Ċetumal

Chetumal hija belt fil- Messiku, il-kapitali tal-istat ta' Quintana Roo u l-kapitali tal- muniċipalità ta' Othón P.Abjad . Din il-belt, li tinsab fin-nofsinhar estrem tal-Peniżola ta' Yucatán, hija mdawra bil- Baħar Karibew (il-Bajja ta' Chetumal). Kellha  skont iċ-ċensiment tal-2010.

 Toponimija 
Chetumal għandu żewġ tifsiriet possibbli, l-ewwel waħda ġejja mill-Maja chakte, siġra ħamra (Caesalpinia platyloba), u maal, li jkun abbundanti, (mill-Maja Yucatec: Chakte mal ‘Fejn jikbru s-siġar ħomor’). It-tieni traduzzjoni (l-istess mill-Maja) hija: Cháak, xita (bħad-divinità tax-xita), te, avverbju tal-post: hemm, u éemal, li jinżel, (mill-Maja Yucatec: Cháak te' éemal ‘Hemm fejn tinżel ix-xita’).

 Storja 
Fil-perjodu pre-Kolombjan, kien il-port ta’ stat Mayan antik li kien jestendi madwar it-Tramuntana tal-Beliże. Fl-1527, meta l-belt ġiet skoperta minn Francisco de Montejo, huwa nnota l-preżenza ta’ “2,000 dar” kif ukoll “ħitan tal-ġebel li jħarsu lejn il-kosta biex jiżguraw id-difiża tagħha.” 

Ir-rivolta Mayan kontra l-ħakma Yucatec, magħrufa bħala l-Gwerra tal-Kasti ta’ Yucatán fis-snin 1840, keċċiet lill-popli Hispanici kollha mir-reġjun; ħafna stabbilew ruħhom fil-belt ta’ Corozal, fil-Ħonduras Brittaniċi (il-Belize moderna).

Il-belt moderna twaqqfet minn Othón P. Blanco fl-1898 taħt l-isem Payo Obispo. Fuq stedina tal-fundatur, il-belt ġiet popolata minn nies mill-Beliże (inklużi refuġjati mill-Gwerra tal-Kasti u ċittadini Ingliżi). Wara l-qerda tagħha minn uragan, il-belt inbniet mill-ġdid kompletament u ġiet studjata minn periti urbani. Il-Museo de la Cultura Maya huwa ddisinjat tajjeb ħafna biex jifhem it-tradizzjonijiet, it-twemmin u l-mod ta' ħajja tal-Maya. Il-belt tinsab fuq il-fruntiera mal-Beliże.

 Ġeografija 
Il-belt ta’ Chetumal tinsab fit-tarf estrem tal-kosta tal-Karibew tal-Messiku, waħda mit-tliet kapitali kostali tal-pajjiż, fil-punt fejn ix-Xmara Hondo tisfaċċa fil-Bajja ta’ Chetumal; tinsab f’altitudni ta’ 10 metri ’l fuq mil-livell tal-baħar. Hija tinsab 388 kilometru fin-nofsinhar taċ-ċentru turistiku ta’ Cancún, 388 kilometru fix-xlokk ta’ Mérida, Yucatán, u madwar 1,550 kilometru fix-xlokk tal-Belt tal-Messiku.

 Klima 
Chetumal għandha klima ta' savanna tropikali (Köppen Aw), bi staġun tax-xita qawwi minn Mejju sa Ottubru, u staġun niexef minn Novembru sa April.

 Ġemellaġġ 

  Petén (Gwatemala) ;
  San Pedro (Beliże) ;
  Belt tal-Beliże (Beliże) ;
  Huelva (Spanja) ;
  Edam (Pajjiżi l-Baxxi) ;
  Tamaulipas (Messiku) ;
  Jalisco (Messiku) ;
  Tabasco (Messiku).