ယာမ်

ယာမ်ယာမ(ပု) [ယာ+မ။ ယမု+ဏ။ ယာတိ ဂစ္ဆတီတိ ယာမော။ ကစ္စည်း။ ၆၂၈။ (ရူ။ ၆၅၂။ နီတိ၊သုတ္တ၊၁၂၃၆။) ယာတီတိ ယာမော၊ ဒိနဿ ဆဋ္ဌော ဘာဂေါ, အဋ္ဌမော ဝါ။ ဏွာဒိ။ ၁၃၆၊ ပရိစ္ဆေဒဝသေန ယာယနတော ဂမနတော ပဝတ္တနတော ယာမော။ စတုတ္ထဘာဂေါ ပဟာရော။ ကစ္စာယနသာရ၊ဋီ၊သစ်။ ၂၄-ဂါထာ။ ယာ-ပါပုဏေ၊ မော၊ ဥပယမေတိ ဝါ အဟော ရတ္တိစာနေန ယာမော၊ ယမိတော ဏော။ ဓာန်၊ဋီ၊၇၂။ ၊ ပဟိုရ်၊ (နေ့ညဉ့်၏) အဖို့, အစု, အစိတ်အပိုင်း, တစ်စိတ်တစ်ဒေသံ (ခြောက်စိတ် တစ်စိတ်၊ ရှစ်စိတ် တစ်စိတ်)။
ညဉ့် ၃-ယာမ်
(ယာမ် = ပဟိုရ်သည် ပါဠိ, အဋ္ဌကထာ, ဋီကာတို့အလိုအားဖြင့် တစ်ရက်မှာ နေ့ ၃-ယာမ် ပဟိုရ်၊ ညဉ့် ၃-ယာမ် ပဟိုရ်ဟူ၍ ၆-ယာမ် ပဟိုရ်ရှိ၏။ ကပ္ပဒ္ဒုမနှင့် ကစ္စာယန-သာရ၊ဋီ၊သစ်၊ လောကနီတိတို့အလိုအားဖြင့် တစ်ရက်မှာ နေ့ ၄-ယာမ်, ပဟိုရ်၊ ညဉ့် ၄-ယာမ် ပဟိုရ်ဟူ၍ ၈-ယာမ် ပဟိုရ်ရှိ၏။ ဏွာဒိ-အလိုအားဖြင့် တစ်ရက်မှာ ၆-ယာမ်, ပဟိုရ်ရှိ၏။ တနည်း ၈-ယာမ်, ပဟိုရ်ရှိ၏။ တစ်ရက် ၆-ယာမ်, ပဟိုရ်ယူသည့်အလို ယာမ်တစ်ခုမှာ မြန်မာနာရီဖြင့် နာရီပေါင်း ၁၀-နာရီရှိ၍ စက်နာရီဖြင့် နာရီပေါင်း ၄ နာရီရှိ၏။ ၈-ယာမ်, ပဟိုရ် ယူသည့် အလို ယာမ်တစ်ခုမှာ မြန်မာနာရီဖြင့် နာရီပေါင်း ၇-နာရီခွဲရှိ၍ စက်နာရီဖြင့် နာရီပေါင်း ၃ နာရီရှိ၏။ ညဉ့် ၃-ယာမ်ဟူသည် ပဌမယာမ်, မဇ္ဈိမယာမ်, ပစ္ဆိမယာမ်အားဖြင့် သုံးပါးတည်း။ (ဝိ၊၁၊၅၊၆၊ဝိ၊၃၊၁၊၂၊မ၊၂၊၁၈။)

တနည်း ပုရိမယာမ်, မဇ္ဈိမယာမ်, ပစ္ဆိမယာမ်အားဖြင့် သုံးပါးတည်း။ (ထေရီ၊၃၉၈။ မဟာနိ၊၅၁။ မိလိန္ဒ၊၄၀။) တနည်း ပဌမယာမ်, ဒုတိယယာမ် တတိယယာမ်အားဖြင့် သုံးပါးတည်း။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၃၇။ ဝိ၊ဋ္ဌ၊၄၊၂၂၆။)
 ညဉ့်သုံးယာမ်၌ ဗုဒ္ဓ၏ အလုပ်ကိစ္စများ
ပုရိမယာမ်
(၁) မြတ်စွာဘုရားသခင်သည် နေ့၌ ပြုဖွယ် ကိစ္စမှန်သမျှ ပြုတော်မူပြီးနောက် အကယ်၍ ရေချိုးလိုခဲ့သော် နေရာမှထတော်မူကာ ရေချိုးအုံ(ရေချိုးခန်း)သို့ ဝင်တော်မူ၍ အလုပ်အကျွေးရဟန်းသည် စီရင်(စီစဉ်)ထားအပ်သော ရေဖြင့် ကိုယ်တော်ကို အငွေ့ရှုစေခြင်းငှာ ရေချိုးတော်မူ၏။

မှတ်ချက်-မြတ်စွာဘုရားသခင်၏ ခန္ဓာကိုယ်တော်၌ မြူ, အညစ်အကြေးလိမ်းကျန်မှု မရှိသောကြောင့် မြူ, အညစ်အကြေး စင်ကြယ်ရန်အတွက်ကား ရေချိုးရိုး ထုံးစံမရှိပေ။ အလုပ်အကျွေးရဟန်းသည်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ နေရာတော်ကို ယူဆောင်၍ ဂန္ဓကုဋိပရိဝုဏ်၌ ခင်းကျင်းထားနှင့်၏။ မြတ်စွာဘုရားသခင်သည် (ရေချိုးတော်မူပြီး) အလွန်နီမြန်းသော နှစ်ထပ် သင်းပိုင်ကို ဝတ်တော်မူကာ ခါးပန်းကြိုးကို ဖွဲ့ချည်တော်မူ၍ အပေါရုံ ဧကသီကို လက်ဝဲတစ်ဖက် ပခုံးထက်တင်ကာ ထိုခင်းထားအပ်သော မြတ်စွာဘုရား နေရာတော်သို့ ကြွတော်မူ၍ အဖော်မပါ ကိုယ်တော်တစ်ပါးတည်းသာလျှင် တစ်ခဏမျှ ကိန်းအောင်း (= ဖလသမာပတ်ဝင်စား)တော်မူလျက် ထိုင်နေတော်မူ၏။ ထိုအခါ ရဟန်းတော်တို့သည် ထိုထိုအရပ်မှ ကြွလာကြကုန်၍ မြတ်စွာဘုရားအား ဆည်းကပ်ခစားခြင်းငှာ (ဝါ) ဆည်းကပ်ခစားရာ အရပ်ဌာနသို့ ကြွလာကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းတော်တို့တွင် အချို့ရဟန်းတော်တို့က ပြဿနာကို မေးမြန်း လျှောက်ထားကြကုန်၏။ အချို့ရဟန်းတော်တို့က ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မေးမြန်း လျှောက်ထားကြကုန်၏၊ အချို့ရဟန်းတော်တို့ (တရားဟောပေးပါရန်) တရားတောင်းကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသခင်သည် ထိုရဟန်းတော်တို့၏ အလိုကို ပြီးပြည့်စေကာ ပုရိမယာမ် = ညဉ့်ဦးယာမ် အချိန်ကို ကုန်လွန်စေတော်မူ၏။ ဤကား-ပုရိမယာမ် = ညဉ့်ဦးယာမ်၌ ပြုလုပ်အပ်သော ဗုဒ္ဓကိစ္စ ဖြစ်လေသည်။ 
မဇ္ဈိမယာမ်
(၂) ပုရိမယာမ် = ညဉ့်ဦးယာမ်၌ ပြုလုပ်ဖွယ်ကိစ္စမှန် သမျှကို ပြုလုပ်ပြီးသည့်အခါ ရဟန်းတော်တို့ မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုး၍ ဖဲသွားကြပြီးနောက် တစ်သောင်းသော လောကဓာတ်၌ နေကြကုန်သော နတ်ဗြဟ္မာအားလုံးတို့သည် အခွင့်ရကြကုန်၍ မြတ်စွာဘုရားထံ ချဉ်းကပ်ကြပြီး (မိမိတို့) ပြုပြင်စီရင်အပ်ပြီးသည့်အတိုင်း (= အစီအစဉ်လုပ်ခဲ့သည့်အတိုင်း) ပြဿနာကို မေးမြန်း လျှောက်ထားကြကုန်၏၊ အောက်ထစ်ဆုံး (= ယုတ်စွအဆုံး) အက္ခရာ ၄-လုံးရှိသော ပြဿနာကိုပင် မေးမြန်း လျှောက်ထားကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသခင်သည် ထိုနတ်ဗြဟ္မာအားလုံးတို့၏ ပြဿနာကို ဖြေကြားတော်မူကာ မဇ္ဈိမယာမ် = သန်းခေါင်ယာမ် အချိန်ကို ကုန်လွန်စေတော်မူ၏၊ ဤကား—မဇ္ဈိမယာမ် = သန်းခေါင်ယာမ်၌ ပြုလုပ်အပ်သော ဗုဒ္ဓကိစ္စဖြစ်လေသည်။
ပစ္ဆိမယာမ်
(၃) ပစ္ဆိမယာမ်-မိုးသောက်ယာမ်ကိုကား သုံးပိုင်း ပိုင်း၍ ပဌမပိုင်းအချိန်၌ အပန်းပြေစေခြင်း (= အညောင်းအညာ စင်္ကြံကြွ(= လမ်းလျှောက်)တော်မူ၏။ ဒုတိယပိုင်းအချိန်၌ ဂန္ဓကုဋိတိုက်ထဲသို့ ဝင်တော်မူ၍ လက်ျာနံပါးဖြင့် သတိသမ္ပဇဉ်ထားကာ ခြင်္သေ့မင်းကဲ့သို့ ကျိန်းစက် (= အိပ်)တော်မူ၏။ တတိယပိုင်းအချိန်၌ကား အိပ်ရာမှ စောစောထ ထိုင်နေတော်မူ၍ ရှေးဘုရားတို့ အထံ၌ လွန်ကဲသော ဒါန, သီလအစရှိသော ကုသိုလ်ကောင်းမှု အဆောက်အဦကို ပြုပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ် (= ပါရမီဖြည့်ပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်)တို့ကို ကြည့်ရှုတော်မူရန် ဗုဒ္ဓစက္ခု (အာသယာနုသယဉာဏ်, ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တိဉာဏ်)ဖြင့် သတ္တလောကကို ကြည့်ရှုတော်မူ၏။ ဤကား-ပစ္ဆိမယာမ် = မိုးသောက်ယာမ်၌ ပြုလုပ်အပ်သော ဗုဒ္ဓကိစ္စများဖြစ်လေသည်။ (ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၄၇-၈။ အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၅၀။)ပဟာရော ယာမသညိတော။ ဓာန်၊၇၂။ ရတ္တိယာ ပဌမေ ယာမေ ပဌမာ ဝိဇ္ဇာ အဓိဂတာ။ ဝိ၊၁၊၅။ အထ ခေါ ဘဂဝါ ရတ္တိယာ ပဌမံ ယာမံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒံ အနုလောမပဋိလောမံ မနသာကာသိ။ ဝိ၊၃၊၁။ (ဥဒါန ၇၇-၉။) ရတ္တိယာ ပဌမံ ယာမံ စင်္ကမေန နိသဇ္ဇာယ အာဝရဏီယေဟိ ဓမ္မေဟိ စိတ္တံ ပရိသောဓေတိ၊ မ၊၂၊၁၈။ သံ၊၂၊၃၂၃၊ အံ၊၁၊၁၁၂။ ပုရိမေပိ ယာမေ (ပဋိသံ၊၃၀) တိ ဒုတ္တိယာ ပဌမေ ကောဋ္ဌာသေ။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၂၃။ (မဟာနိ၊ဋ္ဌ၊၃၂၈။) သမ္ပတိ ပဌမော ယာမော အဘိက္ကန္တော။ မိလိန္ဒ၊၉၅။ စတ္တာရော ယာမာ ဘာဂါ စတုယာမာ၊ စတုယာမာ ဧဝ စာတုယာမာ။ ဘာဂတ္ထော ဟိ ဣဓ ယာမ-ဒ္ဒေါ ယထာ “ရတ္တိယာ ပဌမော ယာမော” တိ။ ဒီ၊ဋီ၊၁၊၂၂၉-၃၀၊ သီ၊ဋီ၊သစ်၊၂၊၅၂။ သံ၊ဋီ၊၁၊၁၆၇။ (အံ၊၃၊၄၄။) 
ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်
 ဗုဒ္ဓကိစ္စ ၅-ပါးအကြောင်း
 ကိုးကား 

ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