ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်

ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်သည် ဝိပဿနာဉာဏ်စဉ်တွင် အရေးပါသော ဉာဏ်တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး ကျမ်းဂန်များတွင် အဓိပ္ပါယ်အမျိုးမျိုးဖြင့် ဖွင့်ဆိုကြပါသည်။

အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုချက် အမျိုးမျိုး

စာပါ အဓိပ္ပါယ်များကို စုစည်းဖော်ပြရလျှင် ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်သည် အောက်ပါဉာဏ်တို့နှင့် အဓိပ္ပါယ် တစ်ခု သို့မဟုတ် တစ်ခုထက်ပို၍ ဆက်စပ်နေသည်-

 (က) (ခ) (ဂ) ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို သိသောဉာဏ် (ပစ္စယာကာရဉာဏ်) / ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ်: အကြောင်းတရားနှင့် အကျိုးတရားတို့၏ ဆက်စပ်ဖြစ်ပေါ်ပုံ (ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်) အခြင်းအရာ (`ပစ္စယာကာရ`) ကို ထိုးထွင်းသိသောဉာဏ်။ ဤ၌ `ဓမ္မဋ္ဌိတိ` ဆိုသည်မှာ အကျိုးတရား (ရုပ်နာမ်ဓမ္မ) တို့၏ ဖြစ်ပေါ်တည်ရှိမှု (`ပဝတ္တိဋ္ဌိတိ`) ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ပစ္စယာကာရ (အကြောင်းအကျိုးဆက်နွယ်မှု) ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုပစ္စယာကာရ၌ ဖြစ်သောဉာဏ်သည် ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ် မည်၏။ ဤသည်မှာ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိတော်လာ "ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေ ပညာ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏံ" (အကြောင်းတရားတို့ကို ပိုင်းခြားသိသောပညာသည် ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်) ဟူသော အရှင်သာရိပုတ္တရာ၏ ဒေသနာနှင့် အညီဖြစ်သည်။ (အတိတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်၊ အနာဂတ် ကာလသုံးပါးလုံး၌ အကြောင်းဖြစ်လျှင် အကျိုးဖြစ်ပုံ၊ အကြောင်းချုပ်လျှင် အကျိုးချုပ်ပုံကို သိသောဉာဏ် ၆ မျိုးစီ ပါဝင်သည်။)ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်။ တဿံ ဓမ္မဋ္ဌိတိယံ ဉာဏံ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏံ။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၈။ (၁၉၊ ၂၉၊ ၂၂၃၊ ၂၃၄။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၅၀။ မ၊ဋီ၊၂၊၂၆၃။ အနုဋီ၊၂၊၁၉၉။) (က) ကျေးဇူးပြုပုံ-အကြောင်းအကျိုးဆက်ပုံ-အခြင်းအရာ = ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်-၌ ဖြစ်သောဉာဏ်။ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ (သံ၊၁၊၂၉၁) န္တိ ပစ္စယာကာရေ ဉာဏံ။ သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၆၃။ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏန္တိ ပစ္စယာကာရဉာဏံ။ ပစ္စယာကာရော ဟိ ဓမ္မာနံ ပဝတ္တိသင်္ခါတာယ ဌိတိယာ ကာရဏတ္တာ “ဓမ္မဋ္ဌိတီ”တိ ဝုစ္စတိ။ အံ၊ဋီ၊၁၊၂၇၇။ (ဒီ၊ဋီ၊၁၊၁၃၉။ သီ၊ဋီ၊သစ်၊၁၊၃၈၈။)(ခ) ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို ထိုးထွင်း၍ သိသောဉာဏ်။ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏန္တိ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒါဝဗောဓော။ ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၁၊၂၂၃။(ဂ) အကြောင်းတရားတို့ကို သိမ်းဆည်းမှု၌ သိသော ဉာဏ် (ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ်)။ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေ ပညာ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏံ။ ပဋိသံ၊၁။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၈၆။ ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၁၉၄။ ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၂၃၉။ ဝိမတိ၊၁၊၄၅။ သံ၊ဋီ၊၂၊၄၉-၆၅။) 
 (ဃ) ဝိပဿနာဉာဏ်: ရုပ်နာမ်တရားတို့၏ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ဟူသော သဘောလက္ခဏာအတိုင်း တည်ရှိနေမှု (`ဓမ္မာနံ ဌိတတာ တံသဘာဝတာ`) ကို သိသော ဝိပဿနာဉာဏ်။(ဃ) ရုပ်, နာမ် တရားတို့၏ အနိစ္စစသော အခြင်းအရာအားဖြင့် တည်ခြင်း၌သိသော ဝိပဿနာဉာဏ်။ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ(သံ၊၁၊၃၄၄)န္တိ ဝိပဿနာဉာဏံ။ သံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၁၇။ ဓမ္မာနံ ဌိတတာ တံသဘာဝတာ ဓမ္မဋ္ဌိတိ၊ အနိစ္စ ဒုက္ခ အနတ္တတာ၊ တတ္ထ ဉာဏံ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏန္တိ အာဟ “ဝိပဿနာ ဉာဏာန္တိ။ သံ၊ဋီ၊၂၊၁၂၄။
 (င) ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိဉာဏ်: အကြောင်းအကျိုး၌ ယုံမှားမှု ကင်းစင်သောဉာဏ်။
 (စ) ယထာဘူတဉာဏ်: ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိသောဉာဏ်။(စ) ယထာဘူတဉာဏ်။ (သမ္မာဒဿနဉာဏ်။ ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏန္တိပိ ယထာဘူတဉာဏန္တိပိ သမ္မာဒဿနန္တိပိ ဧတဿေဝါဓိစနံ။ ဝိသုဒ္ဓိ၊၂၊၂၃၉။ (စူဠနိ၊ဋ္ဌ၊၉၅)
 (ဆ) သမ္မာဒဿနဉာဏ်: မှန်ကန်သော အမြင်ဉာဏ်။
 (ဇ) ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာဉာဏ်: မဂ်သို့ ရောက်စေတတ်သော ဝိပဿနာဉာဏ် (သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်၏ အထွတ်အထိပ်)။(ဇ) ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ ဝိပဿနာဉာဏ်။ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာယဟိ ဗဟူနိ နာမာနိ...။ ကတ္ထစိ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏန္တိ။ မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၀။
 (ဈ) ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ် ၆ ပါး: (အကြောင်းအကျိုးဆက်စပ်မှုကို ရှုသော) ဉာဏ် ၆ ပါးကို စုပေါင်းခေါ်ဆိုခြင်း။(ဈ) ပစ္စဝေက္ခဏာ ၆-ပါးဉာဏ်။ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏန္တိ ဆပိ ဉာဏာနိ သင်္ခိပိတွာ ဝုတ္တံ ဉာဏံ။ ဒီ၊ဋီ၊၃၊၅၅။
 (ည) နာမရူပဝဝတ္ထာနဉာဏ်၏ အဆက်အစပ်: ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ် (ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ်) ကို သိမ်းဆည်းခြင်းဖြင့် ၎င်း၏ ရှေ့အဖို့၌ ဖြစ်နှင့်ပြီးသော နာမရူပဝဝတ္ထာနဉာဏ် (ရုပ်နာမ်ပိုင်းခြားသိသောဉာဏ်) ကိုလည်း သိမ်းဆည်းပြီးသား ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။(ည) နာမရူပဝဝတ္ထာနဉာဏ်။ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏဂဟဏေနေဝ တဿ ဟေတုဘူတံ ပုဗ္ဗေ သိဒ္ဓံ နာမရူပဝဝတ္ထာနဉာဏံ ဝုတ္တမေဝ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၈။ (မူလဋီ၊၂၊၂၀၆။)

