Monte Albán

Monte Albán huwa sit arkeoloġiku pre-Kolombjan fil-Muniċipalità ta' Santa Cruz Xoxocotlán fl-istat ta' Oaxaca fin-Nofsinhar tal-Messiku (17.043° N, 96.767°W). Is-sit jinsab f'katina muntanjuża baxxa, 'il fuq mill-pjanura fis-sezzjoni ċentrali tal-Wied ta' Oaxaca, fejn jiltaqgħu l-fergħat tat-Tramuntana ta' Etla, tal-Lvant ta' Tlacolula, u tan-Nofsinhar ta' Zimatlán u ta' Ocotlán (jew Valle Grande). Il-Belt ta' Oaxaca, illum il-ġurnata l-belt kapitali tal-istat, tinsab bejn wieħed u ieħor disa' kilometri (sitt mili) fil-Lvant ta' Monte Albán.

Iċ-ċentru ċerimonjali ċiviku parzjalment skavat tas-sit ta' Monte Albán jinsab fil-quċċata ta' għolja mwittija artifiċjalment, f'elevazzjoni ta' madwar 1,940 metru (6,400 pied) 'il fuq mil-livell medju tal-baħar u xi 400 metru (1,300 pied) 'il fuq mill-baċir tal-wied, f'pożizzjoni li tista' tiġi difiża faċilment. Minbarra l-qalba monumentali tiegħu, is-sit huwa kkaratterizzat minn diversi mijiet ta' terrazzi jew pjazez artifiċjali u xi tużżana raggruppamenti ta' strutturi olzati tul ix-xifer kollu tal-għolja u mal-ġnub tagħha. Il-fdalijiet arkeoloġiċi fl-għoljiet fil-qrib ta' Atzompa u ta' El Gallo fit-Tramuntana tradizzjonalment jitqiesu li huma parti integrali tal-belt antika wkoll.Blanton, Richard E. (1978). Monte Albán: Settlement Patterns at the Ancient Zapotec Capital. New York: Academic Press.

Apparti li kien waħda mill-iktar bliet bikrin tal-Mesoamerka, is-sit ta' Monte Albán kien importanti għal kważi elf sena bħala ċ-ċentru soċjopolitiku u ekonomiku predominanti taż-Żapoteki. Il-belt ġiet stabbilita lejn l-aħħar tal-perjodu Formattiv Nofsani, għall-ħabta tal-500 Q.K., u sal-perjodu Formattiv Aħħari (għall-ħabta tal-100 Q.K. – 200 W.K.) Monte Albán kienet saret il-belt kapitali ta' qawwa espansjonista fuq skala kbira li ddominat il-biċċa l-kbira tal-artijiet għoljin ta' Oaxaca u interaġixxiet ma' stati reġjonali Mesoamerikani oħra, fosthom Teotihuacan lejn it-Tramuntana (Paddock 1983; Marcus 1983). Il-belt tilfet l-importanza politika tagħha sal-aħħar tal-perjodu Klassiku Aħħari (għall-ħabta tal-500-750 W.K.), u ftit wara ġiet abbandunata kważi għalkollox. Fil-perjodu Kolonjali, l-istorja arkeoloġika tas-sit kienet ikkaratterizzata mill-okkupazzjoni mill-ġdid fuq skala żgħira, l-użu opportunistiku mill-ġdid ta' strutturi u ta' oqbra bikrin, u żjarat ritwalistiċi.

L-etimoloġija tal-isem tas-sit mhix ċara. Jingħad li l-isem oriġina minn isem Żapotek nattiv jew minn referenza tal-era kolonjali għal suldat Spanjol imsejjaħ Montalbán jew inkella mill-Għoljiet ta' Alba fl-Italja. L-isem Żapotek antik tal-belt mhux magħruf, peress li l-belt ġiet abbandunata diversi sekli qabel ma nkitbu l-iżjed sorsi etnostoriċi bikrin disponibbli.

 Storja tar-riċerka 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Borrala.JPG|xellug|daqsminuri|250x250px|Veduta panoramika ta' sezzjoni tal-Pjattaforma tat-Tramuntana.
Peress li kienu viżibbli minn kullimkien fil-parti ċentrali tal-Wied ta' Oaxaca, il-fdalijiet impressjonanti ta' Monte Albán attiraw bosta viżitaturi u esploraturi matul il-perjodi kolonjali u moderni. Fost l-oħrajn, Guillermo Dupaix investiga s-sit fil-bidu tas-seklu 19, J. M. García ppubblika deskrizzjoni tas-sit fl-1859, u A. F. Bandelier żar u ppubblika iktar deskrizzjonijiet fis-snin 90 tas-seklu 19. L-ewwel esplorazzjoni arkeoloġika intensiva tas-sit twettqet fl-1902 minn Leopoldo Batres, li dak iż-żmien kien l-Ispettur Ġenerali tal-Monumenti taħt Porfirio Diaz.Batres, Leopoldo (1902). Exploraciones en Monte Albán. México: Casa Editorial Gante.

L-ewwel skavi xjentifiċi fuq skala kbira saru fl-1931, taħt it-tmexxija tal-arkeologu Messikan Alfonso Caso. Fl-1933, Eulalia Guzmán għenitu bl-iskavi tal-Qabar nru 7. Matul it-tmintax-il sena ta' wara, Caso u l-kollegi tiegħu Ignacio Bernal u Jorge Acosta skavaw sezzjonijiet kbar fi ħdan il-qalba monumentali tas-sit. Il-biċċa l-kbira ta' dak li huwa viżibbli llum il-ġurnata fiż-żoni miftuħa għall-pubbliku ġie rikostruwit f'dak iż-żmien. Minbarra li dan irriżulta fl-iskavi ta' għadd kbir ta' strutturi residenzjali u ċiviċi-ċerimonjali u ta' mijiet ta' oqbra u fdalijiet funebri, kisba kbira tal-proġett ta' Caso u tal-kollegi tiegħu kienet l-istabbiliment ta' kronoloġija tal-bċejjeċ taċ-ċeramika (il-fażijiet ta' Monte Albán I sa V) għall-perjodu bejn l-istabbiliment tas-sit għall-ħabta tal-500 Q.K. sal-aħħar tal-perjodu Post-Klassiku fl-1521 W.K.

Fl-aħħar tas-snin 60 tas-seklu 20, il-Proġett tal-Preistorja u tal-Ekoloġija Umana li kellu fil-mira l-investigazzjoni tal-perjodi ta' qabel l-istabbiliment ta' Monte Albán inbeda minn Kent Flannery tal-Università ta' Michigan. Matul iż-żewġ deċennji ta' wara, dan il-proġett iddokumenta l-iżvilupp tal-kumplessità soċjopolitika fil-wied mill-iżjed perjodu Arkajku bikri (għall-ħabta tat-8000-2000 Q.K.) sal-fażi ta' Rosario (700-500 Q.K.) eżatt qabel l-istabbiliment ta' Monte Albán. Dan witta t-triq għall-fehim tal-istabbiliment tas-sit u tal-andament tal-iżvilupp tiegħu. F'dan il-kuntest, fost il-kisbiet ewlenin tal-ħidma ta' Flannery f'Oaxaca, hemm l-iskavi estensivi tiegħu fiċ-ċentru formattiv importanti ta' San José Mogote fil-fergħa ta' Etla tal-wied, proġett bil-kotmexxija ta' tiegħu u ta' Joyce Marcus tal-Università ta' Michigan.Marcus, Joyce (1983). Flannery, K.V.; Marcus, J. (eds.). In The Cloud People. New York: Academic Press. pp. 175–181.Marcus, Joyce; Flannery, Kent V. (1996). Zapotec Civilization: How Urban Society Evolved in Mexico's Oaxaca Valley. Londra: Thames and Hudson. ISBN 0-500-05078-3.

Pass ieħor importanti fil-fehim tal-istorja tal-okkupazzjoni tas-sit ta' Monte Albán sar permezz tal-Proġett tal-Mudelli tal-Insedjament Preistoriku tal-Wied ta' Oaxaca li nbeda minn Richard Blanton u diversi kollegi mill-Università ta' Michigan fil-bidu tas-snin 70 tas-seklu 20. L-istħarriġ u l-immappjar intensivi tagħhom tas-sit kollu wrew l-iskala sħiħa u d-daqs ta' Monte Albán, lil hinn miż-żona limitata li kienet ġiet esplorata minn Caso. Staġuni sussegwenti tal-istess proġett taħt it-tmexxija ta' Blanton, Gary Feinman, Steve Kowalewski, Linda Nicholas, u oħrajn estendew il-kopertura tal-istħarriġ prattikament għall-wied kollu, u b'hekk ipproduċew ammont imprezzabbli ta' data dwar il-mudelli ta' insedjament li evolvew mill-eqdem żminijiet sal-wasla tal-Ispanjoli fl-1521 W.K.Blanton, Richard E.; Kowalewski, Stephen A.; Feinman, Gary M.; Appel, Jill (1982). "Monte Albán's Hinterland, Part I: Prehispanic Settlement Patterns of the Central and Southern Parts of the Valley of Oaxaca, Mexico". University of Michigan, Ann Arbor Museum of Anthropology Memoir 15. 15.Kowalewski, Stephen A.; Feinman, G.; Finsten, L.; Blanton, R.; Nicholas, L. (1989). "Monte Albán's Hinterland, Part II: The Prehispanic Settlement Patterns in Tlacolula, Etla and Ocotlán, the Valley of Oaxaca, Mexico". University of Michigan, Ann Arbor Museum of Anthropology Memoir 23. 23.

 Storja tas-sit 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Monte_Alban_archaeological_site.png|lemin|daqsminuri|480x480px|Mappa tas-sit arkeoloġiku ta' Monte Albán.
Kif indikat fl-istħarriġ ta' Blanton tas-sit, l-għoljiet ta' Monte Albán milli jidher ma kinux abitati qabel il-500 Q.K. (it-tmiem tal-fażi ta' Rosario skont il-fdalijiet tal-bċejjeċ taċ-ċeramika). Dak iż-żmien, San José Mogote kienet iċ-ċentru ewlieni tal-popolazzjoni fil-wied u bażi ta' tribù li x'aktarx ikkontrollat il-biċċa l-kbira tal-fergħa tat-Tramuntana ta' Etla. X'aktarx li saħansitra tliet ċentri ta' tribujiet jew erbgħa oħra, kienu jikkontrollaw sottoreġjuni oħra tal-wied, inkluż Tilcajete fil-fergħa tan-Nofsinhar ta' Valle Grande u Yegüih fil-fergħa ta' Tlacolula fil-Lvant. Il-kompetizzjoni u l-gwerer milli jidher ikkaratterizzaw il-fażi ta' Rosario. Data minn stħarriġ reġjonali tissuġġerixxi l-eżistenza ta' żona ta' lqugħ mhux okkupata bejn iċ-ċentru ta' San José Mogote u ċ-ċentri fin-Nofsinhar u fil-Lvant.

Huwa f'din iż-żona li s-sit ta' Monte Albán ġie stabbilit lejn l-aħħar tal-fażi ta' Rosario u malajr laħaq popolazzjoni li huwa stmat li kienet ta' madwar 5,200 ruħ sal-aħħar tal-fażi suċċessiva ta' Monte Albán Ia (għall-ħabta tat-300 Q.K.). Din iż-żieda notevoli fil-popolazzjoni ġiet akkumpanjata minn deklin rapidu f'San José Mogote u fis-siti sekondarji fil-qrib, u b'hekk x'aktarx li l-elit tas-sit kienu involuti direttament fl-istabbiliment tal-belt kapitali taż-Żapoteki. Din il-bidla rapida fil-popolazzjoni u fl-insedjament, minn insedjamenti lokalizzati sparsi għal sit urban ċentrali f'żona li qabel ma kinitx insedjata, ġiet imsejħa "Sinkoiżmu ta' Monte Alban" minn Marcus u Flannery, b'referenza għal istanzi simili li ġew iddokumentati fil-Mediterran fi żmien il-qedem.

Għalkemm fl-imgħoddi kien maħsub li proċess simili ta' abbandun fuq skala kbira, u b'hekk parteċipazzjoni fl-istabbiliment ta' Monte Albán, seħħ f'ċentri oħra ta' tribujiet ewlenin, bħal Yegüih u Tilcajete, mill-inqas fil-każ ta' dan tal-aħħar milli jidher issa dan ma tantx kien probabbli. Proġett reċenti mmexxi minn Charles Spencer u Elsa Redmond tal-Mużew Amerikan tal-Istorja Naturali f'New York wera li, iktar milli ġie abbandunat, is-sit kiber b'mod sinifikanti bħala popolazzjoni matul il-perjodu Bikri I u Aħħar I ta' Monte Albán (għall-ħabta tal-500-300 Q.K. u t-300-100 Q.K., rispettivament). Tilcajete jaf opponiet b'mod attiv l-inkorporazzjoni fl-istat dejjem iżjed setgħan ta' Monte Albán.Spencer, Charles S; Redmond, Elsa M. (2001). "Multilevel Selection and Political Evolution in the Valley of Oaxaca, 500–100 B.C.". Journal of Anthropological Archaeology. 20 (2): 195–229.

Sal-bidu tal-perjodu Formattiv Aħħari (il-fażi II ta' Monte Albán, għall-ħabta tal-100 Q.K. – 200 W.K.), Monte Albán kellha popolazzjoni stmata ta' 17,200 ruħ, u b'hekk kienet waħda mill-ikbar bliet Mesoamerikani ta' dak iż-żmien. Is-setgħa politika tal-belt kibret u Monte Albán espandiet militarment, permezz tal-okkupazzjoni u tal-kolonizzazzjoni, f'diversi żoni 'l barra mill-Wied ta' Oaxaca, inkluż il-widien ta' Cañada de Cuicatlán fit-Tramuntana u Ejutla u Sola de Vega fin-Nofsinhar.Balkansky, Andrew K. (2002). "The Sola Valley and the Monte Albán State. A Study of Zapotec Imperial Expansion". University of Michigan, Ann Arbor Museum of Anthropology Memoir 36. 36.Spencer, Charles S. (1982). The Cuicatlán Cañada and Monte Albán: A Study of Primary State Formation. New York and London: Academic Press.Redmond, Elsa M. (1983). "A Fuego y Sangre: Early Zapotec Imperialism in the Cuicatlán Cañada". University of Michigan, Ann Arbor Museum of Anthropology Memoir 16. 16. Matul dan il-perjodu u f'dak Klassiku Bikri sussegwenti (il-fażi IIIA ta' Monte Albán, għall-ħabta tal-200–500 W.K.), Monte Albán kienet il-belt kapitali ta' stat reġjonali ewlieni li kellu influwenza dominanti fil-Wied ta' Oaxaca u fil-biċċa l-kbira tal-artijiet għoljin ta' Oaxaca. L-evidenza li nstabet f'Monte Albán tissuġġerixxi kuntatti ta' livell għoli bejn l-elit tas-sit u l-elit tal-belt Messikana ċentrali setgħana ta' Teotihuacan, fejn l-arkeologi identifikaw viċinat abitat minn Żapoteki etniċi mill-Wied ta' Oaxaca (Paddock 1983). Sal-perjodu Klassiku Aħħari (il-fażi IIIB/IV ta' Monte Albán, għall-ħabta tal-500-1000), l-influwenza tas-sit 'il barra mill-wied u fi ħdan il-wied stess naqset. L-elit f'diversi ċentri oħra, li xi darba kienu parti mill-istat ta' Monte Albán, bdew jasserixxu l-awtonomija tagħhom, inkluż siti bħal Cuilapan u Zaachila f'Valle Grande u Lambityeco, Mitla u El Palmillo fil-fergħa tal-Lvant ta' Tlacolula. Rigward din tal-aħħar qed isir proġett minn Gary Feinman u Linda Nicholas tal-Field Museum ta' Chicago (Feinman u Nicholas 2002). Sal-aħħar tal-istess perjodu (għall-ħabta tad-900-1000), il-belt kapitali antika kienet prattikament abbandunata għalkollox. L-istat ta' Monte Albán tant setgħan fl-imgħoddi ġie sostitwit minn għexieren ta' ċentri iżgħar jikkompetu ma' xulxin, u din is-sitwazzjoni damet sal-Konkwista tal-Ispanjoli.Redmond, Elsa M. (1983). "A Fuego y Sangre: Early Zapotec Imperialism in the Cuicatlán Cañada". University of Michigan, Ann Arbor Museum of Anthropology Memoir 16. 16.

 Sit ta' Wirt Dinji 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Panorama_of_Monte_Alban_from_the_South_Platform.jpg|nofs|daqsminuri|650x650px|Veduta panoramika ta' Monte Albán mill-Pjattaforma tan-Nofsinhar.
Iċ-Ċentru Storiku ta' Oaxaca u s-Sit Arkeoloġiku ta' Monte Albán ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1987.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

 Monumenti 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Monte_Alb%C3%A1n-12-05oaxaca024.jpg|xellug|daqsminuri|250x250px|Spazju għal-logħba tradizzjonali tal-ballun.
Iċ-ċentru monumentali ta' Monte Albán huwa l-hekk imsejħa Pjazza Prinċipali ta' madwar 300 metru b'150 metru. Il-Pjazza Prinċipali nħolqot bil-livellar artifiċjali tal-quċċata tal-għolja, li mbagħad ġiet miksija bil-ġibs abjad. Il-pjazza jew terrazza kienet tesa' saħansitra l-popolazzjoni kollha tal-belt biex kulħadd ikun jista' jieħu sehem fir-ritwali sponsorjati mill-istat. L-istrutturi residenzjali u ċiviċi-ċerimonjali ewlenin tas-sit jinsabu madwarha jew qribha. Il-biċċa l-kbira tagħhom ġew esplorati u rrestawrati minn Alfonso Caso u l-kollegi tiegħu.

Lejn it-Tramuntana u n-Nofsinhar tal-Pjazza Prinċipali hemm pjattaformi kbar li huma aċċessibbli mill-pjazza permezz ta' taraġ monumentali. Fuq in-naħat tal-Lvant u tal-Punent, hemm għadd ta' pjattaformi iżgħar simili, li fuqhom fl-imgħoddi kien hemm tempji u residenzi tal-elit, kif ukoll wieħed miż-żewġ spazji tal-logħba tal-ballun li kienu jeżistu fis-sit. Fiċ-ċentru tal-pjazza hemm għadd ta' tumbati orjentati mit-Tramuntana għan-Nofsinhar li wkoll kienu jservu bħala pjattaformi għal strutturi ċerimonjali. Il-maġġoranza tat-tempji kienu jħarsu lejn il-Lvant jew il-Punent, u kienu allinjati mar-raġġi tax-xemx. It-tempji nbnew bi pjanta karatteristika b'żewġ kmamar: spazju komunali fuq quddiem, ikkollegat ma' santwarju inqas espost fuq wara. Dawn il-postijiet sagri jaf kienu ddedikati lill-antenati rjali, li kienu jaġixxu bħala supplikanti ta' Cocijo.

Karatteristika ta' Monte Albán hija l-għadd kbir ta' monumenti mnaqqxa tal-ġebel madwar il-pjazza prinċipali. L-iżjed eżempji bikrin huma l-hekk imsejħa "Steli taż-Żeffiena" (bl-Ispanjol: Danzantes), l-iktar qrib il-Binja L. Dawn jirrappreżentaw irġiel għerwenin jagħmlu pożi kontorti u mgħawġin, uħud minnhom b'mutilazzjoni tal-ġenitali. Il-figuri jingħad li jirrappreżentaw lill-vittmi tas-sagrifiċċji umani, teorija li tispjega l-karatteristiċi krudi tal-figuri. Iż-Żeffiena għandhom il-fattizzi fiżiċi li huma karatteristiċi tal-kultura Olmec.MexOnline, 2012. In-nozzjoni tas-seklu 19 li jirrappreżentaw żeffiena sadanittant ġiet skreditata b'mod ġenerali. Dawn il-monumenti, li jmorru lura għall-iktar perjodu bikri tal-insedjament tas-sit (Monte Albán I), issa huma interpretati li jirrappreżentaw priġunieri tal-gwerra li ġew ittorturati u ssagrifikati, uħud minnhom identifikati b'isimhom. Jaf jirrappreżentaw il-mexxejja ta' ċentri u ta' villaġġi kompetituri li kienu nħatfu minn Monte Albán (Blanton et al, 1996). Iktar minn 300 ħaġra ta' "Żeffiena" ġew iddokumentati sa issa, u wħud mill-iktar ippreservati huma esposti fil-mużew tas-sit. Hemm indikazzjoni wkoll li ż-Żapoteki kienu kapaċi jiktbu u kellhom xi forma ta' kalendarju.

Tip differenti ta' ħaġar imnaqqax jinstab fil-Binja J fil-qrib, f'nofs il-Pjazza Prinċipali. Din il-binja hija kkaratterizzata wkoll mill-għamla mhux tas-soltu tagħha qisha vleġġa u għandha orjentazzjoni differenti mill-biċċa l-kbira tal-istrutturi fis-sit. Fi ħdan il-ħitan tal-binja hemm iktar minn 40 stele mnaqqxa li jmorru lura għal Monte Albán II. Dawn juru l-ismijiet tal-postijiet, u xi kultant huma akkumpanjati minn kitba addizzjonali. Ħafna drabi huma kkaratterizzati minn irjus ta' taħt fuq. Alfonso Caso kien l-ewwel wieħed li identifika dan il-ħaġar bħala "ħaġar tal-konkwisti", li x'aktarx jelenkaw postijiet li l-elit ta' Monte Albán irnexxielu jikkonkwista u/jew jikkontrolla. Uħud mill-postijiet elenkati fuq l-isteli tal-Binja J x'aktarx li ġew identifikati. F'każ minnhom (ir-reġjun ta' Cañada de Cuicatlán fit-Tramuntana ta' Oaxaca), il-konkwista Żapoteka hemmhekk ġiet ikkonfermata permezz ta' stħarriġ u skavi arkeoloġiċi.

Is-sit ta' Monte Alban fih diversi evidenzi, permezz tal-arkitettura tiegħu, li jissuġġerixxu li kien hemm stratifikazzjoni soċjali fi ħdan l-insedjament. Madwar l-insedjament inbnew ħitan għoljin sa disa' metri u wesgħin sa għoxrin metru; dawn mhux biss intużaw bħala konfini bejn Monte Alban u l-insedjamenti ġirien, iżda kienu wkoll turija tal-poter tal-elit fi ħdan il-komunità. Fl-analiżi tiegħu, Scott Hutson janalizza r-relazzjonijiet bejn in-nies komuni u l-elit f'Monte Alban, u jinnota li t-tumbati monumentali li nstabu fi ħdan is-sit milli jidher ġew spazjati b'mod uniformi fis-sit kollu. Għalhekk it-tumbati kienu biżżejjed qrib ta' kull dar biex b'hekk ikunu jistgħu jiġu ssorveljati. Hutson jinnota wkoll, li maż-żmien, l-istil tad-djar donnu nbidel, u saru iktar privati minn dawk li kienu jgħixu fil-binjiet l-oħra u b'hekk kien diffiċli li wieħed jikseb informazzjoni dwar ir-residenti ta' Monte Alban. Dawn il-bidliet fil-kapaċità tal-elit li jiksbu l-informazzjoni dwar il-ħajja privata ta' ċittadini oħra kellhom rwol kruċjali fl-istruttura politika interna tal-insedjament.Hutson, Scott (2002). "Built Space and Bad Subjects". Journal of Social Archaeology. 2 (1): 53–80.

Ħafna mill-artefatti skavati f'Monte Albán, f'iżjed minn seklu ta' esplorazzjoni arkeoloġika, huma esposti fil-Mużew Nazzjonali tal-Antropoloġija fil-Belt tal-Messiku u fil-Mużew Reġjonali ta' Oaxaca, fl-eks kunvent ta' San Duminku ta' Guzmán fil-Belt ta' Oaxaca. Dan il-mużew tal-aħħar jospita ħafna mill-oġġetti li ġew skoperti fl-1932 minn Alfonso Caso fil-Qabar nru 7 ta' Monte Albán, li huwa qabar Żapotek tal-perjodu Klassiku li b'mod opportunistiku reġa' ntuża fil-perjodu Post-Klassiku għad-dfin ta' individwi tal-elit tal-Miksteki. Id-difniet tagħhom kienu akkumpanjati minn uħud mill-iżjed offerti funebri spettakolari li nstabu fis-siti kollha fl-Amerki.Caso, Alfonso (1932). "Monte Albán, richest archaeological find in the Americas". National Geographic Magazine. 62: 487–512.

Monte Albán huwa destinazzjoni turistika popolari għal dawk li jżuru l-istat ta' Oaxaca. Il-mużew żgħir fis-sit jospita l-iktar l-isteli mnaqqxa oriġinali li nstabu fis-sit stess. Fl-2017 is-sit ospita 429,702 viżitatur.

 Theddid 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Monte_Alb%C3%A1n-12-05oaxaca161.jpg|lemin|daqsminuri|300x300px|Veduta ta' Monte Albán mill-ajru.
It-theddida primarja ta' dan is-sit arkeoloġiku hi t-tkabbir urban, li dejjem qed jiżdied u qed "jhedded li jibqa' jespandi f'territorji li potenzjalment għandhom valur arkeoloġiku". Biex tkompli tikkomplika l-affarijiet, l-amministrazzjoni tas-sit hija maqsuma bejn erba' muniċipalitajiet differenti, u b'hekk mhix dejjem faċli li jsir sforz konġunt biex jitwaqqaf it-tkabbir urban.

 Arkitettura 
Is-simetrija ma kinitx tħassib ewlieni għall-konfigurazzjoni tal-"pjazez" jew tat-terrazzi ta' Monte Albán. Għalkemm l-angoli fi ħdan il-pjazez ma għandhomx kantunieri perfetti ta' 90 grad, il-pjazez jidhru rettangolari għalkemm effettivament mhumiex. L-istrutturi mhumiex stabbiliti b'mod simetriku, peress li d-distanzi bejn l-istrutturi jvarjaw sew minn binja għall-oħra. Il-metodi tal-kostruzzjoni użati għall-orjentazzjoni nbidlu mat-tkabbir ta' Monte Albán. L-istrutturi bikrin, fuq in-naħa tal-Punent tas-sit, huma orjentati fin-Nofsinhar tal-Lvant, filwaqt li l-istrutturi li nbnew wara huma allinjati iktar mal-punti kardinali tal-warda tar-riħ.

L-unika eċċezzjoni hija l-istruttura msejħa "Binja J". Din l-istruttura tinsab fil-linja ċentrali tal-pjazza iżda hija mdawra u mhux allinjata mal-istrutturi l-oħra. Huwa maħsub li l-Binja J kellha xi rabta/importanza astronomika. Fid-disinn u fil-kostruzzjoni tal-istrutturi, it-terremoti kienu jitqiesu wkoll. Spiss fil-kostruzzjoni kienu jintużaw ħitan ħoxnin, kif ukoll xaqlibiet fil-ġnub ta' strutturi ikbar jew iktar għoljin.

Ir-residenzi tal-elit kienu magħmula minn 3-4 kmamar, madwar bitħa interna u qabar taħt il-bitħa li kien aċċessibbli permezz ta' taraġ. L-oqbra klassiċi tal-elit kienu mdawra bil-ħitan tal-ġebel u spiss kienu mżejna b'affreski mpittra.Marcus, Joyce; Flannery, Kent V. (1996). Zapotec Civilization: How Urban Society Evolved in Mexico's Oaxaca Valley. Londra: Thames and Hudson. ISBN 0-500-05078-3. In-nies li ma kinux parti mill-elit kienu jgħixu f'terrazzi residenzjali max-xaqlibiet muntanjużi taħt il-Pjazza Prinċipali. Dawn ir-residenzi kienu strutturi tal-brikks u tat-tajn b'kamra waħda jew tnejn b'bitħa ċentrali kważi interna iżda li kienet aċċessibbli wkoll minn barra.Winter, Marcus C. (13 Dec 1974). "Residential patterns at Monte Alban, Oaxaca, Mexico". Science. 186 (4168): 981–987.

 Agrikoltura 
Monte Albán ma kienx sempliċement fortizza jew post sagru, iżda belt li kienet tiffunzjona għalkollox. L-abitanti kienu ġew jgħixu hemmhekk mill-raba' agrikolu għammiel ta' taħt Monte Albán u kien jiddependu ferm fuq l-agrikoltura. Monte Albán sar ċentru agrikolu u ż-żona kibret u ġiet żviluppata b'diversi strutturi. Il-popolazzjoni kkultivat il-widien u r-raba' agrikolu sax-xifer tal-art muntanjuża sabiex jipprovdu l-għajxien għall-popolazzjoni li kulma jmur dejjem kienet qed tikber.

 Gallerija 

 Referenzi 

Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali
Kategorija:Siti arkeoloġiċi
Kategorija:Messiku
Kategorija:Żapoteki
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku