ဃာနဝိညာဏ်

ဃာနဝိညာဏ်ဟူသည် နှာခေါင်းကိုအမှီပြု၍ အနံ့အာရုံကိုသိသော ဝိညာဏ် (စိတ်) ဖြစ်သည်။ အဘိဓမ္မာအဋ္ဌကထာနှင့် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်တို့တွင် ပဉ္စဝိညာဏ်တစ်ခုချင်းစီ၏ လက္ခဏာ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန် (လက္ခဏာဒိစတုက္က) တို့ကို အကျယ်ဖွင့်ဆိုထားပါသည်။ ဃာနဝိညာဏ်နှင့် ပတ်သက်၍ အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြထားသည်-

ဃာနဝိညာဏ်၏ လက္ခဏာ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန်

၁။  လက္ခဏာ: ဃာနသန္နိဿိတဂန္ဓဝိဇာနနလက္ခဏံ ဃာနဝိညာဏံ။
 မြန်မာပြန်: ဃာနဝတ္ထု (နှာခေါင်းအကြည်) ကို မှီဖြစ်၍ ဂန္ဓာရုံ (အနံ့) ကို သိခြင်း၊ ရယူခြင်းသဘောသည် ဃာနဝိညာဏ်၏ လက္ခဏာဖြစ်သည်။
 ရှင်းလင်းချက်: "ဃာနသန္နိဿိတ" (ဃာနဝတ္ထုကို မှီဖြစ်ခြင်း) ဟူသော စကားရပ်ဖြင့် ဂန္ဓာရုံကိုပင် အာရုံပြုသော်လည်း ဃာနဝတ္ထုကို မမှီသော အခြားဃာနဒွါရဝီထိစိတ်များ (ဥပမာ - ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်း၊ သမ္ပဋိစ္ဆိုင်း စသည်) ကို ပယ်လိုက်သည်။ "ဂန္ဓဝိဇာနန" (ဂန္ဓာရုံကို သိခြင်း) ဟူသော စကားရပ်ဖြင့် ဃာနဝိညာဏ်နှင့်အတူ ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော ဖဿစေတသိက် စသည်တို့သည် ဂန္ဓာရုံကို အာရုံပြုသော်လည်း သိခြင်းလက္ခဏာမရှိဘဲ တွေ့ထိခြင်းစသော လက္ခဏာသာရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။

၂။  ရသ : ဂန္ဓမတ္တာရမ္မဏရသံ။
 မြန်မာပြန်: ဂန္ဓာရုံတည်းဟူသော အနံ့မျှကိုသာ သိခြင်း၊ အာရုံယူခြင်းသည် ဃာနဝိညာဏ်၏ ကိစ္စ (ရသ) ဖြစ်သည်။
 ရှင်းလင်းချက်: ဃာနဝိညာဏ်သည် အနံ့သက်သက်ကိုသာ အာရုံပြုသည်။ ထိုအနံ့သည် မွှေးသည်၊ ပုပ်သည်၊ ကောင်းသည်၊ မကောင်းသည် စသော အထူးဝိသေသများ၊ သို့မဟုတ် ထိုအနံ့နှင့်စပ်လျဉ်းသော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်တရားများကို မသိနိုင်။ အနံ့၏ ဖြစ်ရုံသက်သက်ကိုသာ သိသည်။

၃။  ပစ္စုပဋ္ဌာန် : ဂန္ဓာဘိမုခဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနံ။
 မြန်မာပြန်: ဂန္ဓာရုံ (အနံ့) ဘက်သို့ ရှေးရှုမျက်နှာမူသည့် သဘောတရားအဖြစ် (ယောဂီ၏ဉာဏ်၌) ရှေးရှုထင်လာခြင်းသည် ဃာနဝိညာဏ်၏ ပစ္စုပဋ္ဌာန်ဖြစ်သည်။
 ရှင်းလင်းချက်: ဃာနဝိညာဏ်ဖြစ်ပေါ်လာလျှင် အနံ့အာရုံကိုသာ တိုက်ရိုက်အာရုံပြုနေသည့် သဘောအဖြစ် ထင်ရှားစွာ သိမြင်နိုင်သည်။

၄။  ပဒဋ္ဌာန်: ဂန္ဓာရမ္မဏာယ ကိရိယမနောဓာတုယာ အပဂမပဒဋ္ဌာနံ။
 မြန်မာပြန်: ဂန္ဓာရုံ (အနံ့) လျှင် အာရုံရှိသော ကိရိယမနောဓာတ် (ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်) ၏ ကင်းချုပ်ခြင်း၊ ချုပ်ပျက်သွားခြင်းသည် ဃာနဝိညာဏ်၏ အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ဖြစ်သည်။
 ရှင်းလင်းချက်: ဃာနဒွါရသို့ အနံ့အာရုံကျရောက်လာသောအခါ ရှေးဦးစွာ ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ် (အာဝဇ္ဇန်းစိတ်) ဖြစ်ပေါ်၍ အာရုံကို ဆင်ခြင်သည်။ ထိုအာဝဇ္ဇန်းစိတ် ချုပ်ပျောက်သွားမှသာလျှင် ဃာနဝိညာဏ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည်။(အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၀၃။ ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၈၅။)

ဃာနဝိညာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း၏ အကြောင်းတရား (၄) ပါး
ဃာနဝိညာဏ်သည် သမ္ပယုတ်တရား (ယှဉ်ဖက်စေတသိက်များ) နှင့် အတူတကွ ဖြစ်ပေါ်လာရန် အောက်ပါ အကြောင်းတရား (၄) ပါး လိုအပ်သည်-

 ဃာနပသာဒ၏ မပျက်စီးသေးခြင်း: ဃာနဝိညာဏ်၏ မှီရာဖြစ်သော ဃာနပသာဒ (နှာခေါင်းကြည်အလွှာ) သည် ကောင်းမွန်စွာ တည်ရှိနေရမည်။
 ဂန္ဓာရုံတို့၏ ဃာနဒွါရ၌ ရှေးရှုကျရောက်ခြင်း: အနံ့အာရုံသည် နှာခေါင်းဝသို့ တိုက်ရိုက်ကျရောက် ထိတွေ့မှု ရှိရမည်။
 ဝါယောဓာတ်ကို မှီရသည်လည်းကောင်း (= ဝါယောသန္နိဿိတ): အနံ့ကို သယ်ဆောင်လာသော လေဓာတ် (ဝါယောဓာတ်) ရှိရမည်။
 မနသိကာရလျှင် အကြောင်းရှိသည်လည်းကောင်း: မှန်ကန်သော နှလုံးသွင်းမှု (ဤ၌ ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း) ရှိရမည်။

ဤအကြောင်း (၄) ပါးတွင် မနသိကာရ (ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်၏ ချုပ်ခြင်း) ကို ပဒဋ္ဌာန်အဖြစ် အထက်တွင် ထုတ်ပြထားသည်။

ဝါယောသန္နိဿိတ (ဝါယောဓာတ်ကို မှီခြင်း) အဖွင့်
အဋ္ဌကထာ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၂၂) ၌ ဤသို့ ဖွင့်ဆိုသည်- "ထို (၄)မျိုးသော အကြောင်းတရားတို့တွင် ဝါယောသန္နိဿိတ = ဝါယောဓာတ်ကို မှီသည် ဟူသည် နှာခေါင်းပေါက်၏ အတွင်းသို့ အနံ့ ဂန္ဓာရုံကို သယ်ဆောင်လာသောလေသည် ဝင်ရောက်လာပါမှသာလျှင် ဃာနဝိညာဏ်သည် (= ဃာနဝိညာဏ်နှင့်တကွသော သမ္ပယုတ်တရားစုသည်) ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်၏၊ ထိုလေ၏ ဝင်ရောက်လာခြင်းသည် မရှိလတ်သော် မဖြစ်နိုင်ဟု ဆိုလို၏။"
အဓိပ္ပာယ်မှာ အနံ့ကိုသယ်ဆောင်သောလေသည် နှာခေါင်းအတွင်းသို့ မဝင်ရောက်ပါက ဃာနဝိညာဏ် မဖြစ်ပေါ်နိုင်။

အမည်မှည့်ခေါ်ပုံ
စက္ခုဝိညာဏ်ကို ရှင်းလင်းတင်ပြရာ၌ ဖော်ပြခဲ့သည့်အတိုင်း၊ ဝိညာဏ်တစ်ခုခုကို ၎င်း၏ အာရုံဖြင့် အမည်တပ်ပါက (ဥပမာ- ဂန္ဓာရုံကိုသိသောစိတ်ဟုခေါ်လျှင်) အခြားစိတ်များစွာနှင့်လည်း သက်ဆိုင်နိုင်သဖြင့် ခွဲခြားသိရန်မလွယ်ကူပေ။ ထို့ကြောင့် အခြားတရားတို့နှင့် မဆက်ဆံဘဲ ထိုဝိညာဏ်၏ တစ်ခုတည်းသော မှီရာဝတ္ထု (နိဿယအကြောင်းတရား) ဖြစ်သော ဃာနပသာဒဖြင့်သာ အထူးပြု၍ "ဃာနဝိညာဏ်" ဟု အမည်တပ်ခြင်းဖြစ်သည် (အသာဓာရဏနည်း)။ ထို့အပြင် ဃာနပသာဒ၏ ထက်မြက်မှု၊ အားနည်းမှုအပေါ်မူတည်၍ ဃာနဝိညာဏ်၏ အသိအမြင် ထက်မြက်မှု၊ အားနည်းမှုတို့ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ဃာနပသာဒသည် ဃာနဝိညာဏ်ဖြစ်ပေါ်ရန် အခြားအကြောင်းတို့ထက် သာလွန်ထူးကဲသောအကြောင်း (အဓိကပစ္စယ) ဖြစ်သဖြင့်လည်း "ဃာနဝိညာဏ်" ဟုခေါ်သည် (အဓိကနည်း)။

ဤသည်မှာ ဃာနဝိညာဏ်နှင့်ပတ်သက်၍ အဘိဓမ္မာကျမ်းဂန်များတွင် ဖွင့်ဆိုထားသော အဓိကအချက်အလက်များ ဖြစ်ပါသည်။နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - စတုတ္ထတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော်
ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်
 ဃာနဝိညာဏ်
 ကိုးကား 

ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ
Category:ဝိပဿနာ