Rodi (belt)

Rodi (bil-Grieg: Ρόδος, Ródos [ˈroðos], bl-Ingliż: Rhodes) hija l-belt prinċipali u l-eks muniċipalità tal-gżira ta' Rodi fost il-Gżejjer Dodekaniżi, il-Greċja. Mir-riforma tal-gvern lokali tal-2011, saret tifforma parti mill-muniċipalità ta' Rodi, li hija s-sede u l-unità muniċipali tagħha. Għandha popolazzjoni ta' madwar 50,000 abitant (qrib id-90,000 fiż-żona metropolitana tagħha). Rodi ilha famuża minn żmien il-qedem bħala s-sit tal-Koloss ta' Rodi, wieħed mis-Seba' Għeġubijiet Antiki tad-Dinja. Iċ-ċittadella ta' Rodi, li nbniet mill-Kavallieri tal-Ordni ta' San Ġwann, hija waħda mill-iżjed bliet Medjevali ppreservati fl-Ewropa. Il-belt Medjevali tniżżlet bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1988.

Illum il-ġurnata, il-belt ta' Rodi hija ċentru urban Grieg importanti u destinazzjoni turistika internazzjonali popolari.

 Storja 
Il-gżira ta' Rodi tinsab f'salib it-toroq bejn l-Ewropa, il-Lvant Nofsani u l-Afrika. B'hekk il-belt u l-gżira għandhom nisġa b'diversi identitajiet, kulturi, arkitetturi u lingwi tul l-istorja twila tagħhom. Il-pożizzjoni strateġika ta' Rodi għar-rotot ewlenin bil-baħar kompliet iżżewwaq l-istorja tagħha. Il-gżira ilha abitata minn madwar l-4000 Q.K. (il-Perjodu Neolitiku).

 Perjodu Klassiku 
Il-belt ta' Rodi ġiet iffurmata mill-bliet ta' Ialyssos, Kamiros u Lindos fl-408 Q.K., u gawdiet prosperità kbira għal tliet sekli fl-Epoka tad-Deheb tagħha, meta l-merkanti li ġew mill-baħar, il-bennejja tal-bastimenti permezz tal-ħila tagħhom, u l-politiċi tal-belt li kellhom moħħhom miftuħ tawlu l-prosperità tal-belt sa Żmien ir-Rumani. Il-Koloss ta' Rodi, wieħed mis-Seba' Għeġubijiet Antiki tad-Dinja nbena minn Karlu ta' Lindos bejn it-304 u l-293 Q.K., fi żmien 12-il sena u tlesta fil-282 Q.K. L-istatwa kienet tirrappreżenta l-alla tax-xemx Helios, u huwa maħsub li kienet tinsab qrib id-daħla tal-port. Il-belt l-antika kellha sistema tajba tad-dranaġġ kif ukoll network tal-provvista tal-ilma ddisinjat minn Ippodamu. Għall-ħabta tal-226 Rodi ġiet mheżża minn terremot li qered il-belt u ġarraf il-Koloss.

 Perjodu Ruman 
Fil-164 Q.K., Rodi sfat taħt il-kontroll tar-Rumani. Irnexxielha żżomm il-ġmiel tagħha u tiżviluppa f'ċentru ewlieni tal-arti u tax-xjenza. Ir-Rumani ħadu l-liġi marittima minn Rodi u applikawha għat-trasport marittimu tagħhom. Għadhom jeżistu bosta traċċi ta' żmien ir-Rumani madwar il-belt li jagħtu ħjiel tal-livell ta' ċivilizzazzjoni ta' dak iż-żmien. Skont l-Atti 21:1 fil-Bibbja, Pawlu l-Appostlu waqaf f'Rodi lejn l-aħħar tat-tielet vjaġġ missjunarju tiegħu.

 Perjodu Biżantin 
Fil-Medju Evu, Rodi kienet ċentru kummerċjali Biżantin importanti, kif ukoll punt ta' salib it-toroq għall-bastimenti li kienu jbaħħru bejn Kostantinopli u Lixandra. Fis-snin bikrin tal-Imperu Ruman maqsum, l-Isawrjani, tribù tal-muntanji minn Ċiliċja, invadew il-gżira u ħarqu l-belt. Fis-seklu 7 W.K. il-belt inħakmet mill-Għarab. Dawn tal-aħħar kienu dawk li neħħew il-fdalijiet tal-Koloss mill-port u ttrasferewhom lejn is-Sirja fejn inqerdu għall-izzekkar tal-muniti. Wara l-waqgħa tal-Imperu Biżantin fir-Raba' Kruċjata fl-1204, in-nobbli nattiv Leo Gabalas ħa l-kontroll tal-gżira, iżda wara mewtu u s-suċċessjoni ta' ħuh Ġwanni, il-gżira ġiet okkupata għal żmien qasir mill-poplu ta' Genova qabel ma ġiet irritornata lill-Imperatur ta' Niċea, għalkemm għaddiet minn perjodu ġdid imma qasir taħt il-Biżantini.

 Perjodu tal-Kavallieri 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Apollon_temple_acropolis_Rhodes.jpg|daqsminuri|301x301px|It-Tempju ta' Apollo fl-Akropoli ta' Rodi.
Il-Kavallieri tal-Ordni ta' San Ġwann ħatfu lil Rodi u stabbilew il-kwartieri ġenerali tagħhom hemmhekk meta telqu minn Ċipru wara l-persegwitazzjoni tat-Templari fl-1307. Il-Papa Klement V ikkonferma l-pussess tal-gżira mill-Kavallieri ta' San Ġwann fl-1309. Il-Kavallieri baqgħu fil-gżira għal żewġ sekli sħaħ.Nicolle, David (2008). Knights of Jerusalem: The Crusading Order of Hospitallers 1100–1565. Osprey Publishing. ISBN 978-1-84603-080-2.Gino Manicone, "Rodi sposa del sole", Casamari, La Monastica, 1992.

Fl-1444, il-flotta tal-Mamluk immexxija minn Aynal Gecut assedjat lil Rodi, iżda l-Kavallieri, megħjuna mill-kmandant navali minn Bourgogne Geoffroy de Thoisy, irreżista l-attakk tal-Musulmani.

Wara l-Waqgħa ta' Kostantinopli fl-1453, l-Imperu Ottoman beda tkabbir rapidu, u fl-1480 is-Sultan Mehmed il-Konkwistatur bagħat forza invażiva lejn Rodi mmexxija mill-kmandant Mesih Pasha. F'dan l-ewwel assedju Ottoman ta' Rodi, id-difensuri rreżistew l-attakki tat-Torok kemm mill-art kif ukoll mill-baħar, u l-invażuri telqu mill-gżira wara li ġarrbu telfa. It-telfa rażżnet invażjoni oħra li kienet qed issir fl-istess żmien tal-peniżola Taljana mill-forzi Ottomani u pprevjeniet l-inkursjoni possibbli tal-Musulmani kif ukoll il-kontroll tal-Punent tal-Ewropa.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gate_d'Amboise_02.jpg|xellug|daqsminuri|200x200px|Id-Daħla ta' Amboise tal-belt Medjevali.
Wara t-telfa Ottomana fl-1480, il-Gran Mastru tal-Kavallieri Pierre d'Aubusson issorvelja t-tisħiħ tal-bliet matul il-ftit deċennji ta' wara. Sa mewtu fl-1521, Rodi kellha fost l-iżjed fortifikazzjonijiet b'saħħithom ta' kwalunkwe bastjun Kristjan fid-dinja. Il-Kavallieri komplew l-attakki navali varati minn Rodi fuq il-merkanti Musulmani sal-1522, meta s-Sultan il-ġdid Suleiman il-Manjifiku mexxa t-tieni assedju Ottoman fuq Rodi fl-1522.

Minkejja li l-Kavallieri kien ferm inqas mill-Ottomani, għamlu ħilithom biex jiddefendu l-belt u xorta waħda rnexxielhom iwasslu għal bosta midruba u mejtin fost l-Ottomani. F'Diċembru 1522,Davis, Paul K. (2003). Besieged: 100 Great Sieges from Jericho to Sarajevo. Oxford University Press. p. 96. ISBN 978-0-19-521930-2. il-Kavallieri u Suleiman għamlu negozjat u l-Kavallieri tħallew jitilqu mill-belt bil-ġid kollu li setgħu jġorru magħhom, bil-patt li ma jkun hemm l-ebda tpattija kontra l-abitanti tal-belt, li tħallew jipprattikaw il-Kristjaneżmu liberament. Fl-1 ta' Jannar 1523, il-Kavallieri telqu mill-gżira, li baqgħet taħt il-kontroll tal-Ottomani.

 Perjodu Ottoman 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Konrad_von_Gr%C3%BCnenberg_-_Beschreibung_der_Reise_von_Konstanz_nach_Jerusalem_-_Blatt_20v-21r.jpg|daqsminuri|200x200px|Il-belt ta' Rodi għall-ħabta tal-1490.
Fi żmien l-Ottomani nbnew binjiet ġodda: moskej, banjijiet pubbliċi u vilel għall-patruni l-ġodda. Il-Griegi kellhom jabbandunaw il-belt iffortifikata u ttrasferew ruħhom f'subborgi ġodda 'l barra mis-swar tal-belt. Il-belt baqgħet iżżomm il-funzjoni ekonomika prinċipali tagħha bħala suq għall-prodotti agrikoli tan-naħa ta' ġewwa tal-gżira u tal-gżejjer żgħar tal-madwar.

Wara li stabbilew is-sovranità tagħhom fuq il-gżira, it-Torok Ottomani kkonvertew il-biċċa l-kbira tal-knejjes f'moskej u ttrasformaw id-djar il-kbar f'vilel privati jew f'binjiet pubbliċi. Din it-trasformazzjoni kienet proċess fit-tul bl-għan li l-binjiet jiġu adattati għall-istil ta' għajxien tal-Ottomani. Il-faċċata tal-perjodu tal-Kavallieri bit-tiżjin skolpit tagħhom, id-daħliet bl-arkati u l-ħitan bil-ġebel imnaqqax ġew arrikkiti bil-karattru partikolari tal-arkitettura Ottomana, adattata għall-klima u għall-kulturali lokali. F'dan il-proċess, il-biċċa l-kbira tal-karatteristiċi arkitettoniċi tal-binjiet eżistenti ġew ippreservati. L-iżjed żidiet karatteristiċi kienu l-banjijiet (normalment fuq in-naħa ta' wara tal-binjiet) u l-gallariji tal-injam integrati mal-faċċati fuq it-toroq dojoq. B'dan il-mod, il-biċċa l-kbira tal-binjiet tal-perjodu tal-Kavallieri ta' San Ġwann fil-belt Medjevali baqgħu ppreservati sew. Dan wassal għal taħlita ta' arkitettura Orjentali bi fdalijiet arkitettoniċi imponenti tal-Punent, kif ukoll binjiet iktar reċenti, li kienu karatteristiċi tal-arkitettura lokali ta' dak iż-żmien.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rhodes_old_town_Greece_6.jpg|xellug|daqsminuri|200x200px|Dettall tal-Palazz.
Eżempju interessanti tal-arkitettura Ottomana hija l-binja tal-Librerija ta' Hafiz Ahmed Agha.

Fis-seklu 19, il-belt kienet il-belt kapitali tal-Eyalet tal-Arċipelagu, iżda d-deklin tal-Imperu Ottoman irriżulta fit-telqa ġenerali tal-belt u tal-binjiet tagħha, li komplew jiddeterjoraw iktar minħabba t-terremoti qawwijin li spiss heżżew l-inħawi.

Fl-1856, maħżen tal-porvli taħt il-Knisja antika ta' San Ġwann – li x'aktarx kien ilu hemm mill-assedju tal-1522 – intlaqat mis-sajjetti, u kkawża splużjoni enormi li qatlet bosta nies, qerdet il-knisja, u qerdet il-biċċa l-kbira tal-Palazz tal-Gran Mastru.Wisner, Ben; Gaillard, J. C.; Kelman, Ilan (2012). Handbook of Hazards and Disaster Risk Reduction. Routledge. ISBN 978-1-136-91868-1.Nossov, Konstantin (2012-06-20). The Fortress of Rhodes 1309–1522. Bloomsbury Publishing. ISBN 978-1-78200-003-7.

 Perjodu Taljan 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palace_Grand_Master_Rhodes.jpg|daqsminuri|200x200px|Il-Palazz tal-Gran Mastru tal-Kavallieri ta' Rodi.
Fl-1912 it-truppi Taljani ħadu l-gżira flimkien mal-kumplament tal-Gżejjer Dodekaniżi, u stabbilew pussess Taljan magħruf bħala l-Gżejjer Taljani tal-Eġew fl-1923. L-arkitett Florestano Di Fausto jista' jitqies bħala l-missier ta' Rodi Taljana. Bi qbil mal-gvernatur Mario Lago, huwa kien l-awtur tal-pjanta tal-belt tal-1923, u għażel li jirrispetta kważi għalkollox il-belt iffortifikata. Huwa waqqa' biss id-djar li kienu nbnew mas-swar u madwarhom matul il-perjodu Ottoman. Huwa kkonverta wkoll iċ-ċimiterji tal-Lhud u tal-Ottomani f'żona ekoloġika madwar il-belt Medjevali. Fl-istess żmien, huwa ddisinja r-Rodi Taljana l-ġdida fl-inħawi ta' Mandraki, u ppjana Belt tal-Ġonna, u tul ix-xatt prinċipali tal-baħar huwa bena l-binjiet ewlenin, bħas-Suq, il-Katidral ta' San Ġwann, u l-Palazz tal-Gvernatur. Dawn il-binjiet kollha ġew iddisinjati bi stil eklettiku, b'taħlita ta' elementi Ottomani, Venezjani, Rinaxximentali u lokali. It-Taljani ppreservaw dak li kien għad fadal mill-perjodu tal-Kavallieri, u qerdu l-binjiet Ottomani kollha. Barra minn hekk, huma wettqu r-rikostruzzjoni tal-Palazz tal-Gran Mastru. Ġie stabbilit ukoll Istitut għall-Istudju tal-Istorja u l-Kultura tar-reġjun, u sar xogħol kbir ta' infrastruttura biex Rodi tiġi mmodernizzata.

 Perjodu tat-Tieni Gwerra Dinjija u wara l-gwerra 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:RhodesInt%C3%A9rieurDuPalais.JPG|xellug|daqsminuri|220x220px|Il-palazz minn ġewwa.
Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, l-attakki bil-bombi tal-Alleati li mmiraw lejn iċ-ċentru storiku ta' Rodi fl-1944 qerdu parti sinifikanti tal-belt. Wieħed mill-ewwel digrieti tal-gvern Grieg iddeżinja dawk iż-żoni bħala rriżervati għal skavi futuri u għadd ta' binjiet ġew iddeżinjati bħala binjiet salvagwardjati. F'Lulju 1944, l-awtoritajiet Nażisti ordnaw id-deportazzjoni ta' iktar minn 1,700 Lhud ta' Rodi, inkluż irġiel, nisa u tfal, u minnhom 1,200 ruħ inqatlu f'Auschwitz.

Fl-1957 ġiet approvata pjanta ġdida tal-belt permezz ta' digriet u fl-1960 il-belt Medjevali kollha ġiet iddeżinjata bħala monument protett mill-Ministeru għall-Kultura. Fl-1961 u fl-1963 inħarġu digrieti ġodda rigward il-pjanta l-ġdida tal-belt. Dawn kienu jipprevedu t-twessigħ tat-toroq eżistenti u l-ftuħ ta' toroq ġodda. Madankollu, dawn ma ġewx implimentati fiċ-ċentru storiku tal-belt Medjevali minħabba r-reżistenza tas-Servizz Arkeoloġiku. Fl-1988, il-belt Medjevali ta' Rodi tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

 Sit ta' Wirt Dinji 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rodi,_porta_della_vergine_02.JPG|daqsminuri|200x200px|Id-Daħla tal-Madonna, parti mill-fortifikazzjonijiet ta' Rodi.
Il-Belt Medjevali ta' Rodi ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1988.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-kriterju (v) "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".

 Gvern 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:144.Suleman_Moschee.JPG|daqsminuri|273x273px|Il-Moskea ta' Suleymaniye.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Church_of_the_Evangelismos_(Rhodes)_03.jpg|daqsminuri|200x200px|Il-Knisja Evanġelista fil-port (li qabel kienet ta' San Ġwann), ta' Florestano Di Fausto.
Il-belt ta' Rodi hija l-belt kapitali tal-gżira ta' Rodi li mill-2011 saret muniċipalità unika u tal-unità reġjonali ta' Rodi. Kienet il-belt kapitali tal-eks Prefettura tal-Gżejjer Dodekaniżi u attwalment tospita bosta uffiċċji u servizzi tar-reġjun tan-Nofsinhar tal-Eġew.

Bħala ċentru amministrattiv, il-belt tospita wkoll bosta uffiċċji u servizzi, fosthom:

 il-Kwartieri Ġenerali tal-Pulizija tal-Gżejjer Dodekaniżi;
 id-Dipartiment tat-Tifi tan-Nar ta' Rodi;
 il-Qorti tal-Gżejjer Dodekaniżi;
 il-Pulizija/Gwardji tal-Kosta tal-Port tal-Gżejjer Dodekaniżi;
 il-95 ADTE (il-Kwartieri Ġenerali tad-Diviżjoni tal-Armata Ellenika);
 l-Uffiċċju tat-Taxxi Pubbliċi ta' Rodi;
 l-Uffiċċju tal-Ippjanar Urban ta' Rodi;
 l-Uffiċċju tar-Reġistru tal-Art ta' Rodi;
 il-Kwartieri Ġenerali tal-Uffiċċju Postali Elleniku ta' Rodi;
 il-Kumpanija Muniċipali tal-Ilma u tad-Dranaġġ ta' Rodi;
 il-Kamra tal-Kummerċ tal-Gżejjer Dodekaniżi;
 l-Uffiċċju tax-Xogħol ta' Rodi (OAED);
 l-Istitut tas-Sigurtà Soċjali ta' Rodi (IKA);
 il-Korporazzjoni Pubblika tal-Enerġija (DEI).

 Attrazzjonijiet ewlenin 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hafenmarkt_Rhodos02.jpg|daqsminuri|267x267px|Veduta tas-Suq (Nea Agora) ta' Mandraki, li nbena matul il-perjodu Taljan minn Florestano Di Fausto.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Offices_of_the_Prefecture_of_the_Dodecanese_02.jpg|daqsminuri|200x200px|Il-Palazz tal-Gvern, xogħol ieħor ta' Di Fausto, issa l-Prefettura tal-Gżejjer Dodekaniżi.
Il-belt fiha bosta attrazzjonijiet. Uħud minnhom imorru lura għal żmien il-qedem u l-biċċa l-kbira jmorru lura għal żmien il-Kavallieri ta' San Ġwann:

 il-Palazz tal-Gran Mastru (is-seklu 15);
 Triq il-Kavallieri;
 il-Knisja tat-Trinità Mqaddsa;
 il-kwartier ta' La Juderia, inkluż is-Sinagoga ta' Kahal Shalom;
 l-Akropoli ta' Rodi;
 il-Moskea ta' Mehmet Aga;
 il-Moskea ta' Suleiman il-Manjifiku;
 is-swar Medjevali, maħluqa f'nofs is-seklu 14 fuq linja preċedenti u rikostruwiti wara l-assedju Ottoman tal-1480 u t-terremot tas-sena ta' wara. Fl-1522 Suleiman daħal fil-belt mid-Daħla ta' San Anastażju;
 il-binjiet Gotiċi fil-parti storika ta' fuq tal-belt;
 dan l-aħħar ġie skavat il-port Biżantin, fejn ġew skoperti r-relitti uniċi ta' nawfraġji Medjevali;
 il-Katidral ta' San Franġisk t'Assisi;
 Panagia tou Kastrou.

 Ġeografija 
Il-belt ta' Rodi tinsab fit-tarf tal-Grigal tal-gżira u tifforma triangolu mit-Tramuntana għan-Nofsinhar. L-unità muniċipali għandha erja ta' 19.481 km2. Din hija l-iżgħar unità muniċipali tal-gżira bħala erja u l-ikbar bħala popolazzjoni. Tmiss mal-Baħar Eġew fit-Tramuntana, fil-Lvant u fil-Punent u mal-muniċipalitajiet ta' Ialysos u ta' Kallithea fin-Nofsinhar.

 Klima 
Skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen, Rodi hija kklassifikata bħala klima Mediterranja bi sjuf sħan (Csa). Skont id-data tal-istazzjon meteoroloġiku tal-Fond Muniċipali tal-Port tan-Nofsinhar tal-Gżejjer Dodekaniżi, il-belt tirreġistra temperatura annwali medja ta' 20.7°C.
Data klimatika għall-Port ta' RodiXaharJanFraMarAprMejĠunLulAwwSetOttNovDiċSenaTemp. għolja rekord f'°C (°F)20.6
(69.1)20.2
(68.4)23.3
(73.9)27.6
(81.7)36.4
(97.5)33.8
(92.8)36.9
(98.4)37.6
(99.7)32.4
(90.3)32.6
(90.7)26.8
(80.2)21.9
(71.4)37.6
(99.7)Temp. għolja medja f'°C (°F)15.9
(60.6)16.4
(61.5)16.8
(62.2)19.9
(67.8)24.2
(75.6)27.4
(81.3)30.2
(86.4)30.7
(87.3)28.2
(82.8)25.2
(77.4)21.9
(71.4)18.2
(64.8)22.9
(73.3)Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F)13.8
(56.8)14.3
(57.7)14.6
(58.3)17.6
(63.7)21.7
(71.1)25.0
(77.0)27.6
(81.7)28.4
(83.1)26.2
(79.2)23.1
(73.6)19.8
(67.6)16.1
(61.0)20.7
(69.2)Temp. baxxa medja f'°C (°F)11.6
(52.9)12.1
(53.8)12.3
(54.1)15.3
(59.5)19.1
(66.4)22.5
(72.5)25.0
(77.0)26.0
(78.8)24.2
(75.6)21.0
(69.8)17.6
(63.7)14.0
(57.2)18.4
(65.1)Temp. baxxa rekord f'°C (°F)2.9
(37.2)4.7
(40.5)3.8
(38.8)9.4
(48.9)14.2
(57.6)16.2
(61.2)22.4
(72.3)23.1
(73.6)18.7
(65.7)17.1
(62.8)13.3
(55.9)9.0
(48.2)2.9
(37.2)Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri)124.2
(4.89)78.2
(3.08)49.8
(1.96)22.9
(0.90)5.4
(0.21)6.7
(0.26)0.1
(0.00)0.4
(0.02)0.0
(0.0)32.2
(1.27)93.3
(3.67)146.6
(5.77)559.8
(22.03)Sors: Fond tal-Port Muniċipali tan-Nofsinhar tal-Gżejjer Dodekaniżi (Jan 2019-Jan 2023)
Data klimatika għall-Ajruport ta' RodiXaharJanFraMarAprMejĠunLulAwwSetOttNovDiċSenaTemp. għolja rekord f'°C (°F)22.0
(71.6)22.0
(71.6)27.4
(81.3)30.6
(87.1)34.8
(94.6)36.2
(97.2)39.0
(102.2)41.2
(106.2)35.4
(95.7)33.2
(91.8)28.4
(83.1)22.8
(73.0)41.2
(106.2)Temp. għolja medja f'°C (°F)15.1
(59.2)15.2
(59.4)16.8
(62.2)20.0
(68.0)24.2
(75.6)28.4
(83.1)30.5
(86.9)30.7
(87.3)28.2
(82.8)24.5
(76.1)20.1
(68.2)16.6
(61.9)22.5
(72.6)Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F)12.0
(53.6)12.0
(53.6)13.5
(56.3)16.3
(61.3)20.0
(68.0)24.2
(75.6)26.4
(79.5)26.7
(80.1)24.4
(75.9)20.7
(69.3)16.7
(62.1)13.5
(56.3)18.9
(66.0)Temp. baxxa medja f'°C (°F)8.8
(47.8)8.8
(47.8)10.1
(50.2)12.5
(54.5)15.8
(60.4)19.9
(67.8)22.3
(72.1)22.7
(72.9)20.5
(68.9)16.9
(62.4)13.2
(55.8)10.4
(50.7)15.2
(59.3)Temp. baxxa rekord f'°C (°F)−4.0
(24.8)−1.6
(29.1)0.2
(32.4)5.2
(41.4)8.6
(47.5)12.6
(54.7)16.8
(62.2)17.0
(62.6)10.6
(51.1)7.2
(45.0)2.4
(36.3)1.2
(34.2)−4.0
(24.8)Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri)149.6
(5.89)105.7
(4.16)75.6
(2.98)27.8
(1.09)18.6
(0.73)2.3
(0.09)0.4
(0.02)0.2
(0.01)5.8
(0.23)65.5
(2.58)94.1
(3.70)157.4
(6.20)703
(27.68)Medja ta' jiem bix-xita15.512.710.57.64.61.20.20.11.56.79.515.485.5Umdità relattiva medja (%)70.169.168.766.564.458.557.659.961.467.571.472.465.6Medja ta' sigħat ta' xemx kuljum5.06.07.09.011.013.014.013.011.08.06.05.09.0Perċentwal ta' possibbiltà ta' xemx5055586979871001009273605073Sors 1: Servizz Meteoroloġiku Nazzjonali EllenikuSors 2: NOAA (temperaturi rekord), Weather Atlas (data dwar is-sigħat ta' xemx)
Data klimatika għal RodiXaharJanFraMarAprMejĠunLulAwwSetOttNovDiċSenaTemp. medja tal-baħar f'°C (°F)17.9
(64.2)17.0
(62.6)17.1
(62.8)17.6
(63.7)20.1
(68.2)23.4
(74.1)25.9
(78.6)27.2
(81.0)26.7
(80.1)23.8
(74.8)20.9
(69.6)18.8
(65.8)21.4
(70.5)Medja ta' sigħat ta' xemx kuljum10.011.012.013.014.015.014.013.012.011.010.010.012.1Indiċi Ultravjola Medju235781010975325.9Sors: Weather Atlas

 Demografija 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rhodes,_16_century.jpg|alt=Colorful drawing of Rhodes (city)|daqsminuri|Tpinġija ta' Rodi u t-tliet livelli ta' fortifikazzjonijiet difensivi.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rhodes-Palace_of_the_Grand_Master_moat_and_wall.jpg|daqsminuri|200x200px|Veduta tal-ħandaq.
Il-belt uffiċjalment għandha popolazzjoni permanenti ta' 49,541 ruħ fiċ-ċensiment tal-2011 iżda huwa stmat li xi 65,000-70,000 ruħ li jirresjedu b'mod permanenti fil-limiti tal-belt. Matul is-sajf, il-popolazzjoni tilħaq il-100,000 ruħ bis-saħħa tal-25,000-30,000 sodda fil-lukandi fi ħdan il-limiti tal-belt kif ukoll bis-saħħa tal-bosta ħaddiema staġonali li jiġu mill-bqija tal-Greċja minħabba l-qgħad kbir l-iktar fil-partijiet peniżolari tal-pajjiż.
SenaPopolazzjoniBidla ±195124,280 -196128,119 +3,839197133,100 +4,981198141,425 +8,325199143,558 +2,133200153,709 +10,151201149,541 -4,168

 Edukazzjoni 
Faċilitajiet edukattivi statali skont il-kategorija:

 Edukazzjoni primarja: 21 skola primarja;
 Edukazzjoni sekondarja: 7 skejjel sekondarji u 7 liċej;
 Edukazzjoni postsekondarja: xi dipartimenti tal-Università tal-Eġew, Skejjel Superjuri u Inferjuri tat-Turiżmu u xi istituti privati.

F'dawn l-aħħar snin ġew stabbiliti wkoll żewġ skejjel privati li joffru klassijiet mill-primarja sal-liċeo. Waħda minnhom tinsab fi ħdan il-limiti tal-belt u jisimha Rodion Paideia. L-Iskola tal-Mużika ta' Rodi tinsab eżatt barra mil-limit tal-belt, fil-villaġġ ta' Koskinou.

 Saħħa 
L-isptar ġenerali statali ta' Rodi jinsab fid-distrett tal-Lbiċ ta' Agioi Apostoloi. Inbena inqas minn 20 sena ilu u huwa faċilità moderna b'bosta dipartimenti, u huwa wkoll il-bażi għall-ambulanzi tal-EKAV li jaqdu l-belt u l-parti tat-Tramuntana tal-gżira. L-isptar huwa mgħammar ukoll b'żona tal-inżul għall-ħelikopters f'każijiet urġenti minn inħawi oħra fil-kumplament tal-Gżejjer Dodekaniżi.

Sptar privat, Euromedica, jopera wkoll ftit 'il barra mil-limiti tal-belt, fin-naħa tal-Punent ta' Koskinou. Bosta faċilitajiet mediċi privati joperaw ukoll fi ħdan il-belt, filwaqt li bosta tobba privati għandhom il-kliniki tagħhom fiċ-ċentru tal-belt jew fil-madwar.

 Trasport 

 Bl-ajru 
Kemm il-belt kif ukoll il-gżira ta' Rodi huma moqdija mill-Ajruport Internazzjonali ta' Diagoras, li jinsab 14-il kilometru (9 mili) fil-Lbiċ tal-belt. Dan l-ajruport huwa kkollegat mal-ajruporti Griegi ewlenin l-oħra kollha u ma' Ċipru matul is-sena kollha. Matul l-istaġun turistiku, it-titjiriet internazzjonali jikkollegaw il-gżira ma' bosta bliet Ewropej u ma' Iżrael, mal-Eġittu u mal-Libanu.

 Bil-baħar 
Il-belt fiha tliet portijiet ewlenin li għandhom skopijiet differenti. Il-port ta' Kolona jaqdi t-traffiku bejn il-Gżejjer Dodekaniżi, il-port Ċentrali jaqdi l-bastimenti tal-kruċieri u t-traffiku internazzjonali u l-port ta' Akandia jaqdi t-traffiku domestiku kif ukoll tal-merkanzija.

Kuljum il-laneċ jikkollegaw il-gżira ta' Rodi ma' diversi gżejjer fil-madwar fi ħdan il-Gżejjer Dodekaniżi, kif ukoll mal-Gżejjer Ċikladi u mal-art kontinentali tal-Greċja (Pireaus), filwaqt li darbtejn fil-ġimgħa jkun hemm lanċa li tmur sa Heraklion, Kreta, u lura. Barra minn hekk, hemm rotot frekwenti mill-irħula Torok tal-kosta ta' faċċata u lura, fosthom Marmaris u Fethiye. Rodi hija wkoll port popolari tal-wasla tal-bastimenti tal-kruċieri, speċjalment fix-xhur tas-sajf.

Il-belt ta' Rodi fiha wkoll żewġ marinas, waħda muniċipali fiċ-ċentru ta' Mandraki u oħra privata qrib il-port ta' Akandia.

 Fuq l-art 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Street_of_Knights_(Rhodes)_01.jpg|daqsminuri|Triq il-Kavallieri.
Is-sistema tat-tranżitu pubblika tal-belt hija operata mill-kumpanija muniċipali tal-karozzi tal-linja msejħa RODA (karozzi tal-linja ta' lewn blu u/jew abjad) u tikkonsisti minn network ta' karozzi tal-linja li jikkollegaw iċ-ċentru tal-belt mad-distretti iżda jikkollegaw il-belt mal-bliet u l-irħula periferiċi (Faliraki fil-Lvant u Ixia, Ialysos, Tholos fil-Punent) kif ukoll mal-Ajruport Internazzjonali ta' Rodi. Iċ-ċentru tal-belt huwa wkoll il-punt tat-tluq għall-karozzi tal-linja ta' KTEL (karozzi tal-linja ta' lewn oranġjo) li jaqdu r-rotot suburbani tal-kosta tal-Lvant tal-gżira. Hemm proposta biex il-karozzi tal-linja ta' KTEL jirrilokaw fl-ispazju disponibbli ħdejn il-port ta' Akandia iżda għadu mhux magħruf jekk din il-proposta hijiex se titwettaq u filkas meta.

Is-servizz tat-taksi huwa disponibbli b'mod mifrux fil-belt u normalment wieħed jista' jsib taksi f'postijiet iddeżinjati apposta għat-taksi jew permezz tat-telefon jew tal-mowbajl. Meta jkun l-eqqel tal-istaġun turistiku, normali li jkun hemm kju twil fil-postijiet iddeżinjati għat-taksi minħabba ż-żieda kbira fid-domanda.

Snin ilu ġew ippreżentati pjanijiet għal network tat-tramm ta' 16-il kilometru li jikkonsisti minn żewġ linji u 13-il stazzjon, iżda minn dak iż-żmien ma twettaq xejn minn dan x'aktarx minħabba n-nuqqas ta' fondi.

In-network tat-toroq tal-belt fil-biċċa l-kbira tagħhom huma l-iktar toroq dojoq u b'direzzjoni waħda tat-traffiku. L-arterji l-kbar ma tantx ilaħħqu ma' żieda fit-traffiku u b'hekk il-konġestjonijiet huma inevitabbli fl-eqqel sigħat tat-traffiku. Il-parkeġġ speċjalment madwar iċ-ċentru tal-belt u matul il-ħinijiet tas-suq kif ukoll matul is-staġun tas-sajf huwa tassew diffiċli minħabba nuqqas ta' spazji liberi, minkejja li jsir monitoraġġ tiegħu mill-muniċipalità u tiġi imposta tariffa għall-parkeġġ. Attwalment il-muniċipalità qed tiżviluppa mill-ġdid ċerti żoni vojta qrib iċ-ċentru għall-parkeġġ u dan mistenni jnaqqas ftit mit-traffiku. Teżisti wkoll triq ewlenija mad-dawra tal-belt iżda għadha mhux kompluta. Attwalment tikkollega l-port ta' Rodi mat-triq bejn Rodi u Kallithea. Il-belt hija wkoll il-punt tat-tluq ta' tlieta mill-ħames toroq ewlenin tal-gżira li jikkollegawha ma' Faliraki permezz tat-triq bejn Rodi u Kallithea, ma' Lindos permezz tat-triq bejn Rodi u Lindos, u mal-kosta tal-Punent (Ialysos, l-ajruport, Tholos, Kamiros) permezz tat-triq bejn Rodi u Kamiros.

 Midja 

 Televiżjoni u radju 
Il-biċċa l-kbira tal-istazzjonijiet televiżivi tan-nazzjon ixandru fil-belt. Hemm ukoll ħames stazzjonijiet televiżivi lokali u għadd ta' stazzjonijiet lokali u nazzjonali tar-radju.

 Gazzetti 
Hemm żewġ ġurnali li jinħarġu għall-belt u għar-reġjun kollu tal-madwar. Barra minn hekk, hemm gazzetti oħra b'temi speċifiċi:

 I Rodiaki ΡΟΔΙΑΚΗ - Καθημερινή Πρωινή Εφημερίδα (litteralment "Ta' Rodi", kuljum għajr it-Tnejn),
 I Dimokratiki Δημοκρατική της Ρόδου (litteralment "Id-Demokratiku", kuljum għajr it-Tnejn).

 Sport 
Il-belt wara perjodu batut twil ta' kważi 15-il sena qed terġa' tara bosta sport tat-timijiet. Il-futbol u l-basketball huma l-iżjed popolari, iżda f'dawn l-aħħar snin varjetà wiesgħa ta' sport bdew jitfaċċaw, pereżempju r-rugby.

 Futbol 
Il-belt għandha żewġ timijiet tal-futbol ewlenin: Diagoras GS u AS Rodos, li wara perjodu twil neqsin, reġgħu preżenti f'livell nazzjonali u kkompetew fit-Tieni Diviżjoni Nazzjonali Griega tal-Futbol matul l-istaġun tal-2017-2018, u t-tim tal-aħħar ġie rrelegat għal-lega lokali. Il-kumplament tat-timijiet ibbażati fil-belt jikkompetu fid-Diviżjonijiet Dilettanteski lokali u jinkludu timijiet li fl-imgħoddi kienu jikkompetu fil-livell nazzjonali bħal ARS Rodiakos u DANS Dorieas.

 Basketball 
Għal dawn l-aħħar 15-il sena, il-basketball ġie rrappreżentat fil-livell nazzjonali minn Kolossos Rodou BC, li ilu jikkompeti fit-Tornew Nazzjonali A1 Ethniki mill-2007. Timijiet oħra, attivi jew antiki, huma AS Diagoras Rodi li kellhom preżenza notevoli xi snin ilu fil-livelli inferjuri nazzjonali C u B, Rodion Athlisis, Galazia Akadimia u l-eks timijiet ASK Ibiskos, DANS Dorieas u AS Rodos. Il-belt tospita wkoll lil AS Dodekanisos, il-mimmi tal-għajnejn tal-Eġew li jikkompeti b'mod ewlieni fit-tornew nazzjonali tal-basketball għan-nies b'diżabbiltà.

 Volleyball 
Rodion Athlisis jikkompeti b'suċċess għal dawn l-aħħar sentejn fit-Tornew A2 Ethniki tal-volleyball għal żewġ staġuni konsekuttivi (l-2017 u l-2018) fil-logħbiet playoff. Il-kumplament tat-timijiet tal-belt jikkompetu fil-livell lokali.

 Oħrajn 
Varjetà ta' sport ieħor huwa disponibbli wkoll u qed jiżviluppa fil-belt. Fir-rugby it-tim iffurmat reċentement Colossoi ta' Rodi wasal sal-finali tat-tornew ewlieni tal-isport għat-tieni darba wara xulxin. Il-Klabb Nawtiku ta' Rodi u Ygros Stivos ta' Rodi għandhom timijiet tal-waterpolo fid-diviżjonijiet nazzjonali l-iktar inferjuri; il-Klabb tat-Tennis u tal-Ping-Pong ta' Rodi fil-faċilitajiet b'sjieda privata; AS Diagoras ta' Rodi għandu timijiet kompetittivi fiċ-ċikliżmu u fl-atletika. Finalment, il-jiu jitsu, il-karate, tae-kwon-do u arti marzjali oħra tal-Lvant huma disponibbli b'timijiet lokali b'suċċess nazzjonali sporadiku.

 Siti sportivi 
Il-belt għandha tliet postijiet ewlenin għall-isport: l-Istadium Muniċipali ta' Rodi u ċ-Ċentru Nazzjonali tal-Atletika ta' Kallipateira joffru attivitajiet fil-beraħ filwaqt li s-Sala Muniċipali Interna ta' "Venetokleio" tintuża għall-isport fuq ġewwa. L-Istadium Muniċipali ta' Agioi Apostoloi jintuża unikament għall-futbol filwaqt li l-l-areni sportivi fil-beraħ tal-klabbs ta' Diagoras u ta' Rodion Athlisis b'sjieda privata jintużaw għal diversi dixxiplini u joperaw ukoll pixxina interna tal-għawm ta' 25 metru.

 Relazzjonijiet internazzjonali 

 Konsulati 
Il-belt ta' Rodi fiha wkoll bosta konsolati barranin.
 L-Awstrija
 Il-Belġju
 Id-Danimarka
 Il-Finlandja
 Franza
 Il-Ġermanja
 L-Ungerija L-Italja
 In-Netherlands
 Spanja
 L-Iżvezja
 It-Turkija
 Ir-Renju Unit

 Ġemellaġġ 
Rodi hija ġemellata ma':

 Ávila, Spanja;
 New Braunfels, l-Istati Uniti;
 Conches-en-Ouche, Franza;
 Gotland, l-Iżvezja;
 Limassol, Ċipru;
 Perth, l-Awstralja;
 Pisa, l-Italja;
 Puebla, il-Messiku;
 Rhode Island, l-Istati Uniti;
 Roses, Spanja;
 Valletta, Malta;
 Yalta, l-Ukrajna.

 Nies notevoli 
Żmien il-qedem

 Dijagora ta' Rodi
 Apollonju ta' Rodi, poeta
 Dinokrate, arkitett
 Ġeronimu ta' Rodi, filosfu
 Panetju, filosfu

ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:RODIOS-1.JPG|daqsminuri|188x188px|Panagiotis Rodios
Era Moderna

 Panagiotis Rodios, uffiċjal militari, ġellied matul il-Gwerra Griega tal-Indipendenza
 Reşit Galip, Turkish politician
 Oreste Lionello, Italian actor
 Giorgos Skartados, football player
 Niki Xanthou, Greek athlete

 Gallerija 

 Referenzi 

Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali
Kategorija:Greċja
Kategorija:Bliet Ewropej
Kategorija:Ordni Militari Sovran ta' Malta
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja