Klondike

Klondike (pronunzja: /ˈklɒndaɪk/; mill-Hän: Tr'ondëk; li tfisser "ilma tal-ġebel użat bħala martell") huwa reġjun fit-territorju ta' Yukon, fil-Majjistral tal-Kanada. Jinsab madwar ix-xmara Klondike, li hija xmara żgħira li tidħol fix-xmara Yukon mil-Lvant fil-Belt ta' Dawson. Ir-reġjun huwa sempliċement reġjun ġeografiku informali, u ma għandu l-ebda funzjoni għat-territorju bħal xi tip ta' reġjun amministrattiv. Jinsab fit-territorju tradizzjonali tal-Ewwel Ġens tat-Tr'ondëk Hwëch'in.

Klondike sar magħruf minħabba t-Tellieqa għad-Deheb ta' Klondike, li bdiet fl-1896 u li damet sal-1899. Minn dak iż-żmien 'l hawn, fi Klondike baqgħet issir estrazzjoni kontinwa tad-deheb, għajr għal pawża fl-aħħar tas-snin 60 u fil-bidu tas-snin 70 tas-seklu 20.

Fl-2023, il-pajsaġġ kulturali ta' Tr'ondëk-Klondike tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bis-saħħa li joħroġ fid-dieher l-adattament tal-poplu Tr'ondëk Hwëch'in għall-kolonizzazzjoni Ewropea li bdiet fl-aħħar tas-seklu 19.

 Klima u ekoloġija 
Klondike għandu klima sub-Artika (Dfc skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen), li kważi xxaqleb għal klima tat-tundra (ET skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen). Il-klima tkun sħuna matul is-sajf qasir, u kiesħa ħafna matul ix-xitwa twila. Sal-aħħar ta' Ottubru jifforma s-silġ fuq ix-xmajjar. Għall-biċċa l-kbira tas-sena, l-art tiffriża sa fond ta' 1 sa 3 metri (3 sa 10 piedi). Il-pajsaġġ huwa miksi bis-siġar tal-abit tal-Amerki, tal-luq u tal-betula, kif ukoll b'veġetazzjoni ta' max-xmara.

X'aktarx li s-salamun ilu jagħmel migrazzjoni mill-Oċean Paċifiku għax-xmara Klondike biex jirriproduċi għal mill-inqas 65,000 sena, u l-evidenza arkeoloġika tissuġġerixxi li ilu jiġi mistad saħansitra minn 11,500 sena ilu.Halffman, Carrin M.; Potter, Ben A.; McKinney, Holly J.; Finney, Bruce P.; Rodrigues, Antonia T.; Yang, Dongya Y.; Kemp, Brian M. (6 October 2015). "Early human use of anadromous salmon in North America at 11,500 y ago". Proceedings of the National Academy of Sciences. 112 (40): 12344–12348. Il-karibù jagħmlu migrazzjoni wkoll tul ir-reġjun ta' Klondike matul il-migrazzjonijiet staġonali tagħhom. Speċijiet oħra li jinstabu fir-reġjun jinkludu l-alċi, l-ors iswed, l-ors grizzly, il-linċi, il-marten, il-lupu, il-wolverine, in-nagħġa ta' Dall u l-beaver.

Hemm impjant tat-tbassir tat-temp għal Klondike li jinsab tul l-Awtostrada ta' Dempster, qrib id-daħla tan-Nofsinhar tal-Park Territorjali ta' Tombstone, f'elevazzjoni ta' 973 metru (3,192 pied).
Data klimatika għal Klondike, Yukon, temp. normali fl-1981-2006, temp. estremi fl-1966-2010: 3,192 pied (973 metru)XaharJanFraMarAprMejĠunLulAwwSetOttNovDiċSenaTemp. għolja rekord f'°C (°F)7
(44)8
(46)6
(42)15
(59)30
(86)30
(86)28
(82)28
(82)26
(78)18
(65)10
(50)7
(44)30
(86)Temp. għolja medja f'°C (°F)−1.7
(29.0)0.3
(32.5)2.5
(36.5)9.6
(49.3)18.6
(65.5)24.0
(75.2)24.6
(76.2)22.2
(72.0)15.2
(59.3)7.1
(44.8)−0.6
(31.0)0.0
(32.0)25.8
(78.5)Temp. għolja medja ta' kuljum f'°C (°F)−14.9
(5.2)−11.2
(11.9)−6.8
(19.8)1.5
(34.7)10.0
(50.0)17.2
(63.0)18.5
(65.3)15.1
(59.2)7.9
(46.2)−1.9
(28.5)−11.2
(11.8)−11.8
(10.7)1.0
(33.9)Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F)−21.1
(−6.0)−18.0
(−0.4)−14.4
(6.1)−5.8
(21.6)3.5
(38.3)9.8
(49.7)11.4
(52.6)8.2
(46.8)2.1
(35.7)−7.1
(19.3)−16.7
(1.9)−18.0
(−0.4)−5.5
(22.1)Temp. baxxa medja ta' kuljum f'°C (°F)−26.9
(−16.4)−24.7
(−12.5)−21.8
(−7.2)−12.9
(8.8)−2.7
(27.1)2.7
(36.8)4.5
(40.1)1.6
(34.8)−3.6
(25.6)−11.9
(10.6)−22.0
(−7.6)−23.9
(−11.0)−11.8
(10.8)Temp. baxxa medja f'°C (°F)−40.4
(−40.7)−37.9
(−36.3)−34.9
(−30.9)−24.4
(−12.0)−10.1
(13.9)−2.7
(27.1)−0.6
(30.9)−3.8
(25.2)−11.4
(11.4)−25.0
(−13.0)−34.4
(−30.0)−37.6
(−35.7)−43.5
(−46.3)Temp. baxxa rekord f'°C (°F)−52
(−61)−48
(−55)−42
(−44)−35
(−31)−23
(−9)−7
(19)−3
(26)−9
(16)−25
(−13)−35
(−31)−45
(−49)−46
(−50)−52
(−61)Medja ta' jiem bil-preċipitazzjoni f'mm (pulzieri)24
(0.96)22
(0.86)29
(1.16)18
(0.71)21
(0.84)46
(1.80)75
(2.94)67
(2.64)49
(1.94)39
(1.53)29
(1.15)45
(1.78)464
(18.31)Medja ta' jiem bil-borra f'cm (pulzieri)24
(9.6)22
(8.6)29
(11.6)18
(6.9)4.1
(1.6)0.25
(0.1)trace0.51
(0.2)8.4
(3.3)32
(12.7)28
(11.2)45
(17.8)211.26
(83.6)Sors: XMACIS2 (temp. normali, estremi u preċipitazzjoni/borra fl-1991-2006)

 Politika 
Klondike huwa distrett tal-Assemblea Leġiżlattiva ta' Yukon. L-eks mexxej ta' Yukon, il-Liberali Sandy Silver, jirrappreżenta d-distrett elettorali ta' Klondike.

 Storja 
Il-poplu Tr'ondëk Hwëch'in ilu jokkupa r-reġjun ta' Klondike għal iktar minn 9,000 sena, u l-UNESCO ddikjarat li r-reġjun "ġie ttrasformat b'mod fundamentali matul l-okkupazzjoni kolonjali ta' dawn l-artijiet". Il-kummerċjanti Ewropej bdew jaslu fir-reġjun f'nofs is-seklu 19, u fl-1874 ġie stabbilit l-ewwel sit kummerċjali fi Klondike (il-Forti ta' Reliance). Ftit wara, fl-1876, għadda l-Att Indjan (mingħajr negozjati mal-indiġeni), li rrestrinġa l-possibbiltà tal-Kanadiżi Indiġeni li jkomplu bil-prattiki kulturali tagħhom u jgħixu fl-artijiet oriġinali tagħhom. Dan l-att u l-iskoperta tal-metalli prezzjużi fl-inħawi wasslu għal żieda kostanti fil-wasla tal-kolonjalisti matul is-snin 80 tas-seklu 19, u fl-1893 ġie stabbilit l-ewwel insedjament permanenti ta' nies mhux indiġeni f'Ch'ëdähdëk (Erbgħin Mil), fis-sit ta' post tal-kaċċa antik tal-indiġeni. Meta ġie skopert id-deheb fil-qrib fl-1896, ġew stabbiliti diversi rħula u l-pajsaġġ madwar Klondike ġie ttrasformat f'ċentru industrijali. Waslu kważi 30,000 ruħ fil-Belt ta' Dawson fil-ftit snin ta' wara. F'nofs l-1901 saret spedizzjoni minn California bit-tama li jintwera li Klondike kien is-sit tal-Ġnien Bibbliku tal-Eden. Din ġiet sponsorizzata ($50,000) mis-Sur Morris K. Jessup; b'naturalista Amerikan (Norman Buxton) u żewġ xjenzati Russi (Waldemar Bogaras u Waldemar Jochelson). Il-poplu Tr'ondëk Hwëch'in ġie mġiegħel jagħmel rilokazzjoni iktar 'l isfel tul ix-xmara lejn kamp anċestrali msejjaħ Moosehide, li mbagħad sar iċ-ċentru tal-komunità indiġena sas-snin 50 tas-seklu 20.

Wara li ntemmet it-Tellieqa għad-Deheb ta' Klondike għall-ħabta tal-bidu tas-seklu 20, bosta mill-irħula li ġew stabbiliti f'qasir żmien saru rħula diżabitati, iżda l-Belt ta' Dawson baqgħet il-belt kapitali ta' Yukon sal-1953 (meta mbagħad il-belt kapitali ġiet ittrasferita lejn Whitehorse).

 Sit ta' Wirt Dinji 
Tr'ondëk-Klondike ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2023 bħala pajsaġġ kulturali magħmul minn diversi siti arkeoloġiċi.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

 Komponenti 
Is-sit huwa magħmul minn tmien komponenti.

Dawn it-tmien siti juru evidenza arkeoloġika rigward it-tranżizzjoni mill-użu tal-art tal-indiġeni għal wieħed Ewropew, u l-interazzjonijiet bejn iż-żewġ kulturi. 

It-tmien komponenti tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO huma dawn li ġejjin:

 il-Forti ta' Reliance: l-ewwel sit kummerċjali fi Klondike, li nbena fl-1874;
 Ch'ëdähdëk (Erbgħin Mil): sit tal-kaċċa tradizzjonali u l-eqdem insedjament Ewropew f'Yukon, li ġie abbandunat kif intemmet it-Tellieqa għad-Deheb ta' Klondike;
 Ch'ëdähdëk Tth'än K'et (iċ-Ċimiterju ta' Dënezhu): ċimiterju tal-Ewwel Ġnus b'madwar 22 qabar;
 il-Forti ta' Cudahy u l-Forti ta' Constantine: fortijiet stabbiliti fl-1893 u fl-1895 u abbandunati ftit wara;
 Tr'ochëk: kamp tas-sajd tradizzjonali;
 il-Belt ta' Dawson: il-belt ewlenija u ċ-ċentru industrijali ta' Yukon matul it-Tellieqa għad-Deheb ta' Klondike;
 Jëjik Dhä Dënezhu Kek'it (il-Villaġġ ta' Moosehide): post importanti ta' ġabra għall-Ewwel Ġens tat-Tr'ondëk Hwëch'in u l-post fejn għamlu r-rilokazzjoni matul l-espansjoni Ewropea;
 Tthe Zra¸y Kek'it (il-Belt is-Sewda): sit arkeoloġiku u insedjament indiġenu abbandunat li ntuża fis-seklu 19 għall-kummerċ bis-saħħa tal-influss tal-kolonjalisti Ewropej.

 Referenzi 

Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali
Kategorija:Siti arkeoloġiċi
Kategorija:Kanada
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada