Sabratha

Sabratha (bl-Għarbi: صبراتة, b'ittri Rumani: Ṣabrāta; kif ukoll Sabratah, Siburata), fid-Distrett ta' Zawiya tal-Libja, kienet l-iżjed belt fil-Punent mit-"tliet bliet" antiki tat-Tripolis Rumana, flimkien ma' Oea u Leptis Magna. Mill-2001 sal-2007 kienet il-belt kapitali tal-eks Distrett ta' Sabratha wa Sorman. Tinsab tul il-kosta Mediterranja madwar 70 kilometru (43 mil) fil-Punent ta' Tripli moderna. Is-sit arkeoloġiku eżistenti tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1982.

 Sabratha antika 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:LY-Sabratha.png|daqsminuri|Mappa ta' Sabratha.
Il-port ta' Sabratha x'aktarx li ġie stabbilit għall-ħabta tal-500 Q.K., bħala ċ-ċentru kummerċjali Feniċju ta' Tsabratan (bil-Puniku: ‬𐤑𐤁‬‬𐤓𐤕‬𐤍, ṣbrtn, jew ‬𐤑𐤁‬‬𐤓𐤕𐤏‬𐤍, ṣbrtʿn). Milli jidher dan kien isem Berberu, li jagħti x'jifhem li kien jeżisti xi insedjament nattiv qabel il-belt.Ghaki, Mansour (2015), "Toponymie et Onomastique Libyques: L'Apport de l'Écriture Punique/Néopunique", La Lingua nella Vita e la Vita della Lingua: Itinerari e Percorsi degli Studi Berberi, Studi Africanistici: Quaderni di Studi Berberi e Libico-Berberi, vol. No. 4, Napli: Unior, pp. 65–71, ISBN 978-88-6719-125-3.Head, Barclay; et al. (1911), "Syrtica", Historia Numorum (2nd ed.), Oxford: Clarendon Press, p. 875. Il-port serva bħala ċentru Feniċju għall-prodotti tal-periferija Afrikana. Il-Griegi sejħulha Sabrata (bil-Grieg Antik: Σαβράτα), Sabaratha (bil-Grieg Antik: Σαβαραθά), Sabratha (bil-Grieg Antik: Σαβράθα) kif ukoll Abrotonon (bil-Grieg Antik: Ἀβρότονον). Wara l-waqgħa tal-Feniċja, Sabratha sfat taħt l-influwenza ta' Kartaġni.Stephanus of Byzantium, Ethnica, §A9.7."Strabo, Geography, book 17, chapter 3, section 18".Pseudo Scylax, Periplous, §110.

Wara l-Gwerer Puniċi, Sabratha saret parti mir-Renju Numidjan b'għomru qasir ta' Massinissa qabel ma dan ġie anness mar-Repubblika Rumana bħala l-provinċja ta' Africa Nova fis-seklu 1 Q.K. Sussegwentement ġiet Rumanizzata u rikostruwita fis-sekli 2 u 3 W.K. L-Imperatur Septimius Severus twieled fil-qrib, f'Leptis Magna, u Sabratha laħqet l-quċċata tagħha taħt it-tmexxeja tas-Severani, meta kważi rdoppjat bħala daqs. Il-belt ġarrbet ħsarat estensivi minħabba terremoti li heżżew l-art matul is-seklu 4, b'mod partikolari t-terremot tat-365. Il-belt sfat taħt il-kontroll tar-renju tal-Vandali fis-seklu 5, u partijiet kbar mill-belt ġew abbandunati. Reġgħet ingħatat ftit ħajjja taħt it-tmexxija Biżantina, meta nbnew diversi knejjes u ħajt difensiv (għalkemm madwar parti żgħira mill-belt). Il-belt kienet ukoll is-sede ta' veskovat.Francois Decret, Early Christianity in North Africa (James Clarke & Co, 2011) p. 83. Fi żmien mitt sena mill-invażjoni Musulmana tal-Magreb, il-kummerċ kien għadda għand portijiet oħra u Sabratha ċkienet għad-daqs ta' villaġġ.

 Sit arkeoloġiku 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Archaeological_Site_of_Sabratha-108976.jpg|daqsminuri|It-Teatru ta' Sabratha.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Theatre,_Sabratha.JPG|daqsminuri|It-Teatru ta' Sabratha.
F'Sabratha saru diversi kampanji ta' skavi mill-1921, l-iktar minn arkeologi Taljani. Ġiet skavata wkoll minn tim Brittaniku mmexxi minn Dame Kathleen Kenyon u John Ward-Perkins bejn l-1948 u l-1951.Kenrick, Philip M. (2009). Tripolitania. Society for Libyan Studies (London, England). Londra: Society for Libyan Studies. ISBN 978-1-900971-08-9. Apparti t-Teatru ta' Sabratha li għad għandu l-isfond arkitettoniku fuq tliet sulari, f'Sabratha hemm tempji ddedikati lil Liber Pater, Serapis u Isis. Hemm bażilika Kristjana ta' żmien Ġustinjanu kif ukoll fdalijiet ta' wħud mill-artijiet bil-mużajk li kienu jżejnu l-binjiet tal-elit tat-Tramuntana tal-Afrika Rumana (pereżempju, fil-Villa ta' Sileen, qrib Homs). Madankollu, dawn huma ppreservati l-iktar fil-mudelli kkuluriti fil-banjijiet fuq in-naħa tal-baħar (jew il-Forum), direttament faċċata tal-kosta, u fl-artijiet bojod u suwed tal-banjijiet tat-teatru. Qrib is-sit arkeoloġiku hemm mużew li fih uħud mit-teżori ta' Sabratha, għalkemm hemm fdalijiet oħra li jistgħu jiġu ammirati fil-Mużew Nazzjonali f'Tripli.

Fl-1943, matul it-Tieni Gwerra Dinjija, l-arkeologu Max Mallowan, ir-raġel tar-rumanziera Agatha Christie, kien ibbażat f'Sabratha bħala assistent tal-Uffiċjal Għoli tal-Affarijiet Ċivili tal-Provinċja tal-Punent ta' Tripolitanja. Il-kompitu prinċipali tiegħu kien li jissorvelja l-allokazzjoni tar-razzjonijiet tal-qmuħ, iżda fi kliem il-bijografu ta' Christie, dan kien "stazzjonament glorjuż", li matulu Mallowan għex f'villa Taljana b'terrazzin li jagħti fuq il-baħar u kien jiekol ħut frisk u żebbuġ.Janet Morgan (1984) Agatha Christie: a Biography.

 Erożjoni u elementi 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Romans-in-libya-circi-1950-001_6205513374_o.jpg|daqsminuri|Parti mill-artijiet tal-Fiera Internazzjonali ta' Tripli (taħt it-tmexxija Taljana).
Skont rapport ta' April 2016, minħabba l-kompożizzjoni ratba tal-ħamrija u n-natura tal-kosta ta' Sabratha, li hija magħmula l-iktar minn blat artab u ramel, il-fdalijiet ta' Sabratha jgħaddu minn perjodi perikolużi ta' erożjoni kostali. Il-banjijiet pubbliċi, il-binja bil-moli taż-żebbuġ u l-"port" jistgħu jitqiesu bħala l-iżjed li ġarrbu ħsarat peress li l-binjiet ikkrollaw minħabba maltempati u baħar qawwi. Peress li l-materjal tal-bini l-iktar komuni f'Sabratha, il-kalkarenit, huwa ferm suxxettibbli għall-erożjoni fiżika, kimika u bijoloġika minħabba l-elementi (b'mod partikolari r-raxx tal-baħar), il-konservazzjoni fit-tul tal-monumenti hija mhedda. Iż-żieda fil-livell tal-baħar ukoll tista' tikkomprometti l-integrità tas-sit.Reimann, Lena; Vafeidis, Athanasios T.; Brown, Sally; Hinkel, Jochen; Tol, Richard S. J. (2018-10-16). "Mediterranean UNESCO World Heritage at risk from coastal flooding and erosion due to sea-level rise". Nature Communications. 9 (1): 4161.El-Shahat, Adam; Minas, Haithem; Khomiara, Sadek (March 2014). "Weathering of Calcarenite Monuments at Roman and Byzantine Archaeological Sites at Sabratha, Northwestern Libya: A Pilot Study". African Archaeological Review. 31 (1): 45–58.

Din l-erożjoni tal-kosta ta' Sabratha Antika tista' tiġi osservata kull sena b'differenzi sinifikanti fil-konfigurazzjoni tal-bajja u b'binjiet li dan l-aħħar tmermru u kkrollaw. Il-breakwaters stabbiliti qrib il-port u l-moli taż-żebbuġ mhumiex adegwati u huma żgħar wisq biex jipproteġu b'mod effiċjenti l-Belt Antika ta' Sabratha.

 Sit ta' Wirt Dinji 
Is-Sit Arkeoloġiku ta' Sabratha ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1982.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".

 Sabratha moderna 
Fil-belt moderna ta' Sabratha hemm ukoll l-Università ta' Sabratha. Wefaq Sabratha huwa l-klabb tal-futbol tal-belt, u jilgħab fl-Istadium ta' Sabratha.

Kif innotat fid-dokumentarju tal-2021 The Beatles: Get Back, tar-reġista Peter Jackson, it-Teatru ta' Sabratha kien jitqies bħala wieħed mill-postijiet possibbli fejn The Beatles setgħu jagħmlu l-kunċert finali f'ħin reali tagħhom bħala grupp (minflok l-aħħar kunċert tagħhom għamluh fuq il-bejt tal-kwartieri ġenerali tal-Apple Corps).

 Klima 
Sabratha għandha klima sħuna u semiarida skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen (BSh).
Data klimatika għal SabrathaXaharJanFraMarAprMejĠunLulAwwSetOttNovDiċSenaTemp. għolja medja f'°C (°F)17.2
(63.0)18.8
(65.8)20.9
(69.6)23.7
(74.7)25.9
(78.6)29.2
(84.6)31.3
(88.3)32.1
(89.8)30.2
(86.4)27.5
(81.5)23.6
(74.5)18.8
(65.8)24.9
(76.9)Temp. baxxa medja f'°C (°F)6.8
(44.2)7.9
(46.2)9.9
(49.8)13.1
(55.6)15.4
(59.7)19.0
(66.2)20.0
(68.0)21.1
(70.0)20.3
(68.5)17.0
(62.6)12.2
(54.0)8.1
(46.6)14.2
(57.6)Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri)45
(1.8)26
(1.0)17
(0.7)11
(0.4)4
(0.2)1
(0.0)0
(0)0
(0)8
(0.3)23
(0.9)33
(1.3)51
(2.0)219
(8.6)Sors: Climate-data.org

 Gallerija 

 Panorama 

 Sit arkeoloġiku 

 Mużew 

 Referenzi 

Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali
Kategorija:Siti arkeoloġiċi
Kategorija:Libja
Kategorija:Imperu Ruman
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Libja