Yin Xu

Yin Xu, spelluta wkoll bħala Yinxu (pronunzja biċ-Ċiniż Mandarin: [ín.ɕý]; biċ-Ċiniż: 殷墟; litteralment "Fdalijiet ta' Yin") huwa sit arkeoloġiku Ċiniż b'rabta ma' Yin, l-ewwel belt kapitali tad-dinastija Shang (mill-ħabta tal-1600 sal-ħabta tal-1046 Q.K.). Yin tinsab fil-belt attwali ta' Anyang, fil-Provinċja ta' Henan, u fl-imgħoddi kienet il-belt kapitali matul il-perjodu aħħari tad-dinastija Shang (mill-ħabta tal-1250 sal-ħabta tal-1046 Q.K.), matul ir-renji ta' 12-il re tad-dinastija Shang. Matul dan iż-żmien feġġet il-kitba tal-għadam tal-oraklu, l-iżjed kitba Ċiniża bikrija magħrufa. Flimkien mal-kitba tal-għadam tal-oraklu u evidenza materjali oħra dwar l-eżistenza tad-dinastija Shang, is-sit intesa għal millenji sħaħ. Meta reġa' ġie skopert fl-1899, twettqet investigazzjoni fir-rigward tal-għadam tal-oraklu li nstab li kien qed jinbiegħ fil-qrib. L-iskoperta mill-ġdid ta' Yin Xu mmarkat il-bidu ta' deċennji ta' skavi u studji intensivi. Dan is-sit huwa wieħed mill-eqdem u mill-ikbar siti arkeoloġiċi fiċ-Ċina, u tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2006. Yin Xu jinsab fit-Tramuntana ta' Henan, qrib il-belt moderna attwali ta' Anyang u l-konfini kondiviżi bejn Henan, Hebei u Shanxi. L-aċċess tal-pubbliku fis-sit huwa permess.

 Storja tradizzjonali 
Skont id-dizzjunarju tas-seklu 2 ta' Shuowen Jiezi (biċ-Ċiniż: 說文解字), il-karattru Ċiniż "殷" (yīn) oriġinarjament kien jirreferi għad-"daqq ta' mużika vibranti". Għalkemm jintuża spiss matul l-istorja bil-miktub bħala referenza għad-dinastija Shang u għall-belt kapitali finali tagħha, l-isem Yīn (biċ-Ċiniż: 殷) milli jidher ma ntużax b'dan il-mod qabel id-dinastija Zhou li ġiet wara. B'mod partikolari, milli jidher l-isem ma ntużax fl-għadam tal-oraklu, fejn issir referenza għall-istat bħala Shāng (biċ-Ċiniż: 商), u għall-belt kapitali finali tagħha bħala Dàyì Shāng (biċ-Ċiniż: 大邑商; litteralment "l-Insedjament il-Kbir tad-dinastija Shang").Keightley, David N. (1999), "The Shang: China's first historical dynasty", in Loewe, Michael; Shaughnessy, Edward L. (eds.), The Cambridge History of Ancient China, Cambridge: Cambridge University Press, pp. 232–291, ISBN 978-0-521-47030-8. p. 232.

Fost id-dokumenti storiċi Ċiniżi li għadhom eżistenti, Yin tiġi deskritta bħala l-belt kapitali finali tad-dinastija Shang. Madankollu, ma hemmx qbil dwar meta seħħ it-trasferiment tal-belt kapitali għal Yin. Kemm il-Ktieb tad-Dokumenti, (speċifikament fil-kapitlu dwar "Pan Geng", li huwa maħsub li jmur lura għall-aħħar tar-rebbiegħa u l-bidu tal-ħarifa), kif ukoll l-Annali tal-Bambù jiddikjaraw li r-re tad-dinastija Shang Pan Geng ittrasferixxa l-belt kapitali għal Yin. L-Annali tal-Bambù jiddikjaraw, b'mod iktar speċifiku, li matul ir-renju tiegħu, Pan Geng ittrasferixxa l-belt kapitali minn Yān (biċ-Ċiniż: 奄; illum il-ġurnata Qufu, fil-Provinċja ta' Shandong), għal sit imsejjaħ Běimĕng (biċ-Ċiniż: 北蒙), where it was then renamed to Yīn (biċ-Ċiniż: 殷).Bai, Shouyi (2002). An Outline History of China. Beijing: Foreign Language Press. ISBN 7-119-02347-0. Min-naħa l-oħra, skont ir-Reġistri tal-Istoriku Grandjuż ta' Sima Qian, Pan Geng ittrasferixxa l-belt kapitali tad-dinastija Shang minn sit fit-Tramuntana tax-Xmara Safra għal Bo (biċ-Ċiniż: 亳), il-belt kapitali tal-fundatur tad-dinastija Shang, Tang, fin-naħa tan-Nofsinhar tax-xmara — sit li mhuwiex konsistenti mas-sit ta' Yin.

Minkejja dan, Yin żgur li ġiet stabbilita bħala l-belt kapitali tad-dinastija Shang sa żmien ir-Re Wu Ding. Wu Ding vara bosta kampanji militari minn din il-bażi kontra t-tribujiet tal-madwar, u b'hekk żgura li t-tmexxija tad-dinastija Shang tilħaq il-qofol tagħha fl-istorja hemmhekk.

Skont il-ġrajjiet tradizzjonali, il-mexxija ta' wara kienu jippreferu jixxalaw minflok jieħdu ħsieb l-affarijiet statali. Ir-Re Zhòu, l-aħħar re tad-dinastija Shang, baqa' jitfakkar għan-nuqqas ta' ħniena u għall-eċċessi tiegħu. Kulma jmur il-liġijiet awtokratiċi tiegħu aljenaw in-nobbli sa ma r-Re Wu tad-dinastija Zhou rnexxielu jikseb l-appoġġ biex jegħleb lid-dinastija Shang u jieħu t-tron f'idejh.

Id-dinastija Zhou stabbiliet il-belt kapitali tagħha f'Fenghao qrib il-belt moderna ta' Xi'an, u Yīn ġiet abbandunata u tħalliet fi stat ta' fdalijiet. Dawn il-fdalijiet issemmew minn Sima Qian fir-Reġistri tal-Istoriku Grandjuż tiegħu, iktar preċiżament fil-Battalja ta' Julu, u ġew deskritti fid-dettall minn Li Daoyuan fil-Kummentarju Klassiku dwar ix-Xmara, ippubblikat matul il-perjodu tad-dinastiji tan-Nofsinhar u tat-Tramuntana (420-589 W.K.). Minn dak iż-żmien 'il quddiem, il-belt antika ta' Yīn ġiet rrilegata għal leġġenda flimkien mad-dinastija fundatriċi tagħha sa ma ġiet skoperta mill-ġdid fl-aħħar snin tad-dinastija Qing.

 Skoperti arkeoloġiċi 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shang_dynasty_inscribed_scapula.jpg|daqsminuri|Spapola ta' gendus b'kitba li tirreġistra d-divinazzjonijiet ta' Zhēng (biċ-Ċiniż: 爭) matul ir-renju tar-Re Wu Ding.
Is-sit ta' Yin Xu huwa magħruf sew għall-għadam tal-oraklu, li ġie rrikonoxxut għall-ewwel darba li kien fih kitba Ċiniża tal-qedem fl-1899 minn Wang Yirong, id-direttur tal-Akkademja Imperjali.Chou, Hung-hsiang 周鴻翔 (1976). Oracle Bone Collections in the United States. University of California Press. ISBN 0-520-09534-0. p. 1. Rakkont partikolari ta' Wang kien li dak iż-żmien kien qed ibati minħabba l-malarja u t-tabib ordnalu Longgu (biċ-Ċiniż: 龍骨; litteralment "għadam tad-dragun") mingħand spiżerija Ċiniża tradizzjonali. Huwa nnota tinqix stramb fuq dak l-għadam u kkonkluda li dan jaf kien kampjun ta' forma antika ta' kitba Ċiniża.

L-aħbarijiet tal-iskoperta tal-għadam tal-oraklu ħolqu suq għalihom fost il-kollezzjonisti tal-antikwarjat, u wasslu għal diversi mewġiet ta' skavi illegali matul diversi deċennji, fejn ittieħdu għexieren ta' eluf ta' oġġetti.Xu, Yahui (許雅惠 Hsu Ya-huei) (2002). Ancient Chinese Writing, Oracle Bone Inscriptions from the Ruins of Yin. English translation by Mark Caltonhill and Jeff Moser. Taipei: National Palace Museum. ISBN 978-957-562-420-0. p. 6. Is-sors tal-"għadam tad-dragun" eventwalment instab li jmur lura għall-villaġġ żgħir ta' Xiaotun, ftit 'il barra minn Anyang. Fl-1910, l-istudjuż magħruf Luo Zhenyu sostna li l-inħawi kienu s-sit tal-aħħar belt kapitali tad-dinastija Shang.Wilkinson, Endymion (2000). Chinese History: A Manual (2nd ed.). Harvard University Asia Center. ISBN 978-0-674-00249-4. p. 391. Il-missjunarju u l-analist tal-għadam tal-oraklu Kanadiż James Menzies identifika wkoll b'mod indipendenti lil Anyang bħala l-belt kapitali fl-1910.Goodrich, L. Carrington (August 1957). "James Mellon Menzies, 1885–1957". The Journal of Asian Studies. 16 (4): 672–673. Fl-1917, Wang Guowei ddeċifra l-kitbiet tal-għadam tal-oraklu li kien fihom l-ismijiet tar-rejiet tad-dinastija Shang u bena ġenealoġija sħiħa tad-dinastija Shang. Din kienet taqbel ferm mar-Reġistri tal-Istoriku Grandjuż ta' Sima Qian, li jikkonfermaw l-awtentiċità storika tad-dinastija Shang leġġendarja u l-importanza arkeoloġika ta' Yin Xu. Madankollu, il-kitbiet tal-għadam tal-oraklu jirreġistraw isem l-istat bħala Dàyìshāng (biċ-Ċiniż: 大邑商) jew Shāngyì (biċ-Ċiniż: 商邑).

L-ewwel skavi arkeoloġiċi uffiċjali f'Yin Xu tmexxew mill-arkeologu Li Ji tal-Istitut tal-Istorja u tal-Filosofija mill-1928-1937. Fihom instabu l-fdalijiet ta' palazz irjali, diversi oqbra rjali, u iktar minn 100,000 għadam tal-oraklu li juru li d-dinastija Shang kellha kitba strutturata sew b'sistema kompluta ta' karattri bil-miktub.

Mill-1950 l-iskavi mwettqa mill-Istitut tal-Arkeoloġija tal-Akkademja Ċiniża tax-Xjenzi Soċjali sabu evidenza ta' stratifikazzjoni fis-sit ta' Hougang, fdalijiet ta' palazzi u tempji, ċimiterji rjali, kitbiet tal-għadam tal-oraklu, postijiet tal-produzzjoni tal-bronż u tal-kitbiet tal-għadam, u wasslu għall-iskoperta tas-sit ta' Huanbei max-xatt tat-Tramuntana tax-xmara Huan. Is-sit huwa wieħed mill-ikbar u l-eqdem siti tal-arkeoloġija Ċiniża, u l-iskavi wittew it-triq għax-xogħol madwar il-pajjiż kollu.

Fis-sit ġew rikonoxxuti erba' perjodi. Dawn huma korelatati bejn wieħed u ieħor mal-perjodi tal-għadam tal-oraklu assenjati minn Dong Zuobin, mar-rejiet u mad-dati assenjati mal-Proġett Kronoloġiku tal-Xia–Shang–Zhou kif ġej:Thorp, Robert L. (1981). "The Date of Tomb 5 at Yinxu, Anyang: A Review Article". Artibus Asiae. 43 (3): 239–246. p. 241.XSZCP Group (2000), Xià-Shāng-Zhōu duàndài gōngchéng 1996—2000 nián jiēduàn chéngguǒ bàogào: Jiǎn běn 夏商周断代工程1996—2000年阶段成果报告: 简本 [The Xia-Shang-Zhou Chronology Project Report for the years 1996–2000 (abridged)], Beijing: 世界图书出版公司, ISBN 978-7-5062-4138-0.
SaffPerjodu tal-għadam tal-orakluRejietDati approssimattiviYin Xu IPan Geng, Xiao Xin, Xiao Yi1300–1250 Q.K.Yin Xu IIIWu Ding1250–1192 Q.K.IIZu Geng, Zu Jia1191–1148 Q.K.Yin Xu IIIIIILin Xin, Geng DingIVWu Yi, Wen Wu Ding1147–1102 Q.K.Yin Xu IVVDi Yi, Di Xin1101–1046 Q.K.

 Skavi 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tomb_Fu_Hao_YinXu.jpg|lemin|daqsminuri|230x230px|Foss fil-Qabar ta' Fu Hao.
B'erja ta' 30 kilometru kwadru, Yin Xu huwa l-ikbar sit arkeoloġiku fiċ-Ċina. L-iskavi żvelaw iktar minn 80 sit bil-pedamenti bit-tajn ikkumpattjat, inkluż palazzi, santwarji, oqbra u postijiet tal-produzzjoni. Minn dawn il-fdalijiet l-arkeologi rnexxielhom jikkonfermaw li dan is-sit kien iċ-ċentru spiritwali u kulturali tad-dinastija Shang.

L-iżjed qabar irjali ppreservat sew tad-dinastija Shang li nstab f'Yin Xu huwa l-Qabar ta' Fu Hao. Din kien mexxejja militari u l-mara tar-re tad-dinastija Shang Wu Ding. Il-qabar ġie skopert fl-1976 minn Zheng Zhenxiang u ġie datat li jmur lura għall-1250 Q.K. Ma kien mittiefes xejn meta nstab, għad-differenza tal-oqbra l-oħra li kienu ġarrbu ħsarat minħabba s-serq, u apparti l-fdalijiet tar-reġina l-qabar kien fih ukoll l-iskeletri ta' sitt klieb, 16-il skeletru uman ta' skjavi, u bosta oġġetti funebri ta' valur arkeoloġiku enormi. Il-qabar ġie skavat għalkollox u ġie rrestawrat b'mod estensiv u issa huwa miftuħ għall-pubbliku. Is-sala tal-wirjiet tas-sit fiha wkoll fosos bil-karrijiet fejn instabu l-iżjed kampjuni bikrin ta' karrijiet immexxijin mill-annimali skoperti mill-arkeoloġija Ċiniża.

 Importanza storika 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Houmuwu_Ding_or_Simuwu_Ding.jpg|daqsminuri|Id-ding (kaldarun) ta' Houmuwu.
Qabel l-iskavi ta' Yin Xu, il-kronoloġija storika Ċiniża kienet tibda fl-ewwel sena tad-dinastija Zhou sussegwenti, iżda l-iskoperta tal-kitbiet tal-għadam tal-oraklu kkonfermat l-istoriċità tad-dinastija Shang, li kienet bdiet tiġi ddubitata. Il-qafas tal-istorja Ċiniża bikrija tal-qedem ġiet rikostruwita, u b'hekk sar possibbli li tiġi vvalutata l-kredibbiltà tal-ġrajjiet tradizzjonali tal-istorja tad-dinastija Shang.

Il-150,000 għadam tal-oraklu li nstabu f'Yin Xu jinkludu l-biċċa l-kbira tal-iżjed evidenza bikrija taċ-Ċiniż bil-miktub. Instabu wkoll oġġetti tal-bronż u tal-ġada li huma evidenza tad-drawwiet funebri f'Yin Xu, inkluż is-sagrifiċċji umani u tal-annimali.Zhou Yaogang (周要港) (2020). 文化遗产价值的评估——以安阳殷墟为例. 洛阳考古 (in Chinese). 2: 71.

Għadd kbir ta' oġġetti tal-artiġjanat u postijiet tal-produzzjoni tal-artiġjanat ġew skoperti f'Yin Xu. Id-disinni fuq l-utensili u fuq l-oġġetti tal-bronż jinkludu dawk li qishom uċuħ tal-annimali, disinni ta' ċrieki konċentriċi u disinni ta' taotie. L-ammont kbir ta' oġġetti tal-bronż li ġew skavati fis-sit bħall-kaldarun ta' Houmuwu ġew prodotti bi proċess elaborat bil-forom.Peng, Peng (2021). "Decentralizing the Origin of Civilization: Early Archaeological Efforts in China". History of Humanities. 6 (2): 515–548.

 Studji ġenetiċi 
Studju tad-DNA mitokondrijali (li ntiret mil-linja materna) mill-oqbra ta' Yin Xu wera li hemm similarità mal-Han Ċiniżi moderni tat-Tramuntana, iżda differenzi sinifikanti mal-Han Ċiniżi tan-Nofsinhar.Zeng, Wen; Li, Jiawei; Yue, Hongbin; Zhou, Hui; Zhu, Hong (2013). Poster: Preliminary Research on Hereditary Features of Yinxu Population. 82nd Annual Meeting of the American Association of Physical Anthropologists.

 Sit ta' Wirt Dinji 
Yin Xu ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2006.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

 Referenzi 

Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali
Kategorija:Siti arkeoloġiċi
Kategorija:Ċina
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina