Trondheim

Trondheim  , Tråante fin-Nofsinhar tas -Sámi ), qabel Nidaros ( Nidrosie bil-Franċiż), hija belt u muniċipalità Norveġiża li tinsab fil- Kontea ta' Trøndelag, li tagħha tikkostitwixxi ċ-ċentru amministrattiv. Kellha  fi għal erja ta’   .

Trondheim, li tinsab ġeografikament fin-nofs tal-pajjiż, hija t-tielet l-akbar belt fin -Norveġja wara Oslo u Bergen . Hija dar għal università ewlenija, l- Università Norveġiża tax-Xjenza u t-Teknoloġija . Il-gazzetta lokali, Addressavisen, imwaqqfa fl- 1767, hija l-eqdem gazzetta ta' kuljum tan-Norveġja li għadha taħdem.

 Ġeografija 
Trondheim tinsab fil-bokka tan-Nidelva li tgħaddi fit-Trondheimsfjord, u tifforma port b'post protett. Ix-xmara kienet ta’ fond biżżejjed għall-biċċa l-kbira tal-bastimenti fil-Medju Evu. Fluss ta’ tajn u ġebel ikkumplikat in-navigazzjoni u għamel parti mill-port inutilizzabbli f’nofs is-seklu 17.
alt=Il-banek tal-Nidelva fil-ħarifa.|nofs|daqsminuri|Il-banek tal-Nidelva fil-ħarifa.

L-ogħla punt tal-muniċipalità hija l-għoljiet Storheia b'altitudni ta '565 metru. Fis-solstizju tas-sajf, ix-xemx titla’ fit-3 a.m. u tinżel fil-11:40 p.m., tibqa’ eżatt taħt l-orizzont. M'hemm l-ebda dlam totali mill-20 ta' Mejju sal-20 ta' Lulju. Fis-solstizju tax-xitwa, ix-xemx titla’ fl-10 a.m., tibqa’ baxxa ħafna fuq l-orizzont u tinżel fis-2:30 p.m.

 Trasport 
Trasport bit-triq
alt=L-E6 fin-Nofsinhar ta' Trondheim.|nofs|daqsminuri|L-E6 fin-Nofsinhar ta' Trondheim.

Il-belt tinqasam mir-rotta Ewropea 6, u tinsab fit-tmiem tar-rotot 14 u 39. L-E14 bbenefikat fl-2011 minn għajnuna mill-Ewropa (Interreg, l-hekk imsejjaħ proġett "Green Highway") għal tagħmir fuq 400 km bejn Trondheim u Sundsvall ta’ stazzjonijiet ta’ servizz li jippermettu l-iċċarġjar elettriku (elettriku rinnovabbli u nadif biss, prinċipalment ta’ oriġini idroelettrika), bijogass, bijodiżil u etanol. Il-belt ta’ Trondheim mgħammra lilha nnifisha b’vetturi “ħodor” li jistgħu jibbenefikaw minn dan in-netwerk.

Arja

Trondheim għandha ajruport internazzjonali, Trondheim Værnes, li jinsab fi Stjørdal. Hija r-raba’ fil-pajjiż f’termini ta’ traffiku tal-passiġġieri. 

Ferrovija 
alt=Tramm li jivvjaġġa fi Trondheim.|nofs|daqsminuri|Tramm li jivvjaġġa fi Trondheim.

Il-linji ferrovjarji ewlenin huma dawk li jwasslu lejn it-tramuntana (il-linja Nordlandsbanen li twassal għal Mo i Rana mill-1942, Fauske mill-1958 u Bodø mill-1962), lejn il-lvant li jwasslu għall-Isvezja permezz ta’ Storlien (linja Meråkerbanen, miftuħa mill-1882), u żewġ linji interni li jwasslu għall- nofsinhar u Oslo (bil-Rørosbanen mill-1877 u Dovrebanen mill-1921).

Baħar 

Il-vapuri tal-espress kostali (Hurtigruten) li jagħmel il-konnessjoni bil-baħar minn Bergen sa Kirkenes tul il-kosta jieqfu fi Trondheim. Ħafna bastimenti tal-kruċieri jagħmlu l-istess matul l-istaġun tas-sajf.

 Storja 
Ir-reġjun ilu okkupat għal eluf ta 'snin, kif jixhdu l-petroglifi tan-Norveġja ċentrali (kulturi Nøstvet u Lihult u kultura ta' oġġetti b'wajer). Il-belt twaqqfet mir-re Viking Olaf Tryggvason fl-997 u semmiet Nidaros: "il-bokka tal-Bejta" (il-Bejta huwa l-isem tax-xmara Nidelva). Is-sit intgħażel minħabba l-kundizzjonijiet favorevoli tiegħu, kemm għall-installazzjoni ta’ port kif ukoll għad-difiża tal-post.
alt=Il-katidral fl-1857, qabel il-bidu tax-xogħol ta 'rikostruzzjoni fl-1869.|nofs|daqsminuri|Il-katidral fl-1857, qabel il-bidu tax-xogħol ta 'rikostruzzjoni fl-1869.

Ir-reġjun imbagħad kien iddominat mill-jarls qawwija ta 'Hlaðir, li d-dominju tagħhom estiż fuq Trøndelag u li ħakmu minn Lade, illum distrett tal-belt ta' Trondheim. Fi żminijiet tal-qedem, ir-rejiet tan-Norveġja ġew ipproklamati fi Trondheim fl-Øretinget, il-post tal-laqgħa tal-irġiel ħielsa kollha, fil-bokka tan-Nidelva. Harald I (865–933), l-ewwel sultan tan-Norveġja, ġie pproklamat sultan hemmhekk, kif kien ibnu Håkon I. Oriġinarjament użata bħala post militari, il-belt kienet dar għat-tron tar-re u kienet il-kapitali tan-Norveġja sal-1217.

Leif Ericson, iben Erik l-Aħmar, probabbilment l-ewwel Ewropew li żbarka fl-Amerika ta’ Fuq, għex fi Trondheim madwar is-sena 1000 bħala membru tal-gwardja tar-Re Olaf. Il-Battalja ta’ Kalvskinnet seħħet fi Trondheim fl-1179: ir-Re Sverre tan-Norveġja u l-ġellieda tiegħu għelbu lil Erling Skakke, rivali għat-tron.

Fl-1349, il-Mewt l-Iswed laqtet il-belt, u qatlet żewġ terzi tal-popolazzjoni tagħha. Imsemmija mill-ġdid Trondheim ("Residenza ta' Trond") fl-aħħar tal-Medju Evu, il-belt ilha s-sede tal-Arċisqof ta' Nidaros mill-1152. Bl-introduzzjoni tal-Protestantiżmu Luteran fl-1537, l-aħħar arċisqof, Olav Engelbrektsson, kellu jaħrab lejn il- L-Olanda Kattolika fejn miet fil-belt Belġjana attwali ta’ Lier fl-1538.
alt=Ħallihom fortizza Munkholmen.|nofs|daqsminuri|Ħallihom fortizza Munkholmen.

Mibnija l-aktar mill-injam, il-belt inħarbat maż-żmien minn nirien kbar li laqtu l-belt fl-1598, 1651, 1681, 1708, 1717 (darbtejn), 1742, 1788, 1841 u 1842. In-nar tal-1651 kien l-aktar devastanti. , peress li n-nar qered 90% tal-bini fil-limiti tal-belt. Dan id-diżastru wassal għal rikostruzzjoni kważi totali ta’ Trondheim. Ix-xogħol isir taħt is-superviżjoni tal-Ġeneral Johan Caspar von Cicignon, suldat oriġinarjament mill-Lussemburgu, fis-servizz tar-Renju tad-Danimarka u n-Norveġja. Toroq wesgħin, bħall-Munkegaten tal-lum, jinfetħu biex jipprevjenu t-tixrid tan-nirien fil-futur.

Wara t-Trattat ta' Roskilde fl-1658, Trondheim u Trøndelag kollha daħlu fil-qosor taħt il-ħakma Svediża, iżda ġew ritornati lin-Norveġja fit-Trattat ta' Kopenħagen fl-1660.

Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, il-belt kienet okkupata mid-9 ta’ April 1940, l-ewwel jum tal-invażjoni tan-Norveġja, sat-tmiem tal-gwerra. Il-Ġermaniżi bnew bażi navali hemmhekk, Dora, li laqgħet it-13-il flottilla taħt il-baħar bejn Ġunju 1943 u Mejju 1945. Minħabba l-post strateġiku favorevoli tagħha, Hitler ikkunsidra li jwaħħal il-belt mar-Reich u talab lill-perit tagħha Albert Speer biex ifassal pjanijiet għall- l-akbar bażi navali Ġermaniża, li tkun tinkludi, minbarra t-tarzni u l-baċiri, akkomodazzjoni għal 250,000 Ġermaniż.

 Edukazzjoni 
Fost il-11-il skola sekondarja tal-belt, it-Trondheim katedralskole, imwaqqfa fl-1152, hija l-eqdem ta’ dan il-livell fin-Norveġja, filwaqt li l-Brundalen videregående skole hija dik ewlenija fir-reġjun ta’ Sør-Trøndelag (li saret Trøndelag mir-riforma territorjali tal-2018) . Trondheim hija dar għall-Università Norveġiża tax-Xjenza u t-Teknoloġija (Norges Teknisk-Naturvitenskapelige Universitet jew NTNU) li fl-2016 assorbiet l-Iskola Ogħla Sør-Trøndelag (Høgskolen i Sør-Trøndelag jew HiST). 
alt=Il-bini ewlieni tal-Università Norveġiża tax-Xjenza u t-Teknoloġija.|nofs|daqsminuri|Il-bini ewlieni tal-Università Norveġiża tax-Xjenza u t-Teknoloġija.

Dan il-kumpless universitarju jilqa’ 41,970 student fl-2019, li ġejjin minn madwar il-pajjiż u minn barra. Għadd minnhom joqogħdu fir-raħal tal-istudenti ta’ Steinan.

SINTEF, l-akbar ċentru ta’ riċerka indipendenti fl-Iskandinavja, jiġbor flimkien aktar minn 2,000 impjegat, inklużi 1,400 fi Trondheim. L-Iskola Royal Norwegian Air Force tinsab ukoll fi Trondheim.

 Sport 
Futbol 

Il-klabb ewlieni tal-futbol tal-belt huwa Rosenborg BK li huwa wkoll l-aktar klabb ta' suċċess tan-Norveġja u jikkompeti regolarment fil-UEFA Champions League. 

Sport tax-xitwa 

Il-prattika tal-isports tal-bord hija mifruxa ħafna fi Trondheim. Hemm traċċi ta' ski cross-country f'Bymarka u ski jump fi Granåsen. Huwa wkoll possibbli li tinżel skiing f'Vassfjellet. Trondheim ospitat il-Kampjonati tad-Dinja tal-Iski Nordiku fl-1997. Il-belt tospita regolarment stadju tat-tazza tad-dinja tal-qbiż bl-iski. F'Marzu 2007, Tromsø intgħażlet fuq Trondheim biex tkun l-offerta tan-Norveġja biex tospita l-Olimpjadi tax-Xitwa tal-2018.

 Kultura u patrimonju 
Ħafna miċ-ċentru tal-belt huwa magħmul minn ħwienet żgħar speċjalizzati. Xi ċentri tax-xiri jeżistu wkoll madwar Nordre gate u Olav Tryggvasons gate toroq. 

Fl-aħħar tas-snin disgħin, iż-żona ta' madwar il-baċiri niexfa u t-tarzni ta' qabel ta' Trondhjems mekaniske Værksted fid-distrett ta' Nedre Elvehavn, li llum m'għadhiex taħdem, ġiet rinnovata u mibdula f'żona residenzjali u kummerċjali.

Postijiet u monumenti
alt=Katidral ta’ Nidaros.|nofs|daqsminuri|Katidral ta’ Nidaros.

Fost il-monumenti ta’ Trondheim l-aktar magħruf huwa l-hekk imsejjaħ “Nidaros Cathedral”, monument ewlieni tal-arkitettura Gotika fin-Norveġja. Inbniet fl-1070 u rrestawrat fl-1814. Kien l-aktar post importanti ta’ pellegrinaġġ fl-Iskandinavja fil-Medju Evu u għadu jospita l-inkurunazzjoni tar-rejiet tan-Norveġja llum. 

Ħdejn il-katidral hemm il-Palazz tal-Arċisqof fejn jinżammu l-ġojjelli tal-kuruna tan-Norveġja.

Il-Fortizza Kristiansten, mibnija fl-1681-1684, tiddomina ċ-ċentru minn fuq għoljiet tal-belt. Hija rrepeltat invażjoni Svediża fl-1718 iżda ġiet demobilizzata fl-1816 mill-Prinċep Reġent Charles John. 

Statwa ta’ Olav Tryggvason, il-fundatur tal-belt, tinsab fil-pjazza ċentrali ta’ Trondheim, fuq obelisk. Il-bażi tal-istatwa fiha wkoll arloġġ tax-xemx. Statwa ta’ Leif Erikson tinsab fuq ix-xatt, ħdejn il-bini antik tad-dwana. L-istatwa hija replika tal-oriġinali li tinsab fil-Port ta’ Seattle. 

Fl-1997, inbniet statwa ħdejn Museumsplass bħala ġieħ lil Cissi Klein, tfajla tal-iskola maqtula f’Auschwitz fl-1943.

Il-gżira ta’ Munkholmen, li tinsab faċċata tal-port, hija żona turistika u ta’ divertiment. Darba serva bħala sit ta’ eżekuzzjoni, monasteru, fortizza, ħabs u bażi kontra l-ajruplani matul it-Tieni Gwerra Dinjija. 
alt=Il-pont il-qadim jew Gamle Bybro.|nofs|daqsminuri|Il-pont il-qadim jew Gamle Bybro.

Il-Palazz Stiftsgården, oriġinarjament mibni fl-1774, bil-140 kamra tiegħu fuq 4,000 m2 huwa wieħed mill-akbar kostruzzjonijiet tal-injam fit-Tramuntana tal-Ewropa. Hija serviet bħala residenza rjali mill-1800. Fl-aħħarnett, Dora hija bażi preċedenti Ġermaniża li kienet tospita t-13. 

Unterseebootsflottille, flottilla sottomarina, matul it-Tieni Gwerra Dinjija matul l-okkupazzjoni tan-Norveġja. Illum, il-bunkers fihom bosta arkivji, notevolment dawk tal-belt u tal-università. Riċentement, il-bażi ospitat ukoll kunċerti.

 Ġemellaġġ 

  Darmstadt (Ġermanja) ;
  Dunfermline (Skozja, Renju Unit) ;
  Graz (Awstrija) ;
  Klaksvík (Gżejjer Faroe) ;
  Kópavogur (Iżlanda) ;
  Norrköping (Żvezja) ;
  Odense (Danimarka) ;
  Petah Tikva (Iżrael) ;
  Ramallah (Palestina) ;
  Split (Kroazja) ;
  Tampere (Finlandja) ;
  Tiraspol (Moldova) ;
  Vallejo (Stati Uniti).

 Referenza