သမ္မာဒိဋ္ဌိ

သမ္မာဒိဋ္ဌိဟူသည် သစ္စာလေးပါးတရားတော်မြတ်ကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိသောဉာဏ် ဖြစ်ပါသည်။ ဘုရားရှင် ဟောကြားတော်မူသော အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုချက်မှာ-

 ဒုက္ခသစ္စာ၌ သိသော ဉာဏ်။
 သမုဒယသစ္စာ၌ သိသော ဉာဏ်။
 နိရောဓသစ္စာ၌ သိသော ဉာဏ်။
 ဒုက္ခချုပ်ရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းကျင့်စဉ် (မဂ္ဂသစ္စာ)၌ သိသော ဉာဏ်။

ဤသစ္စာလေးပါးကို သိသော ဉာဏ်ကို သမ္မာဒိဋ္ဌိဟု ခေါ်ဆိုပါသည်။ကတမာ စ ဘိက္ခဝေ သမ္မာဒိဋ္ဌိ? ယံ ခေါ ဘိက္ခဝေ ဒုက္ခေ ဉာဏံ၊ ဒုက္ခသမုဒယေ ဉာဏံ၊ ဒုက္ခနိရောဓေ ဉာဏံ၊ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ ဉာဏံ။ အယံ ဝုစ္စတိ ဘိက္ခဝေ သမ္မာဒိဋ္ဌိ။ (မ၊၁၊၈၈။)

သစ္စာလေးပါး၏ သိမြင်နိုင်ခဲမှု

သစ္စာလေးပါးတို့သည် အလွန်သိမ်မွေ့ နက်နဲသဖြင့် သိမြင်ရန် ခဲယဉ်းပါသည်-

 ဒုက္ခသစ္စာ၊ သမုဒယသစ္စာ: ဤသစ္စာနှစ်ပါးသည် သာမန်အားဖြင့် ထင်ရှားသယောင် ရှိသော်လည်း (ဥပမာ- ဆူးစူးလျှင် ဒုက္ခဟု သိခြင်း၊ စားလိုသောက်လိုစိတ် ဖြစ်ခြင်း)၊ ၎င်းတို့၏ ပရမတ်သဘော (ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးနှင့် တဏှာ၏ သဘာဝလက္ခဏာ) ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ရန် အလွန်ခက်ခဲ နက်နဲပါသည်။ (ဥပမာ- အလွန်လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပျက်နေသော ရုပ်ကလာပ်များ၊ စိတ်စေတသိက်များ၏ တစ်ခုချင်းစီသော သဘာဝလက္ခဏာကို သိရန် ခက်ခဲခြင်း၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို သိရန် ခက်ခဲခြင်း။) ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့သည် မြင်နိုင်ခဲ၍ နက်နဲသည် (`ဒုဒ္ဒသတ္တာ ဂမ္ဘီရာ`) ဟု ဆိုပါသည်။
 နိရောဓသစ္စာ၊ မဂ္ဂသစ္စာ: ဤသစ္စာနှစ်ပါး (နိဗ္ဗာန်နှင့် မဂ္ဂင်) တို့သည် အလွန်နက်နဲသောကြောင့် သာမန်ဉာဏ်ဖြင့် မမြင်နိုင်၊ ထိုးထွင်းသိရန် အလွန်ခက်ခဲပါသည်။ ၎င်းတို့သည် ကိလေသာကင်းစင်ပြီး၊ ဘဝသစ်ကို မဖြစ်စေတော့ဘဲ၊ ဖြစ်ခြင်းသဘောမရှိသဖြင့် အလွန်နက်နဲပြီး၊ ထူးခြားသော ဉာဏ်ဖြင့်သာ သိမြင်နိုင်သောကြောင့် နက်နဲ၍ မြင်နိုင်ခဲသည် (`ဂမ္ဘီရတ္တာ စ ဒုဒ္ဒသေ`) ဟု ဆိုပါသည်။

လောကီ နှင့် လောကုတ္တရာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ

ဤသို့ သစ္စာလေးပါးကို သိနိုင်ခဲသောကြောင့် ဘုရားရှင်သည် သမ္မာဒိဋ္ဌိကို မဂ်မရမီ ရှေ့ပိုင်းအဆင့်နှင့် မဂ်ရသည့် အခိုက်အတန့်ဟူ၍ ခွဲခြား ဟောကြားသည်-

လောကီ (ပုဗ္ဗဘာဂ): အရိယမဂ်မရမီ ရှေ့ပိုင်း ကျင့်စဉ်ကာလ၌ သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် လေးမျိုး ကွဲပြားပါသည်။
 ဒုက္ခသစ္စာ၊ သမုဒယသစ္စာတို့ကို ဆရာထံ၌ သင်ယူခြင်း၊ မေးမြန်းခြင်း၊ နာယူခြင်း၊ ဆောင်ထားခြင်း၊ အားထုတ်ခြင်း။ (ဝိပဿနာအတွက် စာသင်ရန်မလိုဟု ယူဆသူများ သတိပြုရန် အဋ္ဌကထာက ဆိုသည်)။
 နိရောဓသစ္စာ၊ မဂ္ဂသစ္စာတို့ကိုမူ သူတော်ကောင်းတို့ထံမှ ကြားနာရခြင်းဖြင့် အနုမာန (မှန်းဆ) ဉာဏ်ဖြင့် ဘာဝနာပွားများခြင်း။
လောကုတ္တရာ (ပဋိဝေဓ): အရိယမဂ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်သည့် အခိုက်အတန့်၌ သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် ဉာဏ်တစ်ခုတည်း အဖြစ်သာ ဖြစ်ပေါ်ပါသည်။ ထိုတစ်ခုတည်းသော မဂ်ဉာဏ်သည်-
 နိရောဓသစ္စာ (နိဗ္ဗာန်) ကို တိုက်ရိုက်အာရုံပြု၍ ထိုးထွင်းသိ၏။
 ကျန်သစ္စာသုံးပါးနှင့် သက်ဆိုင်သော ကိစ္စများကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ပြီးစေ၏ (ဒုက္ခကို ပိုင်းခြားသိ၊ သမုဒယကို ပယ်၊ မဂ္ဂကို ပွား)။
 သစ္စာလေးပါးကို ဖုံးလွှမ်းသော မောဟ (အဝိဇ္ဇာ) ကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်၏။

သမ္မာဒိဋ္ဌိနှင့် အခြားအမည်များ

သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ပညိန္ဒြေ (ပညာဣန္ဒြေ)၊ အမောဟ (မတွေဝေမှု)၊ ဓမ္မဝိစယ (တရားသဘောကို စူးစမ်းဆင်ခြင်မှု) ဟူ၍လည်း ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲသည်။ အားလုံးသည် ပညာစေတသိက်ကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

သမ္မာဒိဋ္ဌိ (၅) မျိုး (အခြားခွဲခြားနည်း)

သမ္မာဒိဋ္ဌိကို အကြမ်းအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း (၅) မျိုး ခွဲခြားနိုင်သေးသည် (အားလုံးသည် စတုသစ္စ၌ အကျုံးဝင်သည်)-

 ကမ္မဿကတာသမ္မာဒိဋ္ဌိ: ကံသာ ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာဖြစ်ကြောင်း သိသောဉာဏ် (အနုမာန သို့မဟုတ် ပစ္စက္ခ)။
 ဈာနသမ္မာဒိဋ္ဌိ: ဈာန်နှင့်ယှဉ်သော ဉာဏ်။
 ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိ: ရုပ်နာမ်တို့၏ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တကို သိသောဉာဏ်။
 မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ: အရိယမဂ်နှင့်ယှဉ်သော ဉာဏ်။
 ဖလသမ္မာဒိဋ္ဌိ: အရိယဖိုလ်နှင့်ယှဉ်သော ဉာဏ်။

ဤဉာဏ်အားလုံးသည် အမောဟ (ပညာ) ပင် ဖြစ်ကြပါသည်။နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ - ဒုတိယတွဲ - ဖားအောက်တောရဆရာတော်

စတုသစ္စသမ္မာဒိဋ္ဌိ၌ အကျုံးဝင်မှု

သမ္မာဒိဋ္ဌိ မှန်သမျှသည် ဤသစ္စာလေးပါးကို သိသော ဉာဏ်၌ အကျုံးဝင်သည်-

 ဒုက္ခသစ္စာကို သိသောဉာဏ်: ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးကို (၁၁)မျိုးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် သိခြင်း (ဈာန်တရားများပါဝင်)။
 သမုဒယသစ္စာကို သိသောဉာဏ်: ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် အကြောင်းအကျိုးဆက်နွယ်မှုကို သိခြင်း (ကံနှင့် ကံ၏အကျိုးကို ထိုးထွင်းသိသော အဆင့်မြင့်ဆုံး ကမ္မဿကတာသမ္မာဒိဋ္ဌိ ပါဝင်သည်)။
 နိရောဓသစ္စာကို သိသောဉာဏ်: သင်္ခါရတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်ကို သိသောဉာဏ် (ဝိပဿနာဉာဏ်၊ မဂ်ဉာဏ်)။
 မဂ္ဂသစ္စာကို သိသောဉာဏ်: ဒုက္ခချုပ်ရာသို့ ရောက်ကြောင်း လောကီ၊ လောကုတ္တရာ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး ကျင့်စဉ်ကို သိသောဉာဏ်။

တိပိဋကအဘိဓာန်မှ သမ္မာဒိဋ္ဌိအဓိပ္ပါယ်
 ဒိဋ္ဌိ၌ သမ္မာဒိဋ္ဌိအကြောင်း ဆက်လက်ဖတ်ရှုနိုင်သည်။

ကောင်းစွာ-သိ-မြင်-တတ်-သိမြင်-ကြောင်း-ဖြစ်သော၊ ချီးမွမ်းအပ်-ကောင်းမြတ်-တင့်တယ်-သော-အမြင်-အသိဉာဏ် (သမ္မာဒိဋ္ဌိသမ္မာဒိဋ္ဌိ (ထီ) [သမ္မာ+ဒိဋ္ဌိ-ဒိသ+တိ။ ရူ၊၆၂၅။ နိရုတ္တိ၊၇၄၁။ သမျက်သၑို-သံ။ သမ္မဒိဋ္ဌိ-ပြာ။] )။ 
 (က) သစ္စာနုလောမိကဉာဏ်။  (က) (ခ) ဝစနတ္ထတော ပန သမ္မာ ပဿတိ, သမ္မာ ဝါ ပဿန္တီတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၁၆၇။ သမ္မာ ပဿတိ, သောဘဏာ ဝါ ဒီဋ္ဌီတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၇၃။ သမ္မာ ပဿတိ သမ္မာ ဝါ တာယ ပဿန္တိ, ပသတ္ထာ သုန္ဒရာ ဒိဋ္ဌီတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၀၊ --- သမ္မာ ပဿတိ၊ သမ္မာ ဝါ တာယ ပဿန္တိ၊ ပသဋ္ဌာ သုန္ဒရာ ဝါ ဒိဋ္ဌီတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ တဿာ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ နိဗ္ဗာနပစ္စက္ခကရဏေန ဒဿနစရိယာ။ စူဠနိ၊ဋ္ဌ၊၉၂။ 
 (ခ) ကမ္မဿကတာဉာဏ်။  
 (ဂ) ဝိပဿနာ။  (ဂ) (ဃ) သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဥပ္ပါဒါယာ (မ၊၁၊၃၆၈) တိ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ စ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ စ။ မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၄၆။ 
 (ဃ) မဂ်၊  
 (င) အရဟတ္တမဂ်။ (င) သမ္မာဒိဋ္ဌိ (မ၊၁၊၃၆၈) တိ ၃၆၈)တိ အရဟတ္တမဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ။ မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၄၆။  
 (စ) ကမ္မဿကတာဉာဏ်၊ ဈာန်, ဝိပဿနာ, မဂ်, ဖိုလ်, ပစ္စဝေက္ခန ၅-မျိုး။  (စ) သမ္မာဒိဋ္ဌိကာ (အံ၊၂၊၂၂) တိ ကမ္မဿကတဇ္ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဖလဝသေန ပဉ္စဝိဓာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတာ။ အံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၄၅။ 
 (ဆ) ဝိပဿနာ, ကမ္မဿကတဉာဏ်, မဂ်, ဖိုလ်, ပစ္စဝေက္ခန ၅-မျိုး။ (ဆ) ဣမသ္မိံဥ္စ ပန သုတ္တေ ပဉ္စ သမ္မာဒိဋ္ဌိယော ကထိတာ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိ ကမ္မဿကတသမ္မာဒိဋ္ဌိ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ ဖလသမ္မာဒိဋ္ဌိ ပစ္စဝေက္ခနာသမ္မာဒိဋ္ဌီတိ။ မ၊ဋ္ဌ၊၄၊၉၅။ တိပိဋကအဘိဓာန် အတွဲ-၂၃

ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်
 ၁။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ
 စတုသစ္စသမ္မာဒိဋ္ဌိ

 ကိုးကား 

Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ
Category:ဝိပဿနာ