Gżira ta' Robben

Il-Gżira ta' Robben (bl-Afrikaans: Robbeneiland) hija gżira f'Table Bay, 6.9 kilometri (4.3 mili) fil-Punent tal-kosta ta' Bloubergstrand, fit-Tramuntana ta' Cape Town, l-Afrika t'Isfel. Isem il-gżira joriġina mill-kelma Olandiża għal foki (robben).

Il-Gżira ta' Robben għandha għamla bejn wieħed u ieħor ovali, twila 3.3 kilometri (2 mili) mit-Tramuntana għan-Nofsinhar, u wiesgħa 1.9 kilometru (1+1⁄8 mil), b'erja ta' 5.08 km2 (1+31⁄32 mil kwadru). Il-gżira hija ċatta u ftit metri biss 'il fuq mil-livell tal-baħar, bħala riżultat ta' avveniment ta' erożjoni tal-qedem. Ġiet iffortifikata u ntużat bħala ħabs mill-aħħar tas-seklu 17 sal-1996, wara t-tmiem tal-apartheid.

L-attivist politiku u l-avukat Nelson Mandela kien intefa' l-ħabs fil-gżira għal 18-il sena mis-27 sena ta' priġunija tiegħu qabel il-waqgħa tal-apartheid u l-introduzzjoni ta' demokrazija multirazzjali sħiħa. Iktar 'il quddiem rebaħ il-Premju Nobel għall-Paċi u ġie elett fl-1994 bħala President tal-Afrika t'Isfel, u kien l-ewwel President ta' karnaġjon sewda tal-pajjiż għal mandat wieħed mill-1994 sal-1999. Barra minn hekk, il-maġġoranza tal-priġunieri kien jinżammu fil-gżira għal raġunijiet politiċi. Żewġ eks priġunieri oħra tal-Gżira ta' Robben, flimkien ma' Mandela, ġew eletti għall-Presidenza mill-aħħar tas-snin 90 tas-seklu 20: Kgalema Motlanthe (2008-2009) u Jacob Zuma (2009-2018).

Il-Gżira ta' Robben hija Sit ta' Wirt Nazzjonali tal-Afrika t'Isfel u hija wkoll Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

 Storja 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Robben_island_from_table_mountain.jpg|xellug|daqsminuri|Veduta tal-Gżira ta' Robben minn Table Mountain fid-direzzjoni tal-Bajja ta' Saldanha.
Din il-gżira tinsab fid-daħla ta' Table Bay, 11-il kilometru minn Cape Town, ġiet skoperta minn Bartolomeu Dias fl-1488, u għal bosta snin intużat min-navigaturi Portugiżi, u iktar 'il quddiem mill-Ingliżi u mill-Olandiżi bħala post għall-għoti tal-fjuwil. L-isem attwali tal-gżira jfisser l-"gżira tal-foki".

Fl-1654, l-insedjaturi tal-Kolonja Olandiża tal-Kap tefgħu n-nagħġiet u l-imtaten tagħhom fil-Gżira ta' Robben, u l-irġiel bnew struttura kbira ta' kenn għall-bhejjem tagħhom. L-iżolament kien joffri protezzjoni aħjar mill-annimali selvaġġi milli fuq l-art kontinentali. L-insedjaturi kienu jħanxru wkoll il-foki għall-ġlud tagħhom u kienu jgħallu ż-żejt biex jipprovdu għall-ħtiġijiet tal-insedjament.History of South Africa, 1486-1691, G.M Theal, Londra, 1888.

Mill-aħħar tas-seklu 17, il-Gżira ta' Robben intużat għall-priġunerija l-iktar tal-priġunieri politiċi. L-insedjaturi Olandiżi kienu l-ewwel nies li użaw il-Gżira ta' Robben bħala ħabs. L-ewwel priġunier tal-gżira x'aktarx li kien Autshumato f'nofs is-seklu 17. Fost l-abitanti permanenti bikrin tal-gżira kien hemm mexxejja politiċi li ngħataw priġunija hemmhekk minn kolonji Olandiżi oħra, inkluż l-Indji tal-Lvant Olandiżi, u l-mexxej tar-rewwixta fuq il-bastiment tal-iskjavi Meermin.

Wara li l-Flotta Navali Rjali Brittanika ħatfet diversi rġiel fl-Indji tal-Lvant Olandiżi fil-battalja tal-Bajja ta' Saldanha fir-Raba' Gwerra bejn l-Ingliżi u l-Olandiżi fl-1781, dgħajsa qadfet 'il barra biex tilqa' l-bastimenti tal-gwerra Brittaniċi. Abbord kien hemm ir-"rejiet ta' Ternate u Tidore, u l-prinċpijiet tal-familji rispettivi". L-Olandiżi żammewhom għal żmien twil fil-Gżira ta' Robben, iżda mbagħad ittrasferiethom lejn il-Bajja ta' Saldanha.

Fl-1806, il-kaċċatur tal-balieni Skoċċiż John Murray fetaħ impjant tal-kaċċa tal-balieni f'bajja mkennija fil-kosta tal-Grigal tal-gżira, li saret magħrufa bħala l-Bajja ta' Murray. Biswit dan is-sit, fl-1939-1940 inbena l-port attwali magħruf bħala l-Port tal-Bajja ta' Murray.The New Annual Register, Or General Repository of History ..., (Ottubru 1781), Vol. 2, p. 90.

Wara l-falliment ta' rewwixta f'Grahamstown fl-1819, il-ħames waħda mill-Gwerer tax-Xhosa, il-gvern kolonjali Brittaniku ordna li l-mexxej Afrikan Makanda Nxele jintefa' jiskonta sentenza ta' għomor il-ħabs fil-gżira.Frederick Marryat. The Mission; or Scenes in Africa. Londra: Nick Hodson. Huwa għereq fix-xtut ta' Table Bay wara li rnexxielu jaħrab mill-ħabs.Peires, Jeffrey B. (1989). The Dead Will Arise: Nongqawuse and the Great Xhosa Cattle Killing Movement of 1856–7. Indiana University Press. p. 301. ISBN 9780253205247.Deacon, Harriet, ed. (1996). The Island: A History of Robben Island, 1488–1990. New Africa Books. pp. 4–5. ISBN 9780864862990.

Il-gżira kienet tintuża wkoll bħala kolonja tal-lebbrużi u post ta' kwarantina tal-annimali. Mill-1845, il-lebbrużi mill-kolonja tal-lebbrużi ta' Hemel-en-Aarde (sema' u art) qrib Caledon ġew ittrasferiti lejn il-Gżira ta' Robben meta nstab li l-kolonja tal-lebbrużi ta' Hemel-en-Aarde ma kinitx adattata iktar għall-iskop tagħha. Inizjalment, dan kien isir fuq bażi volontarja, u l-lebbrużi setgħu jaqbdu u jitilqu mill-gżira jekk kienu jixtiequ jagħmlu dan. F'April 1891, bdew jinbnew il-pedamenti ta' 11-il binja ġdida biex jiġu ospitati l-lebbrużi. Wara li għadda l-Att dwar ir-Repressjoni tal-Lebbrużi f'Mejju 1892, l-ammissjoni ma baqgħetx volontarja iktar, u ċ-ċaqliq tal-lebbrużi ġie ristrett. It-tobba u x-xjenzati ma setgħux jifhmu l-marda u ħasbu li l-iżolament kien l-uniku mod biex il-mard ma jinxteridx. Qabel l-1892, medja ta' madwar 25 lebbruż intbagħtu lejn il-Gżira ta' Robben, iżda fl-1892 dak in-numru tela' għal 338 lebbruż, u fl-1893 intbagħtu 250 lebbruż oħra.Newman, George (1895). Prize essays on leprosy. Londra: The Society. p. 194.

Matul it-Tieni Gwerra Dinjija l-gżira ġiet iffortifikata. Bħala parti mid-difiżi għal Cape Town tpoġġew kanuni BL ta' 9.2 pulzieri u kanuni ta' 6 pulzieri.Winston Churchill (1900). London to Ladysmith via Pretoria. Londra: Longmans, Green, and Co.

Mill-1961, il-Gżira ta' Robben intużat mill-gvern tal-Afrika t'Isfel bħala ħabs għall-priġunieri politiċi u għall-kriminili li nstabu ħatja. Fl-1969, Moturu Kramat, li issa huwa sit sagru għall-pellegrinaġġi Musulmani lejn il-Gżira ta' Robben, inbena biex jitfakkar Sayed Abdurahman Moturu, il-Prinċep ta' Madura. Moturu, wieħed mill-ewwel imams ta' Cape Town, kien ġie eżiljat fil-gżira f'nofs is-snin 40 tas-seklu 18. Huwa miet hemmhekk fl-1754. Il-priġunieri politiċi Musulmani kienu jagħtuh ġieħ fis-santwarju qabel ma jitilqu mill-gżira.

Fl-1982, il-ktieb tal-eks priġunier Indres Naidoo "Island in Chains" (Gżira fil-Ktajjen) sar l-ewwel rakkont ippubblikat tal-ħajja tal-priġunieri fil-gżira.

Il-ħabs ta' sigurtà massima għall-priġunieri politiċi għalaq fl-1991. Il-ħabs ta' sigurtà medja għall-priġunieri kriminali ngħalaq ħames snin wara.

Bit-tmiem tal-apartheid, il-gżira saret destinazzjoni turistika popolari. Tiġi ġestita mill-Mużew tal-Gżira ta' Robben Museum li jopera s-sit bħala mużew ħaj. Fl-1999 il-gżira tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO għall-importanza tagħha fl-istorja politika tal-Afrika t'Isfel u fl-iżvilupp ta' soċjetà demokratika fil-pajjiż. Kull sena, eluf ta' viżitaturi jżuru l-gżira bil-lanċa mix-Xatt ta' Vitorja u Alfred f'Cape Town permezz ta' mawriet iggwridati tal-gżira u tal-eks ħabs tagħha. Bosta mill-gwidi huma eks priġunieri. L-art kollha tal-gżira hija ta' sjieda tan-nazzjon tal-Afrika t'Isfel, bl-eċċezzjoni tal-knisja tal-gżira. Amministrattivament, il-Gżira ta' Robben hija subborg tal-Belt ta' Cape Town. Il-gżira hija miftuħa s-sena kollha, jekk it-temp jippermetti.

 Sit ta' Wirt Dinji 
Il-Gżira ta' Robben ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1999.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

 Aċċess għall-gżira 
Il-Gżira ta' Robben hija aċċessibbli għall-viżitaturi permezz ta' mawriet turistiċi li jitilqu mix-xatt ta' Cape Town. Il-mawriet iggwidati jitilqu tliet darbiet kuljum u jdumu madwar 3.5 sigħat, u jikkonsistu fi vjaġġ b'lanċa lejn il-gżira u lura, u jżuru d-diversi siti storiċi tal-gżira li jiffurmaw parti mill-Mużew tal-Gżira ta' Robben. Dawn jinkludu ċ-ċimiterju tal-gżira, il-barriera abbandunata tal-ġebla tal-ġir, id-dar ta' Robert Sobukwe, il-barriera ta' Bluestone, il-bunkers tal-armata u tal-flotta navali, u l-ħabs ta' sigurtà massima, fejn wieħed ikun jista' jara ċ-ċella ta' Nelson Mandela.

 Periklu marittimu 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:AMH-2554-NA_Map_of_Robben_Island.jpg|daqsminuri|Mappa Olandiża tal-gżira mill-1731.
Il-bastimenti li jbaħħru qrib il-gżira jridu joqogħdu b'seba' għajnejn meta jwettqu navigazzjoni qrib il-Gżira ta' Robben u l-Blata tal-Baliena fil-qrib (taħt wiċċ l-ilma) peress li dawn huma periklu għat-trasport marittimu tal-merkanzija.James Horsburgh (1852). The India Directory, Or Directions for Sailing to and from the East Indies, China, Australia and the Interjacent Ports. W. H. Allen & Co. p. 71. L-imbatt prevalenti qawwi tal-Oċean Atlantiku jaħkem madwar is-sikek lil hinn mill-kosta u l-kosta mħarbta tal-blat tal-gżira. Il-bastimenti li jinħakmu u jmissu mal-blat malajr jitkissru mill-qilla tal-mewġ tal-baħar. Total ta' 31 bastiment tkissru madwar il-gżira.Smith, Charlene (1997). Robben Island. Struik. pp. 30-32. ISBN 9781868720620.

Fl-1990, tim tal-arkeoloġija marittima mill-Università ta' Cape Town bdiet l-Operazzjoni "Sea Eagle" (Ajkla tal-Baħar). Din kienet stħarriġ ta' taħt il-baħar li stħarreġ 31 kilometru kwadru (9 mili nawtiċi kwadri) tal-qiegħ tal-baħar madwar il-Gżira ta' Robben. Dan il-kompitu kien partikolarment diffiċli minħabba l-kurrenti qawwijin u l-mewġ għoli ta' dawn l-ilmijiet. Il-grupp sab 24 bastiment taħt il-baħar madwar il-Gżira ta' Robben. Il-biċċa l-kbira tar-relitti nstabu f'ilmijiet fondi inqas minn għaxar metri (33 pied). It-tim ikkonkluda li l-maltemp, id-dlam u ċ-ċpar x'aktarx li kkawżaw l-għarqa ta' dawn il-bastimenti.

Ir-relitti marittimi madwar il-Gżira ta' Robben u l-ilmijiet ta' madwarha jinkludu l-vapuri tal-Indji tal-Lvant Olandiżi tas-seklu 17, Yeanger van Horne (1611), Shaapejacht (1660) u Dageraad (1694). Fost ir-relitti tal-aħħar tas-seklu 19 hemm diversi bastimenti Brittaniċi, inkluż il-Gondolier (1836), u l-bastiment tal-Istati Uniti A.H. Stevens (1866). Fl-1901, il-bastiment tat-trasport tal-posta li kien jaħdem bl-istim, SS Tantallon Castle, laqat il-blat lil hinn mill-Gżira ta' Robben fiċ-ċpar kbir ftit wara li telaq minn Cape Town. Wara li l-kanuni tal-ajjut ġew sparati mill-gżira, il-bastimenti fil-qrib marru jgħinu minnufih fis-salvataġġ. Il-120 passiġġier u l-ekwipaġġ ta' fuq il-bastiment ġew salvati qabel ma l-bastiment tkisser mill-qilla tal-imbatt. 17-il bastiment oħra għerqu fis-seklu 20, inkluż bastimenti Brittaniċi, Spanjoli, Norveġiżi u tat-Tajwan.

 Fanal tal-Gżira ta' Robben 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Robben_Island-003.jpg|xellug|daqsminuri|Il-Fanal tal-Gżira ta' Robben.
Minħabba l-periklu marittimu tal-Gżira ta' Robben u l-ilmijiet ta' madwarha, Jan van Riebeeck, l-ewwel amministratur kolonjali Olandiż f'Cape Town fis-snin 50 tas-seklu 17, ordna li kellhom jitqabbdu ħuġġiġiet enormi billejl fil-quċċata tal-Għolja tan-Nar (bl-Ingliż: Fire Hill), l-ogħla punt fil-gżira (issa magħrufa bħala l-Għolja ta' Minto). Dawn kienu jsiru biex iwissu lill-bastimenti VOC li kienu qed joqorbu lejn il-gżira.

Fl-1865, il-fanal tal-Gżira ta' Robben tlesta fil-quċċata tal-Għolja ta' Minto.William Henry Rosser, James Frederick Imray (1867). The Seaman's Guide to the Navigation of the Indian Ocean and China Sea. J. Imray & Son. p. 280. It-torri ċilindriku tal-ġebel, li mal-bażi tiegħu għandu d-dar tal-persuna li tieħu ħsieb il-fanal, huwa għoli 18-il metru (59 pied) u għandu gallerija b'lanterna fil-quċċata tiegħu. Fl-1938, il-lampa tal-fanal ġiet ikkonvertita għall-elettriku. Il-fanal juża lanterna li tteptep minflok lampa li ddur; din tiddi għal ħames sekondi kull seba' sekondi. Il-qawwa ta' 46,000 candela tal-fanal, viżibbli sa bogħod ta' 44 kilometru (24 mil nawtiku), titfa' dawl abjad lil hinn minn Table Bay. Dawl aħmar sekondarju jaġixxi bħala għajnuna għan-navigazzjoni għall-bastimenti li jkunu qed ibaħħru lejn Nofsinhar ix-Xlokk.

 Organiżmi selvaġġi u konservazzjoni 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Table_Bay_from_Robben_Island_(01).jpg|daqsminuri|Veduta ta' Table Bay mill-kosta tal-Gżira ta' Robben.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Blick_auf_Kapstadt.jpg|daqsminuri|Il-kosta tal-Gżira ta' Robben b'veduta ta' Table Mountain.
Meta l-Olandiżi waslu fl-inħawi fl-1652, l-uniċi annimali kbar fil-gżira kienu l-foki u l-għasafar, l-iktar pingwini. Fl-1654, l-insedjaturi ħelsu xi fniek fil-gżira biex il-bastimenti li jieqfu fil-gżira jkollhom sors disponibbli ta' laħam.George McCall Theal (1897). History of South Africa Under the Administration of the Dutch East India Company (1652 to 1795). Swan Sonnenschein. p. 442.

Il-kolonja oriġinali ta' pingwini Afrikani fil-gżira ġiet sterminata għalkollox sal-1800. Iżda mill-1983 ġiet stabbilita kolonja ġdida fil-gżira, u l-gżira moderna mill-ġdid hija żona importanti tat-tnissil ta' din l-ispeċi. Il-kolonja kibret sa ~16,000 individwu fl-2004, qabel ma reġgħet bdiet tonqos. Sal-2015 dan id-deklin kien kontinwu (saħansitra sa ~3,000 individwu). Dan id-deklin instab f'kważi kull kolonja oħra ta' pingwini Afrikani. Il-kawżi tiegħu għadhom mhux ċari għalkollox u x'aktarx li jvarjaw minn kolonja għall-oħra, iżda fil-Gżira ta' Robben x'aktarx li dan id-deklin huwa marbut mat-tnaqqis tal-provvista tal-ikel (sardini u inċova) tagħhom minħabba l-kompetizzjoni mis-sajjieda. Il-pingwini saru attrazzjoni turistika popolari peress li wieħed jarahom faċilment fil-gżira.Weller, F.; Cecchini, L.A.; Shannon, L.; Sherley, R.B.; Crawford, R.J.; Altwegg, R.; Scott, L.; Stewart, T.; Jarre, A. (2014). "A system dynamics approach to modelling multiple drivers of the African penguin population on Robben Island, South Africa". Ecological Modelling. 277: 38–56.

Għall-ħabta tal-1958, il-Logutenent Peter Klerck, uffiċjal tal-Flotta Navali tal-Afrika t'Isfel stazzjonat fil-gżira, introduċa diversi annimali. Is-silta li ġejja minn artiklu miktub minn ibnu Michael Klerck, li għex fil-gżira minn età żgħira, tiddeskrivi l-fawna lokali:

Fil-bidu tas-seklu 21, huwa stmat li l-popolazzjoni tal-fniek kienet laħqet 25,000 individwu, u b'hekk sar speċi invażiva li kienet qed tpoġġi lil speċijiet oħra fil-periklu. Il-bnedmin qed jikkaċċjaw u jħanxru l-fniek sabiex inaqqsu l-popolazzjoni tagħhom.

 Tibdil fil-klima 
Fl-2022, is-Sitt Rapport ta' Valutazzjoni tal-IPCC inkluda l-Gżira ta' Robben fil-lista tas-siti kulturali Afrikani li jaf ikunu mhedda mill-għargħar u mill-erożjoni kostali sa tmiem is-seklu, iżda dan biss jekk it-tibdil fil-klima jsegwi RCP 8.5, li huwa x-xenarju ta' emissjonijiet tal-gassijiet b'effett ta' serra għoljin u li jibqgħu jiżdiedu b'tisħin globali ta' 4 °C., li ma għadux jitqies bħala xenarju probabbli ħafna.Trisos, C.H., I.O. Adelekan, E. Totin, A. Ayanlade, J. Efitre, A. Gemeda, K. Kalaba, C. Lennard, C. Masao, Y. Mgaya, G. Ngaruiya, D. Olago, N.P. Simpson, and S. Zakieldeen 2022: Chapter 9: Africa. In Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, US, pp. 2043–2121Hausfather, Zeke; Peters, Glen (29 January 2020). "Emissions – the 'business as usual' story is misleading". Nature. 577 (7792): 618–20.Hausfather, Zeke; Peters, Glen (2020). "RCP8.5 is a problematic scenario for near-term emissions". PNAS. 117 (45): 27791–27792. Ix-xenarji l-oħra, iktar plawżibbli, jirriżultaw f'livelli iktar baxxi ta' tisħin globali u b'hekk żieda iktar baxxa fil-livell tal-baħar: minkejja dan, il-livelli tal-baħar b'hekk jibqgħu jiżdiedu għal madwar 10,000 sena skont ix-xenarji kollha.Technical Summary. In: Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (PDF). IPCC. Awwissu 2021. p. TS14. Anke jekk it-tisħin globali jiġi limitat għal 1.5 °C, iż-żieda globali fil-livell tal-baħar xorta mistennija li taqbeż 2-3 metri (7-10 piedi) wara 2,000 sena (u livelli ogħla ta' tisħin globali jwasslu għal żidiet ferm ikbar), b'RCP 8.5 (~0.75 metru (2 piedi) b'medda ta' 0.5-1 metru (2-3 piedi)) ferm qabel is-sena 4000.IPCC, 2021: Summary for Policymakers. In: Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, US, pp. 3−32.

 Gallerija 

 Referenzi 

Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali
Kategorija:Gżejjer
Kategorija:Afrika t'Isfel
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel