Fruntieri Rumani ta' Dacia

Il-Fruntieri Rumani ta' Dacia huwa terminu ġeneriku modern mogħti lil ġabra ta' fortifikazzjonijiet u sensiela kkollegata ta' fortijiet Rumani tul il-fruntieri tal-provinċja Rumana ta' Dacia, li jmorru lura għall-bidu tas-seklu 2 W.K. Il-fruntieri kienu jkopru madwar 1,000 kilometru u kienu jinkludu:

 il-Fruntieri Rumani ta' Alutanus fuq in-naħa tal-Lvant tax-xmara Olt;
 il-Fruntieri Rumani ta' Porolissensis;
 il-Fruntieri Rumani Transalutanus fil-Wallakkja;
 l-hekk imsejħa Ħitan ta' Trajanu bejn Constanta u d-Danubju inkluż:
 il-Ħajt t'Isfel ta' Trajanu jew il-Ħajt ta' Atanariku fit-Tramuntana tad-Delta tad-Danubju fil-Moldova;
 il-Ħajt ta' Fuq ta' Trajanu jew il-Ħajt ta' Greuthungi fil-Moldova ċentrali mix-xmara Prut sax-xmara Dniester, għalkemm jaf ma kienx Ruman;
 il-Ħajt ta' Kostantinu jew Brazda lui Novac de Nord fil-Wallakkja tal-ħabta tat-330 W.K., li kien twil 300 kilometru.

Ħafna minn dawn il-"ħitan" kienu jikkonsistu minn fortifikazzjonijiet tat-tajn, għoljin 3 metri u wesgħin 2 metri, simili għall-Ħajt Antonin.

 Karatteristiċi 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Limes6.png|daqsminuri|350x350px|Il-Fruntieri Rumani ta' Dacia bit-toroq, bil-fortijiet u bil-bliet.
Il-pożizzjonijiet tal-fruntieri f'Dacia mhumiex magħrufa bl-eżatt iżda spiss huwa maħsub li kienu marbuta mas-siti arkeoloġiċi, speċjalment il-fortijiet.Ioana A.OLTEAN / William S. HANSON, Defining the Roman Limes in Romania: the Contribution of Aerial and Satellite Remote Sensing, Proceedings of the 22nd International Congress of Roman Frontier Studies, Ruse, il-Bulgarija, Settembru 2012. Il-Fruntieri Rumani ta' Dacia jikkonsistu minn sistema ta' torrijiet tal-għassa, ħitan tat-tajn u tal-ħaxix, fortijiet xi 5 kilometri wara l-fruntieri Rumani, u fortijiet żgħar, kif ukoll ftit fortizzi leġjunarji wara l-linji tal-fruntieri li ġew stabbiliti f'diversi stadji. Il-Fruniteri Rumani kienu sistema ta' monitoraġġ għall-kontroll tat-traffiku, mhux realment għad-difiża, u l-viżibbiltà mit-torrijiet tal-għassa lejn 'il barra mill-provinċja kienet limitata.

Il-biċċa l-kbira mill-fruntieri Rumani kienu jinsabu tul il-Karpazji u tul ktajjen muntanjużi oħra bi ftit mogħdijiet adattati għall-armati, u l-bqija tul il-flussi iktar fil-baxx tax-xmajjar Mureş, Tisza u Olt (Alutus). Il-fortifikazzjonijiet tul il-fruntiera tal-Majjistral ta' Dacia għal madwar 6 kilometri kienu meħtieġa biex jingħalaq l-aċċess għar-rotta lejn Porolissum. Ġeneralment, il-fortijiet ewlenin tal-fruntieri Rumani kienu jinbnew fil-widien, filwaqt li l-art iktar għolja fil-qrib kienet tiġi kkontrollata mit-torrijiet tal-għassa, pereżempju tul linja ta' 42 kilometru fil-Lbiċ ta' Porolissum.GUDEA, N. 1997. Der Meseş-Limes. Die vorgeschrobene Kleinfestungen auf dem westlichen Abschnitt des Limes der Provinz Dacia Porolissensis. Zalău: County Museum Sălaj. L-uniċi fruntieri Rumani oħra ta' Dacia b'fortifikazzjonijiet estensivi kienu l-Fruntieri Rumani tat-Transalutanus fix-Xlokk.NAPOLI, J. 1997. Recherches sur les fortifications linéares romaines (Collection EFRA 229). Ruma: École française de Rome pp. 322–335.

Id-difiża ta' Dacia kienet iċċentrata fuq żewġ punti: fin-nofs tal-Lvant fuq il-forti f'Angustia, Breţcu, li kien jikkontrolla l-Mogħdija Muntanjuża vulnerabbli ta' Oituz, u fin-nofs tal-Punent fuq Porolissum.

 Storja 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Map_of_Dacia_124_AD.png|daqsminuri|Mappa ta' Dacia fil-124 W.K.
Dacia saret provinċja Rumana wara l-Gwerer ta' Dacia ta' Trajanu wara l-106 W.K., iżda l-okkupazzjoni militari tal-Wallakkja, il-pjanura bejn l-għoljiet ta' qabel il-Karpazji u d-Danubju, jaf diġà kienu seħħew sa tmiem l-Ewwwel Gwerra ta' Dacia ta' Trajanu (101/102 W.K.). Madankollu, il-maġġoranza tal-fortijiet f'Dacia, ġew stabbiliti wara l-ħakma finali ta' Dacia fil-106 W.K. Minkejja dan, ir-Rumani ma neħħewx il-gwarniġjuni tal-Fruntieri Rumani ta' Dacia peress li kienu meħtieġa biex jiġi ppreservat il-kontroll tat-trasport u tal-kummerċ tul id-Danubju u minħabba li t-truppi ta' hemmhekk kienu forma ta' riżerva strateġika għal fronti oħra f'każ ta' bżonn.Gudea N., Die nordgrenze der römischen provinz obermoesien. Materialien zu ihrer Geschichte (86–275 n. Chr.), “Jahrbuch des Römisch-Germanischen zentralmuseums Mainz” 48, 1–118.

L-organizzazzjoni tal-provinċja avvanzat malajr taħt l-ewwel gvernatur tagħha, Decimus Terentius Scaurianus, kif muri fuq il-muniti zzekkati fil-112 W.K. bil-kitba "DACIA AUGUSTI PROVINCIA". Il-provinċji Ewropej tal-imperu kellhom konfini ffortifikati (bil-Latin: limes) u tulhom kienu jiġu skjerati unitajiet militari tul ix-xmajjar (ir-Renu u d-Danubju) jew fuq fortifikazzjonijiet difensivi tat-tajn. Il-muntanji u x-xmajjar ta' Dacia ma kinux adattati għall-ebda skema u kienu meħtieġa xi 10 snin biex tinbena linja difensiva adegwata ta' fortijiet tul il-muntanji, il-mogħdijiet muntanjużi u x-xmajjar fil-limiti tal-imperu. Id-difiża ta' Dacia swiet ferm iktar minn dik ta' provinċji oħra; il-provinċja kellha konfini twal u vulnerabbli tul bosta partijiet tagħha, u b'hekk il-komunikazzjoni kienet diffiċli bejn il-postazzjonijiet iffortifikati.

L-abbandun tal-Moldova u l-ħolqien tal-Fruntieri Rumani tat-Transalutanus bejn wieħed u ieħor imorru lura għar-renju ta' Adrijanu.

 Irtirar lejn id-Danubju 
Adrijanu ta l-parti tax-Xlokk ta' Dacia lis-Sarmazjani ta' Roxolani fil-119 W.K. biex jikkuntenta lir-re tagħhom, Rasparaganus, li ngħata ċittadinanza Rumana, status ta' re klijent u x'aktarx żieda fis-sussidji.Julian Bennett, Trajan-Optimus Priceps. Bloomington: Indiana University Press, 2001, ISBN 0-253-21435-1, p. 165.

L-abbandun Ruman ta' Dacia kollha x'aktarx li seħħ matul ir-renju ta' Gallienus (260-268 W.K.), qabel id-data tradizzjonali tal-ħabta tal-275 W.K. meta Awreljanu stabbilixxa l-provinċja l-ġdida ta' Dacia fin-Nofsinhar tad-Danubju.I.B. Cătăniciu, Evolution of the system of defence works in Roman Dacia, BAR International series 116, Oxford, 1981, pp. 53-55.

Fi Żmien ir-Rumani Aħħari, il-livell ta' kontroll u ta' okkupazzjoni militari tat-territorju fit-Tramuntana tad-Danubju huwa pjuttost kontroversjali. Forti Ruman (Pietroasa de Jos), lil hinn sew mill-Fruntieri Rumani ta' Dacia u qrib il-Moldavja, milli jidher kien ġie okkupat fis-seklu 4 W.K., l-istess bħall-fortijiet fit-tarf tal-pontijiet (Sucidava, Barboşi u Constantiniana Daphne (din tal-aħħar baqgħet qatt ma nstabet)) tul ix-xatt tax-xellug tax-xmara.

Il-"Brazda lui Novac de Nord" jew il-Ħajt ta' Kostantinu, skont skavi reċenti, imur lura għal żmien l-imperatur Kostantinu madwar it-330 W.K.,Wacher. The Roman world, ISBN 9780415263146, p. 189. fl-istess żmien bħad-"Digi tax-Xitan" jew il-Fruntieri Rumani ta' Sarmatiae, li kienu sensiela ta' fortifikazzjonijiet u digi difensivi tat-tajn li nbnew mir-Rumani bejn ir-Rumanija u l-pjanuri tal-Pannonja.

Il-Fruntieri Rumani ta' Dacia ntużaw minn renji mhux Rumani wara s-sekli 5 u 6 W.K. u ġew rikostruwiti parzjalment u tkabbru.

 Sit ta' Wirt Dinji 
Il-Fruntieri Rumani ta' Dacia ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2024.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

 Referenzi 

Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija
Kategorija:Imperu Ruman
Kategorija:Rumanija
Kategorija:Siti arkeoloġiċi