ပအိုဝ်းလူမျိုး

ပအိုဝ်းလူမျိုး သို့မဟုတ် တောင်သူလူမျိုး ();(ကယန်း-ပအူ);(အရှေ့ပိုး- တံင်သူ); () သည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးဖြစ်ပြီး ၂၀၁၄သန်းခေါင်စာရင်းအရ လူဦးရေ ၂,၂၀၀,၀၀၀  ခန့်ရှိသောလူမျိုး ဖြစ်သည်။ပအိုဝ်းလူမျိုး ~၈၂%သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းဒေသများတွင် အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။ Sidwell, Paul (2009). "Classifying the Austroasiatic Languages: History and State of the Art". LINCOM Studies in Asian Linguistics.

 ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင် (ဒေါက်တာသန်းထွန်း) စာမျက်နှာ ၂၈ လူ မျိုးနွယ်စု ဆင်းသက်ပုံ အရ ကရင် မျိုးနွယ်စုဝင် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ကရင်နှင့်ပအိုဝ်းသည် ဘာသာစကား၊ ယဥ်ကျေးမှု နှင့် ကိုးကွယ်မှုတို့ တူညီမှုများ မရှိပေ။

ပအိုဝ်းလူမျိုး(ပအိုဝ်ႏခွိုꩻ)တို့သည် (တိဗက်-ဗမာ)အနွယ်ဖြစ်သော လူမျိုးတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။(တောင်သူနာမည်သည် ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ ရှေးအမည်ဖြစ်ပြီး ရှေးခေတ်တရုတ်လူမျိုးတို့က(တိစူ၊ တိုင်စူ)ဟုခေါ်ဆိုခဲ့ရာမှစ၍ ယခုထက်ထိ ရှမ်း(တွင်သူ) ကရင်(တီၤသူ၊တံင်သူ) မွန်(တံင်သူ) ဟုဆက်လက်ခေါ်ဆိုနေသည်။ ကယန်းလူမျိုးစုတို့က ပအူ(ပျူ)ဟု ယနေ့ထိတိုင် ဆက်လက်ခေါ်ဆိုလျက်ရှိသည်။

အဖျောက်ခံရသသည့်ပအိုဝ်းသမိုင်း
ပအိုဝ်းလူမျိုးသည် ရှေးယခင်ကတည်းက မိမိကိုယ်ကို (PaU-ပအူ)(Pa'O-ပအိုဝ်း)ဟုခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ တရုတ်၊ အိန္ဒိယတို့နှင့် ကုန်သွယ်မှုများရှိပြီးတရုတ်လူမျိုးတို့က (Paio-ပိုင်အို)ဟုခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ 

ယခုလက်ရှိမြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်နေထိုင်ခြင်းသည် မွန်၊ကရင်တို့ထက်စောသည့် လူမျိုးစုဖြစ်သည်။ အုပ်စုကြီးနှစ်စုခွဲ၍ဝင်ရောက်လာရာ တစ်စုသည် ဧရာဝတီမြစ်အတိုင်း စုန်ဆင်းလာပြီး ကျန်တစ်စုသည်မဲခေါင်မြစ်အတိုင်းစုန်ဆင်းလာကြသည်။ ပထမအုပ်စုသည် ဧရာဝတီဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် မြို့ပြများတည်ထောင်ပြီးအင်အားကြီးထွားလာခဲ့သည်။ တစ်ဖက်အုပ်စုတွင်လည်း မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် မြို့ရွာများတည်ထောင်ရင်း မဲခေါင်မြစ်အနောက်ကုန်းမြင့်တစ်လျှောက်တွင်လည်း ပျံ့နှံ့စွာနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ အချို့သည်တောင်ဘက်သို့ ဆက်လက် ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ကြပြီး နခွန်ပထွန် ဒေသ ပင်လယ်အနီးသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြသည်။  

ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် နောက်ပိုင်းဗမာလူမျိုးစုများအစုလိုက်ဝင်ရောက်လာကြသည်။ ဗမာများလည်း အင်အားကြီးထွားလာပြီးနယ်မြေများချဲ့ထွင်ကြီးစိုးလာသဖြင့် ပအူလူမျိုးများသည် တောင်ဘက်အရပ်သို့ တဖြည်းဖြည်းပြောင်းရွှေ့လာခဲ့ကြသည်။ ပေါက်ကံ(ပုဂံ)၊  သရေခေတ္တရာ၊ ဟန်လင်း၊ ဗိဿနိုး အစရှိသည့် မြို့ပြများကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ နန်ချောင်လူမျိုးများ လာရောက်တိုက်ခတ်ပြီး မြို့ပြများ ပျက်စီးသောအခါ တောင်ဘက်အရပ်သို့ ဆက်လက်ပြောင်းရွှေ့ပြီး (သထုံ-Sathone)သို့ရောက်ရှိခဲ့ကာ ဒုတိယအုပ်စုနှင့် စုပေါင်းမိသွားသည်။

