Paramaribo

Paramaribo (pronunzja:ˌpærəˈmærɪboʊ/ PARR-ə-MARR-ib-oh, pronunzja bl-Olandiż: [ˌpaːraːˈmaːriboː]) hija l-belt kapitali u l-ikbar belt tas-Suriname, u tinsab max-xtut tax-xmara Suriname fid-Distrett ta' Paramaribo. Paramaribo għandha popolazzjoni ta' madwar 241,000 ruħ (skont iċ-ċensiment tal-2012), jiġifieri kważi nofs il-popolazzjoni tas-Suriname. Iċ-Ċentru Storiku ta' Paramaribo tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2002.

 Isem 
Isem il-belt oriġina minn isem it-tribù Paramaribo li kienet tgħix fil-bokka tax-xmara Suriname; l-isem ġej mill-kelmiet bit-Tupi–bil-Guarani para li tfisser "xmara kbira" + maribo li tfisser "abitanti".E. M. Pospelov, Geograficheskie nazvaniya mira (Moska: Russkie slovari, 1998), p. 322.

 Storja 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tropenmuseum_Royal_Tropical_Institute_Objectnumber_3728-375_Litho_voorstellende_een_marktgezicht.jpg|xellug|daqsminuri|Litografija tas-suq ta' Paramaribo fis-snin 30 tas-seklu 19.
L-isem "Paramaribo" x'aktarx li ġej minn isem villaġġ nattiv, spellut Parmurbo fl-iżjed sorsi Olandiżi bikrin. Dan kien il-post fejn kien hemm l-ewwel insedjament Olandiż, post kummerċjali stabbilit minn Nicolaes Baliestel u Dirck Claeszoon van Sanen fl-1613. Il-kummerċjanti Ingliżi u Franċiżi ppruvaw ukoll jistabbilixxu insedjament f'Suriname, inkluż post taħt il-kontroll tal-Franċiżi stabbilit fl-1644 qrib Paramaribo moderna.

L-insedjament iktar bikrin kollha ġew abbandunati xi żmien qabel il-wasla tal-insedjaturi Ingliżi fl-1650 li stabbilew lil Suriname. Dawn intbagħtu mill-gvernatur Ingliż tal-Barbados, Lord Francis Willoughby, il-Ħames Baruni Willoughby ta' Parham, u stabbilew raħal fis-sit ta' Paramaribo (għalkemm x'aktarx fin-Nofsinhar taċ-ċentru tal-belt attwali). Ir-raħal kien protett minn forti msejjaħ il-Forti ta' Willoughby. Fl-1662, il-Gvernatur Willoughby ingħata l-insedjament u l-artijiet tal-madwar (estiżi lejn in-naħa ta' ġewwa tas-Suriname) mir-Re Karlu II. Għall-ħabta tal-1665 il-villaġġ ta' Paramaribo tkabbar u malajr sebaq l-insedjament iktar bikri ta' Torarica.

Fl-1667, matul it-Tieni Gwerra bejn l-Ingliżi u l-Olandiżi, Paramaribo nħakmet minn flotta bastimenti taħt il-kmand ta' Abraham Crijnssen. It-Trattat ta' Breda fl-1667 ikkonferma lil Paramaribo bħala l-belt ewlenija ta' dik li mbagħad saret il-kolonja Olandiża tas-Suriname. Il-forti li kien qed jipproteġi lil Paramaribo beda jissejjaħ bħala l-Forti ta' Zeelandja f'ġieħ il-provinċja Olandiża li kienet iffinanzjat il-flotta ta' Crijnssen. Ir-raħal ingħataw ukoll l-isem ta' New Middelburg iżda l-isem ma qabadx mal-abitanti.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Paramaribo,_Suriname.JPG|daqsminuri|Veduta ta' Paramaribo mill-ispazju.
Il-popolazzjoni ta' Paramaribo dejjem kellha diversità kbira. Fost l-ewwel insedjaturi Brittaniċi kien hemm bosta Lhud u waħda mill-eqdem sinagogi fl-Amerki, is-Sinagoga ta' Neveh Shalom, tinsab f'Paramaribo. Il-popolazzjoni tar-raħal żdiedet ferm wara l-1873, meta l-poplu li qabel kien taħt skjavitù (u li nħeles fl-1863) tħalla jieqaf jaħdem għall-eks mastri/sidien tagħhom u jitilqu mill-pjantaġġuni taz-zokkor.

Paramaribo baqgħet il-belt kapitali tas-Suriname, mill-jiem kolonjali tagħha sal-indipendenza tas-Suriname fl-1975 u sal-lum. Iċ-ċentru storiku tal-belt ġarrab bosta nirien devastanti matul is-snin, b'mod notevoli f'Jannar 1821 (fejn inqerdu iktar minn 400 binja) u f'Settembru 1832 (fejn inqerdu kważi 50 binja). L-iskjavi Kodjo, Mentor u Present instabu ħatja li qabbdu n-nirien u ntefgħu ħajjin fin-nirien bħala piena.

F'Mejju 1972 infetaħ iż-Żu ta' Paramaribo. Fl-1987, organizzazzjoni amministrattiva mill-ġdid seħħet fis-Suriname u l-belt inqasmet fi 12-il ġurisdizzjoni amministrattiva.

 Ġeografija 
Il-belt tinsab max-xmara Suriname, madwar 15-il kilometru (9.3 mili) 'il ġewwa mill-Oċean Atlantiku, fid-distrett ta' Paramaribo.

 Klima 
Paramaribo għandha klima ta' foresta pluvjali tropikali (Af skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen). Minħabba li Paramaribo hija iktar soġġetta għaż-Żona ta' Konverġenza Intertropikali mill-irjieħ aliżej u ma tarax ċikluni tropikali, il-klima tagħha hija kklassifikata bħala ekwatorjali. Il-belt ma fihiex staġun tassew tan-nixfa; fix-xhur kollha tas-sena jkun hemm medja ta' iktar minn 60 millimetru jew 2.4 pulzier ta' xita, iżda l-belt tesperjenza perjodi ferm iktar bix-xita u bin-nixfa matul is-sena. Il-"ħarifa" tal-emisferu tat-Tramuntana (Settembru sa Novembru) hija l-iżjed perjodu niexef fis-sena f'Paramaribo, u x-xita tinżel l-iktar qliel minn April sa Lulju. Simili għal bosta bliet b'din il-klima, it-temperaturi jkunu relattivament konsistenti matul is-sena kollha, b'temperaturi għoljin medji ta' 30 grad Ċelsju u b'temperaturi baxxi medji ta' 24 grad Ċelsju. Paramaribo bħala medja jkollha madwar 2,135 millimetru jew 84 pulzier ta' xita kull sena.

 Demografija 
+Popolazzjoni storikaSenaPop.±% p.a.179018,000—    183115,265−0.40 %185316,031 +0.22 %1980167,798 +1.87 %1995228,551 +2.08 %2004242,946 +0.68 %2012240,924−0.10 %
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Paramaribo_market_(33557504165).jpg|daqsminuri|Is-suq ċentrali f'Paramaribo.
Paramaribo għandha popolazzjoni ta' 240,924 ruħ (skont iċ-ċensiment tal-2012). Filwaqt li l-popolazzjoni qed tistaġna f'dawn l-aħħar snin, bosta rħula fid-Distrett ta' Wanica fil-madwar qed tiżdidilhom il-popolazzjoni.

Il-belt hija famuża għad-diversità tal-kompożizzjoni etnika tagħha, b'27 % tal-popolazzjoni li jidentifikaw ruħhom bħala Kreole (ta' nisel Afrikan jew Afrikan-Ewropew imħallat), 23 % bħala tal-Lvant tal-Indja, 18 % bħala multirazzjali, 16 % bħala eks kursari (dixxendenti tal-iskjavi Afrikani maħrubin), 10 % bħala Ġavaniżi, 2 % bħala indiġeni, 1.5 % bħala Ċiniżi, u għadd iżgħar ta' Ewropej (primarjament ta' nisel Olandiż u Portugiż), Libaniżi u Lhud. Fl-aħħar deċennji għadd sinifikanti ta' Brażiljani, nies mill-Guyana u immigranti ġodda marru jgħixu f'Paramaribo.

 Ekonomija 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:DSC_2783_De_Surinaamsche_Bank_Henck_Arronstraat_Paramaribo.jpg|daqsminuri|Il-binja tal-Bank De Surinaamsche f'Paramaribo.
Paramaribo hija ċ-ċentru kummerċjali u finanzjarju tas-Suriname. Minkejja li l-belt kapitali ma tipproduċix oġġetti sinifikanti hi stess, kważi d-dħul kollu mill-prodotti prinċipali tal-esportazzjoni tal-pajjiż, bħad-deheb, iż-żejt, il-boksajt, ir-ross u l-injam tropikali jgħaddu minn taħt idejn l-istituzzjonijiet tagħha. Il-banek, il-korporazzjonijiet tal-assigurazzjoni u kumpaniji finanzjarji u kummerċjali oħra kollha għandhom is-sede tagħhom f'Paramaribo. Madwar 75 fil-mija tal-PDG tas-Suriname jiġi kkonsmat f'Paramaribo.

Kulma jmur it-turiżmu qed isir settur importanti, u l-biċċa l-kbira tal-viżitaturi jiġu min-Netherlands.

 Governanza 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Resorts_in_Paramaribo,_Suriname_-_20061227.png|daqsminuri|Il-ġurisdizzjonijiet tad-Distrett ta' Paramaribo.
Amministrattivament, Paramaribo tifforma d-distrett tagħha stess fis-Suriname. Il-ġurisdizzjonijiet tad-Distrett ta' Paramaribo għaldaqstant jikkorrispondu mal-kwartieri tal-belt. B'kollox hemm 12-il ġurisdizzjoni fid-Distrett ta' Paramaribo:
ĠurisdizzjoniErja f'kilometri kwadriDensità tal-popolazzjoniPopolazzjoni (2012)Blauwgrond43661.331,483Rainville31930.722,747Munder141146.417,234Centrum93252.720,631Beekhuizen63297.217,185Weg naar Zee41321.316,037Welgelegen73387.019,304Tammenga62385.515,819Flora43836.519,538Latour64358.029,526Pontbuiten63246.223,211Livorno9931.88,209

 Trasport 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:JAP_Airport,_2022_-_1.jpg|daqsminuri|L-Ajruport Internazzjonali ta' Johan Adolf Pengel.
Paramaribo hija moqdija mill-Ajruport Internazzjonali ta' Johan Adolf Pengel u mill-Ajruport ta' Zorg en Hoop għat-titjiriet lokali. Il-Pont ta' Jules Wijdenbosch, li jagħmel parti mill-Kollegament bejn il-Lvant u l-Punent, jikkollega lil Paramaribo ma' Meerzorg fuq in-naħa l-oħra tax-xmara Suriname.

Il-Port ta' Jules Sedney huwa l-port prinċipali għall-merkanzija. L-eks port ta' Waterkant jintuża mil-laneċ.

Il-biċċa l-kbira tal-linji tal-ajru bħal Gum Air, Caricom Airways u Blue Wing Airlines għandhom is-sede tagħhom biswit l-Ajruport ta' Zorg en Hoop f'Paramaribo.

 Edukazzjoni 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Small_Ferry_(14126214570).jpg|daqsminuri|Laneċ żgħar tal-passiġġieri min-naħa għall-oħra tax-xmara Suriname minn Paramaribo għad-Distrett ta' Commewijne u lura.
L-istituzzjoni tal-edukazzjoni għolja ta' Paramaribo hija l-Università ta' Anton de Kom tas-Suriname, l-unika università tal-pajjiż.

 Saħħa 
Paramaribo għandha erba' sptarijiet: l-Isptar Akkademiku ta' Paramaribo, l-I's Lands Hospitaal, l-Isptar ta' Sint Vincentius u d-Diakonessenhuis.

 Sit ta' Wirt Dinji 
Iċ-Ċentru Storiku ta' Paramaribo, stabbilit fis-sekli 17 u 18, ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2002 fis-26 sessjoni tal-Kumitat tal-Wirt Dinji. Iċ-ċentru storiku tal-belt jinsab tul ix-xatt tax-xellug tax-xmara Suriname. L-arkitettura oriġinali tal-binjiet u l-pjanta tat-toroq baqgħu pjuttost intatti u ġew ippreservati. 

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zorg_En_Hoop_Airport.jpg|daqsminuri|L-Ajruport ta' Zorg en Hoop huwa wieħed miż-żewġ ajruporti tas-Suriname.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vincentius_Zkh.jpg|daqsminuri|L-Isptar ta' Sint Vincentius f'Paramaribo.

 Attrazzjonijiet notevoli 

 Il-Forti ta' Zeelandja;
 il-Palazz Presidenzjali tas-Suriname;
 il-Katidral Kattoliku ta' San Pietru u San Pawl;
 il-Moskea tas-Suriname;
 l-Assemblea Nazzjonali tas-Suriname;
 is-Sinagoga ta' Neveh Shalom;
 it-Tempju Induista ta' Arya Diwaker;
 il-Ġnien tal-Palm, ġnien pajsaġġistiku ta' palm irjali wara l-Palazz Presidenzjali;
 il-Knisja taċ-Ċentru jew Centrumkerk;
 Kwakoe, il-mafkar tal-abolizzjoni tal-iskjavitù.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wiki_Loves_Monuments_2022_Presidentieel_Paleis_in_Suriname_(cropped).jpg|daqsminuri|Il-Palazz Presidenzjali tas-Suriname.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pumpkin_(17544887994).jpg|daqsminuri|It-Tempju Induista ta' Arya Diwaker.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Neve_Shalom.jpg|daqsminuri|Is-Sinagoga ta' Neveh Shalom f'Paramaribo.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Paramaribo,_Helstone_Monument.JPG|daqsminuri|Il-Monument ta' Helstone.

 Nies notevoli 

 Ashwin Adhin (1980), Viċi President (2015–2020), politiku;
 Ronny Aloema, plejer tal-futbol;
 Maarten Atmodikoro, plejer tal-futbol;
 Regi Blinker, plejer tal-futbol;
 Remy Bonjasky, atleta tal-kickboxing;
 Edson Braafheid, plejer tal-futbol;
 Romeo Castelen, plejer tal-futbol;
 Audrey Christiaan, attivista;
 Augusta Curiel, fotografa;
 Edgar Davids, plejer tal-futbol;
 Stanley Franker, plejer tat-tennis;
 Henk Fraser, plejer tal-futbol;
 Ulrich van Gobbel, plejer tal-futbol;
 Majoie Hajary, kompożitur u pjanist;
 Jimmy Floyd Hasselbaink, plejer tal-futbol;
 Ruth Jacott, kantanta, rappreżentanta Olandiża fil-Festival tal-Eurovision tal-1993;
 Jerry de Jong, plejer tal-futbol;
 Rajendre Khargi, ġurnalist u ambaxxatur tan-Netherlands;
 Kelvin Leerdam, plejer tal-futbol;
 Coenraad van Lier, tabib u politiku;
 Jeangu Macrooy, kantant, rappreżentant Olandiż fil-Festival tal-Eurovision tal-2020 u tal-2021;
 Stanley Menzo, plejer tal-futbol;
 Felipe Enrique Neri, il-Baruni de Bastrop (1729–1827), negozjant u sid tal-artijiet magħruf għal flusu fl-insedjament Anglo-Amerikan ta' Texas;
 Pim de la Parra, reġista;
 Herman Rijkaard, plejer tal-futbol;
 Andy Ristie, atleta tal-kickboxing;
 Jairzinho Rozenstruik, atleta tal-arti marzjali mħallta u tal-kickboxing;
 Grace Schneiders-Howard, ħaddiema taċ-ċivil u politiku;
 Clarence Seedorf, plejer tal-futbol;
 Andwélé Slory, plejer tal-futbol;
 Tyrone Spong, atleta tal-kickboxing u lottatur;
 Regilio Tuur, lottatur;
 Mark de Vries, plejer tal-futbol;
 Fabian Wilnis, plejer tal-futbol;
 Aron Winter, plejer tal-futbol.

 Ġemellaġġ 
Paramaribo hija ġemellata ma':

 Anversa, il-Provinċja ta' Anversa, il-Belġju;
 Hangzhou, Zhejiang, iċ-Ċina;
 Willemstad, Curaçao, in-Netherlands;
 Yogyakarta, ir-Reġjun Speċjali ta' Yogyakarta, l-Indoneżja;
 il-Kontea ta' Miami-Dade, Florida, l-Istati Uniti.

 Referenzi 

Kategorija:Bliet kapitali
Kategorija:Suriname
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fis-Suriname