Pjazza ta' Naqsh-e Jahan

Il-Pjazza ta' Naqsh-e Jahan (bil-Persjan: میدان نقش جهان; Maidān-e Naghsh-e Jahān; li tfisser "Xbieha tal-Pjazza tad-Dinja"), magħrufa wkoll bħala l-Pjazza tax-Shah (bil-Persjan: میدان شاه) qabel l-1979, hija pjazza li tinsab fiċ-ċentru ta' Esfahan, l-Iran. Inbniet bejn l-1598 u l-1629 u hija sit storiku importanti tal-Iran kif ukoll Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Hija wiesgħa 160 metru (520 pied) u twila 560 metru (1,840 pied), b'erja ta' 89,600 metru kwadru (964,000 pied kwadru). Ġieli tissejjaħ ukoll bħala l-Pjazza tax-Shah jew il-Pjazza tal-Imam.Blake, Stephen P.; Half the World. The Social Architecture of Safavid Isfahan, 1590-1722, pp. 117-119. Il-pjazza hija mdawra b'binjiet ta' żmien is-Safavidi. Il-Moskea tax-Shah tinsab fuq in-naħa tan-Nofsinhar ta' din il-pjazza. Fuq in-naħa tal-Punent hemm il-Palazz ta' Ali Qapu. Il-Moskea tax-Xejikk Lotfallah tinsab fuq in-naħa tal-Lvant ta' din il-pjazza u fin-naħa tat-Tramuntana d-Daħla ta' Qeysarie tagħti għas-Suq il-Kbir ta' Esfahan. Illum il-ġurnata, Namaaz-e Jom'eh (it-talb Musulman tal-Ġimgħa) isir fil-Moskea tax-Shah.

Il-pjazza tidher fuq in-naħa ta' wara tal-karta tal-flus Iranjana ta' 20,000 rial. Il-ħwienet fi ħdanha huwa proprjetà tal-għaqda fiduċjarja ta' Ostandari Isfahan.

 Storja 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palacio_Aali_Qapu,_Isfah%C3%A1n,_Ir%C3%A1n,_2016-09-20,_DD_56.jpg|xellug|daqsminuri|Għadd ta' karozzini fil-pjazza.
Fl-1598, meta Shah Abbas iddeċieda li jittrasferixxi l-belt kapitali tal-imperu tiegħu mill-belt tal-Majjistral ta' Qazvin għall-belt ċentrali ta' Esfahan, huwa beda wieħed mill-ikbar proġetti fl-istorja Persjana; it-tiswir mill-ġdid tal-belt kollha. Bl-għażla tal-belt ċentrali ta' Esfahan bħala l-belt kapitali, biż-Zāyande roud ("ix-xmara li tagħti l-ħajja") bħala oażi ta' kultivazzjoni intensiva qalb żona enormi b'pajsaġġ aridu, huwa biegħed il-belt kapitali tiegħu minn kwalunkwe attakk fil-ġejjieni mill-Ottomani, l-arċirivali tas-Safavidi, u mill-Użbeki, u fl-istess żmien kiseb iktar kontroll fuq il-Golf Persjan, li f'dak iż-żmien kien sar rotta kummerċjali importanti għall-Kumpaniji Olandiżi u Brittaniċi tal-Lvant tal-Indja.Rothman, 2015, p. 236.Savory, Roger; Iran under the Safavids, p. 155.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Naqsh-e_Jahan_Square_by_Pascal_Coste_1_Ver2.jpg|xellug|daqsminuri|Tpinġija tas-seklu 19 tal-Pjazza ta' Naqsh-e Jahan, tal-arkitett Franċiż Xavier Pascal Coste, li vvjaġġa lejn il-Persja fl-1839.
L-arkitett ewlieni ta' dan il-kompitu kolossali ta' ppjanar urban kien Shaykh Bahai (Baha' ad-Din al-`Amili),Kheirabadi Masoud (2000). Iranian Cities: Formation and Development. Syracuse University Press. p. 47. li ffoka l-proġett fuq żewġ karatteristiċi ewlenin tal-pjanta ta' Shah Abbas: it-triq ta' Chahar Bagh, bl-istituzzjonijiet prominenti kollha tal-belt tul it-triq, fosthom ir-residenzi tad-dinjitarji barranin kollha, u l-Pjazza ta' Naqsh-e Jahan ("Xbieha tal-Pjazza tad-Dinja").Sir Roger Stevens; The Land of the Great Sophy, p. 172. Qabel max-Shah Abbas kiseb il-poter, il-Persja kellha struttura ta' poter deċentralizzat, fejn id-diversi istituzzjonijiet kienu jissieltu għall-poter, inkluż kemm il-militar (Qizilbash) u l-gvernaturi tal-provinċji differenti tal-imperu. Shah Abbas ried jimmina din l-istruttura politika, u t-tiswir mill-ġdid ta' Esfahan bħala l-belt kapitali grandjuża tal-Persja kien pass importanti għaċ-ċentralizzazzjoni tal-poter. L-inġenjożità tal-pjazza, jew tal-Maidān, kienet li permezz tagħha, Shah Abbas kien se jiġbor flimkien ma' djulu t-tliet komponenti prinċipali tal-poter fil-Persja; il-poter tal-kleru, irrappreżentat mill-Moskea tax-Shah jew Masjed-e Shah, il-poter tal-merkanti, irrappreżentat mis-Suq Imperjali, u ovvjament il-poter tax-Shah innifsu, irrappreżentat mir-residenza tiegħu fil-Palazz ta' Ali Qapu.Savory; chpt: The Safavid empire at the height of its power under Shāh Abbas the Great (1588–1629).

 Maidan – il-Pjazza Rjali 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Isfahan_1703.jpg|daqsminuri|Is-Suq il-Kbir ta' Esfahan; tpinġija ta' G. Hofsted van Essen tal-1703; il-Librerija tal-Università ta' Leiden.
Fil-Maidan kienu jiltaqgħu x-Shah u l-poplu. Il-pjazza, mibnija bħala ringiela ta' ħwienet fuq żewġ sulari, b'arkitettura impressjonanti fil-ġnub, u li eventwalment kienet tagħti għan-naħa tat-Tramuntana, fejn kien jinsab is-Suq Imperjali, kienet post mimli divertiment u negozju għal bosta nies mid-dinja kollha. Peress li Esfahan kienet waqfa vitali tul it-Triq tal-Ħarir, il-merkanzija minn bosta pajjiżi tad-dinja, mill-Portugall fil-Punent sar-Renju Nofsani fil-Lvant, kienet tiġi skambjata minn id għall-oħra tal-merkanti, li kienu jafu kif jagħmlu l-iktar profitt minnha.

Il-Pjazza Rjali kienet ammirata mill-Ewropej li kienu jżuru lil Esfahan matul ir-renju ta' Shah Abbas. Pietro Della Valle kkonċeda li kienet saħansitra isbaħ minn Pjazza Navona f'belt twelidu, Ruma.

Binhar, il-biċċa l-kbira tal-pjazza kienet tkun mimlija tined u gabbani jew bankarelli tal-artiġjani, li kienu jħallsu renta fil-ġimgħa lill-gvern. Kien ikun hemm ukoll artisti tal-ispettakli u atturi għad-divertiment. Min kien jaqbdu l-ġuħ seta' jiekol ikliet imsajrin lesti fil-pjazza jew iduq xi felli bettiegħ, filwaqt li t-tazzi tal-ilma kienu jitqassmu b'xejn mit-trasportaturi tal-ilma li kienu jitħallsu mill-bejjiegħa tal-ħwienet. Fid-daħla tas-Suq Imperjali, kien hemm għadd ta' kafetteriji, fejn in-nies setgħu jirrilassaw u jieħdu kafè frisk u jpejpu x-xixa.Blow, David; Shah Abbas. The Ruthless King Who Became an Iranian Legend; pp. 195-196. Dawn il-ħwienet għadhom preżenti sal-lum, għalkemm l-iżjed xarba komuni f'dan l-aħħar seklu kienet it-te, iktar milli l-kafè. Malli x-xemx kienet tinżel, il-bejjiegħa tal-ħwienet kienu jżarmaw u jagħlqu, u l-istorbju tal-artiġjani u tal-klijenti tagħhom jiġġebbdu fuq il-prezzijiet tal-merkanzija kien jinbidel bl-istorbju tad-dervishes, tal-għannejja, tal-jugglers, tal-artisti bil-pupazzi, tal-akrobati u tal-prostituti.Savory, Roger; Iran Under the Safavids; pp. 158-159.

Minn żmien għal żmien, il-pjazza kienet tiġi lliberata biex isiru xi ċerimonji u festi pubbliċi. Darba fis-sena jsir ukoll l-avveniment ta' Nowruz, is-Sena l-Ġdida Persjana. Barra minn hekk, l-isport nazzjonali Persjan tal-polo seta' jintlagħab fil-pjazza, u b'hekk ix-Shah, residenti fil-Palazz ta' Ali Qapu, u l-bejjiegħa u l-klijenti tagħhom kien ikollhom ftit divertiment.Blow; pp. 195-196. Il-lasti tal-polo tal-irħam, li tpoġġew mix-Shah Abbas, għadhom preżenti fuq kull naħa tal-pjazza.Savory; pp. 159-160.

Taħt Abbas, Esfahan saret belt kożmopolitan ħafna, b'popolazzjoni residenti ta' Torok, Georgjani, Armeni, Indjani, Ċiniżi u għadd dejjem jikber ta' Ewropej. Shah Abbas ġab xi 300 artiġjan Ċiniż biex jaħdmu fl-istudjos tax-xogħol irjali u biex jgħallmu l-arti tal-produzzjoni tal-porċellana. L-Indjani kienu preżenti b'numri kbar ħafna, u kienu jgħixu fil-bosta karavanseraj allokati għalihom,Blake, Stephen P.; Half the World. The Social Architecture of Safavid Isfahan, 1590-1722, pp. 117-119. u ġeneralment kienu jaħdmu bħala merkanti u jbiddlu l-flus. L-Ewropej kienu jgħixu hemm bħala merkanti, missjunarji Kattoliċi Rumani, artisti u ħaddiema tas-sengħa. Anke s-suldati, normalment bl-esperjenza fl-artillerija, kienu jivvjaġġaw mill-Ewropa sal-Persja biex jaħdmu hawnhekk. L-ambaxxatur Portugiż De Gouvea, darba stqarr li:Blow, p. 206."In-nies ta' Esfahan huma miftuħin ħafna fin-negozju tagħhom mal-barranin, peress li kuljum iħabbtu wiċċhom ma' nies minn diversi nazzjonijiet oħra."
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Naghshe_Jahan.jpg|daqsminuri|Il-Pjazza ta' Naqsh-e Jahan billejl.
Barra minn hekk, bosta storiċi ħabblu rashom dwar l-orjentazzjoni stramba tal-pjazza. Għad-differenza tal-biċċa l-kbira tal-binjiet importanti, din il-pjazza ma kinitx allinjata mal-Mekka, biex b'hekk kull min jidħol mill-portiku tad-daħla tal-Moskea tax-Shah, mingħajr ma jaf, jagħmel nofs dawra lejn il-lemin, u l-ispazju ċentrali prinċipali fi ħdanha jħares lejn il-Mekka. Donald Wilber jagħti l-iżjed spjegazzjoni plawżibbli għal dan; il-viżjoni ta' Shaykh Bahai kienet li l-moskea tkun viżibbli minn kullimkien fi ħdan il-pjazza. Li kieku l-assi tal-pjazza kienu allinjati mal-assi tal-Mekka, il-koppla tal-moskea kienet titgħatta mill-portiku tad-daħla għolja tal-moskea li tagħti għaliha. Permezz tal-ħolqien ta' angolu bejniethom, iż-żewġ partijiet tal-binja, il-portiku tad-daħla u l-koppla, jistgħu jitgawdew minn kulħadd fil-pjazza.Wilber, Donald; Aspects of the Safavid Ensemble at Isfahan, in Iranian Studies VII: Studies on Isfahan Part II, pp. 407-408.
nofs|daqsminuri|659x659px|Veduta panoramika tal-Pjazza ta' Naqsh-e Jahan.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Imamsquare1.JPG|daqsminuri|Il-Moskea tax-Shah billejl.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sheikh_Lotfallah_Esfahan.JPG|daqsminuri|Il-Moskea ta' Lotfollah kellha daħla sigrieta taħt il-pjazza, min-naħa tal-Palazz fuq in-naħa opposta tal-pjazza.

 Masjed-e Shah – il-quċċata tal-arkitettura Safavida 
L-attrazzjoni prinċipali fil-Pjazza ta' Naqsh-e Jahan hija l-Moskea tax-Shah jew Masjed-e Shah, li ħadet post il-Moskea tal-Ġimgħa iktar antika għat-talb ta' nhar ta' Ġimgħa. Għal dan l-għan, il-Moskea tax-Shah mhux biss inbniet b'viżjoni ta' kobor, bl-ikbar koppla fil-belt, iżda Shaykh Bahai ppjana wkoll il-kostruzzjoni ta' skola reliġjuża u moskea tax-xitwa fuq kull naħa tagħha.Blake, Stephen P.; Half the World, The Social Architecture of Safavid Isfahan, 1590–1722, pp. 143-144.

 Moskea ta' Lotfollah 
Mill-erba' monumenti li jiddominaw il-perimetru tal-Pjazza ta' Naqsh-e Jahan, il-Moskea ta' Lotfollah, faċċata tal-palazz, kienet l-ewwel waħda li nbniet. L-iskop ta' din il-moskea kien li sservi bħala moskea privata tal-qorti rjali, għad-differenza tal-Masjed-e Shah, li kienet maħsuba għall-pubbliku. Għalhekk, il-moskea ma għandhiex minareti u hija iżgħar. Tabilħaqq, ftit barranin mill-Punent żaruha fl-imgħoddi fi żmien is-Safavidi jew taw kas din il-moskea, u żgur li ma kellhomx aċċess għaliha. Kien biss sekli wara, meta l-bibien tal-moskea nfetħu għall-pubbliku, li n-nies komuni setgħu jammiraw l-isforz ta' Shah Abbas biex dan il-post iservi bħala post sagru għan-nisa tal-ħarem tiegħu, kif ukoll il-lavur mill-aqwa tal-madum, li huwa ferm superjuri għal dak tal-Moskea tax-Shah.Ferrier, R. W.; A Journey to Persia, Jean Chardin's Portrait of a Seventeenth-century Empire; pp. 53; 143.

 Palazz ta' Ali Qapu 
xellug|daqsminuri|229x229px|Il-Palazz ta' Ali Qapu.
Il-Palazz ta' Ali Qapu effettivament huwa paviljun li jimmarka d-daħla tal-kwartier residenzjali rjali Safavid enormi ta' Esfahan, li huwa estiż mill-Pjazza ta' Maidan Naqsh-e Jahan sat-Triq ta' Chahar Bagh. L-isem tal-binja huwa magħmul minn żewġ elementi: "Ali", li bl-Għarbi tfisser "l-imfaħħar", u "Qapu" li bit-Tork tfisser "portal" jew "senduq irjali". Flimkien ifissru l-"Portal Imfaħħar". Dan l-isem intgħażel mis-Safavidi sabiex iħaqquha mal-isem famuż tal-qorti tal-Ottomani: "Bab-i Ali" jew il-"Portal Sublim"). Hawnhekk il-monarka l-kbir kien jilqa' lill-viżitaturi nobbli u lill-ambaxxaturi barranin. Għall-ewwel darba, Shah Abbas hawnhekk iċċelebra n-Nowruz (Jum l-Ewwel tas-Sena) tal-1597 W.K. (1006 AH). Il-Palazz ta' Ali Qapu huwa struttura rettangolari enormi, għoli 48 metru (157 pied) b'sitt sulari, b'bitħa wiesgħa quddiemu msaqqfa b'saqaf tal-injam intarsjat u mirfuda b'kolonni tal-injam.

Fuq is-sitt sular kienu jsiru r-riċevimenti u l-banketti rjali. L-ikbar swali jinsabu f'dan is-sular. It-tiżjin bl-istukko tas-sala tal-banketti mimlija b'motivi ta' diversi reċipjenti u tazzi. Is-sitt sular kien imsejjaħ is-sala tal-mużika għaliex hemmhekk diversi gruppi kienu jdoqqu l-mużika u jkantaw il-kanzunetti. Mill-galleriji ta' fuq, il-mexxej Safavid kien joqgħod jara l-logħbiet tal-polo, il-manuvri u t-tiġrijiet taż-żwiemel fil-pjazza.

 Suq Imperjali 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Plaza_Naqsh-e_Jahan,_Isfah%C3%A1n,_Ir%C3%A1n,_2016-09-20,_DD_55.jpg|xellug|daqsminuri|Id-daħla tas-suq jew id-daħla ta' Keisaria.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Iranian_Handicraft_1.JPG|daqsminuri|Ħanut tal-artiġjanat fis-suq.
Is-Suq Imperjali ta' Esfahan huwa suq storiku u wieħed mill-eqdem u l-ikbar swieq tal-Lvant Nofsani. Għalkemm l-istruttura preżenti tmur lura għal żmien is-Safavidi, partijiet minnha għandhom iktar minn elf sena, u jmorru lura għad-dinastija Seljuk. Is-suq jew il-bażar huwa magħmul minn triq twila żewġ kilometri li tikkollega ċ-ċentru storiku tal-belt mal-belt il-ġdida.

 Sit ta' Wirt Dinji 
nofs|daqsminuri|667x667px|Il-bosta portiċi tal-Pjazza ta' Naqsh-e Jahan.
Il-Pjazza ta' Naqsh-e Jahan (jew Meidan Imam, Esfahan) ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-kriterju (v) "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

 Iktar qari 

 E. Galdieri u R. Orazi, Progetto di sistemazione del Maydan-i Šāh (Ruma, 1969).

 E. Galdieri, ‘Two Building Phases of the Time of Šāh ‛Abbas I in the Maydān-i Šāh of Isfahan: Preliminary Note’, E. & W., n. s., xx (1970), pp. 60-69.

 H. Luschey, ‘Der königliche Marstall in Iṣfahān und Engelbert Kaempfers Planographia des Palastbezirkes 1712’, Iran, xvii (1979), pp. 71-79.

 E. Galdieri, ‘Esfahan e la Domus Spectaculi Automatorum’, Proceedings of the First European Conference of Iranian Studies, Societas Iranologica Europaea: Turin, 1987, ii, pp. 377-388.

 A. Jabalameli, ‘Meidan Eman en Isfahán’, Patrimonio Mundial, xix (2000), pp. 20-31.

 E. Nathalie Rothman (2015), Brokering Empire: Trans-Imperial Subjects between Venice and Istanbul. Cornell University Press. ISBN 978-0801463129.

 Referenzi 

Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali
Kategorija:Iran
Naqsh-e Jahan
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran