Šibenik

Šibenik (bil-Kroat: [ʃîbeniːk] ⓘ), magħrufa storikament bħala Sebenico (bit-Taljan: [sebeˈniːko]), hija belt storika fil-Kroazja, li tinsab fid-Dalmazja ċentrali, fejn ix-xmara Krka tnixxi fil-Baħar Adrijatiku. Šibenik hija ċentru politiku, edukattiv, tat-trasport, industrijali u turistiku tal-Kontea ta' Šibenik-Knin, u hija wkoll it-tielet l-ikbar belt fir-reġjun tad-Dalmazja. Mill-2011, il-belt għandha 34,302 abitanti, filwaqt li l-muniċipalità għandha 46,332 abitant.

 Storja 

 Etimoloġija 
Jeżistu diversi interpretazzjonijiet dwar isem Šibenik. Fil-ktieb tiegħu tas-seklu 15 De situ Illiriae et civitate Sibenici, Juraj Šižgorić jiddeskrivi l-isem u l-pożizzjoni ta' Šibenik. Huwa jattribwixxi l-oriġini ta' isem il-belt għall-fatt li hija mdawra minn palizzati magħmula minn šibe (stikek, bis-singular šiba). Interpretazzjoni oħra hija assoċjata mal-foresta permezz tat-toponimu Latin "Sibinicum", li kien ikopri mikroreġjun idjaq fi ħdan Šibenik fl-inħawi tal-Fortizza ta' San Mikiel.

 Storja bikrija 
Għad-differenza ta' bliet oħra tul il-kosta Adrijatika, li ġew stabbiliti mill-Griegi, mill-Illiri u mir-Rumani, Šibenik ġiet stabbilita mill-Kroati. Mill-iskavi tal-Kastell ta' San Mikiel ħareġ fid-dieher li s-sit kien ilu abitat ferm qabel il-wasla effettiva tal-Kroati. Issemmiet għall-ewwel darba bl-isem attwali fl-1066 f'Karta tar-Re Kroat Petar Krešimir IV u għal xi żmien kienet is-sede ta' dan ir-re Kroat. Għal dik ir-raġuni, Šibenik tissejjaħ ukoll "Krešimirov grad" (il-belt ta' Krešimir).

Bejn is-sekli 11 u 12, Šibenik għaddiet minn qawwa għall-oħra bejn Venezja, Biżanzju u l-Ungerija. Inħakmet mir-Repubblika ta' Venezja fl-1116, li kellha l-kontroll tagħha sal-1124, meta mbagħad tilfitha għal żmien qasir kontra l-Imperu Biżantin, u mbagħad reġgħet kisbet il-kontroll tagħha sal-1133 meta reġgħet ittieħdet mir-Renju tal-Ungerija. Imbagħad baqgħet tgħaddi minn qawwa għall-oħra diversi drabi oħra sal-1180.

Il-belt ingħatat l-istatus ta' belt fl-1167 mingħand Stiefnu III tal-Ungerija. Kisbet id-djoċesi tagħha stess fl-1298.

 Taħt Venezja u l-Asburgi 
Il-belt, bħall-kumplament tad-Dalmazja, inizjalment irreżistiet kontra r-Repubblika Venezjana, iżda kellha ċċedi wara gwerra ta' tliet snin fl-1412. Taħt it-tmexxija Venezjana, Šibenik fl-1412 saret is-sede prinċipali tad-dwana u s-sede tal-uffiċċju tal-konsumaturi tal-melħ b'monopolju fil-kummerċ tal-melħ fi Chioggia u fil-Baħar Adrijatiku kollu.

F'Awwissu 1417, l-awtoritajiet Venezjani kienu mħassba minħabba l-Morlaki u Slavi oħra mill-periferiji, li kienu theddida għas-sigurtà f'Šibenik. L-Imperu Ottoman beda jheddid lil Šibenik (magħrufa bħala Sebenico), bħala parti mit-taqbida tiegħu kontra Venezja, fl-aħħar tas-seklu 15, iżda qatt ma rnexxielu jaħkimha. Fis-seklu 16 inbniet il-Fortizza ta' San Nikola, u sas-seklu 17 il-fortifikazzjonijiet tagħha reġgħu ġew imtejba bil-fortizzi ta' San Ġwann (f'Tanaja) u ta' Šubićevac (f'Barone).

Il-Morlaki bdew jinsedjaw Šibenik matul il-Gwerra ta' Kreta (1645–1669).

Il-waqgħa tar-Repubblika ta' Venezja fl-1797 wasslet biex Sebenico taqa' taħt l-awtorità tal-monarkija tal-Asburgi.

Wara l-Kungress ta' Vjenna sal-1918, il-belt (reġgħet) saret parti mill-monarkija Awstrijaka (in-naħa tal-Awstrija wara l-kompromess tal-1867), kap tad-distrett bl-istess isem, u wieħed mit-13-il Bezirkshauptmannschaften fir-Renju tad-Dalmazja. L-isem Taljan Sebenico baqa' jintuża biss sal-ħabta tal-1871.

Fl-1872, fi żmien ir-Renju tad-Dalmazja, Ante Šupuk sar l-ewwel sindku Kroat tal-belt li ġie elett b'suffraġju universali. Huwa kien strumentali fil-proċess ta' mmodernizzar tal-belt, u huwa mfakkar b'mod partikolari għall-proġett tal-1895 biex it-toroq tal-belt jiddawlu permezz tal-Impjant Idroelettriku bikri ta' AC Jaruga. Fit-28 ta' Awwissu 1895, Šibenik saret l-ewwel belt fid-dinja b'tidwil tat-toroq b'kurrent alternat.

 Seklu 20 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:+Sebenico_by_Martin_Rota.jpg|lemin|daqsminuri|300x300px|Mappa ta' Šibenik tal-bidu tas-seklu 16 ta' Martino Rota.
Matul l-Ewwel Gwerra Dinjija, il-flotta navali tal-Awstrija u tal-Ungerija użat il-faċilitajiet tal-port tal-belt, u l-bastimenti militari li ħarbu l-forza tal-Alleati wara l-battalja tal-Kap ta' Rodoni (jew Gargano) sabu l-kenn hemmhekk, fejn kienu bbażati xi bastimenti militari oħra. Wara l-gwerra Šibenik ġiet okkupata mir-Renju tal-Italja sat-12 ta' Ġunju 1921. Bħala riżultat tat-Trattat ta' Rapallo, it-Taljani ċedew il-belt u saret parti mir-Renju tas-Serbi, Kroati u Sloveni. Wara l-Ewwel Gwerra Dinjija, beda l-eżodu tat-Taljani tad-Dalmazja mill-belt. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, Šibenik ġiet annessa mill-Italja u saret parti mill-Governorat Taljan tad-Dalmazja mill-1941 sal-1943 u parti mill-provinċja ta' Zara. Il-partiġjani Komunisti ħelsu lil Šibenik fit-3 ta' Novembru 1944.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sibenik,_borgo_di_terra.jpg|lemin|daqsminuri|400x400px|Borgo di Terra ta' Šibenik (kwartier lejn l-art) fl-1907 - illum Poljana. Fuq quddiem it-Teatru Nazzjonali u fl-isfond il-Fortizza (Tvrđava sv. Mihovila/Castel vecchio).
Wara t-Tieni Gwerra Dinjija, il-belt saret parti mill-SFR Jugoslavja sa ma l-Kroazja ddikjarat l-indipendenza fl-1991.

Matul il-Gwerra tal-Indipendenza Kroata (1991–1995), Šibenik ġiet attakkata bil-kbir mill-Armata Popolari tal-Jugoslavja u mit-truppi paramilitari Serbi. Għalkemm kellha inqas armi, l-armata Kroata naxxenti u l-poplu ta' Šibenik irnexxielhom jiddefendu l-belt. Il-battalja damet sitt ijiem (mis-16 sat-22 ta' Settembru), u spiss tissejjaħ bħala "l-battalja ta' Settembru". Il-bombi ġarrbu ħsarat lil bosta binjiet u monumenti, inkluż il-koppla tal-Katidral ta' San Ġakbu ta' Šibenik u t-teatru li kien inbena fl-1870.

F'operazzjoni militari ta' Awwissu 1995, l-Armata Kroata għelbet lill-forzi Serbi u reġgħet kisbet il-kontroll taż-żoni okkupati, u b'hekk ir-reġjun irnexxielu jirkupra mill-gwerra u baqa' jiżviluppa bħala ċ-ċentru tal-kontea ta' Šibenik-Knin. Minn dak iż-żmien 'l hawn, iż-żoni tal-belt li kienu ġarrbu xi ħsarat ġew irrestawrati għalkollox.

 Klima 
Šibenik għandha klima Mediterranja (Csa), bi xtiewi umdużi u miti u bi sjuf nexfin. Jannar u Frar huma l-iksaħ xhur, filwaqt li Lulju u Awwissu huma l-iżjed xhur sħan. F'Lulju t-temperatura massima medja tkun madwar 30 °C (86 °F). Is-subtip tal-Klassifikazzjoni Klimatika ta' Köppen għal din il-klima hu "Csa" (Klima Mediterranja).
Data klimatika għal ŠibenikXaharJanFraMarAprMejĠunLulAwwSetOttNovDiċSenaTemp. għolja rekord f'°C (°F)21.4
(70.5)22.7
(72.9)26.2
(79.2)28.8
(83.8)34.0
(93.2)37.6
(99.7)38.2
(100.8)39.4
(102.9)35.4
(95.7)30.3
(86.5)28.4
(83.1)20.3
(68.5)39.4
(102.9)Temp. għolja medja f'°C (°F)6.8
(44.2)7.4
(45.3)10.0
(50.0)13.6
(56.5)18.4
(65.1)22.2
(72.0)25.0
(77.0)24.6
(76.3)20.6
(69.1)16.3
(61.3)11.7
(53.1)8.2
(46.8)15.4
(59.7)Temp. baxxa rekord f'°C (°F)−10.2
(13.6)−11.0
(12.2)−7.5
(18.5)−0.5
(31.1)2.3
(36.1)8.3
(46.9)11.6
(52.9)10.2
(50.4)6.9
(44.4)2.1
(35.8)−6.6
(20.1)−8.9
(16.0)−11.0
(12.2)Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri)74.1
(2.92)60.1
(2.37)62.0
(2.44)62.7
(2.47)49.0
(1.93)53.0
(2.09)29.7
(1.17)44.9
(1.77)75.5
(2.97)82.7
(3.26)112.4
(4.43)95.2
(3.75)801.3
(31.57)Medja ta' jiem bix-xita1099109855791212105Medja ta' jiem bil-borra1100000000013Medja ta' sigħat ta' xemx fix-xahar128.6150.6196.1222.4286.3312.1358.0326.0254.3199.7131.0113.82,678.9Sors: is-Servizz Meteoroloġiku u Idroloġiku Nazzjonali tal-Kroazja.

 Attrazzjonijiet ewlenin 
Il-knisja ċentrali ta' Šibenik, il-Katidral ta' San Ġakbu, hija elenkata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Diversi arkitetti suċċessivi bnewha kompletament bil-ġebel bejn l-1431 u l-1536, bi stil Gotiku kif ukoll Rinaxximentali. Iċ-ċnagen tal-ġebel li jidħlu f'xulxin tal-bejt tal-katidral ġarrbu xi ħsarat meta l-belt ġiet ibbumbardjata mill-qawwiet tal-Jugoslavja fl-1991. Minn dak iż-żmien 'l hawn saru t-tiswijiet meħtieġa.
daqsminuri|Il-Katidral ta' San Ġakbu.
daqsminuri|Il-Fortizza ta' San Nikola.

 Fortifikazzjonijiet f'Šibenik 
Katidral ta' San ĠakbuPożizzjoniŠibenik, il-KroazjaInbena1431-1536Stil arkitettonikuRinaxximentSit ta' Wirt Dinji tal-UNESCOTipKulturaliKriterjii, ii, ivDeżinjazzjoni2000 (l-24 Sessjoni)Nru ta' Referenza963ReġjunEwropa u l-Amerka ta' Fuq
Fortizza ta' San NikolaPożizzjoniŠibenik, il-KroazjaSit ta' Wirt Dinji tal-UNESCOTipKulturaliKriterjiiii, ivDeżinjazzjoni2017 (il-41 Sessjoni)Parti minnOpri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-PunentNru ta' Referenza1533ReġjunEwropa u l-Amerka ta' Fuq
Fil-belt ta' Šibenik hemm erba' fortizzi, u kull waħda għandha veduti tal-belt, tal-baħar u tal-gżejjer fil-qrib. Il-fortizzi issa huma destinazzjonijiet turistiċi:

 il-Fortizza ta' San Nikola (bil-Kroat: Tvrđava Sv. Nikole) hija fortizza li tinsab fil-gżira ta' Ljuljevac, fid-daħla tal-Fliegu ta' Sant'Antnin, faċċata tal-fanal tal-bajja ta' Jadrija. Ġiet inkluża fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bħala parti mill-Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent fl-2017;
 il-Fortizza ta' San Mikiel fiċ-ċentru storiku tal-belt;
 il-Fortizza ta' San Ġwann;
 il-Fortizza ta' Barone.

 Wirt naturali 

 Madwar 18-il kilometru (11-il mil) fit-Tramuntana tal-belt hemm il-Park Nazzjonali ta' Krka, li huwa simili għall-Park Nazzjonali tal-Lagi ta' Plitvice, u huwa magħruf għall-bosta kaskati, flora, fawna, u fdalijiet storiċi u arkeoloġiċi.
 L-arċipelagu ta' Kornati, fil-Punent ta' Šibenik, jikkonsisti minn 150 gżira f'erja tal-baħar ta' madwar 320 km2 (124 mil kwadru), u b'hekk huwa l-iżjed arċipelagu dens fil-Baħar Mediterran.

 Kultura 
Il-kompożitur Jakov Gotovac stabbilixxa s-Soċjetà Filarmonika tal-belt fl-1922. Il-kompożitur tas-seklu 19 Franz von Suppé kien parti min-nisġa kulturali tal-belt, peress li twieled fi Split fil-qrib.

Kull sajf isiru għadd ta' kunċerti u avvenimenti fil-belt, bosta minnhom fil-Fortizza ta' San Mikiel. Mill-2016 ukoll beda jittella' festival annwali tal-mużika, tal-arti u tas-saħħa fil-gżira ta' Obonjan fil-qrib (6 kilometri (3.7 mili) fil-Lbiċ tal-belt).

Il-Festival Internazzjonali tat-Tfal ta' Šibenik (Međunarodni Dječji Festival) isir kull sajf u jospita workshops għat-tfal, reċti u attivitajiet oħra. Mill-2011 sal-2013 ittella' l-Festival ta' Terraneo (festival tal-mużika) f'Awwissu ta' kull sena f'eks żona militari f'Šibenik, u mill-2014 Šibenik u bliet oħra fil-qrib bdew jospitaw is-suċċessur spiritwali, il-Festival ta' Super Uho. Šibenik tospita wkoll il-festival tal-Lejliet tal-Kanzunetta tad-Dalmazja (Večeri Dalmatinske Šansone), fit-tieni nofs ta' Awwissu.

 Sport 
Bħala belt sportiva famuża, Šibenik hija l-belt tat-twelid ta' bosta atleti ta' suċċess: Aleksandar Petrović, Dražen Petrović, Perica Bukić, Ivica Žurić, Predrag Šarić, Dario Šarić, Vanda Baranović-Urukalo, Danira Nakić, Nik Slavica, Miro Bilan, Dražan Jerković, Petar Nadoveza, Krasnodar Rora, Dean Računica, Mladen Pralija, Ante Rukavina, Duje Ćaleta-Car, Mile Nakić, Franko Nakić, Siniša Belamarić, Renato Vrbičić, Ivica Tucak, Andrija Komadina, Miro Jurić, Antonio Petković, Neven Spahija, Antonija Sandrić, Mate Maleš, Stipe Bralić, Franco Jelovčić, Nives Radić, Karmela Makelja, u bosta oħrajn.

 Basketball 
Il-Kumpless Sportiv ta' Baldekin kien il-kumpless ewlieni ta' KK Šibenik, il-klabb famuż tal-basketball li lagħab il-finali tat-Tazza  Korać tal-FIBA darbtejn, kif ukoll il-finali tal-kampjonat Jugoslav tal-1982–1983. It-tim kien immexxi minn Dražen Petrović li dak iż-żmien kellu 19-il sena.

Il-klabb tal-basketball tan-nisa, ŽKK Šibenik, huwa fost l-iżjed klabb tal-basketball tan-nisa ta' suċċess fil-Kroazja, u rebaħ il-kampjonat Jugoslav fl-1991, it-Tazza Jugoslava darbtejn, il-kampjonat Kroat erba' darbiet, it-Tazza Kroata erba' darbiet, il-kampjonat Adrijatiku ħames darbiet, u t-Tazza ta' Vojko Herksel erba' darbiet.

Il-klabb tal-basketball tal-irġiel, Jolly Jadranska banka, li issa ġie xolt, lagħab fis-semifinali tal-play-offs tal-kampjonat Kroat darbtejn, kif ukoll fil-finali tat-Tazza ta' Krešimir Ćosić fl-istaġun tal-2016–2017.

L-ikbar suċċess ta' GKK Šibenka, klabb li ġie stabbilit fl-2010 wara li ġie xolt il-klabb famuż ta' KK Šibenik, wasal fl-istaġun tal-kampjonat Kroat tal-2016–2017, meta l-klabb lagħab is-semifinali tal-play-offs kontra t-tim qawwi ta' Cibona Żagreb. GKK Šibenka tilfu kontra Cibona Żagreb fis-semifinali.

 Futbol 
Il-grawnd ta' Šubićevac, li jinsab fil-kwartier bl-istess isem, ilu l-grawnd ewlieni tal-klabb tal-futbol HNK Šibenik, li kien lagħab għal bosta snin fit-Tieni Kampjonat Jugoslav, u iktar 'il quddiem għal bosta snin fl-Ewwel Kampjonat Kroat. Fl-istaġun tal-2009–2010, il-klabb lagħab fil-finali tat-Tazza Kroata, u tilef kontra t-tim qawwi Hajduk Split. Mill-2021, il-klabb reġa' qed jikkompeti fl-Ewwel Kampjonat Kroat.

 Water polo 
Il-klabb tal-water polo, VK Šibenik, li issa ġie xolt, jitqies bħala wieħed mill-aqwa klabbs tal-water polo tal-irġiel fl-eks Jugoslavja, u wasal fit-tieni post fil-kampjonat domestiku tal-1986–1987. Il-klabb lagħab ukoll fil-finali tat-Tazza Ewropea LEN tal-istaġun tal-2006–2007, iżda tilfu kontra Sintez Kazan. Barra minn hekk, il-klabb lagħab fit-Tornew LEN tal-2008–2009, immexxi darbtejn minn Ivica Tucak, illum il-ġurnata l-kowċ ewlieni tat-tim nazzjonali Kroat tal-irġiel.

Il-plejers internazzjonali Kroati tal-water polo, Perica Bukić u Renato Vrbičić, huma rebbieħ ta' medalji tal-Logħob Olimpiku. Huma rebħu medalji tad-deheb fil-Logħob Olimpiku tas-Sajf tal-1996 f'Atlanta. Ivica Tucak kienet l-iżjed kowċ ta' suċċess tat-tim nazzjonali Kroat tal-irġiel.

 Demografija 
+Popolazzjoni storika ta' ŠibenikSenaPop.±%196144,440—    197147,122 +6.0%198151,445 +9.2%199155,842 +8.5%200151,553−7.7%201146,332−10.1%Sors: Naselja i stanovništvo Republike Hrvatske 1857–2001, DZS, Żagreb, 2005
Fiċ-ċensiment Kroat tal-2011, il-popolazzjoni totali tal-belt ta' Šibenik kienet tammonta għal 46,332 ruħ, u b'hekk hija l-għaxar l-ikbar belt fil-Kroazja, b'34,302 abitanti fl-insedjament urban.

Miċ-ċittadini ta' Šibenik, 94.02 % kienet Kroati etniċi.

Il-lista ta' insedjament hija kif ġej:

 Boraja, popolazzjoni ta' 249 ruħ;
 Brnjica, popolazzjoni ta' 72 ruħ;
 Brodarica, popolazzjoni ta' 2,534 ruħ;
 Čvrljevo, popolazzjoni ta' 64 ruħ;
 Danilo, popolazzjoni ta' 376 ruħ;
 Danilo Biranj, popolazzjoni ta' 442 ruħ;
 Danilo Kraljice, popolazzjoni ta' 104 ruħ;
 Donje Polje, popolazzjoni ta' 267 ruħ;
 Dubrava kod Šibenika, popolazzjoni ta' 1,185 ruħ;
 Goriš, popolazzjoni ta' 147 ruħ;
 Gradina, popolazzjoni ta' 303 ruħ;
 Grebaštica, popolazzjoni ta' 937 ruħ;
 Jadrtovac, popolazzjoni ta' 171 ruħ;
 Kaprije, popolazzjoni ta' 189 ruħ;
 Konjevrate, popolazzjoni ta' 173 ruħ;
 Krapanj, popolazzjoni ta' 170 ruħ;
 Lepenica, popolazzjoni ta' 68 ruħ;
 Lozovac, popolazzjoni ta' 368 ruħ;
 Mravnica, popolazzjoni ta' 70 ruħ;
 Perković, popolazzjoni ta' 111-il ruħ;
 Podine, popolazzjoni ta' 26 ruħ;
 Radonić, popolazzjoni ta' 79 ruħ;
 Raslina, popolazzjoni ta' 567 ruħ;
 Sitno Donje, popolazzjoni ta' 561 ruħ;
 Slivno, popolazzjoni ta' 110 ruħ;
 Šibenik, popolazzjoni ta' 34,302 ruħ;
 Vrpolje, popolazzjoni ta' 776 ruħ;
 Vrsno, popolazzjoni ta' 67 ruħ;
 Zaton, popolazzjoni ta' 978 ruħ;
 Zlarin, popolazzjoni ta' 284
 Žaborić, popolazzjoni ta' 479 ruħ;
 Žirje, popolazzjoni ta' 103 ruħ.

 Ekonomija 

 Port 
Šibenik għandha wieħed mill-iżjed portijiet protetti fil-kosta Adrijatika Kroata u l-port jinsab fl-estwarju tax-xmara Krka. Il-kanal tal-approċċ huwa navigabbli minn vapuri b'piż mejjet sa 50,000 tunnellata. Il-port innifsu huwa fond sa 40 metru.

 Trasport 
Šibenik għandha stazzjon ferrovjarju li huwa venda tal-linja ferrovjarja lokali ta' bejn Perković u Šibenik, li hija fergħa tal-linja ferrovjarja M604 li tikkollega lil Żagreb u lil Split permezz ta' Knin. Is-servizzi ferrovjarji huma operati mil-Linji Ferrovjarji Kroati.

Il-venda tal-karozzi tal-linja ta' Šibenik hija kkollegat mal-linji ta' kuljum tal-karozzi tal-linja li joperaw lejn il-bliet tal-madwar bħal Vodice, Pirovac u Biograd na Moru. Hemm kollegamenti tajbin lejn il-bliet ewlenin fil-Kroazja kollha: Rijeka, Crikvenica, Żagreb, Osijek, Zadar, Split, Makarska u Dubrovnik.

 Ġemellaġġi 
Šibenik hija ġemellata ma':

 Civitanova Marche (mill-2002);
 San Benedetto del Tronto;
 Kreis Herford;
 Voiron;
 Vukovar (mill-2011);
 Pineto (mill-2016);
 Razlog (mill-2016);
 Veszprém.

 Gallerija 

 Referenzi 

Kategorija:Bliet Ewropej
Kategorija:Kroazja