အင်အားပိုမိုကြီးထွားလာခဲ့ပြီး သုဝဏ္ဏဘူမိကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ပထမဆုံးမင်းသည် သူရိယစန္ဒာမင်း ဖြစ်သည်။ သာယာဝပြောသည့်တိုင်းပြည်တစ်ခုဖြစ်လာပြီး ပအူ/ပအိုဝ်းမင်းဆက်များအဆက်ဆက် အုပ်ချုပ်လာခဲ့သည်။ ယခု ထိုင်းနိုင်ငံအတွင်းရှိ နခွန်ပထုံဒေသသည် ထိုအချိန်တွင် သုဝဏ္ဏဘူမိ ဧရိယာတွင် ပါဝင်သည်။ ထိုဒေသတွင် ပအူ/ပအိုဝ်းလူမျိုးများတည်ထားခဲ့သော  စေတီပုထိုးများ ယနေ့တိုင်မြင်တွေ့နိုင်ပါသည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ပအူမြို့ဟောင်း ပေါက်ကံ/ပုဂံအရပ်တွင် အနော်ရထာမင်းဦးဆောင်သော ဗမာလူမျိုးများသည် အင်အားကြီးထွားနေပြီး တခြားတိုင်းပြည်အရပ်ရပ် တိုက်ခိုက်သိမ်းယူကာ နယ်မြေချဲ့ထွင်နေပါသည်။ အင်းအားအပြိုင်ရှိနေသော ပအိုဝ်းတိုင်းပြည်သုဝဏ္ဏဘူမိကိုလည်း နည်းလမ်းပေါင်းစုံဖြင့် သိမ်းယူရန်ကြံစည်နေပါသည်။  သုဝဏ္ဏဘူမိတိုင်းပြည်အတွင်းရှိ ခမာလူမျိုးစုမွန်များကို နည်းမျိုးစုံဖြင့် ချီးမြှင့်မြှောက်စားကာ စည်းရုံးသိမ်းသွင်းခဲ့သည်။  အေဒီ ၁၀၅၇ ခုနှစ် မနူဟာမင်းလက်ထပ်တွင် ပုဂံမင်း အနော်ရထာက သထုံပြည်ကိုတိုက်ခိုက်သိမ်းယူနိုင်ခဲ့သည်။ ပိဋိကတ်တော်နှင့်အတူ ပအူမင်းမနူဟာနှင့် ဗုဒ္ဓရဟန်းတော်များ ပညာရှိအမတ်များကို ပုဂံပြည်သို့ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားခဲ့သည်။ တိုင်းပြည်ပျက်စီးသွားသည့် ပအူ/ပအိုဝ်း လူမျိုးများကို အနော်ရထာကတောင်သူလူမျိုး(ကျွန်မျိုးနွယ် /အဆင့်နိမ့်တောင်ယာလုပ်ကိုင်သူ) ဟုနှိမ့်ချခေါ်တွင်စေခဲ့သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းတွင်မူ ပအူ(ပျူ)တိုင်းပြည်ဟု မဖေါ်ပြပဲ မွန်တိုင်းပြည် မွန်ဘုရင်ဟုသာဖေါ်ပြကာ ပျူ(ပအူ)တို့၏ သမိုင်းကိုလည်း ဖျောက်ပစ်ခြင်းခံခဲ့ပါသည်။  

တိုင်းပြည်ပျက်စီးသွားသည့် ပအိုဝ်းလူမျိုးအချို့သည် သထုံပြည်ကို စွန့်ခွာကာ မျိုးနွယ်တူများရှိရာ တောင်တန်းဒေသ တောင်ကြီးတစ်ဝိုက်သို့ ပြောင်းရွှေ့သွားကြသည်။ အရောင်အသွေးစုံလင်စွာ ဝတ်ဆင်ခြင်းမပြုတော့ဘဲ တိုင်းပြည်နှင့် ဘုရင်ကို ဆုံးရှံးရခြင်းကြောင့် အနက်ရောင်/ နက်ပြာရောင် ကိုသာ ယနေ့ထိပြောင်းလဲဝတ်ဆင်နေခြင်းဖြစ်ပါသည်။ ဌာနေသထုံမြို့နှင့် ဘုရင်မင်းမြတ်ကို အောက်မေ့ခြင်းအဖြစ် သထုံကလေးမြို့ (ယခုဆီဆိုင်မြို့) ကိုတည်ထောင်ခဲ့သည်။ 

တောင်သူဟု ခေါ်ဆိုခြင်းသည် လူမျိုးတစ်မျိုးကို ကိုယ်စားပြုခြင်းမဟုတ်ပါ။ တောင်ယာလုပ်သား လယ်ယာလုပ်ကိုင်သူ သာဖြစ်၏။လူမျိုးတစ်မျိုး၏ မူလသမိုင်းဇစ်မြစ်ကို ဖုံးကွယ်သွားနိုင်သောကြောင့် ၁၉၄၈ခုနှစ်အရောက်တွင်  ပအိုဝ်း(ပအူ)လူမျိုးကို တောင်သူ ဟုမခေါ်ဆိုပဲ မူလအမည် "ပအိုဝ်း"ဟုသာ ပြန်လည်အသိအမှတ်ပြု ခေါ်ဆိုပေးပါရန် သထုံမြို့ တွင် ဆန္ဒပြတောင်းဆိုခဲ့ပါသည်။ 
သို့သော် အချို့တိုင်းရင်းသားမျာကမူ ပအိုဝ်းလူမျိုးကို 
ကယန်းလူမျိုးစုများက -ပအူ(ပျူ)
မွန်/ကရင် -တိသူ/တအော့ဆူ
ရှမ်းလူမျိုး -တောင်ဆူ
တရုတ် -ပိုင်အို ဟုခေါ်ဆိုနေကြဆဲဖြစ်သည်

ပအိုဝ်းလူမျိုးတွင် အဓိက အားဖြင့် 
ခမ်းကောင်ပအိုဝ်း/ပအိုဝ်ႏခွန်လုံ(တောင်ကြီးပအိုဝ်း) 
ခမ်းဒွမ်ပအိုဝ်း(သထုံပအိုဝ်း)
ပအိုဝ်းခြုဲင်း (ပြောင်းရွှေ့လာသောပအိုဝ်း) ဟူ၍ရှိသည်။ 

ပအိုဝ်းခြုဲင်းများသည် ခမ်းဒွမ်ပအိုဝ်းနှင့် ဘာသာစကားတူညီပြီး ခမ်းကောင်ပအိုဝ်းစကားကိုလည်း နားလည်သည်။ ခမ်းကောင်နှင့်ခမ်းဒွမ်စကားသည် ကွဲပြားမှုရှိပြီးအပြန်အလှန် နားမလည်ကြပါ။

ပအိုဝ်းလူမျိုးသည် သမိုင်းအစဥ်အလာကြီးမားသောလူမျိုးဖြစ်သော်လည်း တိုင်းပြည်ပျက်သည့်နေ့မှစ၍ အနှိမ်ခံဖြစ်ခဲ့ရခြင်း။ ယနေ့ထိတိုင် ပအိုဝ်းဟု ဆိုလျှင်မည်သူမဆိုနှိမ်ချင်ကြသည်မှာ သက်သေဖြစ်၏။ "သထုံသို့ပြန်သွားပါ" ဧည့်သည်လူမျိုး စသည်ဖြင့်။

သု၀ဏ္ဏဘူမိ ပျက်သုဥ်းပြီးနောက်ပိုင်း
ကြမ်းတမ်းသော ဘဝနှင့် ခေတ်အဆက်ဆက် စနစ်ဆိုးများရင်ဆိုင်ရခြင်းကြောင့် စာပေနှင့်ယဥ်ကျေးမှုများ ပြည့်ဝစွာ လက်ဆင့်မကမ်းနိုင်တော့ခြင်း။

မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပအိုဝ်းလူဦးရေအဆင့်သည် စတုတ္ထအများဆုံးဖြစ်သော်လည်း ကိုယ်ပိုင်ပြည်နယ်မရှိခြင်း။ လူမျိုးကိုလည်း ကရင်မျိုးနွယ်စုထည့်လိုက် ရှမ်းမျိုးနွယ်စုထဲထည့်လိုက် စသည်ဖြင့် သီးခြားမျိုးနွယ်စုဖြစ်ကြောင်း အသိအမှတ်မပြုပေးခြင်း။ ဗမာနှင့်ရခိုင်သည် ဘာသာစကားတူညီသော်လည်း သီးခြားလူမျိုးများဟု အသိအမှတ်ပြုကြသည်။ ကရင်မျိုးနွယ်စုထဲတွင် ထည့်သွင်းထားသည့် ပအိုဝ်းလူမျိုးသည် ဘာသာစကား၊ ယဥ်ကျေးမှု နှင့် ဘာသာတရား စသည်တို့သည် ကရင်နှင့်တူညီမှုမရှိပဲ သီးခြားစီဖြစ်နေပါသည်။

၂၀၁၄ခုနှစ်သန်းခေါင်စာရင်းတွင် ပအိုဝ်းဒေသနှင့်ဆက်စပ်နေသော ကယားပြည်နယ်တွင် ပအိုဝ်းလူမျိုးအများအပြားနေထိုင်သော်လည်း သန်းခေါင်စာရင်း အချက်အလက်တွင် ပအိုဝ်းလူမျိုး မပါရှိပါ။ ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးနှင့် နေပြည်တော်ကောင်စီနယ်မြေတွင်လည်း ထို့အတူပင်ဖြစ်သည်။

မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပအိုဝ်းလူဦးရေသည် အဓိကတိုင်းရင်းသား ၈မျိုးတွင် ပါဝင်သောရခိုင်၊ မွန် ၊ ကချင် ၊ ချင်း ၊ ကယား စသည်တိုထက် ပိုများပါသည်။

စာပေသမိုင်း
ပအိုဝ်းစာပေသည် သမိုင်းအစဥ်အလာကြီးမားသည့် စာပေဖြစ်သည်။ သထုံပြည်ပျက်စီးပြီး ဖိနှိပ်မှုများ နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်၊ ဂျပန်တို့၏ မီးရှို့ဖျက်စီးခံရမှုများကြောင့် လက်ဆင့်ကမ်းဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနိုင်ခြင်းမရှိခဲ့ပေ။ သက်သေအထောက်အထားများစွာလည်း ဖျက်စီးခြင်းခံခဲ့ရပါသည်။ ပဒေသရာဇ်ခေတ်တွင်လည်း ဘက်ပေါင်းစုံ ဖိနှိပ်ခံခဲ့ရခြင်းကြောင့် ပအိုဝ်းစာပေလက်ဆင့်ကမ်း သင်ကြားနိုင်ခြင်းမရှိခဲ့ပေ။ 

လက်ရှိတစ်ခေတ်ပြန် ပအိုဝ်းစာပေတွင်လည်း
တောင်ကြီးမူနှင့် သထုံမူ ဟု နှစ်မျိုးကွဲပြားနေပါသည်။ စာမူနှစ်မျိုးစလုံးသည် ရှေးခေတ်မူလပအိုဝ်းစာမူ၏ အနှစ်သာရများ ပါဝင်ပါသည်။ 
ဗမာဗျည်းများနှင့် ဆင်တူသော်လည်း ဗျည်းသံမတူညီပါ။ ပအိုဝ်းစာပေသမိုင်းသည် ဗမာစာထက်ပိုစောသည်။  
ပအိုဝ်းစာနှင့် ဗမာစာ မတူညီသည့်ဗျည်းသံများ

စ(Ja-ကျ)၊ ဆ(Sha-ရှ)၊ သ(Sa-စ)၊ ရ(Ra)၊ ယ(Ya) 

ပအိုဝ်းစာပေတွင် တက်ကျသံ ၈မျိုးရှိပြီး မည်သည့်အသံမဆို ပအိုဝ်းစာဖြင့် ရေး၍ရနိုင်သည်။ 
သထုံပအိုဝ်းစာမူသည် မူလပျူစာပေရေးဟန်နှင့်များစွာဆင်တူပါသည်။

တောင်ကြီးပအိုဝ်းစာ

စွိုးခွိုꩻလိတ်ယို သွဥ်ထွိုက်ငါႏစွုမ်ႏဖြာသြ

သထုံပအိုဝ်းစာ

စှိုးခှို့လိတ်ယို သွန်ထှိုက်ငါး့စှုမ်း့ဖြာအေား

အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း
ပအိုဝ်းလူမျိုး သည် အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော တိဗက်-ဗမာ လူမျိုးအုပ်စုတစ်စု ဖြစ်သည်။ ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် ကရင်များနှင့် နီးစပ်သည့် ယဉ်ကျေးမှုအလက္ခဏာများ  ရှိသည်။

၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းအတွင်းတွင် ဗြိတိသျှသုတေသနပညာရှင်အချို့က ပအိုဝ်းလူမျိုးများ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားပုံများသည် ကရင်လူမျိုးများနှင့် ဆင်သည့်အတွက် ကရင်နက် (Black Karen) ဟူသောအမည်ဖြင့် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များဖြစ်သည့် Paul Benedict (၁၉၄၃)၊ Gérard Diffloth (၁၉၆၈) နှင့် David Bradley (၁၉၈၅) တို့က ပအိုဝ်းဘာသာကို စနစ်တကျ လေ့လာပြီး တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားမိသားစု ၏ ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ ထဲတွင်ပါဝင် ကြောင်း သက်သေပြခဲ့ကြသည်။Benedict, Paul K. (1943). The Sino-Tibetan Languages: A Conspectus. University of California Press.Diffloth, Gérard (1968). The Mon-Khmer Languages: A Comparative Study. Cornell University.Bradley, David (1985). Language Policy and Language Planning in Burma. Australian National University.

ပအိုဝ်းလူမျိုးများကို မျိုးရိုးဗီဇနှင့် ဂိုဏ်းနယ်မြေဒေသအခြေခံ၍ စုပေါင်းလေ့လာကြရာတွင် '''ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်းပအိုဝ်း''' နှင့် '''မြေပြန့်ပအိုဝ်း''' ဟူ၍ နှစ်ဖွဲ့ခွဲနိုင်သည်။ပအိုဝ်းလူမျိုး ~၈၂%သည် တောင်ကြီး၊ ဟိုပုံး၊ နောင်တရား၊ ပင်လောင်း တို့အနီးရှိ တောင်ပိုင်းရှမ်းပြည်နယ်တွင်နေထိုင်ကြသည်။ ထိုဒေသများသည် ရှမ်းနယ်များနှင့် နီးကပ်နေခြင်းကြောင့် ရှမ်းမျိုးရိုးဗီဇနှင့် ယဉ်ကျေးမှုသက်ရောက်မှုရှိပြီး ဒေသတွင်း အင်းသား၊တောင်ရိုး၊ဓနု၊ပလောင် လူမျိုးတို့နှင့် အမျိုးစပ်မှုများရှိသည်။ အသားအရောင်နှင့် မျက်နှာသွင်ပြင်အနေ နှင့်လည်း ထိုတိုင်းရင်းသားများနှင့် နီးကပ်စွာချိတ်စပ်နေသည် Bradley, David (2007). East and Southeast Asia. In: Encyclopedia of the World's Endangered Languages. Routledge.Benedict, Paul K. (1943). Outline of Proto-Karen: A Study in Comparative Linguistics. Bulletin of the Harvard-Yenching Institute.။
မြေပြန့်ပအိုဝ်းများတွင်မူ မူလပအိုဝ်းဗီဇများ ပိုမိုသန့်ရှင်းစွာ ကျန်ရှိနေပြီး မွန်ကဲ့သို့ ဩစထြိုအေးရှားတစ်မျိုးရိုးဗီဇများပိုမိုတွေ့ရသည်။ အသားအရောင်နှင့် မျက်နှာသွင်ပြင်အနေနဲ့ မွန် ပိုနီးကပ်သည်။ဘာသာစကား အနေနှင့်လည်း မွန်ဘာသာနှင့် အသံဖွဲ့တူသော်လည်း စကားလုံးသုံးပုံများကွာခြားသည်။Diffloth, Gérard (1963). The Dvaravati Old Mon Language and Nyah Kur. Journal of the Siam Society, 51(2): 85–94.
Benedict, Paul K. (1943). Outline of Proto-Karen: A Study in Comparative Linguistics. Bulletin of the Harvard-Yenching Institute.

 ဆင်းသက်လာပုံ 
ကရင်လူမျိုးတို့သည် အမျိုးအလိုက် မိမိတို့ကိုယ်ကို ခေါ်ဝေါ်သော အမည်များရှိကြသည်။ ပုံစံအားဖြင့် ကရင်နီတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကို ကယားဟု ခေါ်ကြသည်။ ပအိုဝ်းဟူသော အမည်သည်လည်း အမျိုးအလိုက် ခေါ်ဝေါ်သော အမည်ဖြစ်သည်။
ပအိုဝ်းတို့သည် ကရင်မျိုးတို့တွင် လူဦးရေအားဖြင့် တတိယ အများဆုံးဖြစ်သည်။ ပအိုဝ်းတို့ကို မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့ဘက်နယ်စပ်ဒေသ၊ ထိုင်းနိုင်ငံ၊ တောင်ပိုင်းရှမ်းပြည်နယ် အလယ်ပိုင်းနှင့် အနောက်ဘက် နယ်စပ်ဒေသတို့တွင် အနှံ့အပြားတွေ့ရှိရသည်။ ပအိုဝ်းတို့၏ အချက်အချာဒေသ ၂ ခုမှာ သံလွင်မြစ်အောက်ပိုင်း ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများနှင့် တောင်ပိုင်းရှမ်းပြည်ရှိ သထုံနယ်တို့ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ အောက်ပိုင်းရှိ ကျိုက္ခမီခရိုင်နှင့် သထုံခရိုင်တို့တွင် ပအိုဝ်းလူမျိုး အများဆုံး နေထိုင်ကြသည်။ တောင်ငူခရိုင်၊ ပဲခူးခရိုင်၊ ဘားအံခရိုင်၊ ကယားပြည်နယ်နှင့် ကော့ကရိတ်မြို့နယ် လခတို့တွင်လည်း ပအိုဝ်းလူမျိုးများ အနှံ့အပြား နေထိုင်ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံမှအပ ထိုင်းနိုင်ငံ၊ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံများနှင့် မဲခေါင်မြစ် အောက်ပိုင်းဒေသတို့တွင်လည်း ပအိုဝ်းများ အထင်အရှား ရှိလေသည်။ 
မြန်မာနိုင်ငံတောင်ပိုင်း သထုံခရိုင်သည် ပအိုဝ်းတို့၏ မူလဇာတိဒေသဖြစ်သည်။ ဒဏ္ဍာရီပုံပြင်များအရ ပုဂံပြည်သို့ အနော်ရထာမင်း သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းယူသွားသော သထုံပြည့်ရှင် မနူဟာမင်းသည် မွန် - ပအိုဝ်ကပြားဟု ဆိုသည်။ မနူဟာမင်းကား အရမညမင်း၏သားတော်ဖြစ်သည်။ အရမညမင်း၏ ခမည်းတော်မှာ မွန်လူမျိုးဖြစ်ပြီး မယ်တော်မှာ ပအိုဝ်းလူမျိုး ဖြစ်သည်ဟုဆို၏။ အရမည မင်းသည် သက်တော် ၈၂ နှစ်သို့ရောက်သောအခါ နတ်ရွာစံ၏။

ပုဂံသို့ မနူဟာမင်း ပါသွားပြီးနောက် နိုင်ငံပြိုကွဲ၍ အချို့ပအိုဝ်းတို့သည် မူလသထုံမှမြေလှည်းကိုးစီး ရေလှည်းကိုးစီးကိုယူဆောင်ကာ မြောက်ဘက်သို့ ရောက်သွားပြီးလျှင် ရှမ်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်းတွင် သထုံနယ်သစ် (ယခု ဆီဆိုင်မြို့) ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ သထုံပြည်မှ ပြေးလာသော ပအိုဝ်းတို့သည် မြေလတ်တွင်လည်း အခြေစိုက်ကြသည်။ ပုဂံကျောက်စာတို့တွင် တောင်သူဟူ၍ ဖော်ပြပါရှိရကား ပုဂံခေတ်ကပင် ပအိုဝ်းနှင့် မြန်မာတို့ အဆက်အသွယ်ရှိသည်ဟု ယူဆရပေသည်။

ရှမ်းပြည်နယ် သထုံနယ်တွင် ပအိုဝ်းတို့သည် နန်းခေ၊ တတုတ်၊ ကွန်လောင်၊ တန်စန်နှင့် ခိုင်ဟူ၍ လူမျိုးစု ၅ စု ကွဲသည်ဟုဆိုသည်။ တစ်ခါတစ်ရံ ရှမ်းပြည်နယ်မှ ပအိုဝ်းတို့ကို ရှမ်းတောင်သူဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်းပအိုဝ်းတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကို သထုံပန်းရင်ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်၊ သထုံနယ်ကိုလည်း အုပ်ချုပ်သူ မြို့စားသည် ပအိုဝ်းလူမျိုးဖြစ်သည်။ 

ပအိုဝ်းတို့သည် ကရင်ဘာသာစကားနှင့် နီးစပ်သော ဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသည်။ ကိုယ်ပိုင် စာပေရှိကာ အရွယ်ရောက်သူတိုင်း ပအိုဝ်းစာပေကို ဖတ်တတ်ကြသည်။ ပအိုဝ်းကလေးများသည် အစိုးရကျောင်းများတွင် ဒုတိယတန်း အောင်မြင်ပြီးပါက ပအိုဝ်းလိတ်မွူးခေါ်(သင်ပုန်းကြီး) ကို စတင် သင်ယူကြသည်။ ယခုအခါ ပအိုဝ်းစာပေပြန့်ပွားရေး ဗဟိုကော်မတီက ဆရာဖြစ် ပအိုဝ်းစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုသင်တန်းကို နှစ်စဉ်ကျင်းပပေးလျက်ရှိသည်။ ပအိုဝ်းတို့သည် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသူများ ဖြစ်သည်။ ကျောင်းကန်ဘုရားများ တည်ဆောက်ကြသည်။ သို့သော် နတ်ကိုးကွယ်မှုကိုလည်း တွေ့ရသည်။ ရွာနတ်၊ အိမ်စောင့်နတ်များကို မပျက်မကွက် ပူဇော်ပသမှုလည်း ရှိသည်။ ရှမ်းပြည်မှ ပအိုဝ်းအမျိုးသားတို့သည် ရှမ်းအမျိုးသားများကဲ့သို့ ရှမ်းဘောင်းဘီပွ၊ ရှမ်းပေါ်ဖုံးအင်္ကျီတို့ကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသမီးတို့သည် ကရင်သင်တိုင်းကဲ့သို့ သင်တိုင်းအမည်းရောင်တွင် အနီရောင် အနားသတ်ထားသည်ကို ဝတ်ဆင်ဖုံးလွှမ်း၍ ထမီတိုတို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ခေါင်းတွင် ပန်းပွားပါသော တံပတ်မည်းကို ပေါင်းကြ၍ တံပတ်မရွေ့လျားရအောင် ငွေဆံညှပ်၊ ငွေကြိုးတို့ဖြင့် ထိန်းတွယ် စည်းနှောင်ထားသည်။ ဆံပင်နောက်တွဲ ထုံးကြသည်။ ငွေနားသံသီး၊ ငွေလက်ကောက် ခေါင်းပွများကိုလည်း ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အောက်မြန်မာနိုင်ငံမှ ပအိုဝ်းတို့သည် မြန်မာကဲ့သို့ပင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ 

ပအိုဝ်းတို့၏ သာရေးနာရေး ထုံးတမ်းစဉ်လာ ဆောင်ရွက်မှုတို့သည် မြန်မာထုံးတမ်းစဉ်လာတို့အတိုင်း ပုံစံအားဖြင့် အပျိုအား လူပျိုလှည့်ပုံ၊ လင်မယား ကွာရှင်းပုံ၊ လူသေလျှင် ကူးတို့ခထည့်ပုံ စသည်တို့မှာ ဆင်တူရိုးမှား ဖြစ်ကြလေသည်။

နေထိုင်ပျံ့နှံ့ရာဒေသများ

မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်၊ ကယားပြည်နယ်၊ ကရင်ပြည်နယ်၊ မွန်ပြည်နယ်၊ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး နှင့် နေပြည်တော်ကောင်စီ။

ထိုင်းနိုင်ငံ  မယ်ဟောင်ဆောက်ပြည်နယ်၊ တာခ့်ပြည်နယ်၊ ချင်းမိုင်ပြည်နယ်၊ ချင်းရိုင်ပြည်နယ်၊ နခုမ်ပထုမ်ပြည်နယ်။

လူဦးရေ

မြန်မာနိုင်ငံ -၁.၂သန်း

ထိုင်းနိုင်ငံ - ၁၀၀၀၀၀ - ၂၀၀၀၀၀ ကြား

 ယဉ်ကျေးမှု ဓလေ့ထုံးစံများ 
ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသား တို့သည် အနက် (သို့) နက်ပြာရောင်ဝတ်စုံကို အများဆုံးဝတ်ဆင်ကြသည်။ အောက်မြန်မာပြည်ရှိ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသား တို့မူကား ဗမာ လူမျိုးကဲ့သို့ ဝတ်ဆင်ကြသည်က များလေသည်။ အနက်ရောင်၊ နက်ပြာရောင် ဝတ်ဆင်ကြခြင်းမှာ အနက်ရောင်သည် အပူကို စုပ်ယူနိုင်ခြင်း၊ အေးသောရာသီဥတုဒဏ်ကို ကာကွယ်နိုင်ခြင်း၊ ပေရေစွန်းထင်းမှု သက်သာခြင်း စသည်တို့ကြောင့်ပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသား တို့သည် အများအားဖြင့် မြင့်သောတောင်ပေါ်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသဖြင့် အအေးဒဏ်ကို ကာကွယ်နိုင်ရန်အတွက် အနက်ရောင် ဝတ်စုံကို ဝတ်ဆင်ကြခြင်း ဖြစ်၏။ အနက်ရောင်သည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားတို့၏ မူပိုင်အရောင်ပင် ဖြစ်လေသည်။

အနက်ရောင်၊ နက်ပြာရောင်ဝတ်စုံကို ဝတ်ဆင်ရာတွင် အဖိုးထိုက်တန်သော သက္ကလပ်များကို အထူးအလေးပေး ဝတ်ဆင်ကြ၏။  

 ဆွေမျိုးတော်စပ်ခြင်း 
ပအိုဝ်းလူမျိုးများတွင် မိသားစု တစ်စုကို "တဖူးဝေးတဗူႏ"၊ အဖေကို "ဖာ" အမေကို "မွိုး"။ အဘိုး၊အဘွားကို ဖာဖြား(ဖာဖရ့)၊ မွိုးဖြား(မိုးဖရ့) ဟုခေါ်သည်။ အစ်ကို အစ်မ ကို ဝေးခို ဝေးမူႏ၊ ညီ ညီမ ကို ဖူးခို ဖူးမူႏ ဟုခေါ်သည်။ ဆွေမျိုးသားချင်း ကို တဖူးဝေး၊ ဇနီးမယားကို မာ(လမ်းသားမူႏ)၊ ခင်ပွန်းလင်ယောက်ျားကို ဝါꩻ(လမ်းသားခို)၊ သားသမီး ကို ပို ဟုခေါ်ကြသည်။ မယား၏ အစ်ကို မောင် ကို မက်၊ ခင်ပွန်း ၏ အစ်ကို ညီကို ဖာတန် ဖာနင်ဟုခေါ်သည်။ မယား၏ အစ်မ ညီမ ကို မွိုးတန် မွိုးနင်၊ ခင်ပွန်း ၏ အစ်မ ညီမ ကို တနေင်ဟုခေါ်သည်။ အဖေ၏ ညီကို ‘ဖာနင်’၊ အမေ၏ အစ်ကို ကို ‘ဖာတန်’ ဟုခေါ်သည်။ အမေ၏အစ်ကိုမောင်တို့ကို ‘ဖူ’(ဦးလေး) ဟုခေါ်သည်။ အဖေ၏ ညီမနှင့် အစ်မကိုလည်း ‘မွိုးနင်(မိုးနန်လ်) မွိုးတန်’ ဟုခေါ်သည်။ အမေ၏ အစ်မ ညီမ ကို ဖီ ဟုခေါ်သည်။

 အမွေဆက်ခံခြင်း 
မိဘနှစ်ပါးကွယ်လွန်သော် ကျန်ရှိပစ္စည်းများကို သားသမီးများအား ကျားမ ကြီးငယ်မခွဲခြားဘဲ ခွဲဝေယူကြသည်။ မိဘနှင့် နောက်ဆုံးအတူနေသူက အမွေကို ပိုရထိုက်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ သားသမီးမြေးမြစ်မရှိမှသာ အနီးဆုံးဆွေမျိုးက ဆက်ခံနိုင်သည်။ မိဘ၏ နေအိမ်နှင့် မြေကွက်ကို အငယ်ဆုံးသားသမီးများအား ပေးလေ့ရှိသည်။ အမွေစား အမွေခံ မရှိဘဲ သေဆုံးသွားကြလျှင် ၎င်းတို့၏ ပစ္စည်းများကို ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းသို့ ပေးပို့ လှူဒါန်းလေ့ရှိသည်။

 လူပျိုအပျိုဘဝနှင့် မင်္ဂလာလက်ထပ်ပွဲ 
လူပျိုအပျိုဘဝသည် လူမျိုးတိုင်းတွင် ရှိကြသည်။ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ တွင်လည်း လူပျိုလှည့်သည့် ဓလေ့ရှိသည်။ လူငယ်များ လူပျိုလှည့်ရာတွင် မိမိရွာတွင်း၌၎င်း၊ တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ အပေါင်းအသင်းများနှင့် ဖြစ်စေ လှည့်လေ့ရှိသည်။ သူစိမ်းပြင်ပရွာ၌ အပျိုလှည့်လိုလျှင် ကာလသားခေါင်းဆောင်ထံတွင်ဖြစ်စေ၊ ရွာခံကာလသားတစ်ဦးကဖြစ်စေ လမ်းညွှန်ဦးဆောင်ပေးကြရသည်။ အိမ်ရှင်အပျိုအမျိုးသမီးအနေဖြင့် မိမိ၏အိမ် အလည်လာသော လူပျိုများအား သိသည်ဖြစ်စေ၊ မသိသည်ဖြစ်စေ၊ လက်ခံစကားပြောပြီး ရေနွေးကြမ်း၊ ကွမ်း၊ စားဘွယ်တစ်ခုခုဖြင့် ဧည့်ခံပေးရသည်။ လူပျိုလှည့် စကားပြောရန်မှာ နေအိမ်အတွင်းရှိ မီးဖိုနံဘေး၌ ဝိုင်းထိုင်၍ ပြောကြသည်က များသည်။ အချို့လည်း နေ့လယ်ယာလုပ်ငန်းခွင်များသို့ လှည့်လည်ကြသည်။ အမျိုးသားအနေဖြင့် အသက်(၁၆) နှစ် အရွယ်မှစ၍ လူပျိုလှည့်နိုင်ပြီး အမျိုးသမီးများအနေဖြင့် အသက်(၁၅) နှစ်တွင် အပျိုအဖြစ် သတ်မှတ်လေ့ရှိကြသည်။

 စိတ်နေသဘောထားများ 
ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ပဒေသရာဇ် အုပ်စိုးသူ လူတန်းစား၏ ဖိနှိပ်ညှဉ်းပန်းမှုနှင့် အခွန်အတုတ် မတရားအတင်း အဓမ္မကောက်ခံမှုများကြောင့် ၎င်းတို့နှင့် ကင်းဝေးရာ တောင်ပေါ်ဒေသများတွင် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ပင်ကိုစရိုက်အနေဖြင့် မိမိ၏ စားဝတ်နေရေးအတွက် လွတ်လပ်စွာ ပရိယေသန ရှာမီးလိုမှု စိတ်ဓာတ်အပြည့်ရှိကြသည်။ ပဒေသရာဇ်စနစ် ပပျောက်ပြီး ပအိုဝ်းများ တောင်ပေါ်ဒေသတွင် အတည်တကျ နေထိုင်လာကြသကဲ့သို့ မြေပြန့်ဒေသများသို့ဆင်း၍ လယ်ယာလုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်အသက်မွေး ဝမ်းကြောင်း ပြုလာကြသည်။ ပအိုဝ်းများ၏ စိတ်နေသဘောထားများမှာ ရိုးသားမှုကို အရင်းခံကြသည်။ ပအိုဝ်းစကားပုံတစ်ခုက ‘ကုန်းမြင့်လျှင် ရေမတင်၊ ဂုဏ်မြင့်လျှင် လူမခင်’ ဟု ဆိုပေသည်။ ပအိုဝ်းများသည် အယုတ်အလတ် အမြတ်မရွေး၊ ဆင်းရဲ ချမ်းသာမရွေး၊ တပြေးညီစွာ တန်းတူရည်တူ ဆက်ဆံကြသည်။ ဓနဂုဏ်၊ ငွေဂုဏ်၊ ပညာဂုဏ်မောက်ခြင်းများ မရှိသလောက် နည်းပါးကြောင်း တွေ့ရသည်။

ဘာသာစကားနှင့်စာပေ

ပအိုဝ်းဘာသာစကား သည် တိဗက်-ဗမာ နွယ်ဝင် ကရင်မျိုးနွယ်စု တွင်ပါဝင်သည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် ပအိုဝ်းဘာသာစကားသည် ဒေသအလိုက် မျိုးနွယ်စုအလိုက် ကွဲပြားခြားနားချက်ရှိကြသည်။အခြား တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကား နှင့်မတူဘဲ ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများကဲ့သို့ ဝါကျဖွဲ့စည်းမှုပုံစံရှိသည်။  ယနေ့အထိ ဘုံစကားဖြစ်သော ကွန်လုံပအိုဝ်း စကားနှင့် ကွဲပြားသော မျိုးနွယ်စုများမှာ ခြုဲင်း တတောက် တရျက်ꩻ ပထုံ တယင် ပန်နင် နှင့်ဆက်စပ်သောမျိုးနွယ်များ စသည်တို့သာ အထင်အရှားရှိသည်။ ကျန်မျိုးနွယ်စုတို့သည် ကွန်လုံ ဘာသာစကားကို သာအသုံးပြုကြသည်။ စာပေအနေနှင့် ရှမ်းပြည်နယ်၊ ကယားပြည်နယ်၊ ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး နှင့် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးတို့တွင် ထီသိမ်မူ(တောင်ကြီးမူ) ကိုအသုံးပြုရေးသားပြီး မွန်၊ ကရင် ပြည်နယ်များနှင့် ဆက်စပ်ဒေသများတွင် သထုံမူ(အလံတရာမူ) ကို အသုံးပြုကြသည်။ ပအိုဝ်းစာမူများသည် ပါဠိအက္ခရာကို အခြေခံပြီးပြန်လည်တီထွင်ထားခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် အက္ခရာများသည် မြန်မာစာပေ နှင့်တူသော်လည်း ဗျည်းအသံထွက်များမတူညီပေ။

 ကိုးကွယ် ယုံကြည်မှု 
ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ စတင်ထွန်းကားရာ သုဝဏ္ဏဘူမိသထုံပြည်မှ ရှမ်းကုန်းမြေမြင့်သို့ ရောက်ရှိပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာ မျိုးစေ့ကို ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လာခဲ့ကြသည်။ ပအိုဝ်းအများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြသည်။ အနည်းငယ်မျှသာ ခရစ်ယာန်ဘာသာကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများကို ကျေးရွာတိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။ ဘုရား၊ ကျောင်းကန်၊ ဇရပ်စသော သာသနာရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများကို မိမိချွေးနည်းစာလုပ်အားခမှ စုဆောင်းထားသော ငွေကြေးများဖြင့် ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းကြသည်။

ထင်ရှားကျော်ကြားသော ပအိုဝ်းလူမျိုးများ
 သာမညဆရာတော် အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တဝိနယ
ရွှေဥဒေါင်းတောင်ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တကုမာရ
အလံတစ်ရာဆရာတော်အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တစန္ဒန
ဘားအံ ကျောက်ကလ္လာပ် ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တဝိမလ

နန်းခင်ဇေယျာ - မယ်မြန်မာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ၂၀၁၂
တင်အောင်မိုး - မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား 
အဂ္ဂမဟာသီရိသုဓမ္မ မဏိဇောတဓရ ဝဏ္ဏကျော်ထင် ဖြာႏတန်အောင်ခမ်းထီ -ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်/ အသွင်ပြောင်းပအိုဝ်း ဌာနေပြည်သူ့စစ် (PNO/PNA) နာယက
ဒေါ်ကြိုင်ကြိုင် - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေ၏ ဇနီး
ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (KNU) ဒုဥက္ကဋ္ဌ ဖြားဗွာလှဖေ (မွန်ပြည်နယ်/သထုံ) 
သထုံ(ဆီဆိုင်နယ်)စော်ဘွားစဝ်ခွန်ကြည်
(ရှမ်းတောင်/သထုံ)
ပင်လုံစာချုပ်တွင်ပါဝင်လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော 
ဦးဖြူ (ရှမ်းတောင်/သထုံ(ဆီဆိုင်)နယ်)ကျော်ငြိမ်း (မြန်မာသမိုင်းအဖွဲ့ဝင်)၊ ရှမ်းပြည်နှင့်စော်ဘွား(ဦးထွန်းမြင့်-တောင်ကြီး)
(NCA) ထိုးထားသော ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ချုပ်/တပ်မတော် (PNLO/PNLA) နာယက ဗိုလ်မှူးကြီးခွန်ဥက္ကာ
 ဂီတစာဆို ခွန်သာဒွန်း
 ဂီတစာဆို ခွန်ပေါရန်း
 အဆိုတော် ခွန်သန်းထွန်း
 အဆိုတော် ဒိုးလုံး
 အဆိုတော် ခွန်ရိုင်းဟန်
 အဆိုတော် ခွန်ငယ်လင်း
 အဆိုတော် ဘီလီလမင်းအေး (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား)
နော်ဖောအယ်ထား (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား)▪️Naw Phaw Eh Htar
 ထွန်းရင်လော
 သရုပ်ဆောင် နန်းမြတ်ဖြိုးသင်း
 သရုပ်ဆောင် နန်းခင်ဇေယျာ

ဆက်စပ်လေ့လာရန်
ဒုံးလွှတ်ခြင်း

ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု