Shahr-e Sukhteh

Shahr-e Sukhteh (bil-Persjan: شهر سوخته; spelluta wkoll bħala Shahr-e Sūkhté jew Shahr-i Sōkhta; tfisser "Belt Maħruqa") hija sit arkeoloġiku ta' insedjament urban imdaqqas ta' Żmien il-Bronż, għall-ħabta tat-3550-2300 Q.K.,Ascalone, E., and P. F. Fabbri, (2022). "Demographic considerations regarding the settlement and necropolis of Shahr i Sokhta", in: E. Ascalone and S.M.S. Sajjadi (eds.), Excavations and Researches at Shahr-i Sokhta 2 (= ERSS 2), Pishin Pajouh, Tehran, pp. 524, 525. li huwa assoċjat mal-kultura ta' Helmand. Jinsab fil-Provinċja ta' Sistan u ta' Baluchistan, fix-Xlokk tal-Iran, max-xatt tax-xmara Helmand, qrib it-triq bejn Zahedan u Zabol. Is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Ġunju 2014.

Ir-raġunijiet marbuta mal-istabbiliment u mal-waqgħa mhux mistennija tal-belt għadhom misteru. L-artefatti li nstabu mill-belt juru distakk partikolari miċ-ċivilizzazzjonijiet fil-qrib ta' dak iż-żmien u ġie spekulat li Shahr-e Sukhteh fl-aħħar mill-aħħar jaf tipprovdi evidenza konkreta ta' ċivilizzazzjoni fil-Lvant tal-Persja preistorika li kienet indipendenti u mhix marbuta mal-Mesopotamja tal-qedem.

 Arkeoloġija 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proto-Elamite_Tablets.jpg|daqsminuri|Tavli Proto-Elamiti minn Shahr-e Sukhteh.
Is-sit arkeoloġiku ġie skopert u investigat minn Aurel Stein fil-bidu tas-seklu 20.Aurel Stein, Innermost Asia. Detailed Report of explorations in Central Asia, Kansu and Eastern Iran, Clarendon Press, 1928.Aurel Stein, An Archaeological Journey in Western Iran, The Geographical Journal, vol. 92, no. 4, pp. 313–342, 1938.

Mill-1967, is-sit ġie skavat minn tim tal-Istitut Taljan għall-Afrika u għal-Lvant (IsIAO) immexxi minn Maurizio Tosi. Dak ix-xogħol baqa' għaddej sal-1978.Maurizio Tosi, Excavations at Shahr-i Sokhta. Preliminary Report on the Second Campaign, September–December 1968, East and West, vol. 19/3–4, pp. 283–386, 1969.Maurizio Tosi, Excavations at Shahr-i Sokhta, a Chalcolithic Settlement in the Iranian Sistan. Preliminary Report on the First Campaign, East and West, vol. 18, pp. 9–66, 1968.P. Amiet u M. Tosi, "Phase 10 at Shahr-i Sokhta: Excavations in Square XDV and the Late 4th Millennium B.C. Assemblage of Sistan", East and West, vol. 28, pp. 9–31, 1978. Wara distakk, ix-xogħol fis-sit tkompla minn tim mill-Organizzazzjoni Iranjana għall-Wirt Kulturali u t-Turiżmu mmexxi minn S.M.S. Sajjadi.S. M. S. Sajjadi et al., Excavations at Shahr-i Sokhta. First Preliminary Report on the Excavations of the Graveyard, 1997–2000, Iran, vol. 41, pp. 21–97, 2003.S.M.S. Sajjadi & Michèle Casanova, Sistan and Baluchistan Project: Short Reports on the Tenth Campaign of Excavations at Shahr-I Sokhta, Iran, vol. 46, iss. 1, pp. 307–334, 2008. Minn żmien għal żmien jiġu rrapportati skoperti ġodda.

Il-biċċa l-kbira tal-materjal skopert imur lura għall-perjodu għall-ħabta tal-2700-2350 Q.K. L-iskoperti jindikaw li l-belt kienet ċentru tar-rotot kummerċjali li kienu jikkollegaw il-Mesopotamja u l-Iran maċ-ċivilizzazzjonijiet tal-Indus.

