Jaipur

Jaipur (pronunzjata: /ˈdʒaɪpʊər/; bil-Ħindi: Jayapura), li qabel kienet imsejħa Jeypore, hija l-belt kapitali u l-ikbar belt tal-istat Indjan ta' Rajasthan. Fl-2011 il-belt kellha popolazzjoni ta' 3.1 miljun ruħ, u b'hekk kienet l-għaxar l-iktar belt popolata fil-pajjiż. Jaipur hija magħrufa wkoll bħala l-"Belt ir-Roża", minħabba l-kulur dominanti tal-binjiet tal-belt. Hija magħrufa wkoll bħala l-"Pariġi tal-Indja", u C. V. Raman sejħilha l-"Gżira tal-Glorja". Tinsab 268 kilometru (167 mil) mill-belt kapitali nazzjonali New Delhi. Jaipur ġiet stabbilita fl-1727 mill-mexxej Kachhwaha Rajput, Jai Singh IISen, Sailendra Nath (2007). Textbook of Indian History and Culture. New Delhi: MACMILLAN. p. 167. ISBN 978-1-4039-3200-6.Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Jaipur" . Encyclopædia Britannica. Vol. 15 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 128–129., il-mexxej ta' Amer, li għalih issemmiet il-belt. Hija waħda mill-iżjed bliet ippjanati bikrin tal-Indja moderna, u ġiet iddisinjata minn Vidyadhar Bhattacharya. Matul il-perjodu kolonjali Brittaniku, il-belt serviet bħala l-belt kapitali tal-istat ta' Jaipur. Wara l-indipendenza fl-1947, Jaipur saret il-belt kapitali tal-istat iffurmat ġdid ta' Rajasthan.

Jaipur hija destinazzjoni turistika popolari fl-Indja u tifforma parti miċ-ċirkwit turistiku magħruf bħala t-Triangolu tad-Deheb tal-Punent, flimkien ma' Delhi u Agra (240 km, 149 mil). Tintuża wkoll bħala l-punt ta' wasla biex imbagħad wieħed jasal għal destinazzjonijiet turistiċi oħra fir-Rajasthan, fosthom Jodhpur (348 km, 216 mil), Jaisalmer (571 km, 355 mil), Bharatpur (186 km, 116 mil), Udaipur (421 km, 262 mil), Kota (252 km, 156 mil) u l-Muntanja Abu (520 km, 323 mil).

Fis-6 ta' Lulju 2019, il-Kumitat tal-Wirt Dinji tal-UNESCO niżżel lil Jaipur, il-"Belt Roża tal-Indja", fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Fil-belt hemm ukoll żewġ Siti ta' Wirt Dinji oħra, jew komponenti minnhom, li huma l-Forti ta' Amer u l-Jantar Mantar.

 Storja 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1_Maharaja_Sawai_Jai_Singh_II_ca_1725_Jaipur._British_museum.jpg|xellug|daqsminuri|Jai Singh II, il-fundatur ta' Jaipur.
Il-belt ta' Jaipur ġiet stabbilita mir-Re ta' Amer, il-Maharaja Sawai Jai Singh II, fit-18 ta' Novembru 1727, li rrenja mill-1699 sal-1743. Huwa ppjana li jittrasferixxi l-belt kapitali tiegħu minn Amer, 11-il kilometru (7 mili) għal Jaipur sabiex jakkomoda l-popolazzjoni li kienet qed tikber u biex jagħmel tajjeb għall-problema tal-iskarsezza tal-ilma. Jai Singh ikkonsulta diversi kotba dwar l-arkitettura u lil diversi arkitetti fl-ippjanar tal-pjanta ta' Jaipur. Taħt il-gwida arkitettonika ta' Vidyadhar Bhattacharya, Jaipur ġiet ippjanata abbażi tal-prinċipji ta' Vastu Shastra u ta' Shilpa Shastra. Il-kostruzzjoni tal-belt bdiet fl-1726 u fi żmien erba' snin tlestew it-toroq, l-uffiċċji u l-palazzi ewlenin. Il-belt ġiet maqsuma f'disa' blokok, u tnejn minnhom kien fihom il-binjiet u l-palazzi statali, filwaqt li l-kumplament ġew allokati lill-pubbliku. Inbnew swar enormi b'seba' daħliet iffortifikati.

Matul ir-renju ta' Sawai Ram Singh I, il-belt ġiet miżbugħa roża sabiex tagħti merħba lil Albert Edward, il-Prinċep ta' Wales (li iktar 'il quddiem sar il-Maestà Tiegħu r-Re Dwardu VII, l-Imperatur tal-Indja), fl-1876. Ħafna mit-toroq prinċipali baqgħu miżbugħin roża u b'hekk il-belt ta' Jaipur żammet id-dehra distintiva tagħha u baqgħet tissejjaħ il-"Belt ir-Roża".

Fis-seklu 19, il-belt kibret b'mod rapidu u sal-1900 kellha popolazzjoni ta' 160,000 ruħ. It-toroq kbar u wesgħin ġew pavimentati u l-industriji ewlenin tal-belt kienu l-produzzjoni tal-oġġetti tal-metall u tal-irħam, bis-saħħa tal-iskola tal-arti stabbilita fl-1868. Il-belt kellha tliet kulleġġi, inkluż kulleġġ tas-Sanskritu (1865) u skola tal-bniet (1867) li nfetħu matul ir-renju tal-Maharaja Ram Singh II.

Żoni kbar tal-belt, inkluż l-ajruport, esperjenzaw għargħar f'Awwissu 1981, li wassal għall-mewt ta' tmienja min-nies u bosta ħsarat fix-xmara  Dravyavati. L-għargħar ġie kkawżat minn tlett ijiem ta' xita qliel, b'iktar xita f'dawk il-jiem mill-medja annwali.Jain, Sharad K.; Agarwal, Pushpendra K.; Singh, Vijay P. (2007). Hydrology and Water Resources of India. Springer Science & Business Media. p. 883. ISBN 978-1-4020-5180-7.

 Ġeografija 

 Klima 
Jaipur għandha klima semiarida sħuna influwenzata bil-monsuni (BSh skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen), bi sjuf twal u estremament sħan u bi xtiewi qosra u relattivament sħan. Il-preċipitazzjoni annwali taqbeż it-63 cm, u tinżel l-iktar f'Lulju u f'Awwissu minħabba l-monsuni. Din twassal biex it-temperaturi medji f'dawn ix-xahrejn jitbaxxew meta mqabbla ma' Mejju u ma' Ġunju li jkunu iktar nexfin. Matul l-istaġun tal-monsuni, spiss tinżel xita qliel u jkun hemm maltempati bir-ragħad, għalkemm ma tantx ikun hemm għargħar. L-ogħla temperatura li qatt ġiet irreġistrata kienet 49.0 °C (120.2 °F) fit-23 ta' Mejju 1994. It-temperatura medja tal-belt normalment tkun taħt l-20 °C jew it-68 °F bejn Diċembru u Frar. Dawn ix-xhur ikunu miti, nexfin u pjaċevoli, għalkemm xi kultant ikunu kesħin. L-iżjed temperatura baxxa li qatt ġiet irreġistrata kienet −2.2 °C (28.0 °F) fil-31 ta' Jannar 1905 u fl-1 ta' Frar 1905. Jaipur, bħal bosta bliet kbar oħra fid-dinja, hija żona sħuna urbana sinifikanti, b'temperaturi rurali fil-madwar li qajla jinżlu taħt it-temperatura tal-iffriżar fix-xtiewi.
Data klimatika għal Jaipur (l-Ajruport Internazzjonali ta' Jaipur) 1981-2010, estremi 1952–2012XaharJanFraMarAprMejĠunLulAwwSetOttNovDiċSenaTemp. għolja rekord f'°C (°F)31.7
(89.1)36.7
(98.1)42.8
(109.0)44.9
(112.8)49.0
(120.2)47.2
(117.0)46.7
(116.1)41.7
(107.1)41.7
(107.1)40.0
(104.0)36.4
(97.5)32.0
(89.6)49.0
(120.2)Temp. massima medja f'°C (°F)27.2
(81.0)31.4
(88.5)37.1
(98.8)41.9
(107.4)44.3
(111.7)43.7
(110.7)39.4
(102.9)36.1
(97.0)37.5
(99.5)36.9
(98.4)33.1
(91.6)28.3
(82.9)44.8
(112.6)Temp. għolja medja f'°C (°F)22.6
(72.7)25.7
(78.3)31.6
(88.9)37.4
(99.3)40.7
(105.3)39.6
(103.3)34.6
(94.3)32.7
(90.9)34.2
(93.6)33.8
(92.8)29.3
(84.7)24.5
(76.1)32.2
(90.0)Temp. baxxa medja f'°C (°F)8.6
(47.5)11.4
(52.5)16.8
(62.2)22.2
(72.0)26.5
(79.7)27.7
(81.9)26.1
(79.0)24.8
(76.6)23.6
(74.5)19.6
(67.3)14.0
(57.2)9.5
(49.1)19.2
(66.6)Temp. minima medja f'°C (°F)3.8
(38.8)6.1
(43.0)11.3
(52.3)16.7
(62.1)20.9
(69.6)22.2
(72.0)23.1
(73.6)22.3
(72.1)20.8
(69.4)15.2
(59.4)9.1
(48.4)4.8
(40.6)3.5
(38.3)Temp. baxxa rekord f'°C (°F)−2.2
(28.0)−2.2
(28.0)3.3
(37.9)9.4
(48.9)15.6
(60.1)18.4
(65.1)20.6
(69.1)18.9
(66.0)15.0
(59.0)11.1
(52.0)3.3
(37.9)0.0
(32.0)−2.2
(28.0)Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri)5.5
(0.22)4.9
(0.19)4.2
(0.17)8.2
(0.32)18.7
(0.74)68.8
(2.71)220.8
(8.69)194.8
(7.67)71.4
(2.81)20.1
(0.79)5.3
(0.21)3.8
(0.15)626.5
(24.67)Medja ta' jiem bil-preċipitazzjoni0.60.90.70.91.34.29.49.84.81.20.20.334.3Umdità relattiva medja (%) (fil-17:30 IST)37292117193360675031343936Temp. medja bl-indewwa f'°C (°F)6
(43)7
(45)7
(45)8
(46)12
(54)19
(66)24
(75)24
(75)21
(70)13
(55)9
(48)6
(43)13
(55)Indiċi medju tal-ultravjola5791112121212108659.1Sors 1: India Meteorological Department (2005-2015)Sors 2: Weather Atlas

 Demografija 
+Popolazzjoni StorikaSenaPop.±%1881142,600—    1891158,900 +11.4 %1901160,000 +0.7 %1911137,100−14.3 %1921120,200−12.3 %1931144,200 +20.0 %1941175,800 +21.9 %1951291,000 +65.5 %1961403,400 +38.6 %1968533,200 +32.2 %1971636,800 +19.4 %19811,004,700 +57.8 %19911,518,200 +51.1 %20012,322,575 +53.0 %20113,073,350 +32.3 %Sors: Iċ-Ċensiment tal-Indja
Skont ir-rapport proviżorju taċ-ċensiment tal-2011, il-belt ta' Jaipur kellha popolazzjoni ta' 3,073,350 ruħ. Ir-rata kumplessiva tal-litteriżmu għall-belt kienet ta' 84.34 %. 90.61 % tal-irġiel u 77.41 % tan-nisa kienu litterati. Il-proporzjon tal-ġeneri kien ta' 898 mara għal kull 1,000 raġel u l-proporzjon tal-ġeneri fost it-tfal kien ta' 854 għal kull 1,000. Madankollu, huwa mistenni li l-popolazzjoni tal-belt tikber sa madwar 3.91 miljun ruħ.

 Lingwi 
Il-lingwi uffiċjali ta' Jaipur huma l-Ħindi u l-Ingliż. Id-djalett nattiv u prinċipali tal-belt hu d-Dhundari. Id-djaletti Marwari u Ħindi Standard huma mitkellma wkoll.

 Reliġjon 
Reliġjonijiet fil-belt ta' Jaipur (2011)ReliġjonPerċentwal(%)Induiżmu 77.9 %Iżlam 18.6 %Ġainiżmu 2.4 %Oħrajn 1.2 %
Skont iċ-ċensiment tal-2011, il-grupp reliġjuż tal-maġġoranza, b'saħansitra 77.9 % tal-popolazzjoni tal-belt, huwa l-Induiżmu, segwit bl-Iżlam (18,6 %), il-Ġainiżmu (2.4 %) u oħrajn (1.2 %).

 Gallerija 

 Referenzi 

Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali
Kategorija:Bliet tal-Indja
Kategorija:Indja
Kategorija:Jaipur
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja