Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo

Il-Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo huwa reġjun fiż-Żona ta' Gedeo, parti mill-Istat Reġjonali tan-Nofsinhar tal-Etjopja fin-Nofsinhar tal-Etjopja u fl-Etjopja ċentrali. Huwa estiż tul in-naħa tal-Lvant tal-Foss Etjopjan Prinċipali, f'għoli li jvarja bejn 1,307 u 3,072 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Fir-reġjun hemm madwar 250,000 membru tal-poplu Gedeo. Ir-reġjun huwa mgħoni b'foresti sagri u monumenti megalitiċi, u ilu jospita l-poplu Gedeo għal eluf ta' snin. L-agroforestrija tradizzjonali hija pprattikata fir-reġjun mill-poplu Gedeo. Bis-saħħa ta' dawn il-prattiki tradizzjonali, l-istorja twila tagħha ta' okkupazzjoni, u l-importanza kulturali tar-reġjun, il-Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2023.

 Storja 
Ir-reġjun ta' Gedeo ilu okkupat għal millenji; l-evidenza tal-okkupazzjoni tmur lura għan-Neolitiku. Eluf ta' monumenti tal-ġebel (steli) f'madwar 100 sit ġew irreġistrati fil-pajsaġġ kollu.Holmyard, E. J. (April 1933). "Cinq Années de Recherches Archéologiques en Éthiopie. Province du Harar et Éthiopie Meridionale. By the Rév. Père Azaïs and R. Chambard. Preface by Edmond Pottier. 11 × 9, pp. xv + 348, pls. 6, map 1, and an atlas of 110 plates. Paris: Paul Geuthner, 1931. 350 fr". Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain & Ireland. 65 (2): 457–458. L-ikbar steli huma għoljin 8 metri u għandhom dijametru ta' metru, u huma mżejna b'figuri antropomorfiċi u falliċi. Instabu wkoll diversi siti funebri u nekropoli, u fl-inħawi huma komuni l-petroglifiċi mnaqqxa.

L-ewwel stħarriġiet arkeoloġiċi Ewropej taż-żona twettqu fis-snin 20 u 30 tas-seklu 20.

 Sit ta' Wirt Dinji 
Il-Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2023.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-kriterju (v) "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".

 Agroforestrija 
Il-vulkaniżmu matul il-Mijoċen u l-perjodu Kwaternarju, flimkien mal-bosta xmajjar alluvjonali, jagħmlu r-reġjun għammiel ħafna. Iżjed minn 90 % tal-erja tal-art taż-Żona ta' Gedeo hija miksija bl-agroforestrija, u l-enset (tip ta' banana Etjopjana) u l-kafè huma l-prodotti agrikoli prinċipali. Ir-raba' huwa stratifikat vertikalment, bil-pjanti tal-enset u tal-kafè jikbru taħt is-siġar nattivi maturi. Il-ħxejjex tal-għeruq bħall-kassava u l-legumi jitkabbru taħt l-għelejjel prinċipali tal-inħawi. Sabiex jiġu evitati l-effetti negattivi tal-erożjoni fuq il-pajsaġġ imtarraġ, ma jsirx kważi l-ebda ħdim tar-raba', u spiss tiġi pprattikata n-newba tal-għelejjel, biex b'hekk xi raba' jibqa' mhux maħdum.

L-għarfien kulturali dwar il-ġestjoni u l-konservazzjoni tas-sistema tal-agroforestrija jirriżulta mid-drawwiet u mit-twemmin tal-poplu Gedeo, u dan iwassal għal relazzjoni reċiproka bejn il-bniedem u l-ambjent. Fiż-żona hemm bosta foresti sagri u l-ħsad minnhom huwa pprojbit.Debelo, Asebe Regassa; Legesse, Abiyot; Milstein, Tema; Orkaydo, Ongaye Oda (21 August 2017). ""Tree Is Life": The Rising of Dualism and the Declining of Mutualism among the Gedeo of Southern Ethiopia". Frontiers in Communication. 2.

Ħamsin speċi differenti ta' pjanti nattivi biz-zkuk instabu fi ħdan dawn l-irziezet tradizzjonali, u 22 minnhom huma ta' tħassib partikolari għall-konservazzjoni. L-iżjed pjanti nattivi komuni huma l-Millettia u l-Cordia africana, kif ukoll iċ-ċirasa Afrikana li tikber ukoll fi ħdan dawn il-foresti.Negash, Mesele; Yirdaw, Eshetu; Luukkanen, Olavi (Mejju 2012). "Potential of indigenous multistrata agroforests for maintaining native floristic diversity in the south-eastern Rift Valley escarpment, Ethiopia". Agroforestry Systems. 85 (1): 9–28.

 Referenzi 

Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali
Kategorija:Siti arkeoloġiċi
Kategorija:Etjopja
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja