Cusco

Cusco jew Cuzco (pronunzja: [ˈkusko]; bil-Quechua: Qusqu ([ˈqɔsqɔ])) hija belt fix-Xlokk tal-Perù qrib il-Wied ta' Urubamba tal-katina muntanjuża tal-Andes. Hija l-belt kapitali tar-Reġjun ta' Cusco u tal-Provinċja ta' Cusco. Il-belt hija s-seba' l-iktar popolata fil-Perù; fl-2017 kellha popolazzjoni ta' 428,450 ruħ. L-elevazzjoni tagħha hi madwar 3,400 metru (11,200 pied).

Il-belt kienet il-belt kapitali tal-Imperu Inka mis-seklu 13 sal-konkwista Spanjola fis-seklu 16. Fl-1983, Cusco tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Saret destinazzjoni turistika ewlenija u tospita kważi żewġ miljun viżitatur fis-sena. Il-Kostituzzjoni tal-Perù (1993) tiddeżinjaha bħala Kapitali Storika tal-Perù.

 Ortografija u etimoloġija 
L-isem indiġenu ta' din il-belt hu Qusqu. Għalkemm l-isem kien jintuża bil-Quechua tan-Nofsinhar, oriġina fil-lingwa Aymara. L-isem ġej mill-frażi qusqu wanka ("blata tal-kokka"), b'rabta mal-leġġenda tal-aħwa Ayar dwar l-istabbiliment tal-belt. Skont din il-leġġenda, Ayar Awqa (Ayar Auca) kiseb il-ġwienaħ u tar lejn is-sit tal-belt futura; hemmhekk ġie ttrasformat fi blata sabiex jimmarka l-pussess tal-art mill-ayllu ("l-arblu tar-razza") tiegħu:Cerrón-Palomino, Rodolfo (2007). "Cuzco: La piedra donde se posó la lechuza. Historia de un nombre". Andina. Lima. 44: 143–174. ISSN 0259-9600.Imbagħad Ayar Oche qam bilwieqfa, tfaċċawlu par ġwienaħ kbar, u qal li kellu jkun dak li kellu jibqa' fi Guanacaure bħala idolu sabiex jitkellem ma' missierhom, ix-Xemx. Imbagħad mar fil-quċċata tal-għolja. Malli wasal fis-sit fejn kellhom jibqa' bħala idolu, Ayar Oche tar fis-sema, tant fl-għoli li ma setgħux jarawh. Huwa reġa' lura u qal lil Ayar Manco li minn hemm 'il quddiem kellu jibda jissemma bħala Manco Capac. Ayar Oche ġie minn fejn kien hemm ix-Xemx u x-Xemx ordnat lil Ayar Manco jieħu dak l-isem u jmur fil-post li kienu raw. Wara li dan intqal mill-idolu, Ayar Oche inbidel f'blata, kif kien, bil-ġwienaħ b'kollox. Iktar 'il quddiem, Manco Capac niżel ma' Ayar Auca lejn l-insedjament tagħhom... huwa kien jogħġbu l-post li issa huwa okkupat minn Cusco. Manco Capac u sieħbu, bl-għajnuna ta' erba' nisa, bnew dar. B'hekk, Manco Capac u sieħbu, flimkien mal-erba' nisa, żergħu l-qamħirrun f'xi raba'. Jingħad li ħadu l-qamħirrum mill-għar, li Manco Capac kien semma bħala Pacaritambo, li tfisser dawk li oriġinaw.... għaliex ħarġu minn dak l-għar.Betanzos, J., 1996, Narrative of the Incas, Austin: University of Texas Press, ISBN 978-0292755598. pp. 15-16.Il-konkwistaturi (suldati) Spanjoli adottaw l-isem lokali, u ttraskrivewh skont il-fonetika tal-Ispanjol bħala Cuzco jew, inqas frekwenti, Cozco. Cuzco kienet l-ortografija standard fuq id-dokumenti u l-kronaka uffiċjali fiż-żminijiet kolonjali,Carrión Ordóñez, Enrique (1990). "Cuzco, con Z". Histórica. Lima. XVII: 267–270. għalkemm Cusco kienet tintuża wkoll. Cuzco, pronunzjata bħall-Ispanjol tas-seklu 16, milli jidher kienet pjuttost qrib tal-pronunzja tal-Quechua lokali tal-isem dak iż-żmien.

Peress li kemm il-pronunzja tal-Ispanjol kif ukoll dik tal-Quechua evolvew minn dak iż-żmien, il-pronunzja bl-Ispanjol ta' "z" ma għadhiex daqshekk qrib il-pronunzja bil-Quechua. Fl-1976, is-sindku tal-belt iffirma ordinanza li pprojbixxiet l-ortografija tradizzjonali u li ordnat l-użu tal-ortografija l-ġdida, Cusco, fil-pubblikazzjonijiet tal-muniċipalità. Dsatax-il sena wara, fit-23 ta' Ġunju 1990, l-awtoritajiet lokali fformalizzaw ortografija ġdida iktar qrib dik tal-Quechua, Qosqo, iżda l-amministrazzjonijiet li ġew wara ma komplewx jużawha.

Ma hemm l-ebda ortografija internazzjonali uffiċjali tal-isem tal-belt. F'bosta pubblikazzjonijiet internazzjonali, pereżempju bl-Ingliż, l-isem jiġi spellut kemm bl-"s" kif ukol biz-"z". L-Oxford Dictionary of English u l-Merriam-Webster Dictionary jippreferu "Cuzco",Oxford Dictionary of English, 2nd ed, revised, 2009, Oxford University Press, eBook edition. u fil-kitbiet akkademiċi "Cuzco" tintuża iktar spiss minn "Cusco". Il-kodiċi tal-ajruport internazzjonali tal-belt huwa CUZ, u għaldaqstant jirrifletti l-ortografija Spanjola bikrija.

 Storja 

 Kronoloġija ta' Cusco 
Affiljazzjonijiet storiċi:Ir-Renju ta' Cusco, 1197-1438;

L-Imperu tal-Inka, 1438-1532;

Ir-Renju ta' Spanja – l-Asburgi (il-Governorat ta' Kastilja l-Ġdida u l-Viċirenju tal-Perù), 1532-1700;

Ir-Renju ta' Spanja – il-Borboni (il-Viċirenju tal-Perù), 1700-1808;

Ir-Renju ta' Spanja – Napuljun Bonaparte (il-Viċirenju tal-Perù), 1808-1813;

Ir-Renju ta' Spanja – il-Borboni (il-Viċirenju tal-Perù), 1813-1821;

Il-Protettorat tal-Perù, 1821-1822;

Il-Perù, 1822-1836;

Il-Konfederazzjoni tal-Perù u l-Bolivja (ir-Repubblika tan-Nofsinhar tal-Perù), 1836-1839;

Il-Perù, 1839-preżent.

 Kultura Killke 
Il-poplu Killke okkupa r-reġjun mid-900 sal-1200 W.K., qabel il-wasla tal-Inka fis-seklu 13. Id-datazzjoni tal-karbonju-14 ta' Saksaywaman, il-kumpless imdawwar bil-ħitan 'il barra minn Cusco, stabbiliet li l-poplu Killke bnew il-fortizza għall-ħabta tal-1100. Iktar 'il quddiem, l-Inka kabbru u okkupaw il-kumpless fis-seklu 13. F'Marzu 2008, l-arkeologi skoprew il-fdalijiet ta' tempju, triq u sistema ta' akkwedotti tal-qedem f'Saksaywaman. It-tempju jkopri xi 2,700 pied kwadru (250 metru kwadru) u fih 11-il sala li hu maħsub li kien fihom idoli u mummji għal skopijiet reliġjużi. Flimkien mar-riżultati tal-iskavi fl-2007, meta nstab tempju ieħor fit-tarf tal-fortizza, dawn jindikaw użu reliġjuż kif ukoll militari fit-tul.

 Storja tal-Inka 
Cusco kienet ċentru importanti fit-tul ta' nies indiġeni. Kienet il-belt kapitali tal-Imperu Inka (mis-seklu 13 sal-1532). Bosta jemmnu li l-belt ġiet ippjanata bħala effiġju b'għamla ta' puma, li kien annimal sagru. Għadu ma ġiex iddeterminat kif Cusco inbniet speċifikament, jew kif inqatgħu l-ġebliet kbar tagħha fil-barrieri jew kif ġew ittrasportati minnhom. Taħt l-Inka, il-belt kellha żewġ setturi: l-urin u l-hanan. Kull settur kien maqsum biex jinkorpora tnejn mill-erba' provinċji, Chinchasuyu (fil-Majjistral), Antisuyu (fil-Grigal), Kuntisuyu (fil-Lbiċ) u Qullasuyu (fix-Xlokk). Triq kienet tagħti minn kull kwartier sal-kwartier korrispondenti tal-imperu.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sacsayhuam%C3%A1n,_Cusco,_Per%C3%BA,_2015-07-31,_DD_35.JPG|daqsminuri|231x231px|Sacsayhuamán hija fortizza ċerimonjali tal-Inka li tinsab żewġ kilometri fit-Tramuntana ta' Cusco: tirrappreżenta l-ikbar xogħol arkitettoniku tal-Imperu Inka fl-apoġew tiegħu.
Kull mexxej lokali kien meħtieġ jibni dar fil-belt u jgħix parti mis-sena f'Cusco, ristrett għall-kwartier li kien jikkorrispondi għall-kwartier fejn kellu t-territorju tiegħu. Wara t-tmexxija ta' Pachacuti, meta xi ħadd Inka kien imut, it-titlu tiegħu kien jgħaddi għand ibnu u l-proprjetà tiegħu kienet tingħata lil korporazzjoni kkontrollata mill-qrabat l-oħra tiegħu (wirt maqsum). Kull detentur ta' titlu kellu jibni dar ġdida u jżid artijiet ġodda mal-imperu sabiex ikollu s-sjieda ta' art għall-familja tiegħu biex imbagħad jirtuha wara mewtu.

Skont leġġenda tal-Inka, il-belt inbniet mill-ġdid minn Sapa Inca Pachacuti, ir-raġel li ttrasforma r-Renju ta' Cusco minn belt-stat għall-imperu enormi ta' Tawantinsuyu. Madankollu, l-evidenza arkeoloġika tindika li t-tkabbir kien iktar kajman u organiku, u fil-fatt kien beda qabel Pachacuti. Il-belt inbniet skont pjanta definita fejn żewġ xmajjar ġew kanalati madwar il-belt. L-arkeologi ssuġġerew li din il-pjanta tal-belt ġiet replikata f'siti oħra.

Il-belt sfat taħt id-dominju ta' Huáscar matul il-Gwerra Ċivili tal-Inka, wara l-mewt ta' Huayna Capac fl-1528. Inħatfet mill-ġenerali ta' Atahualpa f'April 1532 fil-Battalja ta' Quipaipan. Dsatax-il xahar wara, esploraturi Spanjoli invadew il-belt wara li ħatfu u qatlu lil Atahualpa fil-Battalja ta' Cusco, u kisbu l-kontroll bis-saħħa tal-armi u ż-żwiemel tagħhom, kif ukoll għax kellhom teknoloġija militari superjuri.

 Wara l-invażjoni Spanjola 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Capitulo-XCII.jpg|xellug|daqsminuri|L-ewwel xbieha ta' Cusco fl-Ewropa. Pedro Cieza de León. Crónica del Perú, 1553.
L-ewwel tliet Spanjoli waslu fil-belt f'Mejju 1533, wara l-Battalja ta' Cajamarca, u bdew jiġbru għar-rahan ta' Atahualpa. Fil-15 ta' Novembru 1533, Francisco Pizarro wasal uffiċjalment f'Cusco. "Il-kapitali tal-Inka... ħalliet lill-Ispanjoli b'ħalqhom miftuħ bil-ġmiel tal-binjiet tagħha, u bit-tul u r-regolarità tat-toroq tagħha". Il-pjazza l-kbira kienet imdawra b'diversi palazzi, peress li "kull sovran bena palazz ġdid għalih innifsu". "Il-lavur fil-ġebel kien ta' livell eċċellenti, bil-bosta iktar minn dak tal-Ispanjoli". Il-fortizza kellha tliet parapetti u kienet magħmula minn "mases tqal tal-blat". "Mill-qalba tal-kapitali kien hemm xmara ... kanalata bil-ġebel. ...L-iktar binja lussuża f'Cusco... bla dubju kienet dik tat-tempju l-kbir iddedikat lix-Xemx... imżejjen bi platti tad-deheb... imdawwar b'kunventi u b'dormitorji għall-patrijiet. ...Kien hemm bosta palazzi u t-truppi f'qasir żmien serqu l-kontenut kollu tagħhom, u skonsagraw il-binjiet reliġjużi, inkluż il-mummji rjali fil-Coricancha.

Pizarro b'mod ċerimonjali ta l-Manco Inca l-figura tal-Inka bħala l-mexxej Peruvjan ġdid. Pizarro ħeġġeġ lil uħud mill-irġiel tiegħu biex joqogħdu u jinsedjaw il-belt, u tahom repartimientos, jew għotjiet tal-art biex jagħmlu dan. Ġew stabbiliti alcaldes u regidores fl-24 ta' Marzu 1534, li kienu jinkludu l-aħwa Gonzalo Pizarro u Juan Pizarro. Pizarro ħalla gwarniġjon ta' 90 raġel u telaq lejn Jauja flimkien ma' Manco Inca.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1565_Cusco_Ramusio_Delle_Navigationi_vol3_pp411-412.png|daqsminuri|220x220px|Mappa li turi l-belt ta' Cusco matul l-Imperu Inka. Pittura tal-1565 ta' Giovanni Battista Ramusio.
Pizarro ta titlu uffiċjali lill-belt bħala "l-belt kbira u nobbli ħafna ta' Cusco". Il-binjiet, li spiss inbnew wara l-invażjoni Spanjola, għandhom taħlita ta' influwenza Spanjola u arkitettura indiġena tal-Inka, inkluż il-kwartieri ta' Santa Clara u San Blas. L-Ispanjoli qerdu bosta binjiet, tempji u palazzi tal-Inka. Huma użaw il-fdalijiet tal-ħitan tagħhom bħala bażijiet għall-kostruzzjoni ta' belt ġdida, u dan il-lavur fil-ġebel għadu viżibbli.

Patri Vincente de Valverde sar l-Isqof ta' Cusco u bena l-katidral tiegħu faċċata tal-pjazza ewlenija. Huwa appoġġa l-kostruzzjoni tal-monasteru tal-Ordni Dumnikana (il-Kunvent ta' San Duminku) fuq il-fdalijiet ta' Corichanca, id-Dar tax-Xemx, u ta' kunvent fis-sit preċedenti tad-Dar tal-Verġni tax-Xemx.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hatunrumiyoc_(7640968366).jpg|daqsminuri|Veduta tat-triq ta' Hatun Rumiyuq. Bosta mill-kostruzzjonijiet kolonjali użaw il-kostruzzjonijiet tal-Inka fil-belt bħala sisien.

Matul l-Assedju ta' Cusco tal-1536 minn Manco Inca Yupanqui, mexxej tas-Sapa Inca, huwa ħa l-kontroll tal-belt mill-Ispanjoli. Minkejja li l-assedju dam 10 xhur, fl-aħħar mill-aħħar ma kellux suċċess. Il-forzi ta' Manco rnexxielhom jieħdu l-belt għal xi ftit jiem biss. Eventwalment huwa rtira lejn Vilcabamba, il-kapitali tal-Istat il-Ġdid tal-Inka li kien għadu kemm ġie stabbilit. L-istat tiegħu baqa' jeżisti għal 36 sena oħra iżda baqa' qatt ma seta' jerġa' lura lejn Cusco. Matul il-kunflitt kollu s-snin tal-kolonizzazzjoni tal-Amerki mill-Ispanjoli, bosta Inka miet bl-epidemija tal-ġidri, peress li ma kellhomx immunità għall-marda li mbagħad saret epidemija fost l-Ewropej.

Cusco nbniet fuq saffi differenti ta' kulturi. It-Tawantinsuyu (l-Imperu Inka preċedenti) inbena fuq strutturi tal-poplu Killke. L-Ispanjoli ssostitwew it-tempji indiġeni bi knejjes Kattoliċi, u l-palazz tal-Inka b'vilel għall-invażuri.

Cusco kienet iċ-ċentru għall-kolonizzazzjoni Spanjola u t-tifrix tal-Kristjaneżmu fl-Andes. Stagħnat ħafna bis-saħħa tal-agrikoltura, it-trobbija tal-bhejjem u l-estrazzjoni, kif ukoll bis-saħħa tal-kummerċ tagħha ma' Spanja. Il-kolonjalisti Spanjoli bnew bosta knejjes u kunventi, kif ukoll il-katidral, l-università u l-arċidjoċesi.

 Preżent 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Colonial_balconies_of_Cusco_Ephraim_George_Squier.jpg|alt=|daqsminuri|Veduta ta' Plaza del Cabildo, Cusco fl-1877 ta' Ephraim George Squier.
Fil-21 ta' Mejju 1950 terromot kbir heżżeż il-belt u kkawża ħsarat f'iżjed minn terz tal-istrutturi tal-belt. Il-Pirjolat Dumnikan u l-Knisja ta' San Duminku, li nbnew fuq il-Qurikancha (it-Tempju tax-Xemx) impressjonanti, kienu fost il-binjiet affettwati mill-era kolonjali. L-arkitettura tal-Inka felħet għat-terremot. Bosta mill-ħitan antiki tal-Inka għall-ewwel kien maħsub li kienu ntilfu wara t-terremot, iżda r-riffieda tal-granit tal-Qurikancha ġew esposti, kif ukoll dawk ta' strutturi antiki oħra madwar il-belt kollha. Ix-xogħol ta' restawr fil-kumpless ta' San Duminku espona x-xogħol tal-Inka fil-ġebel, li qabel kien oskurat mis-sovrastruttura mingħajr ma ġiet kompromessa l-integrità tal-wirt kolonjali. Bosta mill-binjiet li ġarrbu ħsarat fl-1950 kienu ġew affettwati minn terremot xi disa' snin qabel ukoll.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cuzco_D%C3%A9cembre_2007_-_Balcons.jpg|alt=|daqsminuri|291x291px|Veduta tal-gallariji kolonjali ta' Cusco.
Mis-snin 90 tas-seklu 20, it-turiżmu żdied. Attwalment, Cusco hija l-iżjed destinazzjoni turistika importanti fil-Perù. Taħt l-amministrazzjoni tas-sindku Daniel Estrada Pérez, akkanit favur l-Academia Mayor de la Lengua Quechua, bejn l-1983 u l-1995 l-isem bil-Quechua, Qosqo, ġie adottat uffiċjalment għall-belt. It-turiżmu ġie affettwat b'mod drastiku mill-pandemija tal-COVID-19 fil-Perù u mill-protesti Peruvjani tal-2022-2023. Dawn tal-aħħar swew liż-żona 10 miljun soles kuljum.

 Unuri 

 Fl-1933, il-Kungress tal-Amerikanisti tlaqqa' f'La Plata, l-Arġentina, u ddikjara lill-belt bħala l-Kapitali Arkeoloġika tal-Amerki.
 Fl-1978, is-Seba' Konvenzjoni tas-Sindki tal-Bliet Kbar tad-Dinja tlaqqgħet f'Milan, l-Italja, u ddikjarat lil Cusco bħala Sit ta' Wirt Dinji.
 Fl-1983, l-UNESCO, f'Pariġi, Franza, iddikjarat lill-belt bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Il-gvern Peruvjan iddikjaraha l-Kapitali tat-Turiżmu tal-Perù u Wirt Kulturali tan-Nazzjon.
 Fl-2001, f'Cusco, il-Kungress tal-Amerka Latina tal-Persuni Anzjani u l-Kunsilliera ta lill-belt it-titlu ta' Kapitali Storika tal-Amerka Latina.
 Fl-2007, l-Organización Capital Americana de la Cultura ta t-titlu ta' Kapitali Kulturali tal-Amerka lill-belt ta' Cusco.
 Fl-2007, il-Fondazzjoni New7Wonders iddeżinjat lil Machu Picchu bħala wieħed mis-Seba' Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja, wara li kien sar stħarriġ dinji.

 Sit ta' Wirt Dinji 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vista_de_Cusco,_Per%C3%BA,_2015-07-31,_DD_11-17_PAN.JPG|nofs|daqsminuri|641x641px|Veduta panoramika tal-belt ta' Cusco.
Il-Belt ta' Cusco ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1983.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

 Ġeografija 
Cusco hija estiża madwar il-wied kollu tax-xmara Huatanay (jew Watanay). Tinsab fit-tarf tal-Lvant tal-Għoqda ta' Cusco, b'elevazzjoni ta' madwar 3,400 metru (11,200 pied). Fit-Tramuntana tagħha hemm il-katina muntanjuża ta' Vilcabamba b'muntanji għolji 4,000-6,000 metru (13,000-20,000 pied). L-ogħla quċċata hi dik ta' Salcantay (6,271 metru jew 20,574 pied), li tinsab madwar 60 kilometru (37 mil) fil-Majjistral ta' Cusco.

 Klima 
Cusco għandha klima ta' art għolja subtropikali (Cwb skont il-klassifikazzjoni ta' Köppen). Ġeneralment tkun niexfa u miti, b'żewġ staġuni definiti. Ix-xitwa tkun minn Mejju sa Settembru, b'xemx abbundanti u okkażjonalment b'temperaturi taħt iż-żero billejl; Lulju jkun l-iktar xahar kiesaħ b'medja ta' 9.7 °C (49.5 °F). Is-sajf ikun minn Ottubru sa April, b'temperaturi sħan u xita abbundanti; Novembru jkun l-iżjed xahar sħun, b'medja ta' 13.3 °C (55.9 °F). Għalkemm il-ġlata u s-silġ huma komuni, l-aħħar borra rrapportata niżlet f'Ġunju 1911. It-temperaturi normalment ivarjaw minn 0.2 sa 20.9 °C (32.4 sa 69.6 °F), iżda t-temperatura inġenerali tvarja bejn −8.9 u 30 °C (16.0 u 86.0 °F). L-ikbar ammont ta' sigħat ta' xemx ikunu f'Lulju, l-ekwivalenti ta' Jannar fl-Emisferu tat-Tramuntana. B'kuntrast ma' dan, Frar, l-ekwivalenti ta' Awwissu fl-Emisferu tat-Tramuntana, ikollu l-inqas ammont ta' sigħat ta' xemx.

Fl-2006 instab li Cusco kienet l-iżjed punt fid-Dinja bl-ogħla livell medju ta' dawl ultravjola.
Data klimatika għal Cusco (l-Ajruport Internazzjonali ta' Alejandro Velasco Astete) fl-1961-1990, temp. estremi mill-1931 sal-preżentXaharJanFraMarAprMejĠunLulAwwSetOttNovDiċSenaTemp. għolja rekord f'°C (°F)27.8
(82.0)26.7
(80.1)25.3
(77.5)26.9
(80.4)27.0
(80.6)24.2
(75.6)24.2
(75.6)25.8
(78.4)25.9
(78.6)27.2
(81.0)26.6
(79.9)29.9
(85.8)29.9
(85.8)Temp. għolja medja f'°C (°F)18.8
(65.8)18.8
(65.8)19.1
(66.4)19.7
(67.5)19.7
(67.5)19.4
(66.9)19.2
(66.6)19.9
(67.8)20.1
(68.2)20.9
(69.6)20.6
(69.1)20.8
(69.4)19.8
(67.6)Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F)12.9
(55.2)12.7
(54.9)12.8
(55.0)12.7
(54.9)12.0
(53.6)11.4
(52.5)10.8
(51.4)11.5
(52.7)12.7
(54.9)13.6
(56.5)13.6
(56.5)13.2
(55.8)12.5
(54.5)Temp. baxxa medja f'°C (°F)6.6
(43.9)6.6
(43.9)6.3
(43.3)5.1
(41.2)2.7
(36.9)0.5
(32.9)0.2
(32.4)1.7
(35.1)4.0
(39.2)5.5
(41.9)6.0
(42.8)6.5
(43.7)4.3
(39.7)Temp. baxxa rekord f'°C (°F)0.0
(32.0)0.0
(32.0)0.0
(32.0)−2.0
(28.4)−7.0
(19.4)−4.5
(23.9)−7.0
(19.4)−6.0
(21.2)−6.0
(21.2)0.0
(32.0)0.0
(32.0)0.5
(32.9)−7.0
(19.4)Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri)160.0
(6.30)132.9
(5.23)108.4
(4.27)44.4
(1.75)8.6
(0.34)2.4
(0.09)3.9
(0.15)8.0
(0.31)22.4
(0.88)47.3
(1.86)78.6
(3.09)120.1
(4.73)737
(29)Medja ta' jiem bil-preċipitazzjoni19151392112591316105Umdità relattiva medja (%)66676663595554545656586260Medja ta' sigħat ta' xemx fix-xahar1431211702102392282572361951981951582,350Sors 1: NOAA, Meteo Climat (temp. għoljin u baxxi rekord).Sors 2: Deutscher Wetterdienst (temp. medji fl-1961-1990, jiem ta' preċipitazzjoni fl-1970-1990 u umdità fl-1954-1993); l-Istitut Meteoroloġiku Daniż (jiem ta' xemx fl-1931-1960).

 Turiżmu 
It-turiżmu ilu s-sinsla tal-ekonomija mill-bidu ta' dan il-millenju, b'iktar minn 1.2 miljun turista fis-sena. Fl-2002, l-introjtu li Cusco daħlet mit-turiżmu kien jammonta għal US$837 miljun. Fl-2009, dak l-ammont żdied għal US$2.47 biljun. Minħabba l-pandemija tal-COVID-19, it-turiżmu naqas b'ammont sinifikanti.

 Attrazzjonijiet prinċipali 
nofs|daqsminuri|628x628px|Veduta panoramika tal-fortizza ta' Sacsayhuamàn.
Il-kultura Killke indiġena bniet il-kumpless ta' Sacsayhuamán għall-ħabta tal-1100. Il-poplu Killke bena tempju ewlieni qrib Saksaywaman, kif ukoll akkwedott (pukyu) u triq li tikkollega l-istrutturi preistoriċi. Sacsayhuamán ġiet imkabbra mill-Inka.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Catedral,_Plaza_de_Armas,_Cusco,_Per%C3%BA,_2015-07-31,_DD_78.JPG|daqsminuri|Templo de la Sagrada Familia.
L-esploratur Spanjol Pizarro seraq ħafna mir-rikkezzi tal-belt tal-Inka fl-1535. Għad hemm xi fdalijiet tal-palazz tal-Inka, ta' Qurikancha (it-Tempju tax-Xemx), u tat-Tempju tal-Verġni tax-Xemx. Il-binjiet tal-Inka u f'xi każijiet il-pedamenti tagħhom kienu ferm iktar b'saħħithom mill-binjiet ta' warajhom meta kien seħħ it-terremot. Fost il-binjiet kolonjali Spanjoli notevoli tal-belt hemm il-Katidral ta' San Duminku.

L-iżjed siti ewlenin tal-Inka fil-qrib x'aktarx li kienu ir-residenzi tax-xitwa ta' Pachacuti: Machu Picchu, li wieħed jista' jasal għalih bil-mixi mill-Mogħdija tal-Inka sa Machu Picchu jew bil-ferrovija; u l-"fortizza" ta' Ollantaytambo.

Fost il-fdalijiet li jżuruhom inqas nies insibu: Incahuasi, l-ogħla fost is-sit kollha tal-Inka f'elevazzjoni ta' 3,980 metru (13,060 pied); Vilcabamba, il-kapitali tal-Inka wara li l-Ispanjoli ħatfu lil Cusco; il-ġnien tal-iskulturi f'Ñusta Hisp'ana (magħruf ukoll bħala Chuqip'allta, Yuraq Rumi); Tipón, b'kanali tal-ilma li għadhom jaħdmu f'raba' mtarraġ wiesa'; kif ukoll Willkaraqay, Patallaqta, Chuqik'iraw, Moray, Vitcos u bosta oħrajn.

L-inħawi tal-madwar, fil-Wied ta' Watanay, huma importanti għall-estrazzjoni tad-deheb u għall-agrikoltura, inkluż għall-qamħirrum, għax-xgħir, għall-kinoa, għat-te u għall-kafè.

Il-istadium prinċipali ta' Cusco, Estadio Garcilaso de la Vega, kien wieħed mis-seba' stadiums li ntużaw meta l-Perù ospita l-kampjonat kontinentali tal-futbol, il-Copa América, fl-2004. L-istadium jospita wieħed mill-iżjed klabbs tal-futbol ta' suċċess fil-pajjiż, Cienciano.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Arco_de_Santa_Clara,_Cuzco.jpg|alt=|daqsminuri|311x311px|Arco de Santa Clara.
Il-belt hija moqdija mill-Ajruport Internazzjonali ta' Alejandro Velasco Astete.

 Wirt arkitettoniku 
Bis-saħħa tal-antikità u tal-importanza tiegħu, iċ-ċentru tal-belt, li jippreserva bosta binjiet, pjazez, toroq u knejjes kolonjali, u saħansitra strutturi pre-Kolombjani, ġie ddikjarat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1983. Fost l-attrazzjonijiet prinċipali tal-belt hemm:

 Barrio de San Blas 
Dan il-kwartier jospita l-artiġjani u l-workshops u l-ħwienet tas-snajja'. Huwa wieħed mill-iżjed kwartieri pittoreski fil-belt. Għandu toroq weqfin u dojoq, bi djar antiki li nbnew mill-Ispanjoli fuq pedamenti importanti tal-Inka. Għandu pjazza attraenti u l-iżjed knisja parrokkjali antika f'Cusco, mibnija fl-1563, li għandha pulptu tal-injam imnaqqax li jitqies bħala l-epitoma tax-xogħol bl-injam tal-era kolonjali f'Cusco.

L-isem bil-Quechua ta' dan il-kwartier hu Tuq'ukachi, li jfisser il-ftuħ tal-melħ.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cusco_Peru_Beautiful_Building.jpg|daqsminuri|Binja ċivika kolonjali.

 Hatun Rumiyuq 
Din it-triq hija l-iżjed li jżuru t-turisti. Fit-triq ta' Hatun Rumiyoq ("dik tal-ġebla l-kbira") kien hemm il-palazz ta' Inca Roca, li ġie kkonvertit fir-residenza tal-Arċisqof.

Tul din it-triq li twassal minn Plaza de Armas għal Barrio de San Blas, wieħed jista' jara l-Ġebla tat-Tnax-il Angolu, li titqies bħala lavur antik tal-għaġeb tal-ġebel u saret emblematika għall-istorja tal-belt.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Calle_Mantas_-_Cuzco.jpg|alt=|xellug|daqsminuri|Veduta tat-torri tal-kampnar tal-Basilica de La Merced.

 Basílica de la Merced 
Din il-bażilika ġiet stabbilita fl-1536. L-ewwel kumpless inqered mit-terremot tal-1650 u r-rikostruzzjoni tlestiet fl-1675.

Il-kjostri bi stil Rinaxximentali-Barokk, is-sedji tal-kor, il-pitturi kolonjali u t-tinqix tal-injam tal-bażilika huma l-attrazzjonijiet ewlenin f'dik li issa saret mużew popolari.

Għall-wiri wkoll hemm ostensorju elaborat, magħmul bid-deheb u l-ħaġar prezzjuż, li jiżen 22 kilogramma (49 libbra) u huwa għoli 130 cm (51.18 pulzier).

 Il-Katidral 
L-ewwel katidral li nbena f'Cusco kien l-Iglesia del Triunfo, li nbniet fl-1539 fuq il-pedamenti tal-Palazz ta' Viracocha Inca. Illum il-ġurnata, din il-knisja hija kappella awżiljarja tal-katidral.

Il-bażilika-katidral prinċipali tal-belt inbniet bejn l-1560 u l-1664. Il-materjal prinċipali li ntuża kien il-ġebel, li ġie mħaffer mill-barrieri fil-qrib, għalkemm xi blokok tal-granit aħmar ittieħdu mill-fortizza ta' Saksaywaman.

Dan il-katidral kbir fuq ġewwa fih elementi Gotiċi Aħħarin, Barokk u Platereski u fih wieħed mill-iżjed eżempji straordinarji ta' xogħol kolonjali bid-deheb. L-artali mnaqqxin tal-injam tal-katidral huma importanti wkoll.

Il-belt żviluppat stil ta' pittura unika magħruf bħala l-"Iskola ta' Cusco" u l-katidral fih l-ikbar kollezzjoni ta' artisti lokali ta' dak iż-żmien. Il-katidral huwa magħruf għal pittura tal-Iskola ta' Cusco tal-Aħħar Ċena, b'Ġesù u t-tnax-il appostlu jieklu fenek tal-Indi, platt tradizzjonali tal-Andes.

Il-katidral huwa s-sede tal-Arċidjoċesi ta' Cusco.

 Plaza de Armas de Cusco 
daqsminuri|Veduta ta' Plaza de Armas f'Cusco.
Magħrufa bħala l-"Pjazza tal-ġellied" fi żmien l-Inka, f'din il-pjazza seħħew diversi avvenimenti importanti, bħall-proklamazzjoni ta' Francisco Pizarro fil-konkwista ta' Cusco.

Fil-Plaza de Armas ukoll miet Túpac Amaru II, li kien jitqies bħala l-mexxej indiġenu tar-reżistenza.

L-Ispanjoli bnew arkati tal-ġebel madwar il-pjazza li għadhom hemm sal-lum. Il-katidral prinċipali u l-Knisja ta' La Compañía jagħtu direttament fuq il-pjazza.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Church_of_la_Compa%C3%B1%C3%ADa,_Cuzco.jpg|xellug|daqsminuri|Iglesia de la Compañía de Jesús.
Il-funtana tal-ħadid fondut f'Plaza de Armas ġiet maħduma minn Janes, Beebe & Co.

 Iglesia de la Compañía de Jesús 
Din il-knisja (il-Knisja tas-Soċjetà ta' Ġesù), li bdiet tinbena mill-Ġiżwiti fl-1576 fuq il-pedamenti tal-Amarucancha jew il-palazz tal-mexxej tal-Inka Wayna Qhapaq, titqies bħala waħda mill-aqwa eżempji tal-istil Barokk kolonjali fl-Amerki.

Il-faċċata tagħha hija mżejna bil-ġebel imnaqqax u l-artal prinċipali tagħha huwa magħmul mill-injam imnaqqax indurat bil-folji tad-deheb. Inbniet fuq kappella ta' taħt l-art u għandha kollezzjoni imprezzabbli ta' pitturi kolonjali tal-Iskola ta' Cusco.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:El_Templo_de_Coricancha_(o_Koricancha).jpg|alt=|daqsminuri|240x240px|Qurikancha, Convento de Santo Domingo u Intipanpa.

 Qurikancha u l-Kunvent ta' San Duminku 
Il-Qurikancha ("post tad-deheb") kien l-iżjed santwarju importanti ddedikat lill-alla tax-Xemx (Inti) fi żmien l-Imperu Inka. Skont il-kronaki antiki miktuba minn Garcilaso de la Vega (kronista), il-Qurikancha kien jingħad li kellu ċirku kbir tad-deheb mastizz, ingastat bil-ħaġar prezzjuż, u dan kien jirrappreżenta lill-alla tax-Xemx tal-Inka – Inti. Il-kronisti Spanjoli jiddeskrivu l-Ġnien Sagru ta' quddiem it-tempju bħala ġnien ta' pjanti tad-deheb b'weraq tad-deheb battut, zkuk tal-fidda, ċifċiegħ tal-qamħirrum tad-deheb mastizz u 20 llama ta' daqs reali flimkien mar-rgħajja tagħhom kollha tad-deheb mastizz.

It-tempju nqered mill-invażuri Spanjoli li bis-serq tar-rikkezzi tal-belt, kienu ddeterminati li jeħilsu lill-belt mill-idolaturi, mis-santwarji u mill-ġid tagħha. Illum il-ġurnata, minn dan is-sit fadal biss ħajt ta' barra ġej għat-tond u fdalijiet parzjali tat-tempju intern biss.

B'din l-istruttura bħala pedament, il-kolonjalisti bnew il-Kunvent ta' San Duminku bl-istil Rinaxximentali. Il-binja, b'torri Barokk wieħed, hija itwal minn bosta binjiet oħra fil-belt.

Fuq ġewwa hemm kollezzjoni kbira ta' pitturi tal-Iskola ta' Cusco.

 Mużewijiet 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:MAP_Building_Facade.jpg|daqsminuri|241x241px|Il-faċċata tal-Mużew tal-Arti Pre-Kolombjana.
Cusco għandha l-mużewijiet importanti li ġejjin:

 Il-Mużew tal-Arti Pre-Kolombjana;
 Il-Mużew ta' Casa Concha (il-Mużew ta' Machu Picchu);
 Il-Mużew tal-Inka;
 Il-Mużew Storiku Reġjonali ta' Cusco;
 Iċ-Ċentru tat-Tessuti Tradizzjonali ta' Cusco;
 Il-Mużew tal-Pjanti Sagri, Maġiċi u Mediċinali;
 Iċ-ChocoMuseo (il-Mużew tal-Kawkaw u taċ-Ċikkulata).Barra minn hekk, hemm ukoll xi mużewijiet li jinsabu fil-knejjes.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sacsayhuaman,_Cusco,_Peru.jpg|daqsminuri|Nisa lebsin ilbies tradizzjonali bl-alpaka qrib il-fdalijiet ta' Sacsayhuaman fil-periferija ta' Cusco.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mercedarian_Friars_in_the_procession_Corpus_Christ_at_the_Main_Square_of_Cusco._Santa_Cruz_Puma_Callao._17th_century.png|daqsminuri|Patrijiet Mercedarjani fil-purċissjoni tal-Corpus Christi fil-pjazza prinċipali ta' Cusco. Is-seklu 17, l-Iskola tal-Pittura Kolonjali ta' Cusco. Il-pittura attwalment tinsab fil-Palazz tal-Arċisqof ta' Cusco.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:FinCenCusco.jpg|daqsminuri|Iċ-ċentru finanzjarju tal-belt, Av. de la Cultura, Cusco.

 Popolazzjoni 
+Popolazzjoni storikaYearPop.±%150045,000—    16145,000−88.9%17616,600 +32.0%179432,082 +386.1%18126,900−78.5%18209,000 +30.4%182540,000 +344.4%182715,000−62.5%184620,370 +35.8%185016,000−21.5%186115,000−6.2%187617,370 +15.8%189018,900 +8.8%189620,000 +5.8%190025,000 +25.0%190833,900 +35.6%192030,500−10.0%192424,000−21.3%192532,000 +33.3%192733,000 +3.1%193135,900 +8.8%194040,657 +13.3%194545,600 +12.2%195150,000 +9.6%195354,000 +8.0%196180,100 +48.3%1969115,300 +43.9%1981180,227 +56.3%1993250,270 +38.9%1997275,318 +10.0%2000295,530 +7.3%2005375,066 +26.9%2006382,577 +2.0%2007390,059 +2.0%2008397,526 +1.9%2009405,000 +1.9%2010412,495 +1.9%2011420,030 +1.8%2012427,580 +1.8%2013435,114 +1.8%2015434,654−0.1%
Il-belt kellha popolazzjoni ta' madwar 434,114-il ruħ fl-2013 u popolazzjoni ta' 434,654 ruħ fl-2015 skont l-INEI.
+Popolazzjoni skont id-distrettDistrett tal-beltErja
(km2)Popolazzjoni
Ċensiment tal-2007 (abitanti)Abitazzjonijiet
(2007)Densità
(hab/km2)Elevazzjoni
(metri 'l fuq mil-livell tal-baħar)Cuzco116.22108,798*28,476936.13,399San Jerónimo103.3428,856*8,942279.23,244San Sebastián89.4485,472*18,109955.63,244Santiago69.7266,277*21,168950.63,400Wanchaq6.3854,524*14,6908,546.13,366Total385.1358,052*91,385929.76—*Data miċ-ċensiment tal-INEI

 Gastronomija 
Bħala l-kapitali tal-Imperu Inka, Cusco kienet reġjun agrikolu importanti. Kienet riżerva naturali għal eluf ta' speċijiet Peruvjani nattivi, inkluż madwar 3,000 varjetà ta' patata kkultivata min-nies. Ir-ristoranti tal-fużjoni ta' gastronomiji differenti u r-ristoranti ġodda tal-gastronomija tal-Andes żviluppaw f'Cusco, u fihom il-platti jitħejjew b'tekniki moderni, b'taħlita ta' ingredjenti tradizzjonali tal-Andes u ingredjenti internazzjonali.

 Ġemellaġġ 
Cusco hija ġemellata ma':

 Betlem, il-Palestina;
 Baguio, il-Filippini;
 Copán Ruinas, il-Ħonduras;
 Cuenca, l-Ekwador;
 Havana, Kuba;
 Il-Belt ta' Jersey, l-Istati Uniti;
 Ġerusalemm, Iżrael;
 Kaesong, il-Korea ta' Fuq;
 Krakovja, il-Polonja;
 Il-Belt tal-Messiku, il-Messiku;
 Moska, ir-Russja;
 La Paz, il-Bolivja;
 Potosí, il-Bolivja;
 Puebla, il-Messiku;
 Rio de Janeiro, il-Brażil;
 Samarkanda, l-Użbekistan;
 Tempe, l-Istati Uniti.

 Ara wkoll 

 Sistema tat-toroq tal-Inka

 Referenzi 

Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali
Kategorija:Bliet tal-Perù
Kategorija:Amerika t'Isfel
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù
Kategorija:Perù