Sana'a

Sana'a (bl-Għarbi: صَنْعَاء, Ṣanʿāʾ [sˤɑnʕaːʔ], bl-Għarbi tal-Jemen: [ˈsˤɑnʕɑ]; bil-lingwa antika tan-Nofsinhar tal-Arabja: 𐩮𐩬𐩲𐩥 Ṣnʿw), spelluta wkoll Sanaa jew Sana, hija l-belt kapitali u l-ikbar belt tal-Jemen u l-belt kapitali tal-Governorat ta' Sana'a. Il-belt mhijiex parti mill-Governorat, iżda tifforma d-distrett amministrattiv separat ta' ʾAmānat al-ʿĀṣimah (أَمَانَة ٱلْعَاصِمَة). Skont il-kostituzzjoni tal-Jemen, Sana'a hija l-belt kapitali tal-pajjiż, għalkemm is-sede tal-gvern tal-Jemen ġiet ittrasferita lejn Aden, l-eks belt kapitali tan-Nofsinhar tal-Jemen wara l-okkupazzjoni tal-Houthi. Aden ġiet iddikjarat bħala l-belt kapitali temporanja mill-President ta' dak iż-żmien Abdrabbuh Mansur Hadi f'Marzu 2015.

F'elevazzjoni ta' 2,300 metru (7,500 pied),McLaughlin, Daniel (2008). "3: Sanaʽa". Yemen. Bradt Travel Guides. p. 67. ISBN 978-1-8416-2212-5. Sana'a hija waħda mill-ogħla bliet kapitali fid-dinja u tinsab qrib il-Muntanji Sarawat ta' Jabal An-Nabi Shu'ayb u Jabal Tiyal, li jitqiesu bħala l-ogħla muntanji fil-Peniżola tal-Arabja u wħud mill-ogħla fir-reġjun. Sana'a għandha popolazzjoni ta' bejn wieħed u ieħor 3,292,497 ruħ (fl-2023), u b'hekk hija l-ikbar belt fil-Jemen. Mill-2020, iż-żona urbana l-kbira ta' Sana'a fiha madwar 10 % tal-popolazzjoni totali tal-Jemen.

Iċ-Ċentru Storiku ta' Sana'a, li huwa Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, għandu karattru arkitettoniku distintiv, espress l-iktar permezz tal-binjiet b'diversi sulari li huma mżejna b'disinni ġeometriċi. Fil-kunflitt li faqqa' fl-2015, xi splussivi laqtu l-binjiet protetti taċ-ċentru storiku tal-belt.Anna Hestler; Jo-Ann Spilling (2010). Yemen. Marshall Cavendish. p. 16. ISBN 978-0-7614-4850-1. Il-Moskea ta' Al Saleh, l-ikbar f'waħda f'Sana'a, tinsab fil-periferiji tan-Nofsinhar tal-belt.

Sana'a ilha tiffaċċja kriżi serja tal-ilma, u l-ilma qed jittieħed mill-akwifer tal-belt tliet darbiet iktar malajr miż-żmien meħtieġ biex jerġa' jimtela. Huwa mbassar li l-belt se tispiċċa mingħajr ilma għall-ħabta tal-2030, u b'hekk se ssir l-ewwel belt kapitali nazzjonali fid-dinja mingħajr ilma. L-aċċess għall-ilma tajjeb għax-xorb huwa limitat ħafna f'Sana'a, u hemm problemi serji marbuta mal-kwalità tal-ilma.Al-Hamdi, Mohamed I (2000). Competition for Scarce Groundwater in the Sana'a Plain, Yemen. A Study of the Incentive Systems for Urban and Agricultural Water Use. Taylor & Francis. pp. 1–8. ISBN 90-5410-426-0.

 Storja 

 Perjodu tal-qedem 
Skont ir-reliġjonijiet Abramiċi popolari, Sana'a ġiet stabbilita taħt il-muntanji ta' Jabal Nuqum minn Shem, iben Noè, wara mewt missieru.

L-isem Sana'a x'aktarx li oriġina mill-għerq Sabajku ṣnʿ, li jfisser "iffortifikata sew". L-isem ġie attestat f'kitbiet Sabajċi antiki, l-iktar tas-seklu 3 Q.K., bħala ṣnʿw. Illum il-ġurnata, etimoloġija folkloristika popolari ssostni li l-isem Sana'a jirreferi għall-"eċċellenza tas-snajja' u tal-artiġjanat tal-belt (x'aktarx mill-forma femminili tal-aġġettiv Għarbi aṣnaʿ)".

L-istoriku Għarbi tas-seklu 10 al-Hamdani kiteb li l-isem antik ta' Sana'a kien Azāl, li ma ġiex irreġistrat f'xi kitba Sabajka kontemporanja. L-isem "Azal" ġie kkollegat ma' Uzal, iben Qahtan, proneputi ta' Shem, fil-ġrajjiet Bibbliċi tal-Ktieb tal-Ġenesi.

Al-Hamdani kiteb li Sana'a ġiet iffortifikata bil-ħitan mis-Sabajċi taħt il-mexxej tagħhom Sha'r Awtar, li jingħad li bena wkoll il-Palazz ta' Ghumdan fil-belt. Minħabba l-pożizzjoni tagħha, Sana'a ntużat bħala ċentru urban għat-tribujiet tal-madwar tar-reġjun u bħala nukleu tal-kummerċ reġjonali fin-Nofsinhar tal-Arabja. Kienet ippożizzjonata f'salib it-toroq bejn żewġ rotot kummerċjali antiki ewlenin li kienu jikkollegaw lil Ma'rib fil-Lvant mal-Baħar l-Aħmar fil-Punent.

B'mod xieraq tassew għal belt li isimha jfisser "iffortifikata sew", milli jidher Sana'a kienet ċentru militari importanti taħt is-Sabajċi. Dawn użawha bħala bażi għall-ispedizzjonijiet tagħhom kontra r-renju ta' Himyar iktar fin-Nofsinhar, u diversi kitbiet imnaqqxa "jħabbru ritorn trijonfanti lejn Sana'a mill-gwerer". Sana'a tissemma f'dan it-tinqix kemm bħala belt (hgr) kif ukoll bħala maḥram (mḥrm), li skont A. F. L. Beeston jindika "post li l-aċċess għalih huwa pprojbit jew ristrett, kemm għal raġunijiet reliġjużi kif ukoll għal raġunijiet oħra". Il-kitbiet Sabajċi jsemmu wkoll il-Palazz ta' Ghumdan b'ismu.

Meta r-Re Yousef Athar (jew Dhu Nuwas), l-aħħar wieħed fost ir-rejiet ta' Himyar, kien fil-poter, Sana'a kienet ukoll il-belt kapitali tal-viċirejiet ta' Aksum. Skont tradizzjoni ta' iktar 'il quddiem, il-konkwistatur tal-Abissinja Abrahah bena knisja Kristjana f'Sana'a.

 Perjodu Iżlamiku 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SanaaQuoranDoubleVersions.jpg|daqsminuri|Il-manuskritt ta' Sana'a, li nstab f'Sana'a fl-1972, huwa wieħed mill-eqdem manuskritti tal-Koran fid-dinja.
Minn żmien Muħammed (għall-ħabta tas-622 W.K.) sal-istabbiliment ta' sottostati indipendenti f'bosta partijiet tal-Kaliffat Iżlamiku tal-Jemen, Sana'a ppersistiet bħala s-sede tal-governanza. Id-deputat tal-Kaliff kien jieħu ħsieb l-affarijiet tat-tliet Mikhlaf tal-Jemen: Mikhlaf Sanaʽa, Mikhlaf al-Janad, u Mikhlaf Hadhramaut. Il-belt ta' Sana'a regolarment baqgħet tikseb status importanti, u l-istati kollha tal-Jemen kienu jikkompetu biex jikkontrollawha.

Imam Al-Shafi'i, il-ġurista Iżlamiku tas-seklu 8 u l-fundatur tal-iskola tal-ġurisprudenza ta' Shafi'i, żar Sana'a diversi drabi. Huwa faħħar il-belt, u kiteb La budda min Ṣanʻāʼ, jew "Sana'a ta' min wieħed jaraha". Fis-sekli 9-10, il-Yem jisseparaw minn xulxin, mingħajr demel, mingħajr irwejjaħ jintnu, minħabba l-konkos iebes (x'aktarx tajn u ċifċiegħa) u mergħat fini u postijiet nodfa għall-mixi". Iktar 'il quddiem fis-seklu 10, il-ġeografu Persjan Ibn Rustah kiteb dwar Sana'a: "Hija l-belt tal-Jemen — ma teżistix ... belt ikbar, iktar popolata jew iktar għanja, ta' oriġini iktar nobbli jew b'ikel iktar bnin minnha".

Fl-1062 Sana'a ttieħdet mid-dinastija Sulayhid immexxija minn Ali al-Sulayhi u martu, ir-reġina popolari Asma. Huwa għamilha l-belt kapitali tar-renju relattivament żgħir tiegħu, li kien jinkludi wkoll il-Muntanji Haraz. Is-Sulayhid kienu allinjati mal-Kaliffat Fatimid tal-Eġittu ta' Ismaili li kien ixaqleb lejn il-Musulmani, iktar milli mal-Kaliffat Abbasid ibbażat f'Bagdad segwit mill-biċċa l-kbira tal-Arabja. Al-Sulayhi rrenja għal madwar 20 sena iżda ġie assassinat mir-rivali lokali prinċipali tiegħu, in-Najahidi bbażati f'Zabid. Wara mewtu, bint al-Sulayhi, Arwa al-Sulayhi, wirtet it-tron. Hija rtirat minn Sana'a, u ttrasferiet il-kapitali tas-Sulayhid lejn Jibla, fejn irrenjat il-biċċa l-kbira tal-Jemen mill-1067 sal-1138. Minħabba t-tluq tas-Sulayhid, id-dinastija Hamdanida ħadet il-kontroll ta' Sana'a. Bħas-Sulayhid, il-Hamdanidi kienu favur il-Kaliffat ta' Ismaili.

Fl-1173 Saladin, is-sultan Ajjubid tal-Eġittu, bagħat lil ħuh Turan-Shah fuq spedizzjoni biex jaħkem il-Jemen. L-Ajjubidi kisbu l-kontroll ta' Sana'a fl-1175 u għaqdu d-diversi stati tribali tal-Jemen, għajr għall-muntanji tat-Tramuntana kkontrollati mill-imam ta' Zaydi, f'entità waħda. L-Ajjubidi qelbu l-lealtà reliġjuża uffiċjali tal-pajjiż favur l-Abbasidi Musulmani Sunniti. Matul ir-renju tal-emir Ajjubid Tughtekin ibn Ayyub, il-belt sarilha bosta titjib. Dawn kienu jinkludu l-inkorporazzjoni tal-artijiet bil-ġonna fix-xatt tal-Punent tas-Sa'ilah, magħrufa bħala Bustan al-Sultan, fejn l-Ajjubidi bnew wieħed mill-palazzi tagħhom. Madankollu, il-kontroll tal-Ajjubidi fuq Sana'a qatt ma kien konsistenti ħafna, u eżerċitaw awtorità diretta fuq il-belt okkażjonalment biss. Minflok, huma għażlu lil Ta'izz bħala l-kapitali tagħhom filwaqt li Aden kienet il-belt prinċipali tagħhom fejn kien jiġi prodott l-introjtu.

Filwaqt li r-Rasulidi kkontrollaw il-biċċa l-kbira tal-Jemen, segwiti mis-suċċessuri tagħhom it-Tahiridi, Sana'a fil-biċċa l-kbira baqgħet fl-orbita politika tal-imam ta' Zaydi mill-1323 sal-1454 u l-barra mit-tmexxija tal-ewwel żewġ dinastiji. Il-Mamluk waslu fil-Jemen fl-1517.

 Perjodu Ottoman 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:San'a_%C5%9Fehir_haritas%C4%B1_(1874).png|daqsminuri|Mappa Ottomana ta' Sana'a fl-1874.
L-Imperu Ottoman daħal fil-Jemen fl-1538 meta Suleiman il-Kbir kien is-sultan. Taħt it-tmexxija militari ta' Özdemir Pasha, l-Ottomani ħakmu lil Sana'a fl-1547. Bl-approvazzjoni tal-Ottomani, il-kaptana Ewropej ibbażati fil-bliet portwali tal-Jemen, Aden u Mocha, kienu jżuru Sana'a biex jibqgħu jgawdu privileġġi u kapitulazzjonijiet speċjali għall-kummerċ tagħhom. Fl-1602, l-imam lokali ta' Zaydi mmexxija minn Imam al-Mu'ayyad reġgħu asserixxu l-kontroll tagħhom fuq l-inħawi, u obbligaw lit-truppi Ottomani jitilqu fl-1629. Għalkemm l-Ottomani ħarbu matul ir-renju ta' al-Mu'ayyad, il-predeċessur tiegħu al-Mansur al-Qasim diġà kien dgħajjef ferm lill-armata Ottomana f'Sana'a u fil-Jemen. B'hekk, il-kummerċjanti Ewropej tilfu l-privileġġi kollha li kellhom.

L-imam ta' Zaydi baqgħu jmexxu f'Sana'a sa nofs is-seklu 19 meta l-Ottomani reġgħu varaw il-kampanja militari tagħhom biex jikkontrollaw ir-reġjun. Fl-1835, it-truppi Ottomani waslu mal-kosta tal-Jemen taparsi kienu t-truppi ta' Muhammad Ali tal-Eġittu. Ma rnexxilhomx jaħtfu lil Sana'a qabel l-1872 meta t-truppi tagħhom immexxija minn Ahmed Muhtar Pasha daħlu fil-belt. L-Imperu Ottoman stabbilixxa r-riformi ta' Tanzimat fit-territorji kollha taħt il-governanza tiegħu.

F'Sana'a, l-ippjanar tal-belt beda għall-ewwel darba, inbnew toroq ġodda, u ġew stabbiliti skejjel u sptarijiet ġodda. Ir-riformi ddaħħlu malajr mill-Ottomani sabiex isaħħu l-kontroll tagħhom ta' Sanaʽa ħalli jkunu jistgħu jikkompetu mat-tkabbir tal-Eġittu, mal-influwenza Brittanika f'Aden u mal-influwenza Taljana u Franċiża imperjali tul il-kosta tas-Somalja, b'mod partikolari fil-bliet ta' Djibouti u Berbera. Minkejja dan, ir-riformi tal-immodernizzar f'Sana'a xorta waħda kienu limitati ħafna.

 Perjodu tat-Tramuntana tal-Jemen 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Taizz_Road_1958.JPG|daqsminuri|Veduta ta' Triq Taizz, ftit 'il barra minn Bab al-Yaman fl-1958.
Fl-1904, kif battiet l-influwenza Ottomana fil-Jemen, l-imam Yahya tal-imam ta' Zaydi ħa l-poter f'Sana'a. Bit-tir li jiżgura l-indipendenza tat-Tramuntana tal-Jemen, Yahya vara politika ta' iżolament, u evita l-politika internazzjonali u tad-dinja Għarbija, u ħadha qatta' bla ħabel kontra l-movimenti liberali li bdew jinbtu, filwaqt li ma kkontribwiex għall-iżvilupp tal-infrastruttura f'Sana'a u f'inħawi oħra, u għalaq l-iskola Ottomana tal-bniet. Bħala konsegwenza tal-miżuri ta' Yahya, kulma jmur Sana'a saret ċentru tal-organizzazzjonijiet kontra l-gvern u tar-rewwixti intellettwali.

Fis-snin 30 tas-seklu 20, feġġew diversi organizzazzjonijiet ta' oppożizzjoni jew li bdew jitolbu r-riforma tal-imam ta' Zaydi fil-belt, b'mod partikolari Fatat al-Fulayhi, grupp ta' diversi studjużi Musulmani tal-Jemen ibbażati fil-Madrasa ta' Fulayhi f'Sana'a, u Hait al-Nidal ("il-Kumitat tat-Taqbida"). Sal-1936, il-biċċa l-kbira tal-mexxejja ta' dawn il-movimenti ntefgħu l-ħabs. Fl-1941, grupp ieħor ibbażat fil-belt, Shabab al-Amr bil-Maruf wal-Nahian al-Munkar, appella għal nahda ("rinaxximent") fil-pajjiż kif ukoll għall-istabbiliment ta' parlament, bl-Iżlam bħala strument ta' rinaxximent fil-Jemen. Yahya fil-biċċa l-kbira għakkes lil Shabab u l-maġġoranza tal-mexxejja tiegħu ġew ġustizzjati wara li ibnu, l-Imam Ahmad, wiret il-poter fl-1948. Dik is-sena, Sana'a ġiet sostitwita ma' Ta'izz bħala l-kapitali wara li nbniet ir-residenza l-ġdida ta' Ahmad hemmhekk. Il-biċċa l-kbira tal-uffiċċji tal-gvern ġew ittrasferiti wkoll. Ftit snin wara, il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni Lhudija tal-belt emigrat lejn Iżrael.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jemen1988-142_hg.jpg|daqsminuri|Veduta ta' triq f'Wadi as-Sailah fl-1988, bil-minaret tal-Moskea ta' al-Mahdi viżibbli fl-isfond.
Ahmad beda proċess ta' liberalizzazzjoni ekonomika u politika gradwali, iżda sal-1961 f'Sana'a bdew ifeġġu dimostrazzjonijiet u rvelli kbar li bdew jitolbu għal riformi u għal bidla iktar malajr. L-uffiċjali pro-Repubblikani fil-militar tat-Tramuntana tal-Jemen li kienu jissimpatizzaw ma' Gamal Abdel Nasser tal-gvern tal-Eġittu u mal-politiki tal-Pan-Arabja, għamlu kolp ta' stat u għelbu l-gvern tal-imam f'Settembru 1962, ġimgħa wara l-mewt ta' Ahmad. B'hekk, ir-rwol ta' Sana'a bħala l-kapitali reġa' ġie stabbilit. L-Arabja Sawdija opponiet dan l-iżvilupp u appoġġat b'mod attiv lit-tribujiet rurali tat-Tramuntana tal-Jemen, u għawwiet partijiet kbar tal-pajjiż kontra l-abitanti urbani u fil-biċċa l-kbira pro-Repubblikani ta' Sana'a. Il-Gwerra Ċivili tat-Tramuntana tal-Jemen irriżultat fil-qerda ta' xi partijiet mill-wirt antik tal-belt u baqgħet għaddejja sal-1968, meta ntlaħaq qbil bejn ir-Repubblikani u l-Irjalisti, u ġiet stabbilita sistema presidenzjali. In-nuqqas ta' stabbiltà f'Sana'a kompliet minħabba l-kolpi ta' stat u l-assassinji politiċi kontinwi, sakemm is-sitwazzjoni stabbilizzat fil-pajjiż fl-aħħar tas-snin 70 tas-seklu 20.

Il-proġetti tal-immodernizzar tal-gvern il-ġdid bidlu l-bixra ta' Sana'a: inbniet il-Pjazza Tahrir il-ġdida fejn qabel kien hemm l-artijiet tal-palazz tal-imam, u nbnew binjiet ġodda fit-Tramuntana u fil-Majjistral tal-belt. Dan ġie akkumpanjat mill-qerda ta' diversi daħliet taċ-ċentru storiku tal-belt, kif ukoll ta' sezzjonijiet tal-ħitan ta' madwarha.

Wara tmiem il-gwerra ċivili fl-1970, Sana'a bdiet tikber 'il barra. Dan kien perjodu ta' prosperità fil-Jemen, parzjalment minħabba l-migrazzjoni qawwija ta' ħaddiema tal-Jemen lejn l-istati tal-Golf, li bdew jibagħtu l-flus lura lejn art twelidhom. Għall-ewwel, il-biċċa l-kbira tal-iżvilupp il-ġdid kien ikkonċentrat madwar iż-żoni ċentrali bħal al-Tahrir, iċ-ċentru modern; Bi'r al-Azab, il-kwartier Ottoman; u Bab al-Yaman, id-daħla antika tan-Nofsinhar. Madankollu, f'qasir żmien l-iżvilupp mexa lejn il-periferiji tal-belt, fejn influss ta' immigranti mill-kampanja stabbilew viċinati ġodda. Żewġ żoni b'mod partikolari esperjenzaw tkabbir kbir matul dan il-perjodu: l-ewwel, iż-żona tul Triq Taizz fin-Nofsinhar, u t-tieni, żona usa' fin-naħa tal-Punent tal-belt, bejn Bi'r al-Azab u t-triq il-ġdida msejħa Sittin. Triq ġdida madwar il-belt, li nbniet fis-snin 70 tas-seklu 20 fuq rakkomandazzjoni tal-Programm għall-Iżvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti, ħeġġet l-ispekulazzjoni tal-art u kompliet tikkontribwixxi għat-tkabbir rapidu ta' Sana'a.

Iż-żoni l-ġodda ta' Sana'a kienu fiżikament differenti mill-kwartieri taċ-ċentru storiku tal-belt. Ħafna miċ-ċittadini tal-Jemen li wettqu migrazzjoni lejn l-istati tal-Golf kienu ħadmu fil-kostruzzjoni, fejn saru midħla sew tat-tekniki Eġizzjani u tal-Punent. Meta reġgħu lura l-Jemen, ġabu magħhom dawk it-tekniki. Il-kostruzzjonijiet il-ġodda kienu jikkonsistu minn blokok residenzjali tal-konkos, b'diversi twieqi u tiżjin tal-ġibs, b'konfigurazzjoni b'għamla ta' grilja. Il-faċilitajiet tagħhom, inkluż l-indipendenza mill-familji estiżi u l-possibbiltà li jkollhom karozza, attiraw bosta familji miċ-ċentru storiku, u bosta minnhom marru jgħixu fid-distretti l-ġodda. Sadanittant, iċ-ċentru storiku, b'toroq mhux pavimentati, b'sistema batuta tad-drenaġġ, b'nuqqas ta' sistemi tal-ilma, u bl-iskart (mill-użu ta' prodotti manifatturati, li kulma jmur beda jsir iktar komuni), beda jsir dejjem iktar mhux attraenti għar-residenti. Fis-snin 70 tas-seklu 20 seħħ diżastru — tpoġġew pajpijiet tal-ilma biex l-ilma jitwassal lejn iċ-ċentru storiku, iżda l-ippumpjar tal-ilma ma ħadimx sew, u ammonti kbar tal-ilma tal-pjan spiċċaw faru fiċ-ċentru storiku. Dan xekkel l-istabbiltà tal-pedamenti tal-binjiet u wassal biex bosta djar ċedew.

 Seklu 21 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Attabari_Elementary_School_is_situated_in_the_middle_of_the_Old_City_of_Sana'a,_a_UNESCO_World_Heritage_site.jpg|daqsminuri|L-Iskola Primarja ta' Attabari.
Wara l-unifikazzjoni tal-Jemen, Sana'a ġiet iddeżinjata bħala l-belt kapitali tar-Repubblika l-ġdida tal-Jemen. Tospita l-palazz presidenzjali, il-parlament, il-qorti suprema, u l-ministeri tal-gvern tal-pajjiż. L-ikbar sors ta' impjiegi huwa pprovdut mis-servizz taċ-ċivil tal-gvern. Minħabba l-immigrazzjoni rurali enormi, Sana'a kibret ferm 'il barra miċ-ċentru storiku, iżda dan ħoloq piż kbir fuq l-infrastruttura sottożviluppata tal-belt u fuq is-servizzi muniċipali, b'mod partikolari l-ilma.

Sana'a ntgħażlet bħala l-Kapitali Kulturali Għarbija tal-2004 mil-Lega Għarbija. Fl-2008 tlestiet il-Moskea ta' Al Saleh li tesa' iktar minn 40,000 ruħ.

Fl-2011, Sana'a, bħala l-belt kapitali tal-Jemen, kienet iċ-ċentru tar-Rivoluzzjoni tal-Jemen fejn tneħħa l-President Ali Abdullah Saleh. Bejn Mejju u Novembru, fil-belt feġġ ħafna ġlied, u seħħet dik li saret magħrufa bħala l-Battalja ta' Sana'a tal-2011.

Fil-21 ta' Mejju 2012, f'Sana'a seħħ attakk suwiċida b'bomba, li kkawża l-mewt ta' 120 suldat.

Fil-23 ta' Jannar 2013, attakk mill-ajru bi dron, qrib il-villaġġ ta' Al-Masna'ah qatel żewġ ċivili, skont rapport maħruġ minn Radhya Al-Mutawakel u Abdulrasheed Al-Faqih u l-Open Societies Foundations.

 Kontroll tal-Houthi (mill-2014 sal-preżent) 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Houthis-control_2014-2015.gif|lemin|350x350px|Government 3 times, Yemen 1990 – 2012.
Fil-21 ta' Settembru 2014, matul ir-rewwixta tal-Houthi, il-Houthi ħatfu l-kontroll ta' Sana'a.

Fit-12 ta' Ġunju 2015, l-Arabja Sawdija mexxiet attakki mill-ajru kontra r-ribelli Xiiti u l-alleati tagħhom fil-Jemen u nqerdu djar storiċi f'nofs il-belt kapitali, filwaqt li diversi siti storiċi tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO ġarrbu ħsarat estensivi.

Fit-8 ta' Ottubru 2016, l-Arabja Sawdija wettqet attakki mill-ajru kontra sala f'Sana'a fejn kien qed isir funeral. Inqatlu mill-inqas 140 ruħ u ndarbu madwar 600 ruħ. Wara li inizjalment ċaħdet li kienet il-moħħ wara l-attakk, it-Tim Konġunt ta' Valutazzjoni tal-Inċidenti tal-Koalizzjoni ammetta li kien ibbumbardja s-sala, iżda sostna li dan l-attakk kien żball ikkawżat minn informazzjoni żbaljata.

F'Mejju 2017, skont il-Kumitat Internazzjonali tas-Salib l-Aħmar, faqqgħet il-marda tal-kolera li qatlet 115-il ruħ u mardet lil 8,500 ruħ. Fl-aħħar tal-2017, Battalja oħra ta' Sana'a faqqgħet bejn il-Houthi u l-qawwiet li kienu leali lejn l-eks President Saleh li kien inqatel.

Fis-17 ta' Mejju 2022, l-ewwel titjira kummerċjali f'sitt snin telqet mill-Ajruport Internazzjonali ta' Sana'a bħala parti minn tregwa ta' 60 jum innegozjata min-Nazzjonijiet Uniti bejn il-Houthi u l-gvern rikonoxxut internazzjonalment fix-xahar ta' qabel.

 Sit ta' Wirt Dinji 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dar_al_hajar_edit.jpg|daqsminuri|Dar al-Hajar, ir-residenza tal-Imam Yahya f'Wādī Ẓahr qrib Sana'a.
Iċ-Ċentru Storiku ta' Sana'a ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1986.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; il-kriterju (v) "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

 Ġeografija 
Sana'a tinsab fi pjanura bl-istess isem, Haql Sana'a, li tinsab f'iktar minn 2,200 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Il-pjanura hija twila madwar 50-60 kilometru mit-Tramuntana għan-Nofsinhar u wiesgħa madwar 25 kilometru mil-Lvant għall-Punent, fl-inħawi tat-Tramuntana ta' Sana'a, u kemxejn idjaq iktar lejn in-Nofsinhar. Lejn il-Lvant u l-Punent, il-pjanura ta' Sana'a hija kkonfinata bl-irdumijiet u bil-muntanji, b'wadi neżlin minnhom. Il-parti tat-Tramuntana tal-inħawi xxaqleb kemxejn 'il fuq lejn id-distrett ta' Arhab, li storikament kien magħruf bħala al-Khashab. Id-drenaġġ tal-biċċa l-kbira tal-pjanura ta' Sana'a jsir bis-saħħa ta' Wadi al-Kharid, li tnixxi lejn it-Tramuntana, mir-rokna tal-Grigal tal-pjanura, lejn al-Jawf, li huwa wadi wiesa' bi drenaġġ lejn il-parti tal-Lvant tal-artijiet għoljin tal-Jemen. Il-parti tan-Nofsinhar tal-pjanura tinsab bejn al-Kharid u Wadi Siham, li tnixxi lejn il-Lbiċ lejn it-Tihama tal-Jemen.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D8%AC%D8%A8%D9%84_%D9%86%D9%82%D9%85_-_panoramio.jpg|daqsminuri|Jabal Nuqm (bl-Għarbi: جَبَل نُقْم) jew Jabal Nuqum (bl-Għarbi: جَبَل نُقُم) tas-Sarawat tal-Jemen fl-inħawi ta' Sana'a. Skont leġġenda lokali, wara l-mewt ta' Noè, ibnu Shem bena l-belt taħt din il-muntanja.
Sana'a tinsab fl-idjaq parti tal-pjanura, bejn Jabal Nuqum fil-Lvant u l-għoljiet ta' qabel Jabal An-Nabi Shu'ayb, l-ogħla muntanja tal-Jemen, fil-Punent. Il-quċċata tal-muntanja tinsab 25 kilometru (16-il mil) fil-Punent ta' Sana'a. Minħabba l-pożizzjoni tagħha, bil-belt bejn il-muntanji fil-Lvant u fil-Punent, il-biċċa l-kbira tat-tkabbir ta' Sana'a fl-aħħar deċennji sar tul assi mit-Tramuntana għan-Nofsinhar.

Jabal Nuqum hija għolja madwar 500 metru (1,600 pied) 'il fuq minn Sana'a. Skont il-kittieb tas-seklu 10 Al-Hamdani, fil-muntanja kien hemm minjiera tal-ħadid, għalkemm ma teżisti l-ebda traċċa tagħha llum il-ġurnata; huwa jsemmi wkoll tip partikolari ta' oniċi minn Nuqum. Muhammad ibn Zakariya al-Razi ddeskriva diga f'Nuqum; iżda l-pożizzjoni tagħha mhix magħrufa. X'aktarx li din id-diga kienet isservi biex tiddevja l-ilmijiet li kienu jinżlu mix-xaqliba tal-Punent tal-muntanja u jiġi evitat l-għargħar fil-belt ta' Sana'a. Għargħar simili nafu li seħħ fis-692 W.K., qabel ma nbniet id-diga, u jingħad li qered uħud mid-djar ta' Sana'a. Minkejja l-prossimità tagħha għall-belt, milli jidher Jabal Nuqum ma ġietx iffortifikata qabel l-1607, meta nbena forti bħala punt ta' osservazzjoni u ta' twissija f'każ ta' attakk potenzjali. Il-fortizza muntanjuża prinċipali matul il-Medju Evu kienet Jabal Barash, iktar lejn il-Lvant.

Partijiet mill-pjanura ta' Sana'a fihom sinjali ta' attività vulkanika relattivament reċenti (ġeoloġikament), b'koni vulkaniċi u meded antiki bil-lava. Żona partikolari fejn hemm dawn is-sinjali tinsab lejn it-Tramuntana, fit-triq lejn Qa al-Bawn, il-pjanura li jmiss lejn it-Tramuntana, fl-inħawi ta' 'Amran u Raydah. Ir-rotta moderna bejn iż-żewġ pjanuri tgħaddi lejn il-Punent ta' Jabal Din, quċċata vulkanika li timmarka l-ogħla punt bejn iż-żewġ pjanuri, għalkemm fil-Medju Evu r-rotta prinċipali kienet tgħaddi lejn il-Lvant tal-muntanja.

 Arkitettura 
Iċ-ċentru storiku ta' Sana'a huwa rinomat għad-djar vertikali tiegħu qishom torrijiet sa għoli ta' 8 sulari, li tipikament kienu nbnew bil-ġebel u bil-brikks moħmija. Il-bibien u t-twieqi huma mżejna b'borduri u b'fetħiet tal-ġibs. Tradizzjonalment kienu jintużaw minn famija estiża waħda, u kienu jiżdiedu sulari ġodda meta l-ulied subien kienu jiżżewġu u kien ikollhom it-tfal tagħhom. Xi kultant kienu jinbnew ukoll binjiet ġodda fl-art ta' biswithom. Il-pjan terran tipikament kien jintuża għall-ħżin tal-qmuħ u għall-annimali. Il-biċċa l-kbira tal-familji ma għadhomx iżommu l-qmuħ jew l-annimali tagħhom hemmhekk, u għalhekk bosta sidien tad-djar stabbilew ħwienet minflok fil-pjan terran. Dan spiss iwassal għal kunflitti mal-ispetturi tal-binjiet, peress li suppost din il-prassi hija pprojbita mil-liġi. Sadanittant, is-sular ta' fuq nett, magħruf bħala mafraj, jintuża bħala t-tieni kamra tar-riċevimenti u fiha jiġu ospitati sessjonijiet ta' waranofsinhar fejn l-irġiel joqogħdu jomogħdu iċ-qat.

Id-djar vertikali għadhom jinbnew f'Sana'a, spiss bl-użu ta' materjali moderni; sikwit jinbnew bil-blokok tal-konkos u b'"disinni" dekorattivi tal-brikks u tal-ġebel qishom bizzilla. Dawn id-djar vertikali "neotradizzjonali" jinsabu fid-distretti l-ġodda kif ukoll fiċ-ċentru storiku.

Madankollu, il-biċċa l-kbira tar-residenzi l-ġodda li nbnew f'Sana'a, jużaw stili arkitettoniċi iktar ġodda. L-iżjed komuni huma l-"vilel ġodda", li huma djar baxxi mdawrin biċ-ċnut; dawn huma komuni l-iktar fin-Nofsinhar u fil-Punent tal-belt. Stil arkitettoniku prinċipali ieħor huma d-djar iż-żgħar bi "stil Eġizzjan", li normalment ikunu mibnija bil-konkos rinfurzat. Dawn jinstabu l-iktar fit-Tramuntana u fil-Lvant ta' Sana'a.

 Referenzi 

Kategorija:Bliet kapitali
Kategorija:Bliet kapitali fl-Asja
Kategorija:Jemen
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen