ကာယဝိညတ်

ကာယဝိညတ် ဆိုသည်မှာ ကိုယ်အမူအရာ လှုပ်ရှားမှုအားဖြင့် မိမိ၏ အတွင်းစိတ် အလိုဆန္ဒကို သူတစ်ပါးအား သိစေနိုင်သော အထူးပြုပြင်တတ်သည့် သဘောတရား (ရုပ်) တစ်မျိုး ဖြစ်ပါသည်။ ဤသည်မှာ အဘိဓမ္မာတွင် ပြဆိုထားသော ဥပါဒါရုပ် (အမှီပြု၍ဖြစ်သောရုပ်) အမျိုးအစားတွင် ပါဝင်သည်။ ဝိသုဒ္ဓိမဂ် အဋ္ဌကထာတွင် ကာယဝိညတ်၏ လက္ခဏာ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန် တို့ကို အောက်ပါအတိုင်း ဖွင့်ဆိုထားပါသည်-
လက္ခဏာဒိစတုက္က
 ၁။ လက္ခဏာ
 ရှေ့သို့တက်ခြင်း၊ နောက်သို့ဆုတ်ခြင်း စသည့် လှုပ်ရှားမှုများကို ဖြစ်စေသော စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သည့် ဝါယောဓာတ် (လေဓာတ်) နှင့် အတူတကွဖြစ်သော ရုပ်တရားအပေါင်း (ရူပကာယ) ကို ထောက်ပံ့ခြင်း၊ ခိုင်ခံ့စေခြင်း၊ ရွှေ့ရှားစေခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော (ဝါယောဓာတ် လွန်ကဲသော စိတ္တဇမဟာဘုတ်တို့၏) အထူးအမူအရာ (အာကာရဝိကာရော) သည် ကာယဝိညတ်၏ လက္ခဏာ ဖြစ်သည်။
 (ရှင်းလင်းချက် - စိတ်အလိုအရ ကိုယ်ကို လှုပ်ရှားစေနိုင်သော စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သည့် လေဓာတ်၏ အထူးပြုပြင်သော အခြေအနေ၊ အမူအရာ ဖြစ်သည်။)

 ၂။ ရသ
 လှုပ်ရှားပြုလုပ်သူ၏ အတွင်းစိတ် အလိုဆန္ဒကို သူတစ်ပါးအား ထင်ရှားစေခြင်း (အဓိပ္ပါယပ္ပကာသန) သည် ကာယဝိညတ်၏ ကိစ္စရသ ဖြစ်သည်။
 (ရှင်းလင်းချက် - ၎င်း၏ အဓိက လုပ်ငန်းမှာ ကိုယ်အမူအရာဖြင့် မိမိ၏ ရည်ရွယ်ချက်ကို အသိပေးခြင်း ဖြစ်သည်။)

 ၃။ ပစ္စုပဋ္ဌာန်
 ကိုယ်ခန္ဓာ လှုပ်ရှားတုန်လှုပ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ခြင်း (ကာယဝိပ္ဖန္ဒနဟေတုဘာဝ) သည် ယောဂီ၏ ဉာဏ်တွင် ရှေးရှုထင်လာပုံ ပစ္စုပဋ္ဌာန် ဖြစ်သည်။
 (ရှင်းလင်းချက် - ကိုယ်ခန္ဓာ လှုပ်ရှားမှု၏ အနီးကပ်ဆုံး အကြောင်းတရားအဖြစ် ထင်ရှားသည်။)

 ၄။ ပဒဋ္ဌာန်
 စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ဝါယောဓာတ် (စိတ္တဇဝါယောဓာတု) သည် ကာယဝိညတ်၏ နီးကပ်သော အကြောင်းတရား ပဒဋ္ဌာန် ဖြစ်သည်။
 (ရှင်းလင်းချက် - ၎င်းဖြစ်ပေါ်ရန် အခြေခံသည် စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော လေဓာတ် ဖြစ်သည်။)

"ကာယဝိညတ်" ဟု ခေါ်ဆိုရခြင်း

  ဝိညတ္တိ: "အသိပေးတတ်သော သဘော"။
 "ဝိညာပေတိ" (သိစေတတ်၏) + "ဣတိ" (ထို့ကြောင့်) = ဝိညတ္တိ။ မိမိ၏ အတွင်းစိတ် အလိုဆန္ဒ (အဓိပ္ပါယ) ကို သိစေတတ်သောကြောင့် ဝိညတ်မည်၏။
 "ဝိညာယတိ" (သိအပ်၏) + "ဣတိ" (ထို့ကြောင့်) = ဝိညတ္တိ။ သူတစ်ပါးက လှုပ်ရှားသော ကိုယ်အမူအရာကို ကြည့်ရှုခြင်းဖြင့် (ထိုအမူအရာကို သိခြင်းဖြင့်) အတွင်းစိတ် အလိုဆန္ဒကို သိနိုင်သောကြောင့် ဝိညတ်မည်၏။
 ကာယ: "ကိုယ်ခန္ဓာ"။
 ဤဝိညတ်သည် ကိုယ်ခန္ဓာ (ကာယေန) အားဖြင့် အသိပေးခြင်း၊ သိအပ်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် "ကာယဝိညတ်" ဟု ခေါ်သည်။ ဤ၌ "ကာယ" ဆိုသည်မှာ တစ်ကိုယ်လုံးကို သာမက၊ လှုပ်ရှားသော လက်၊ ခြေ စသည့် ကိုယ်အစိတ်ပိုင်းကိုလည်း တင်စား၍ ခေါ်သည် (ဧကဒေသ ဥပစာရ)။
 ကာယဝိညတ်သည် လူနှင့် တိရစ္ဆာန်တို့ အချင်းချင်း ကိုယ်အမူအရာဖြင့် ဆက်သွယ်နိုင်ခြင်း၏ အခြေခံ အကြောင်းတရား ဖြစ်သည်။

ကာယဝိညတ် ဖြစ်ပေါ်၍ လှုပ်ရှားမှု ဖြစ်လာပုံ

 စိတ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း: "ရှေ့သို့ သွားမည်၊ ကွေးမည်၊ ဆန့်မည်၊ လက်ယပ်ခေါ်မည်" စသည့် အပြုအမူဆိုင်ရာ စိတ်များ (မနောဒွါရဝီထိ ဇောစိတ်များ) ဖြစ်ပေါ်သည်။ (ပဉ္စဒွါရ ဝီထိစိတ်များသည် ဝိညတ်ကို မဖြစ်စေနိုင်ပါ။)
 စိတ္တဇရုပ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း: ထိုစိတ်များကြောင့် စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်ကလာပ်များ (စိတ္တဇ ဩဇဋ္ဌမက ကလာပ်များ) ဖြစ်ပေါ်သည်။
 ဝါယောဓာတ်၏ အစွမ်း: ထိုစိတ္တဇ ရုပ်ကလာပ်များတွင် ပါဝင်သော ဝါယောဓာတ် (လေဓာတ်) သည် အထူးသဖြင့် အစွမ်းသတ္တိ ထက်မြက်သည်။
 ထောက်ပံ့ခြင်း၊ ရွှေ့ရှားခြင်း: ထို စွမ်းအားကြီးသော စိတ္တဇ ဝါယောဓာတ်သည် မိမိနှင့်အတူဖြစ်သော ရုပ်တရားအပေါင်း (ကမ္မဇ၊ စိတ္တဇ၊ ဥတုဇ၊ အာဟာရဇ ရုပ်များ အားလုံး) ကို ထောက်ပံ့ခြင်း၊ ခိုင်မာစေခြင်း၊ ဦးတည်ရာသို့ ဆောင်ခြင်း၊ လှုပ်ရှားစေခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်သည်။
 ဇောစိတ်နှင့် ဝါယောဓာတ်: မနောဒွါရ ဇော (၇) ကြိမ်တွင် ရှေ့ဇော (၆) ကြိမ်ကြောင့်ဖြစ်သော ဝါယောဓာတ်သည် ရုပ်အပေါင်းကို ထောက်ပံ့၊ ထိန်းသိမ်းနိုင်သော်လည်း သိသာသော လှုပ်ရှားမှုကို မဖြစ်စေနိုင်သေး။ သတ္တမ (၇ ကြိမ်မြောက်) ဇောစိတ် ကြောင့်ဖြစ်သော ဝါယောဓာတ်သည် ရှေ့ဇောများ၏ ဝါယောဓာတ်တို့၏ အားပေးမှုကို ရယူကာ ရုပ်အပေါင်းကို အမှန်တကယ် လှုပ်ရှားစေရန် (သွားခြင်း၊ လာခြင်း၊ ကွေးခြင်း၊ ဆန့်ခြင်း စသည်) စွမ်းဆောင်နိုင်သည်။ ဤသတ္တမဇောကြောင့်ဖြစ်သော ဝါယောဓာတ် အကြိမ်များစွာ ဆက်တိုက်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြင့် ခရီးရှည် သွားနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။

ကာယဝိညတ်၏ သဘောသဘာဝ

 ကာယဝိညတ်သည် စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ဩဇဋ္ဌမက ရုပ်ကလာပ်များ ကိုယ်တိုင် မဟုတ်။
 ၎င်းသည် ထိုစိတ္တဇရုပ်ကလာပ်များ အတွင်းရှိ ဝါယောဓာတ် (သို့မဟုတ် ဝါယောဓာတ် လွန်ကဲသော မဟာဘုတ်များ) ၏ ထူးခြားသော အမူအရာ၊ အခြေအနေ (ဝိကာရ) သာ ဖြစ်သည်။
 ၎င်းသည် ရုပ်အစစ် မဟုတ်သော်လည်း စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်တရားတို့၏ အမူအရာ ဖြစ်သောကြောင့် ထိုရုပ်တရားများကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သောကြောင့် တင်စား၍ "စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သောရုပ် (စိတ္တသမုဋ္ဌာနရုပ်)" ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဖြစ်သော သင်္ခတတရားတို့၏ ဇရာ၊ မရဏ ဖြစ်သောကြောင့် ဇရာ၊ မရဏကိုလည်း သင်္ခတဟု ခေါ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။)

ကာယဝိညတ်ကို သိမြင်ပုံ

 လက်မြှောက်ခြင်း စသည့် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုကို မျက်စိအကြည် (စက္ခုပသာဒ) ဖြင့် မြင်၍ စက္ခုဝိညာဏ်က အဆင်းရူပါရုံ အဖြစ် သိသည်။
 သို့သော် ထိုလှုပ်ရှားမှုမှတစ်ဆင့် ပေါ်လွင်သော ဝိညတ်သဘော (ရည်ရွယ်ချက်ကို အသိပေးမှု) ကိုကား စက္ခုဝိညာဏ်က တိုက်ရိုက် မသိနိုင်။ မနောဝိညာဏ် ဖြင့်သာ ကြံစည်တွေးတော၍ ("ဤသူသည် လာစေလိုဟန်တူသည်") သိနိုင်သည်။
 ကျမ်းဂန်များ (ပြည်ဆရာတော်၊ မိုင်းခိုင်းဆရာတော်တို့၏ သုံးသပ်ချက်) အရ ဝိညတ်နှင့်တကွ အလိုဆန္ဒကို သိပုံမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဝီထိစိတ် အစဉ်များစွာဖြင့် ဖြစ်သည်-
 စက္ခုဒွါရဝီထိ - လက်ရှိ လှုပ်ရှားနေသော ရူပါရုံကို မြင်သည်။
 မနောဒွါရဝီထိ (တဒနုဝတ္တက) - ထိုအတိတ် ရူပါရုံကို ပြန်အာရုံပြုသည်။
 မနောဒွါရဝီထိ (သုဒ္ဓ) - ထိုရူပါရုံ၏ အညို၊ အရွှေ စသည့် အမှတ်အသားကို ဆုံးဖြတ်သည်။
 မနောဒွါရဝီထိ - ဝိညတ် (ထိုလှုပ်ရှားမှု၏ အမူအရာ၊ အခြေအနေ) ကို သိသည်။
 မနောဒွါရဝီထိ - ထိုဝိညတ်ကို အခြေခံ၍ လှုပ်ရှားသူ၏ အလိုဆန္ဒ ("လာစေလိုသည်" စသည်) ကို သိသည်။နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - စတုတ္ထတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော်
ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်
 ၂၀။ ကာယဝိညတ်
 ကိုးကား 

ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ဝိပဿနာ