တွင်းရှိ ဟဒယဝတ္ထု၏ အမည်ကို အနီးရှိ ရင်ရိုးချိုင့်နေရာကို တင်စားခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်တန်ရာသည်။

ရှုမှတ်ပုံ

ဟဒယဒသကကလာပ်ကို (နှလုံးအတွင်းရှိ သွေးထဲ၌) ဉာဏ်ဖြင့် ပိုင်းခြားသိမြင်ပြီးနောက် ဟဒယဝတ္ထုကို ရွေးထုတ်ကာ အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သော လက္ခဏာ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန် လေးမျိုးဖြင့် ရှုမှတ်ရမည်။ ဤသို့ ရှုမှတ်ခြင်းသည် သမ္မာဒိဋ္ဌိဉာဏ်ပညာဖြင့် ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် ထွင်းဖောက်သိမြင်ရန် လိုအပ်သည်။နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - စတုတ္ထတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော်
ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်
 ၁၇။ ဟဒယဝတ္ထု
 ကိုးကား 

ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ဝိပဿနာ