Dholavira

Dholavira (bil-Gujarati: ધોળાવીરા) huwa sit arkeoloġiku f'Khadirbet, Bhachau Taluka, id-Distrett ta' Kutch, fl-istat ta' Gujarat fil-Punent tal-Indja, li ngħata l-istess isem tal-villaġġ modern li jinsab kilometru (0.62 mili) fin-Nofsinhar tiegħu. Dan il-villaġġ jinsab 165 kilometru (103 mili) minn Radhanpur. Is-sit huwa magħruf lokalment ukoll bħala Kotada timba, u jinkludi l-fdalijiet ta' belt ta' ċivilizzazzjoni tal-qedem tal-Wied tal-Indus. Dholavira ġiet affettwata kemm-il darba mit-terremoti, inkluż wieħed partikolarment qawwi għall-ħabta tal-2600 Q.K.

 Pożizzjoni 
daqsminuri|Konfigurazzjoni ta' Dholavira.
Il-pożizzjoni ta' Dholavira tinsab fuq it-Tropiku tal-Kankru. Huwa wieħed mill-ħames l-ikbar siti Harappani u huwa l-iżjed wieħed prominenti fost is-siti arkeoloġiċi fl-Indja ta' ċivilizzazzjoni tal-qedem tal-Wied tal-Indus. Jinsab fil-gżira ta' Khadir Bet fis-Santwarju tal-Organiżmi Selvaġġi tad-Deżert ta' Kutch fir-Rann il-Kbir ta' Kutch. Il-belt kwadrangolari b'erja ta' 47 ettaru (120 akru) tinsab bejn żewġ nixxigħat staġonali, Mansar fit-Tramuntana u Manhar fin-Nofsinhar. Huwa maħsub li s-sit kien okkupat mill-ħabta tal-2650 Q.K., u l-popolazzjoni battiet bil-mod wara l-ħabta tal-2100 Q.K. Imbagħad il-belt tal-qedem ġiet abbandunata għal żmien qasir u reġgħet ġiet okkupata sal-ħabta tal-1450 Q.K.; madankollu, riċerka reċenti tissuġġerixxi li l-bidu tal-okkupazzjoni kien għall-ħabta tat-3500 Q.K. (belt pre-Harappana) u kompla sal-ħabta tal-1800 Q.K. (il-bidu tal-perjodu Harappan Aħħari).

 Skoperta 
daqsminuri|Wieħed mill-ġibjuni tal-ilma bit-taraġ f'Dholavira.
Inizjalment is-sit ġie skopert minn resident tal-villaġġ ta' Dholavira, Shambhudan Gadhvi, fil-bidu tas-snin 60 tas-seklu 20, li għamel sforzi biex jiġbed l-attenzjoni tal-gvern għal dan il-post. Is-sit ġie skopert "uffiċjalment" fl-1967-1968 minn J. P. Joshi tal-Istħarriġ Arkeoloġiku tal-Indja (ASI, Archaeological Survey of India), u huwa l-ħames l-ikbar minn tmien siti Harappani ewlenin. Is-sit ilu jiġi skavat mill-ASI mill-1990. Skont l-ASI, "Dholavira tabilħaqq żied dimensjonijiet ġodda fir-rigward tal-personalità taċ-ċivilizzazzjoni tal-Wied tal-Indus".

Dholavira ġiet meqjusa bħala wieħed mill-iżjed siti megalitiċi importanti ta' Kutch. L-uniku sit megalitiku ieħor ta' Kutch huwa l-villaġġ ta' Dhaneti.

Is-siti Harappani ewlenin l-oħra li ġew skoperti sa issa huma Harappa, Mohenjo-daro, Ganeriwala, Rakhigarhi, Kalibangan, Rupnagar u Lothal.

Is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bit-titlu uffiċjali ta' Dholavira: Belt Harappana fis-27 ta' Lulju 2021.

 Sit ta' Wirt Dinji 
daqsminuri|Id-Daħla tat-Tramuntana.
Dholavira: Belt Harappana ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2021.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

 Kronoloġija 
Ravindra Singh Bisht, id-direttur tal-iskavi ta' Dholavira, iddefinixxa s-seba' stadji li ġejjin tal-okkupazzjoni tas-sit:
StadjiPerjoduAvvenimentiStadju I2650–2550 Q.K.Tranżizzjoni A: Perjodu Harappan Bikri – Perjodu Harappan MaturStadju II2550–2500 Q.K.Tranżizzjoni B: Perjodu Harappan Bikri – Perjodu Harappan MaturStadju III2500–2200 Q.K.Perjodu Harappan Matur AStadju IV2200–2000 Q.K.Perjodu Harappan Matur BStadju V2000–1900 Q.K.Perjodu Harappan Matur Ċ1900–1850 Q.K.Perjodu ta' abbandunStadju VI1850–1750 Q.K.Perjodu Harappan Posturban A1750–1650 Q.K.Perjodu ta' abbandunStadju VII1650–1450 Q.K.Perjodu Harappan Posturban B
Permezz ta' datazzjonijiet reċenti bir-radjokarbonju C14 u tqabbil stilistiku mal-bċejjeċ tal-fuħħar tal-perjodu Amri II-B, intwera li l-ewwel żewġ fażijiet misshom jissejħu Kultura Pre-Harappana ta' Dholavira bid-datazzjoni li ġejja: Stadju I (għall-ħabta tat-3500-3200 Q.K.), u Stadju II (għall-ħabta tat-3200-2600 Q.K.).

 Skavi 
L-iskavi bdew mill-ASI fl-1989, taħt id-direzzjoni ta' Bisht, u saru 13-il skavi fil-post bejn l-1990 u l-2005. L-iskavi ħarġu fid-dieher l-ippjanar urban u l-arkitettura tas-sit, u ġew żvelati għadd kbir ta' antikitajiet, fosthom għadam tal-annimali, ornamenti tad-deheb, tal-fidda u tat-terrakotta, reċipjenti tal-fuħħar u reċipjenti tal-bronż. L-arkeologi jemmnu li Dholavira kien ċentru importanti ta' kummerċ bejn l-insedjamenti fin-Nofsinhar ta' Gujarat, Sindh u Punjab u l-Punent tal-Asja.

 Arkitettura 
daqsminuri|Id-Daħla tal-Lvant.
Huwa stmat li l-belt ta' Dholavira hija eqdem mill-belt portwali ta' Lothal. Għandha għamla u konfigurazzjoni rettangolari, u hija mifruxa fuq 22 ettaru (54 akru), b'tul ta' 771.1 metru (2,530 pied) u b'wisa' ta' 616.85-il metru (2,023.8 pied). Għad-differenza ta' Harappa u Mohenjo-daro, il-belt ta' Dholavira nbniet skont pjanta ġeometrika li kienet diġà teżisti u li tikkonsisti fi tliet żoni – iċ-ċittadella, il-belt nofsanija u l-belt t'isfel. L-akropoli u l-belt nofsanija ġew imsaħħa bil-fortifikazzjonijiet għad-difiża, flimkien ma' daħliet, żoni residenzjali, sistema ta' toroq, bjar u spazji miftuħa kbar. L-akropoli hija l-iżjed żona ffortifikata u kumplessa fil-belt, u tokkupa l-parti l-kbira tan-naħa tal-Lbiċ. Il-"kastell" għoli huwa difiż bi swar doppji. Biswitu hemm il-post fejn kienu jgħixu l-uffiċjali importanti. Il-belt fi ħdan il-fortifikazzjonijiet ġenerali fiha 48 ettaru (120 akru). Hemm żoni estensivi bl-istrutturi li jinsabu barra l-fortifikazzjonijiet għalkemm huma xorta waħda parti integrali mill-insedjament iffortifikat. Lil hinn mis-swar, instab insedjament ieħor. L-iżjed karatteristika li tispikka tal-belt hi li l-binjiet kollha tagħha, mill-inqas fl-istat attwali ta' preservazzjoni, huma magħmula mill-ġebel, filwaqt li l-biċċa l-kbira ta' siti Harappani oħra, inkluż Harappa stess u Mohenjo-Daro, inbnew kważi għalkollox bil-brikks. Biswit Dholavira hemm żewġ kanali tal-ilma tax-xita; Mansar fit-Tramuntana, u Manhar fin-Nofsinhar. Fil-pjazza ewlenija tal-belt, hemm żona fl-għoli magħrufa bħala ċ-"ċittadella".

 Ġibjuni 
daqsminuri|Struttura ċirkolari qisha bir.
Bisht, li rtira bħala d-Direttur Ġenerali Konġunt tal-Istħarriġ Arkeoloġiku tal-Indja stqarr, "It-tip ta' sistema effiċjenti Harappana ta' Dholavira, żviluppata għall-konservazzjoni, għall-ħsad u għall-ħżin tal-ilma turi b'mod ċar l-inġinerija idrawlika avvanzata tagħhom, meta wieħed iqis l-istat tat-teknoloġija fit-tielet millenju Q.K." Waħda mill-karatteristiċi uniċi ta' Dholavira hija s-sistema sofistikata ta' konservazzjoni tal-ilma permezz ta' kanali u ġibjuni, li hija l-eqdem fid-dinja u hija mibnija għalkollox mill-ġebel. Il-belt kellha ġibjuni enormi, u tlieta minnhom huma esposti. Dawn kienu jintużaw għall-ħżin tal-ilma ħelu tax-xita jew għall-ħżin tal-ilma ddevjat miż-żewġ nixxigħat fil-qrib. Huwa ċar li dan kien rispons għall-klima u għall-kundizzjonijiet tad-deżert ta' Kutch, fejn ġieli jgħaddu diversi snin qabel ma tinżel ix-xita. Nixxiegħa staġonali li tnixxi mit-Tramuntana għan-Nofsinhar qrib is-sit ġiet ikkontrollata permezz ta' diversi digi għall-ġbir tal-ilma. Fl-1998 ġie skopert ġibjun ieħor fis-sit.

L-abitanti ta' Dholavira ħolqu 16-il ġibjun jew iktar, ta' daqs differenti, matul l-Istadju III. Uħud minnhom ħadu vantaġġ mill-pendil tal-art fi ħdan l-insedjament kbir, b'niżla ta' 13-il metru (43 pied) mill-Grigal għall-Majjistral. Ġibjuni oħra ġew imħaffrin, uħud minnhom mill-blat. Xogħol reċenti ħareġ fid-dieher żewġ ġibjuni kbar, wieħed lejn il-Lvant tal-kastell u ieħor lejn in-Nofsinhar, ħdejn il-parti annessa tas-sit.

Il-ġibjuni tħaffru fil-blat vertikalment, u huma fondi madwar 7 metri (23 pied) u twal 79 metru (259 pied). Jinsabu fil-periferiji tal-belt, filwaqt li ċ-ċittadella u l-banjijiet jinsabu ċentralment fuq art olzata. Hemm ukoll bir kbir b'gandott imħaffer fil-ġebel li jikkollegah ma' drenaġġ biex l-ilma jgħaddi għal tank tal-ħżin. It-tank għall-għawm kellu taraġ nieżel lejn in-naħa ta' ġewwa tiegħu.

F'Ottubru 2014, bdew l-iskavi fuq bir imtarraġ rettangolari, twil 73.4 metru (241 pied), wiesa' 29.3 metru (96 pied), u fond 10 metri (33 pied); b'hekk dan il-bir huwa tliet darbiet akbar mill-Banju l-Kbir ta' Mohenjedaro.

 Siġilli 
Uħud mis-siġilli li nstabu f'Dholavira, li jmorru lura għall-Istadju III, kien fihom figuri ta' annimali biss, mingħajr xi tip ta' kitba. Ġie ssuġġerit li dawn it-tipi ta' siġilli jirrappreżentaw id-drawwiet bikrin tal-produzzjoni tas-siġilli fil-Wied tal-Indus.

 Strutturi u oġġetti oħra 
daqsminuri|Il-fdalijiet tad-djar ċirkolari ta' Dholavira.
Huwa maħsub li l-istruttura ċirkolari enormi li nstabet fis-sit hija qabar jew mafkar, għalkemm meta nstabet ma kien fiha l-ebda skeletru jew fdalijiet umani oħra. L-istruttura tikkonsisti f'għaxar ħitan radjali tat-tajn u tal-brikks f'għamla ta' rota bl-imgħażel. Fil-passaġġ tad-daħla tal-Lvant instabet skultura tal-ġebel ramli artab ta' raġel b'pene erett, iżda b'ras u b'saqajn ir-raġel taħt l-għaksa maqtugħin barra. Instabu ħafna strutturi funebri (għalkemm kollha ħlief waħda ma kienx fihom skeletri), kif ukoll bċejjeċ tal-fuħħar, siġilli tat-terrakotta, ċappetti, ċrieket, żibeġ u tinqix intaljat. Waħda mill-iżjed artefatti ikoniċi taċ-ċivilizzazzjoni Harappana hija ż-Żeffiena, li ġiet skoperta f'Mohenjo-daro. Din l-istatwa tal-bronż tmur lura għall-ħabta tal-2500 Q.K. u hija twila madwar 10.5 ċentimetri u turi l-enerġija dinamika u l-grazzja ta' żeffiena żagħżugħa.

 Kostruzzjonijiet emisferiċi 
Instabu seba' kostruzzjonijiet emisferiċi f'Dholavira, li minnhom tnejn ġew skavati fid-dettall. Dawn inbnew fuq kompartimenti kbar imħaffrin ġol-blat. Għandhom pjanta ċirkolari u kienu kostruzzjonijiet emisferiċi elevati kbar tat-tajn u tal-brikks. Waħda mill-istrutturi skavati kienet iddisinjata f'għamla ta' rota bl-imgħażel. Oħra kienet iddisinjata wkoll bl-istess mod, iżda f'għamla ta' rota mingħajr imgħażel. Għalkemm kien fihom oġġetti funebri tal-fuħħar, ma nstabux skeletri għajr f'qabar minnhom, fejn instabu skeletru u mera tar-ram. F'waħda mill-istrutturi emisferi nstabu wkoll ġiżirana taż-żibeġ tal-isteatit fuq wajer tar-ram b'qafliet b'għamla ta' ganċ fuq kull naħa, ċappetta tad-deheb, żibeġ tad-deheb u żibeġ ieħor.

L-Istħarriġ Arkeoloġiku tal-Indja, li wettaq l-iskavi, huwa tal-fehma li dawn "l-istrutturi emisferiċi jfakkru fl-istupi Buddisti bikrin" u li "it-tip ta' disinn tagħhom ta' roti bl-imgħażel u mingħajr imgħażel ifakkru wkoll fis-Sararata-chakra-citi u fis-Sapradhi-rata-chakra-citi msemmija fis-Satras ta' Satapatha Brahmana u ta' Shulba".

 Sejbiet 
Fost is-sejbiet ewlenin kien hemm bċejjeċ tal-fuħħar impittrin bl-iswed u bl-aħmar tal-Wied tal-Indus, siġilli kwadri, siġilli mingħajr kitba tal-Wied tal-Indus, u tavla enormi twila madwar 3 metri (9.8 piedi), b'għaxar ittri tal-kitba tal-Wied tal-Indus. Instabet ukoll figura tal-ġebel ta' raġel bilqiegħda li ma tantx kienet ippreservata sew meta mqabbla ma' żewġ skulturi tal-ġebel ta' kwalità għolja li nstabu f'Harappa. F'dan is-sit instabu wkoll buqari suwed kbar b'bażi ppuntata. Barra minn hekk, instabu martell kbir tal-bronż, furmatur kbir, mera tal-idejn tal-bronż, wajer tad-deheb, misluta tad-deheb, globuli mtaqqbin tad-deheb, xfafar u ċappetti tar-ram, ċappetti tal-qxur tal-baħar, simboli falliċi tal-ġebel, siġilli kwadri bil-kitba u b'simboli tal-Wied tal-Indus, siġill ċirkolari, annimali bil-ħotba, bċejjeċ tal-fuħħar b'motivi mpittrin, kalċijiet, platti fuq pedestalli, buqari mtaqqbin, tazzi tat-terrakotta f'qagħda tajba, strutturi arkitettoniċi magħmula mill-ġebel, moli, tkaħħil, eċċ. Instabu wkoll piżijiet tal-ġebel ta' daqs differenti.

 Rotta kostali 
Huwa ssuġġerit li kienet teżisti rotta kostali li kienet tikkollega Lothal u Dholavira ma' Sutkagan Dor mal-kosta ta' Makran.

 Lingwa u kitba 
Il-Harappani kienu jitkellmu lingwa mhux magħrufa u l-kitba tagħhom għadha ma ġietx iddeċifrata. Huwa maħsub li kellhom madwar 400 simbolu bażiku, b'bosta varjazzjonijiet. Is-simboli jaf kienu jirrappreżentaw kliem kif ukoll sillabi. Id-direzzjoni tal-kitba ġeneralment kienet mil-lemin għax-xellug. Il-biċċa l-kbira tal-kitbiet instabu fuq is-siġilli (il-maġġor parti magħmula mill-ġebel) u fuq bċejjeċ tat-tafal fejn is-siġilli kienu jingħafsu biex iħallu l-marka tagħhom. Xi kitbiet instabu wkoll fuq tavli tar-ram, bċejjeċ tal-bronż u oġġetti żgħar tat-terrakotta, tal-ġebel u tal-fajjenza. Is-siġilli jaf kienu jintużaw fil-kummerċ kif ukoll għax-xogħol amministrattiv uffiċjali. Instab ħafna materjal bil-kitba wkoll f'Mohenjo-daro u f'siti oħra taċ-ċivilizzazzjonijiet tal-Wied tal-Indus.

 Tavla bis-simboli 
daqsminuri|It-Tavla bis-Simboli.
L-iżjed skoperta sinifikanti f'Dholavira saru f'waħda mill-kmamar laterali tad-daħla tat-Tramuntana tal-belt, u ġeneralment hija magħrufa bħala t-Tavla bis-Simboli ta' Dholavira. Il-Harappani kienu rranġaw u stabbilew bċejjeċ tal-ġipsum minerali biex jiffurmaw għaxar simboli jew ittri kbar fuq tavla kbira tal-injam. F'xi żmien partikolari, it-tavla waqgħet ċatta fuq in-naħa bil-kitba. Biż-żmien l-injam tmermer, iżda l-arranġament tal-ittri wasal sa żmienna. L-ittri tat-tavla bis-simboli jistgħu jitqabblu ma' brikks kbar li kienu jintużaw fil-ħitan fil-qrib. Kull simbolu fih madwar 37 ċentimetru (15-il pulzier) u t-tavla fejn kienu mnaqqxa l-ittri kienet twila madwar 3 metri (9.8 piedi). Din il-kitba hija waħda mill-itwal bil-kitba tal-Wied tal-Indus, u wieħed mis-simboli jidher saħansitra erba' darbiet. Bis-saħħa ta' dan, tad-daqs kbir tagħha u tan-natura pubblika tagħha, hija biċċa evidenza li spiss tiġi kkwotata mill-istudjużi li jsostnu li l-kitba tal-Wied tal-Indus tirrappreżenta l-litteriżmu sħiħ. Kitba b'erba' simboli u b'ittri kbar fuq il-ġebel ramli nstabet ukoll f'dan is-sit, u b'hekk titqies bħala l-ewwel kitba fuq il-ġebel ramli fis-siti Harappani.

 Referenzi 

Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja
Kategorija:Siti arkeoloġiċi
Kategorija:Indja