Leptis Magna

Leptis jew Lepcis Magna, magħrufa wkoll b'ismijiet oħra fl-antikità, kienet belt prominenti tal-Imperu Kartaġiniż u tal-Libja Rumana fil-bokka ta' Wadi Lebda fil-Mediterran.

Oriġinarjment stabbilita minn grupp ta' Berberi lokali fis-sena 1000 Q.K., ġiet imkabbra ferm taħt l-Imperatur Ruman Septimius Severus (li rrenja fl-193-211), li twieled fil-belt. It-Tielet Leġjun Awgustjan ġie stazzjonat hemmhekk biex jiddefendi l-belt kontra l-invażjonijiet tal-Berberi. Wara li l-leġjun ġie xolt taħt Gordian III fil-238, il-belt kulma jmur kienet esposta għall-attakki fl-aħħar parti tas-seklu 3. Djoklezjanu reġa' stabbilixxa l-belt bħala belt kapitali provinċjali, u reġgħet kisbet prosperità sa ma spiċċat f'idejn il-Vandali fl-439. Ġiet inkorporata mill-ġdid fl-Imperu tal-Lvant fil-533 iżda baqgħet iġġarrab attakki mill-Berberi u qatt ma rkuprat l-importanza li kellha qabel. Għall-ħabta tas-647 ċediet għal invażjoni Musulmana u sussegwentement ġiet abbandunata.

Il-fdalijiet tagħha jinsabu attwalment f'Homs, il-Libja, 130 kilometru (81 mil) fil-Lvant ta' Tripli. Huma fost l-iżjed siti Rumani ppreservati fil-Mediterran.

 Ismijiet 
L-isem Puniku tal-insedjament kien jinkiteb bħala lpq (bil-Puniku: 𐤋𐤐𐤒) jew lpqy (𐤋𐤐𐤒𐤉).Ghaki, Mansour (2015). "Toponymie et onomastique. L'apport de l'ecriture punique neopunique". p. 67.Brogan, Olwen Phillis Frances; Wilson, R. J. A. (2012). "Lepcis Magna". In Hornblower, Simon; Spawforth, Antony; Eidinow, Esther (eds.). The Oxford Classical Dictionary (4th ed.). Oxford & New York: Oxford University Press. p. 821. ISBN 9780199545568.Head, Barclay; et al. (assisted by G. F. Hill, George MacDonald, and W. Wroth) (1911). "Syrtica". Historia Numorum (2nd ed.). Oxford: Clarendon Press. p. 875 – via Digital Historia Numorum, ed. Ed Snible. Dan ġie marbut kemxejn mal-għerq Semitiku (preżenti fl-Għarbi) lfq, li jfisser "tibni" jew "tarma flimkien", x'aktarx b'referenza għall-kostruzzjoni tal-belt.Lipiński, Edward (2004). Itineraria Phoenicia. Orientalia Lovaniensia Analecta, 127; Studia Phoenicia, 18. Leuven; Paris; Dudley, MA: Uitgeverij Peeters en Departement Oosterse Studies. ISBN 9789042913448. p. 345.

Dan l-isem ġie Ellenizzat bħala Léptis (bil-Grieg Antik: Λέπτις), magħruf ukoll bħala Léptis Megálē (Λέπτις μεγάλη, "Leptis il-Kbira") sabiex is-sit jiġi distint minn "Leptis iż-Żgħira" eqreb lejn Kartaġni attwalment fit-Tuneżija.Strabo (1903) [1854]. The Geography of Strabo. Bohn's Classical Library. Vol. 3, §17.3.18. Il-belt kienet magħrufa mill-Griegi bħala Neápolis (Νεάπολις, "Raħal Ġdid"). Il-Latinizzazzjoni ta' dawn l-ismijiet kienet Lepcis jew Leptis Magna ("Leptis il-Kbira"), li dehret ukoll bħala l-"Belt Leptimanjiża" (bil-Latin: Leptimagnensis Civitas). Id-demonimu Latin kien "Leptizjan" (Leptitanus). Kienet magħrufa wkoll bħala Ulpia Traiana bħala kolonja Rumana. L-isem tagħha bit-Taljan huwa Lepti Maggiore, u bl-Għarbi huwa Labdah (لَبْدَة).

 Storja 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:LY-Leptis_Magna.png|lemin|daqsminuri|260x260px|Mappa ta' Leptis Magna.

 Feniċi 
Il-belt Feniċja ġiet stabbilita fit-tieni nofs tas-seklu 7 Q.K. Ma tantx nafu wisq dwar Leptis f'dan il-perjodu, iżda milli jidher kienet setgħana biżżejjed biex tirreżisti t-tentattiv ta' Dorieus li jistabbilixxi kolonja Griega fil-qrib għall-ħabta tal-515 Q.K. Bħall-biċċa l-kbira tal-insedjamenti Feniċji tal-Punent, Leptis saret parti mill-Imperu Kartaġiniż u sfat taħt il-kontroll ta' Ruma wara t-telfa li ġarrbet Kartaġni fil-Gwerer Puniċi. Leptis baqgħet indipendenti ferm għal xi żmien wara l-111 Q.K.

 Repubblika Rumana 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Forum_leptis_magna.JPG|daqsminuri|Il-Forum.
Ir-Repubblika Rumana bagħtet xi kolonjalisti flimkien ma' gwarniġjon żgħir sabiex tikkontrolla l-belt. Il-belt gawdiet prosperità kbira u saħansitra tħalliet tizzekka l-muniti tagħha stess bil-fidda u bil-bronż. B'riflessjoni tat-taħlita ta' kulturi tagħha, il-muniti tagħha kellhom kitbiet Puniċi iżda mbagħad xbihat ta' Erkole u Dijoniżju. Wara ftit il-merkanti Taljani insedjaw il-belt u bdew jagħmlu l-profitt b'kummerċ fin-naħa ta' ġewwa tal-Libja. Il-belt kienet tiddependi primarjament fuq il-fertilità tar-raba' tal-madwar, fejn ġew skavati bosta moli taż-żebbuġ. Sas-46 Q.K., il-produzzjoni taż-żejt taż-żebbuġa tal-belt tant kienet importanti li l-belt kienet kapaċi tipprovdi tliet miljun lira ta' żejt taż-żebbuġa kull sena lil Ġulju Ċesri bħala taxxa.Bullo, Silvia (2002). Provincia Africa. Le città e il territorio dalla caduta di Cartagine a Nerone [Province of Africa: The Cities and the Territory from the Fall of Carthage to Nero]. Le Rovine Circolari, 4 (bit-Taljan). Ruma: L'Erma di Bretschneider. ISBN 9788882651688. pp. 167-171.

 Imperu Ruman 
Kenneth D. Matthews, Jr. jikteb:Matthews, Kenneth D. Jr. (1957). Cities in the Sand: Leptis Magna and Sabratha in Roman Africa. Photographs by Alfred W. Cook. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. p. 37.Matul ir-renju ta' Awgustu, Leptis Magna ġiet ikklassifikata bħala civitas libera et immunis, jew komunità ħielsa, li fir-rigward tagħha l-gvernatur kellu kontroll minimu assolut. B'hekk Leptis żammet iż-żewġ suphetes bħala kapijiet tal-gvern tagħha, bil-mhzm, simili għall-aediles Rumani, bħala maġistrati minuri. Barra minn hekk, kien hemm uffiċjali sagri bħall-ʾaddir ʾararim jew praefectus sacrorum, in-nēquim ēlīm, u x'aktarx kulleġġ sagru ta' ħmistax-il membru. (traduzzjoni mhux uffiċjali)
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Arch_of_Septimius_Severus,_Leptis_Magna12.jpg|lemin|daqsminuri|L-Arkata ta' Septimius Severus.
Leptis Magna baqgħet hekk sar-renju tal-imperatur Ruman Tiberju, meta l-belt u ż-żona tal-madwar ġew formalment inkorporati fl-imperu bħala parti mill-provinċja tal-Afrika. F'qasir żmien saret waħda mill-bliet ewlenin tal-Afrika Rumana u ċentru kummerċjali ewlieni. Il-belt kibret malajr taħt l-amministrazzjoni Rumana. Matul ir-renju ta' Neruni, inbena anfiteatru. L-insedjament ġie elevat għal municipium fl-64 jew fil-65 W.K. u għal colonia taħt Trajanu (li rrenja fit-98-117).

Leptis kisbet l-ikbar prominenza tagħha fil-bidu tal-193 W.K., bħala l-belt residenzjali tal-imperatur Septimius Severus. Septimius iffavorixxa l-belt tiegħu iktar mill-bliet provinċjali l-oħra kollha, u l-binjiet li bena u l-ġid li nefaq fiha wasslu biex Leptis Magna ssir it-tielet l-iktar belt importanti fl-Afrika, u tħaqqaqha ma' Kartaġni u Lixandra. Fil-205 W.K., hu u l-familja imperjali żaru l-belt u tawha unuri kbar. Fost il-bidliet li introduċa Severus kien hemm il-ħolqien ta' forum ġdid tal-għaġeb u l-kostruzzjoni mill-ġdid tat-tarzna. Il-port naturali kellu t-tendenza li jimtela bis-sedimenti, iżda l-bidliet ta' Severus iggravaw l-affarijiet, u l-baċiri tal-Lvant huma tassew ippreservati, peress li bil-kemm intużaw.

Leptis imbagħad qabdet it-triq tan-niżla matul dan il-perjodu. Matul il-kriżi tas-seklu 3, meta l-kummerċ naqas f'daqqa, l-importanza ta' Leptis Magna battiet ukoll, u sa nofs is-seklu 4, saħansitra qabel ma ġiet devastata għalkollox mit-tsunami tat-365, partijiet kbar mill-belt kien ġew abbandunati. Ammianus Marcellinus jirrakkonta li l-kriżi marret għall-agħar minħabba gvernatur Ruman korrott jismu Romanus, li kien jixxaħħam biex jipproteġi l-belt minn attakk tribali ewlieni. Il-belt fi stat ta' fdalijiet ma ħallsitx it-tixħim u ilmentat mal-imperatur Valentinjanu I. Romanus imbagħad xaħħam lin-nies fil-qorti u rranġa biex il-mibgħuta Lepzjani jiġu kkastigati "talli għamlu akkużi foloz". Il-belt reġgħet ħadet ftit ir-ruħ fil-bidu tar-renju tal-imperatur Teodożju I.

 Renju tal-Vandali 
Fil-439, Leptis Magna u l-kumplament tal-bliet ta' Tripolitanja sfaw taħt il-kontroll tal-Vandali meta r-re tagħhom, Gaiseric, ħataf lil Kartaġni mingħand ir-Rumani u għamilha l-belt kapitali tiegħu. B'xorti ħażin għall-futur ta' Leptis Magna, Gaiseric ordna t-twaqqigħ tal-ħitan tal-belt sabiex jiddiswadi liċ-ċittadini tagħha milli jirribellaw kontra t-tmexxija tal-Vandali. Iċ-ċittadini ta' Leptis u l-Vandali t-tnejn ħallsu prezz qares għal dan fil-523 W.K. meta grupp ta' Berberi attakkaw u serqu r-rikkezzi tal-belt.

 Imperu Biżantin 
Belisarju, il-ġeneral tal-Imperatur Ġustinjanu I, reġa' ħataf lil Leptis Magna f'isem l-Imperu Ruman għaxar snin wara, u fil-533-534 ġiet inkorporata mill-ġdid fl-imperu. Leptis saret belt kapitali provinċjali tal-Imperu tal-Lvant, iżda qatt ma rkuprat mill-qerda li ġarrbet mill-Berberi. Fil-544, taħt il-prefettura ta' Sergius, il-belt sfat attakkata b'iktar qilla mit-tribujiet Berberi, u wara xi suċċessi, Sergius kellu jirtira fil-belt, bil-konfederazzjoni tribali ta' Leuathae kkampjata barra d-daħla tal-belt titlob għal ħlasijiet. Sergius daħħal tmenin deputat fil-belt biex jippreżentaw it-talbiet tagħhom, iżda meta Sergius kien se jitlaq mill-konferenza, deputat minnhom żammu mill-mantell u l-oħrajn daruh. Dan wassal biex uffiċjal tal-gwardja tal-prefett joqtol lid-deputat li refa' idejh fuq il-prefett, u dan wassal għal massakru ġenerali. Il-Berberi rreaġixxew b'attakk frontali u Sergius eventwalment ġie mġiegħel jabbanduna lil Leptis u jirtira f'Kartaġni.Beechey, Frederick William; Beechey, Henry William (1828). Proceedings of the Expedition to Explore the Northern Coast of Africa, from Tripoly Eastward; in MDCCCXXI and MDCCCXXII. Comprehending an Account of the Greater Syrtis and Cyrenaica; and of the Ancient Cities Composing the Pentapolis. London: John Murray. pp. 54-56.

 Konkwista Iżlamika 
Sas-seklu 6, il-belt kienet ġiet Kristjanizzata għalkollox.Mommsen, Theodor (1909) [1886]. The Provinces of the Roman Empire from Caesar to Diocletian. Vol. 2. Translated by Dickson, William P. (Corrected ed.). London: Macmillan. OCLC 4308504. Kap. 13. Matul id-deċennju 565-578 W.K. il-missjunarji Kristjani minn Leptis Magna saħansitra bdew jiċċaqilqu għal darb'oħra fost it-tribujiet Berberi lejn in-Nofsinhar sa Fezzan fid-deżert Libjan u kkonvertew lil Garamanti.Prevost, Virginie (2007). "Les dernières communautés chrétiennes autochtones d'Afrique du Nord" [The Last Native Christian Communities of North Africa]. Revue de l'histoire des religions (in French). 224 (4): 461–483. pp. 462-463. Inbnew bosta knejjes ġodda fis-seklu 6, iżda l-belt baqgħet tmur lura, u sa żmien il-konkwista tal-Għarab għall-ħabta tas-647, il-belt kienet ġiet kważi abbandunata għalkollox għajr għal gwarniġjon Biżantin u popolazzjoni ta' inqas minn 1,000 abitant. Sas-seklu 10, il-belt ta' Al-Khums kienet assorbiet il-belt ta' Leptis kompletament.Bullo, Silvia (2002). Provincia Africa. Le città e il territorio dalla caduta di Cartagine a Nerone [Province of Africa: The Cities and the Territory from the Fall of Carthage to Nero]. Le Rovine Circolari, 4 (bit-Taljan). Ruma: L'Erma di Bretschneider. ISBN 9788882651688. pp. 185-188.

 Skavi 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Leptis_Magna_ruins,_Virginia_Water_(1)_(geograph_3935706).jpg|daqsminuri|Il-fdalijiet ta' Leptis Magna fir-Renju Unit, mil-Lag ta' Virginia Water.
Illum il-ġurnata, is-sit ta' Leptis Magna fih fost l-iżjed fdalijiet impressjonanti tal-perjodu Ruman.

Parti minn tempju antik ta' Leptis Magna ttieħed lejn il-Mużew Brittaniku fl-1816 u ġie installat fir-residenza rjali tal-Forti Belvedere fl-Ingilterra fl-1826. Issa jinsab f'parti mill-Park il-Kbir ta' Windsor. Il-fdalijiet jinsabu bejn il-kosta tan-Nofsinhar ta' Virginia Water u Blacknest Road qrib salib it-toroq mal-A30 London Road u Wentworth Drive.

Meta t-Taljani ħakmu l-Libja Taljana fil-bidu tas-seklu 20, huma allokaw sforzi enormi għall-iskoperta mill-ġdid ta' Leptis Magna. Fil-bidu tas-snin 30 tas-seklu 20, ir-riċerka arkeoloġiku Taljana rnexxielha terġa' tiżvela l-fdalijiet ta' kważi l-belt kollha. Nekropoli tas-sekli 4 sa 3 Q.K. instabet taħt it-teatru Ruman.Musso, Luisa (2010). Contributions by Daniela Baldoni, Barbara Bianchi, Maria Gloria Calì, Barbara Davidde, Ginette Di Vita-Evrard, Massimiliano Munzi, Roberto Petriaggi, Beatrice Pinna Caboni, Gianni Ponti & Ramadan Shebani. "Missione archeologica dell'Università Roma Tre, 1998-2007". The Department of Archaeology of Libya. Libya Antiqua (bl-Ingliż u bit-Taljan). Pisa u Ruma: Fabrizio Serra Editore. N.S., vol. V: 49–78.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Leptis_Magna_Theatre.jpg|daqsminuri|It-teatru Ruman.
F'Ġunju 2005, ġie żvelat li l-arkeologi mill-Università ta' Amburgu kienu qed jaħdmu tul il-kosta tal-Libja meta sabu tul ta' 30 pied ta' ħames artijiet ikkuluriti bil-mużajk li kienu nħolqu matul is-seklu 1 jew 2. Il-mużajk juri xbihat eċċezzjonali ta' ġellied jiġġieled kontra ċerva, erba' żgħażagħ irġiel jissieltu kontra barri selvaġġ sa ma jniżżluh mal-art, u gladjatur għajjien jistrieħ u jiċċassa lejn l-avversarju li qatel. Il-mużajk kien iżejjen ukoll il-ħitan ta' pixxina kiesħa fbalneae'' fi ħdan villa Rumana f'Wadi Lebda f'Leptis Magna. Il-mużajk tal-gladjatur jitqies mill-istudjużi bħala wieħed mill-ifjen eżempji ta' arti rappreżentattiva bil-mużajk ta' kull żmien — "kapulavur paragonabbli bħala kwalità mal-mużajk ta' Alessandru f'Pompeii". Oriġinarjament il-mużajk ġie skopert fis-sena 2000 iżda l-iskoperta ma ġietx żvelata sabiex jiġi evitat is-serq. Attwalment jinsabu għall-wiri fil-Mużew ta' Leptis Magna.

Kien hemm rapporti li Leptis Magna ntużat mill-forzi favur Gaddafi biex jinħbew it-tankijiet u l-vetturi militari matul l-Ewwel Gwerra Ċivili Libjana fl-2011. Meta mistoqsija dwar il-possibbiltà li jitwettaq attakk mill-ajru fuq is-sit storiku, in-NATO rrifjutat li teskludi l-possibbiltà ta' tali azzjoni u sostniet li ma setgħetx tikkonferma jekk kienx veru dak li sostnew ir-ribelli li l-armi kienu qed jinħbew fis-sit. Ftit wara l-gwerra, l-arkeologu Libjan Hafed Walda rrapporta li Leptis Magna, flimkien mal-Forti ta' Rasaimergib fil-qrib u t-Tripolis ta' Sabratha tal-Punent, ma kien ġarrbu "l-ebda telfa viżibbli" la mill-ġlied fuq l-art u lanqas mill-bumbardamenti mill-forzi internazzjonali.

Qalb it-Tieni Gwerra Ċivili Libjana u l-għebien tal-appoġġ internazzjonali għas-sit, in-nies li kienu qed jgħixu fl-inħawi organizzaw ruħhom volontarjament biex jipproteġu u jieħdu ħsieb is-sit ta' Leptis Magna.

 Sit ta' Wirt Dinji 
Is-Sit Arkeoloġiku ta' Leptis Magna ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1982.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".

 Tibdil fil-klima 
Peress li jinsabu mal-kosta, il-fdalijiet ta' Leptis Magna huma vulnerabbli għaż-żieda fil-livell tal-baħar. Fl-2022, is-Sitt Rapport ta' Valutazzjoni tal-IPCC inkludihom fil-lista ta' siti kulturali Afrikani li se jkunu mhedda mill-għargħar u l-erożjoni kostali sal-aħħar tas-seklu, iżda biss jekk it-tibdil fil-klima jsegwi RCP 8.5, li hu x-xenarju ta' emissjonijiet għoljin u kontinwament jiżdiedu ta' gassijiet b'effett ta' serra assoċjati mat-tisħin dinji ta' iktar minn 4 °C., u ma għadux jitqies bħala probabbli ħafna.Trisos, C.H., I.O. Adelekan, E. Totin, A. Ayanlade, J. Efitre, A. Gemeda, K. Kalaba, C. Lennard, C. Masao, Y. Mgaya, G. Ngaruiya, D. Olago, N.P. Simpson, and S. Zakieldeen 2022: Chapter 9: Africa. In Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke,V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, US, pp. 2043-2121.Hausfather, Zeke; Peters, Glen (29 January 2020). "Emissions – the 'business as usual' story is misleading". Nature. 577 (7792): 618–20.Hausfather, Zeke; Peters, Glen (20 October 2020). "RCP8.5 is a problematic scenario for near-term emissions". PNAS. 117 (45): 27791–27792. Ix-xenarji l-oħra iktar plawżibbli jirriżultaw f'livelli iktar baxxi ta' tisħin u konsegwentement f'żieda iktar baxxa fil-livell tal-baħar: minkejja dan, il-livell tal-baħar se jibqa' jiżdied għal madwar 10,000 sena fix-xenarji kollha.Technical Summary. In: Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. IPCC. Awwissu 2021. p. TS14. Anke jekk it-tisħin jiġi limitat għal 1.5 °C, iż-żieda globali fil-livell tal-baħar xorta waħda mistennija taqbeż iż-2-3 metri (7-10 pied) wara 2,000 sena (u livell ogħla ta' tisħin iwasslu għal żidiet ikbar), u konsegwentement tinqabeż iż-żieda fil-livell tal-baħar tal-2100 b'RCP 8.5 (~0.75 metru (2 piedi) b'medda ta' 0.5-1 metru (2-3 piedi)) ferm qabel is-sena 4000. B'hekk, fil-futur il-fdalijiet ta' Leptis Magna se jiġu mhedda miż-żieda fil-livell tal-baħar, sakemm ma jiġux protetti minn sforzi ta' adattament bħal xi ħitan fil-baħar.IPCC, 2021: Summary for Policymakers. In: Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, ir-Renju Unit u New York, NY, US, pp. 3−32.

 Gallerija 

 Referenzi 
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali
Kategorija:Siti arkeoloġiċi
Kategorija:Imperu Ruman
Kategorija:Libja
Kategorija:Kartaġiniżi
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Libja