သုသိမသုတ္တန်နှင့် ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်

သုသိမသုတ် (သံ၊၁၊၃၄၄) တွင် ဘုရားရှင်က သုသိမအား "ရှေးဦးစွာ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ် (သင်္ခါရတရားတို့၏ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ အခြင်းအရာ၌ တည်သော ဝိပဿနာဉာဏ်) ဖြစ်၏၊ နောက်မှ နိဗ္ဗာန်ကို သိသောဉာဏ် (အရိယမဂ်ဉာဏ်) ဖြစ်၏" (`ပုဗ္ဗေ ခေါ သုသိမ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏံ၊ ပစ္ဆာ နိဗ္ဗာနေ ဉာဏံ`) ဟု ဟောကြားခဲ့သည်။

 ဤသုတ္တန်၌ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ် သည် ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာဉာဏ် ကို ရည်ညွှန်းသည်။ ဤဝိပဿနာဉာဏ်သည် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် အကြောင်းအကျိုးဆက်နွယ်မှု၌ မတွေဝေခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ သင်္ခါရတရားအားလုံး၏ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ လက္ခဏာကို ရှုမြင်သော ဉာဏ်ဖြစ်သည်။
 အရေးကြီးသောအချက်မှာ အရိယမဂ်ဉာဏ်၊ ဖိုလ်ဉာဏ်သည် ဝိပဿနာဉာဏ်၏ အကျိုးဆက် သာဖြစ်ပြီး၊ သမာဓိ (ဈာန်အဘိညာဉ်) ၏ တိုက်ရိုက်အကျိုးဆက် မဟုတ်ကြောင်း ဤသုတ္တန်က ထင်ရှားစေသည်။ (သုက္ခဝိပဿက ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ဈာန်အဘိညာဉ်မရဘဲ ဝိပဿနာဉာဏ်စဉ်ဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်နိုင်ကြောင်း ပြဆိုသည်။)

ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ် (ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ်) နှင့် နာမရူပဝဝတ္ထာနဉာဏ် ဆက်စပ်မှု

အကြောင်းတရားတို့ကို ပိုင်းခြားသိသော ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ် (ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်) သည် အကျိုးဖြစ်သော ရုပ်နာမ်တရားတို့ကို ရှေးဦးစွာ ပိုင်းခြားသိနှင့်ပြီးသော နာမရူပဝဝတ္ထာနဉာဏ် အပေါ်တွင် အခြေခံပါသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အကြောင်းတရားများ (ဥပမာ- အတိတ်က ကိလေသဝဋ်၊ ကမ္မဝဋ်) သည်လည်း ရုပ်နာမ်တရားများသာ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုအကြောင်းဖြစ်သော ရုပ်နာမ်တို့ကို မသိဘဲ ၎င်းတို့ကြောင့်ဖြစ်သော ပစ္စုပ္ပန်အကျိုး ရုပ်နာမ်တို့ကို သိနိုင်မည်မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ်ကို "ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်" ဟု သုံးနှုန်းလိုက်ခြင်းဖြင့် ၎င်း၏အခြေခံဖြစ်သော နာမရူပဝဝတ္ထာနဉာဏ် (အတိတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် ရုပ်နာမ်ပိုင်းခြားမှု) ကိုလည်း သိမ်းဆည်းပြီးဖြစ်ကြောင်း သဘောသက်ရောက်သည်။

ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ် နှင့် သမာဓိ

"ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေ ပညာ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏံ" ဟု ဆိုရာ၌ သမာဓိကို အထူးတလည် ထည့်မပြောခြင်းမှာ သမထနှင့် ဝိပဿနာကို အစုံပြု၍ (`ယုဂနဒ္ဓ`) ပွားများရန် ညွှန်ပြလိုသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ သမာဓိကို မစွန့်လွှတ်ဘဲ သမာဓိနှင့် ပညာ (ဉာဏ်) ကို ယှဉ်တွဲလျက် အရိယမဂ်သို့ ဆိုက်အောင် အားထုတ်ရမည် ဖြစ်သည်။

အနှစ်ချုပ်

ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်သည် အဓိကအားဖြင့် အကြောင်းအကျိုးဆက်နွယ်မှု ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တရားကို၎င်း၊ ထိုအကြောင်းအကျိုးတရားတို့၏ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ လက္ခဏာကို၎င်း ထိုးထွင်းသိမြင်သော ဝိပဿနာဉာဏ်စဉ်တစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် နာမရူပဝဝတ္ထာနဉာဏ်ကို အခြေခံပြီး၊ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာဉာဏ်၏ အဆင့်သို့ တက်လှမ်းကာ နောက်ဆုံးတွင် အရိယမဂ်ဉာဏ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေရန် တိုက်ရိုက်ကျေးဇူးပြုသော ဉာဏ်ဖြစ်ပါသည်။
နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - တတိယတွဲ, ပဉ္စမတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော်
ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်
 ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်
 ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ် စသည် မည်ကြောင်း
 ၃။ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်

 ကိုးကား 

ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ဝိပဿနာ