Kien maħsub li s-sit ikopri erja ta' 151 ettaru (370 akru) iżda issa d-daqs ġie stabbilit għal 200 ettaru (490 akru).Ascalone, E., and P. F. Fabbri, (2022). "Demographic considerations regarding the settlement and necropolis of Shahr i Sokhta", in: E. Ascalone and S.M.S. Sajjadi (eds.), Excavations and Researches at Shahr-i Sokhta 2 (= ERSS 2), Pishin Pajouh, Tehran, p. 539. L-erja mibnija massima kienet ta' madwar 120 ettaru. Shahr-e Sukhteh kienet waħda mill-ikbar bliet fid-dinja fil-bidu tal-era urbana. Tinsab qrib it-tarf tal-Lvant ta' dak li issa huwa d-Deżert ta' Lut, wieħed mill-iżjed postijiet sħan fid-Dinja. Il-klima kienet ferm iktar akkoljenti fi żmien il-qedem, meta l-Lag ta' Hamun, li qribu kienet tinsab il-belt, kien ferm ikbar, u kien hemm ħafna mraġ fl-inħawi. Barra minn hekk, Dahan-e Gholaman (550 Q.K.-330 Q.K.), ċentru Akemenid u sit arkeoloġiku ewlieni, jinsab 50 kilometru biss lejn il-Grigal.UNESCO, (2017). Management Plan of Shahr-i Sokhta: World Heritage Site, World Heritage Convention 2017, Tehran, p. 17, Table 4.

Fil-parti tal-Lbiċ ta' Shahr-e Sukhteh hemm ċimiterju enormi ta' 25 ettaru (62 akru). Fih bejn 25,000 u 40,000 qabar tal-qedem.Sajjadi, S.M.S., et al. (2003). "Excavations at Shahr-i Sokhta: First Preliminary Report on the Excavations of the Graveyard,1997-2000", Iran, Vol. 41 (2003), pp. 21-97.Sandro Salvatori u Massimo Vidale, Shahr-I Sokhta 1975–1978: Central Quarters Excavations: Preliminary Report, Istituto italiano per l'Africa e l'Oriente, 1997, ISBN 978-88-6323-145-8.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%AF%DB%8C_%D8%B4%D9%87%D8%B1_%D8%B3%D9%88%D8%AE%D8%AA%D9%87.jpg|daqsminuri|Id-daħla tal-Belt Maħruqa.
L-insedjament tfaċċa għall-ħabta tat-3550 Q.K.Ascalone, E., and P. F. Fabbri, (2022). "Demographic considerations regarding the settlement and necropolis of Shahr i Sokhta", in: E. Ascalone and S.M.S. Sajjadi (eds.), Excavations and Researches at Shahr-i Sokhta 2 (= ERSS 2), Pishin Pajouh, Tehran, p. 525. Skont lekċer ta' Massimo Vidale fl-2021, il-belt kellha erba' stadji ta' ċivilizzazzjoni u nħarqet tliet darbiet qabel ma ġiet abbandunata għalkollox. Dan l-abbandun qabel kien maħsub li seħħ għall-ħabta tal-1800 Q.K. mill-missjoni arkeoloġika Taljana ta' hemmhekk, iżda riċerka bbażata fuq kampjuni kalibrati tar-radjokarbonju fis-sit fil-qrib ta' Tappeh Graziani, minn ta' missjoni ta' arkeologi Taljani u Iranjani mmexxija minn Barbara Helwing u Hassan Fazeli Nashli, uriet li s-sit ġie abbandunat għall-ħabta tal-2350 Q.K.Vidale, Massimo, (2021). "A Warehouse in 3rd Millennium B.C. Sistan and Its Accounting Technology". Dan l-abbandun issa jitqies li seħħ għall-ħabta tal-2300 Q.K., u sekwenza kronoloġika u stratigrafika ġdida fl-iskavi li saru wara f'Shahr-e Sukhteh (2018-2019), ippubblikata fl-2022, ibbażata fuq iż-żoni 26, 33, 35 u 36 turi dan li ġej:Ascalone, Enrico, (2022). "Preliminary Report on the 2018–2019 Excavations in Area 33 at Shahr-i Sokhta", in: Enrico Ascalone and Seyyed Mansur Seyyed Sajjadi (eds.), Excavations and Researches at Shahr-i Sokhta 3, Tehran, pp. 143–232.
PerjoduDatiDaqs tal-insedjamentFażiIA3550–3350 Q.K.10-9IB3350–3100 Q.K.bejn 10.5 ettari u 15.5-il ettaruMutin, Benjamin, and Leah Minc, (2019). "The formative phase of the Helmand Civilization, Iran and Afghanistan: New data from compositional analysis of ceramics from Shahr-i Sokhta, Iran", in Journal of Archaeological Science: Reports Volume 23, February 2019, pp. 882.8IC3100–3000 Q.K.7IIA3000–2850 Q.K.6A-BIIB2850–2620 Q.K.80 ettaruSajjadi, S.M.S., et al. (2003). "Excavations at Shahr-i Sokhta: First Preliminary Report on the Excavations of the Graveyard,1997-2000", Iran, Vol. 41 (2003), p. 21.5A-BIIC2620–2600 Q.K.4IIIA2600–2450 Q.K.80 ettaru3IIIB2450–2400 Q.K.2IV2400–2300 Q.K.1GAP2300–2100 Q.K.V2100–2000 Q.K.0

 Perjodu I 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vaso_de_cer%C3%A1mica_de_la_Edad_del_Bronce_(Shahr-i_Sokhta,_Ir%C3%A1n)_-_MARQ.jpg|xellug|daqsminuri|Vażun taċ-ċeramika ta' Żmien il-Bronż, għall-ħabta tal-2600-2400 Q.K.
Matul il-Perjodu I, (għall-ħabta tat-3550–3000 Q.K.), Shahr-e Sukhteh diġà kellu rabtiet sfiqa mas-siti fin-Nofsinhar tat-Turkmenistan, mar-reġjun ta' Kandahar tal-Afganistan, kif ukoll mal-Wied ta' Quetta u mal-Wied ta' Bampur fl-Iran. Barra minn hekk, hemm rabtiet mal-bliet Proto-Elamiti ta' Ḵuzestān u ta' Fārs.

Il-bċejjeċ tal-fuħħar ta' dan il-perjodu, fil-Fażijiet 10, 9 u 8, tipikament fihom kuluri b'żebgħa ċara għall-korp tal-oġġetti u tiżjin rikk simili ħafna għal dak li nstab fuq il-bċejjeċ taċ-ċeramika ta' Mundigak III u tal-Lvant ta' Baluchistan (b'mod partikolari tal-Wied ta' Quetta), u karatteristiċi dekorattivi simili għall-bċejjeċ taċ-ċeramika ta' Namazga III. F'dan il-perjodu wkoll, tfaċċaw oġġetti llostrati bi strixxi griżi, l-istess bħal f'Tepe Yahya IVC (għall-ħabta tat-3400–3000 Q.K.), u f'Tepe Yahya IVB6, kif ukoll frammenti ta' bċejjeċ polikromatiċi tal-fuħħar ta' Nal.

Għall-ħabta tat-3000 Q.K., il-produtturi tal-bċejjeċ tal-fuħħar f'Shahr-e Sukhteh irriproduċew stili tal-bċejjeċ taċ-ċeramika mit-Turkmenistan, li jinsab 750 kilometru lejn it-Tramuntana, u bċejjeċ oħra taċ-ċeramika ġew importati miż-żona Pakistana ta' Kech-Makran u miż-żona Iranjana ta' Balochistan, madwar 400-500 kilometru lejn in-Nofsinhar, flimkien ma' bċejjeċ taċ-ċeramika mir-reġjun ta' Mundigak (Kandahar) fl-Afganistan, madwar 400 kilometru lejn il-Lvant.

Fl-aħħar tal-Fażi 7, għall-ħabta tat-3000 Q.K., il-biċċa l-kbira tal-belt inqerdet minn nar; b'mod partikolari ż-Żona Residenzjali tal-Lvant u l-Kwartieri Ċentrali li kellhom "kmamar bil-ġibs maħruq, mimlijin irmied u fdalijiet maħruqa tax-xorok tas-saqaf".

 Perjodu II 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jarra_policromada_de_la_Edad_del_Bronce_(Shahr-i_Sokhta,_Ir%C3%A1n)_-_MARQ.jpg|daqsminuri|Ġarra polikromatika ta' Żmien il-Bronż, għall-ħabta tal-2600-2400 Q.K.
Matul il-Perjodu II (għall-ħabta tat-3000–2600 Q.K.), Shahr-e Sukhteh kienet f'kuntatt ukoll maċ-ċentri pre-Harappani tal-Wied tal-Indus, u l-kuntatti mal-Wied ta' Bampur komplew. Matul il-Fażi 6 ta' dan il-perjodu, l-insedjament ġie rikostruwit, għalkemm xi djar li kienu nqerdu ma reġgħux inbnew. Skavi reċenti li saru minn Enrico Ascalone, fiż-Żona 33 ta' Shahr-e Sukhteh, juru li l-hekk imsejħa "Dar tal-Arkitett" u l-Binja tal-Lvant imorru lura għal saff tar-radjokarbonju tat-3000 sal-2850 Q.K.

Il-fdalijiet tal-binja msejħa "Dar tal-Qrati" ġew datati bir-radjokarbonju mill-arkeologu Ascalone u jmorru lura għall-2850-2620 Q.K., u s-saff 2 suċċessiv ġie kkunsidrat minnu li kien "okkupazzjoni abużiva" fiż-Żona 33, b'datazzjoni bir-radjokarbonju għall-2620-2600 Q.K. Madankollu, skont l-arkeologu Sajjadi, is-sit kollu ta' Shahr-e Sukhteh f'dan il-perjodu kien fih kważi 80 ettaru (200 akru). X'aktarx li l-kuntatti ma' Mundigak kienu attivi f'dan il-perjodu u mill-minjieri ta' Badakshan, il-lapiz lazuli kien jasal f'Shahr-e Sukhteh qabel ma jgħaddi minn Mundigak, u r-relazzjonijiet taż-żewġ insedjamenti wasslu biex l-istudjużi jitkellmu dwar Ċivilizzazzjoni (jew Kultura) ta' Helmand.

Dan il-perjodu, fil-Fażijiet 6 u 5, kien jirrappreżenta żmien ta' żvilupp sinifikanti kemm fid-daqs tal-belt kif ukoll fit-teknoloġija tal-produzzjoni taċ-ċeramika, peress li materja fina ifjen u tekniki avvanzati tal-ħami li ntużaw f'dan il-perjodu rriżultaw f'ċeramika b'kompożizzjoni iktar densa u fi bċejjeċ tal-fuħħar simili għal dawk li nstabu f'Bampur III-IV, għalkemm il-biċċa l-kbira taċ-ċeramika li ġiet prodotta u/jew importata matul dan il-perjodu kienu oġġetti griżi llostrati b'tiżjin kannella u iswed. Fil-Fażi 4 kien hemm bidla fil-belt u nbnew binjiet kbar b'ħitan enormi madwarhom, il-bċejjeċ tal-fuħħar ma baqgħux jiġu mżejna bit-tpittir u saru standardizzati, u d-difniet kienu juru d-differenzi soċjoekonomiċi fost il-popolazzjoni, għalkemm l-oġġetti li qabel kienu jiġu importanti mill-Mesopotamja u mill-Punent tal-Iran għebu fl-aħħar ta' din il-fażi.

 Perjodu III 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D9%85%D9%87%D8%B1_%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C_5000_%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1_%D8%B3%D9%88%D8%AE%D8%AA%D9%87.JPG|daqsminuri|Chakra ta' Sudarshan ta' 5,000 sena ilu li ġiet skoperta f'Shahr-e Sukhteh.
Fil-Fażijiet 3 u 2 tal-Perjodu III (għall-ħabta tal-2600–2400 Q.K.), baqgħu jinbnew binjiet kbar b'ħitan enormi madwarhom, il-bċejjeċ tal-fuħħar tilfu t-tiżjin impitter tal-Perjodu II u saru standardizzati, u d-difniet baqgħu juru d-differenzi soċjoekonomiċi fost il-popolazzjoni. Il-kuntatti u l-kummerċ ma' Mundigak, ma' Bampur u mal-bliet taċ-ċivilizzazzjoni tal-Indus komplew. Il-"Binja 33" li tagħmel parti wkoll miż-Żona 33 ta' Shahr-e Sukhteh (li tinsab bejn il-Kwartieri Ċentrali u ż-Żona Monumentali) ġiet datata bir-radjokarbonju mit-tim ta' Enrico Ascalone li tmur lura għall-2600-2450 Q.K.

Min-naħa l-oħra, l-arkeologi Jarrige, Didier u Quivron kienu tal-fehma li l-Perjodi I, II u III f'Shahr-e Sukhteh għandhom rabtiet arkeoloġiċi mal-Perjodi III u IV f'Mundigak.

Il-produzzjoni tal-bċejjeċ tal-fuħħar matul il-Perjodu III fil-Fażi 3 kellha għamliet u motivi li kienu differenti ħafna minn dawk fiċ-ċeramika tal-perjodi ta' qabel, u fil-bidu ta' dan il-perjodu, il-motivi dekorattivi sempliċi li nstabu oriġinarjament fuq iċ-ċeramika saru iktar elaborati u l-bċejjeċ tal-fuħħar b'pejst griż ġew imżejna b'tiżjin iswed, simili għal dawk ta' Bampur IV u ta' Tepe Yahya IV. Barra minn hekk, fi tmiem dan il-perjodu tfaċċaw ukoll skutelli żgħar u rqaq mhux imżejna.

Fiċ-ċimiterju nstabu bosta bċejjeċ taċ-ċeramika polikromatiċi, li x'aktarx kienu jintużaw f'ritwali reliġjużi, u bċejjeċ tal-fuħħar simili nstabu f'Nal f'Baluchistan, il-Pakistan. Abbażi ta' dan il-fatt xi studjużi kkonkludew li ċ-ċeramika polikromatika f'Shahr-e Sukhteh kienet importata, iżda oħrajn bħal Mugavero (2008) issuġġerew li dawn il-bċejjeċ tal-fuħħar kienu lokali, peress li l-produzzjoni ta' dan it-tip tinstab ukoll f'siti qrib Shahr-e Sokhteh, fosthom Tepe Dash u Tepe Rud-e Biyaban, madwar 3 kilometri u 30 kilometru fin-Nofsinhar ta' Shahr-e Sukhteh rispettivament.

 Perjodu IV 
nofs|daqsminuri|655x655px|Iż-żona residenzjali tal-Lvant ta' Shahr-e Sukhteh.
Il-Perjodu IV (għall-ħabta tal-2400-2300 Q.K.) kien magħruf permezz tal-iskavi fil-"Palazz Maħruq" jew fil-"Binja Maħruqa", u l-arkeologi jqisu li matul dan il-perjodu Shahr-e Sukhteh kellha kuntatti mal-Wied ta' Bampur u mal-inħawi ta' Kandahar kważi b'mod esklużiv, kif attestat fil-bċejjeċ tipiċi tal-fuħħar ta' Bampur V u VI. Fl-1972 ġew skoperti studjos tal-ipproċessar fil-kwartieri tal-Punent tal-belt b'konċentrazzjonijiet kbar ta' żnied, lapis lazuli u turkważ u dawn is-siti jitqiesu bħala uniċi fir-reġjun. Min-naħa l-oħra, Enrico Ascalone, fl-iskavi reċenti tiegħu, skopra fażi ta' abbandun fiż-Żona 33 ta' Shahr-e Sukhteh, datata bir-radjokarbonju li tmur lura għall-ħabta tal-2450-2350 Q.K. Madankollu, din il-fażi tqieset reċentement mill-arkeologu Massimo Vidale bħala l-aħħar perjodu ta' okkupazzjoni urbana żviluppata ferm għall-insedjament kollu ta' Shahr-e Sukhteh.

L-arkeologi Iranjani S.M.S. Sajjadi u Hossein Moradi, matul l-istaġun tal-iskavi 2014-2015, sabu sistema ta' semikolonni f'passaġġ twil bejn żewġ binjiet fiż-Żona 26 tal-Perjodu IV ta' Shahr-e Sukhteh, u Massimo Vidale jqisha bħala parti minn kumpless ta' "palazz sħiħ" b'semikolonni simili ħafna għal dawk f'Mehrgarh li kienu nstabu snin qabel mill-missjoni Franċiża u li ġew datati li jmorru lura għall-ħabta tal-2500 Q.K..

 Perjodu V 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%DA%AF%D9%88%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%B4%D9%87%D8%B1_%D8%B3%D9%88%D8%AE%D8%AA%D9%87.JPG|daqsminuri|Iċ-ċimiterju ta' Shahr-e Sukhteh.
Min-naħa l-oħra, Ascalone, fil-lekċer tiegħu jammetti f'grafika kronoloġika, li wara perjodu ta' abbandun bejn l-2350 u l-2200 Q.K., il-"Binja Maħruqa" f'Shahr-e Sukhteh ġiet abitata fil-Perjodu V (għall-ħabta tal-2100-2000 Q.K.), abbażi ta' datazzjonijiet kalibrati bir-radjokarbonju ppreżentati mill-arkeologu Raffaele Biscione fl-1979, iżda din jaf kienet soprivivenza unika ta' okkupazzjoni urbana preċedenti, peress li Massimo Vidale jikkummenta li s-"sistema urbana" ma kinitx taqbeż l-2350 Q.K. M. Tosi u R. Biscione li skavaw din il-"Binja Maħruqa" bosta snin ilu jqisu li kienet "inqerdet f'nar kbir" għall-ħabta tal-2000 Q.K.

 Sit ta' Wirt Dinji 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D8%AA%D9%88%D8%B6%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D8%AA_%D8%B4%D9%87%D8%B1_%D8%B3%D9%88%D8%AE%D8%AA%D9%87.jpg|daqsminuri|Il-plakka tal-UNESCO ta' Shahr-e Sukhteh.
Is-sit arkeoloġiku ta' Shahr-e Sukhteh ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2014.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

 Setturi tal-belt 
Iż-żona ta' Shahr-e Sukhteh hija maqsuma f'ħames setturi ewlenin, kif imsemmi mill-arkeologu S.M.S. Sajjadi:

1. Iż-Żona Residenzjali tal-Lvant, li tinsab fl-ogħla punt tas-sit. Instabu xi bċejjeċ tal-fuħħar tal-Perjodu I fl-iskavi fi ħdan din iż-żona lejn it-Tramuntana tal-"Binja Maħruqa".

2. Iż-Żona Ċentrali l-Kbira jew il-Kwartieri Ċentrali, isseparata miż-żoni tal-Punent, tan-Nofsinhar u tal-Lvant permezz ta' depressjonijiet fondi. Fi ħdan dawn il-Kwartieri Ċentrali hemm post magħruf bħala d-"Dar tal-Ġarer", fejn fost bċejjeċ oħra tal-fuħħar instabet ġarra ta' Kot Dijian.

3. Il-Kwartieri tal-Artiġjani, fin-naħa tal-Majjistral tas-sit.

4. Iż-Żona Monumentali, li tinsab fil-Lvant tal-Kwartieri tal-Artiġjani b'diversi għoljiet għoljin li jirrappreżentaw binjiet arkitettoniċi differenti. Xi fran tal-bċejjeċ tal-fuħħar instabu fin-naħa tal-Majjistral tas-sit qrib u madwar iż-Żona Monumentali, iżda l-biċċa l-kbira tar-reċipjenti ġew prodotti 'l barra mill-belt.

5. Iż-Żona taċ-Ċimiterju, magħrufa wkoll bħala ċ-Ċimiterju ta' Shahr-e Sukhteh, li tokkupa n-naħa tal-Lbiċ tas-sit b'erja ta' kważi 25 ettaru (62 akru). Huwa stmat li hemm madwar 25,000 u 40,000 qabar, u l-biċċa l-kbira minnhom imorru lura għall-Perjodi I u II, għalkemm xi oqbra oħra jmorru lura għaż-żewġ perjodi ta' wara.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vase_animation.svg|lemin|daqsminuri|250x250px|Riproduzzjoni tad-disinni fuq kalċi tal-fuħħar li nstab f'Shahr-e Sukhteh (għall-ħabta tat-3178 Q.K.) li issa jinsab fil-Mużew Nazzjonali tal-Iran.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vase_animation.gif|lemin|daqsminuri|250x250px|Animazzjoni maħluqa bid-disinni ta' fuq kalċi tal-fuħħar (għall-ħabta tat-3178 Q.K.) li nstab f'Shahr-e Sukhteh.

 Sejbiet 

 Kalċi tal-fuħħar li nstab fis-sit u li jmur lura għall-ħabta tat-3178 Q.K. juri dik li xi arkeologi jqisu li hija l-iżjed animazzjoni bikrija li tmur lura għall-Perjodu I, l-iżjed perjodu bikri fl-iżvilupp u fit-tkattir tal-kultura ta' Shahr-e Sukhteh. 
 L-iżjed ballun tal-għajn artifiċjali bikri ġie skopert fil-qabar ta' mara fis-sit mill-arkeologi f'Diċembru 2006. Għandu għamla emisferika u dijametru ta' ftit iktar minn 2.5 ċentimetri (pulzier). Jikkonsisti minn materjal ħafif ħafna, x'aktarx pejst bituminuż. Il-wiċċ tal-għajn artifiċjali huwa miski b'saff irqiq tad-deheb, inċiż b'ċirku ċentrali (li jirrappreżenta l-ħabba tal-għajn) u b'linji tad-deheb b'għamla qishom raġġi tax-xemx. Il-mara midfuna li nstabet flimkien mal-għajn artifiċjali kienet twila 1.82 metru (6 piedi), ferm itwal min-nisa tipiċi ta' żmienha. Fuq iż-żewġ naħat tal-għajn artifiċjali hemm toqob żgħar, li minnhom kien ikun hemm ħajta tad-deheb li kienet tgħin biex l-għajn tibqa' f'postha meta kienet tintlibes. Peress li riċerka mikroskopika wriet li kien hemm impronti ċari tal-ħajta tad-deheb fil-ħofra tal-għajn, x'aktarx li l-ballun tal-għajn kien jintlibes mill-mara matul ħajjitha kollha. L-iskeletru tal-mara ġie datat li jmur lura għal bejn l-2900 u l-2800 Q.K..
 L-eqdem logħba magħrufa bid-dammi u 60 pedina tal-logħob, kif ukoll żrieragħ tal-karwija, flimkien ma' bosta sejbiet metallurġiċi, huma fost is-sejbiet li ġew żvelati mill-iskavi arkeoloġiċi minn dan is-sit.
 Kranju uman li nstab fis-sit jindika l-prattika tal-kirurġija fil-moħħ.
 Tazza unika tal-irħam instabet fis-sit fid-29 ta' Diċembru 2014.
 Biċċa ġilda ta' Żmien il-Bronż imżejna bit-tpinġijiet ġiet skoperta fis-sit f'Jannar 2015.

 Sejba tas-saħħa pubblika 
Studji paleoparassitoloġiċi jissuġġerixxu li l-abitanti tal-qedem li kienu jgħixu fiż-żoni skavati ġew infettati minn nematodi tal-ġeneru Physaloptera, inċidenza ta' parassit rari.

 Rabta ma' kulturi bikrin oħra 
Iċ-ċivilizzazzjoni ta' Shahr-e Sukhteh iffjorixxiet bejn it-3200 u l-2350 Q.K., u jaf inzertat mal-ewwel fażi taċ-ċivilizzazzjoni l-kbira tal-Wied tal-Indus. Il-Perjodi III u IV ta' Shahr-e Sukhteh, u l-aħħar parti tal-Perjodu IV ta' Mundigak huma kontemporanji tal-perjodu aħħari ta' Harappan 3A u parti mill-perjodu aħħari ta' Harappan 3B.

Il-kulturi ta' Helmand u ta' Jiroft huma relatati mill-qrib ma' xulxin ukoll. Il-kultura ta' Helmand tal-Punent tal-Afganistan kienet kultura ta' Żmien il-Bronż tat-tielet millenju Q.K. L-istudjużi jikkollegawha mas-siti ta' Shahr-e Sukhteh, Mundigak u Bampur. Il-kultura ta' Jiroft iffjorixxiet fil-Lvant tal-Iran, u l-kultura ta' Helmand fil-Punent tal-Afganistan, fl-istess żmien. Fil-fatt, jaf jirrappreżentaw l-istess żona kulturali.

Shahdad huwa sit estensiv ieħor li qed jiġi skavat u huwa relatat. Xi 900 sit ta' Żmien il-Bronż ġew iddokumentati fil-Baċir ta' Sistan, iż-żona tad-deżert bejn l-Afganistan u l-Pakistan.

Min-naħa l-oħra, il-kultura ta' Mehrgarh iffjorixxiet ferm qabel.

 Referenzi 

Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali
Kategorija:Siti arkeoloġiċi
Kategorija:Iran
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran