Takht-e Soleyman

Takht-e Soleymān (bil-Persjan: تخت سلیمان, litteralment it-"Tron ta' Salamun") jew Adur Gushnasp huwa sit arkeoloġiku fil-Provinċja tal-Punent tal-Ażerbajġan, l-Iran, li jmur lura għal żmien l-Imperu tas-Sassanidi. Jinsab f'nofs triq bejn Urmia u Hamadan, qrib ħafna tar-raħal modern ta' Takab, u 400 kilometru (250 mil) fil-Punent ta' Tehran.

Is-sit iffortifikat, li jinsab fuq għolja maħluqa mill-fluss 'il barra ta' fawwara jew għadira rikka bil-kalċju, tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Lulju 2003. Iċ-ċittadella tinkludi l-fdalijiet ta' Adur Gushnasp, tempju tan-nar Żoroastrijan li nbena matul żmien is-Sassanidi u ġie rikostruwit parzjalment (bħala moskea) matul żmien l-Ilkanidi. Dan it-tempju kien jospita wieħed mit-tliet "Nirien Kbar" jew "Nirien Irjali" li l-mexxejja Sassanidi kienu jbaxxu rashom quddiemhom sabiex jitilgħu fuq it-tron. In-nar ta' Takht-e Soleyman kien jissejjaħ Adur Gushnasp u kien iddedikat lill-klassi tal-arteshtar jew tal-ġellieda tas-Sassanidi.Zakeri, Mohsen (1995). Sāsānid Soldiers in Early Muslim Society: The Origins of ʿAyyārān and Futuwwa. Wiesbaden: Otto Harrassowitz. p. 32. ISBN 978-3-447-03652-8. Manuskritt Armen tas-seklu 4 relatat ma' Ġesù u ma' Zarathustra, u diversi storiċi tal-perjodu Iżlamiku, isemmu għadira jew fawwara. Skont din il-leġġenda, il-pedamenti tat-tempju tan-nar jinsabu madwar għadira jew fawwara. Takht-e Soleyman tidher ukoll fuq il-Mappa ta' Peutinger tas-seklu 4.

Dan is-sit ingħata l-isem Bibbliku tiegħu wara l-konkwista Musulmana tal-Persja fis-seklu 7. Leġġenda folkloristika ssostni li r-Re Salamun kien jitfa' l-mostri fi krater fil-qrib fond 100 metru li issa jissejjaħ Zendan-e Soleyman, jiġifieri "Ħabs ta' Salamun". Salamun jingħad li ħoloq il-fawwara jew l-għadira fi ħdan il-fortizza.

L-iskavi arkeoloġiċi żvelaw traċċi ta' okkupazzjoni fis-seklu 5 Q.K. matul żmien l-Akemenidi, kif ukoll insedjamenti Partiċi li ġew wara fi ħdan iċ-ċittadella. Hemmhekk ukoll ġew skoperti muniti ta' żmien ir-renju tar-rejiet Sassanidi u ta' żmien l-imperatur Biżantin Teodożju II (408-450 W.K.).

 Perjodu Ilkanid ta' Takht-e Soleyman 
Il-fdalijiet tal-kumpless ta' Takht-e Soleyman fil-provinċja tal-Punent tal-Ażerbajġan, fil-Majjistral tal-Iran, jinsabu fi pjanura bil-ħaxix, imdawra b'żona muntanjuża vulkanika. Takht-e Soleyman tfisser "it-Tron ta' Salamun" bil-Persjan, u Sughurlukh bit-Tork, li tfisser "post mimli marmots". Takht-e Soleyman inbena fis-seklu 13 taħt id-dinastija Ilkanid bħala palazz tas-sajf u tal-kaċċa. Qabel dan iż-żmien, is-sit kien tempju tan-nar taż-Żoroastrijaniżmu, li kien ir-reliġjon statali tad-dinastija Sassanida, li nbena fis-seklu 5. Il-patrun Ilkanid, Abaqa Khan (li rrenja fl-1265-1282), it-tieni mexxej Ilkan u iben Hülagü, l-ewwel mexxej tad-dinastija Ilkanida, għażel dan is-sit għar-residenza tas-sajf tiegħu parzjalment minħabba l-fdalijiet enormi li kien għad fadal mit-tempju tan-nar antik u mill-palazz tas-Sassanidi. Huwa seta' joħloq il-kumpless tiegħu billi juża l-konfigurazzjoni antika u d-direzzjoni ġenerali sabiex seta' jwettaq il-pjanta arkitettonika tiegħu stess. L-għażla ta' dan is-sit storiku fl-Iran leġittimizza l-preżenza tiegħu fi ħdan il-kultura Persjana preċedenti. L-Ilkanidi riedu jintegraw fin-nisġa storika Persjana, b'hekk iddeċidew li jużaw l-istrutturi Sassanidi li diġà kienu jeżistu qabel il-perjodu Iżlamiku biex jibnu l-kumpless tagħhom post-Iżlamiku u ispirat mill-Mongoli.Akbarnia, Ladan, “Khitā'ī: Cultural Memory and the Creation of a Mongol Visual Idiom in Iran and Central Asia”, Ph.D. diss, Harvard University, 2007.

 Kuntest 
Il-kumpless inħoloq matul il-fażi bikrija tal-Imperu Ilkanid, u kien sinteżi tat-tradizzjonijiet Persjani, Asjatiċi Ċentrali u tal-Lvant tal-Asja. Matul ir-renju ta' Hülagü, l-Ilkanidi esperjenzaw suċċess kbir fil-konkwisti kontinwi tal-artijiet. B'hekk, il-provinċja tal-Punent tal-Ażerbajġan fl-Iran u tliet bliet Iranjani fil-qrib, Tabriz, Maragha u Jaghatū, saru l-kwartieri ġenerali politiċi tad-dinastija fl-Iran. Dan kien parzjalment dovut għall-vantaġġi naturali tal-pajsaġġ, b'muntanji għoljin b'xaqliba lejn pjanuri b'artijiet baxxi, klima sħuna madwar il-Lag ta' Urmia (il-korp tal-ilma kbir qrib il-kumpless), u artijiet għammiela li kienu ideali għall-agrikoltura. Oriġinarjament l-Ilkanidi kellhom stil ta' għajxien nomadiku Mongolu, u kienu jgħixu f'kampijiet u f'tined. Għaldaqstant, il-familji setgħu faċilment jiffollaw lejn din l-art vivibbli, għammiela u sikura biex jistabbilixxu l-kampijiet tagħhom. Madankollu, fid-dawl tal-influwenzi kulturali u arkitettoniċi ġodda, in-nobbli Ilkanidi bnew Takht-e Soleyman, u effettivament insedjaw l-art u inkorporaw arkitettura kemm nomadika kif ukoll permanenti. Barra minn hekk, Hülagü kien iffukat biex jaħkem is-Sirja u l-Eġittu, u għalhekk ibnu ried ikompli bil-pjan oriġinali tiegħu wara l-mewt ta' missieru. Il-kostruzzjoni tas-sit bdiet ftit wara t-tlugh ta' Abaqa fil-poter, x'aktarx mill-1271, u hu ddeċieda li jibqa' qrib il-kwartieri ġenerali prinċipali tad-dinastija ta' qabel fil-Majjistral tal-Iran, qrib is-Sirja u l-Eġittu. B'mod kumplessiv, huwa bena din ir-residenza tas-sajf tal-għaġeb għalih innifsu, kif ukoll dawk fil-qorti Ilkanid fil-bliet fil-qrib ta' Maragha u Jaghatū. Fl-aħħar mill-aħħar, is-sit ta' Takht-e Soleyman kien tassew ta' benefiċċju minħabba raġunijiet storiċi, ġeografiċi, soċjali u politiċi.Huff, Dietrich. “The Ilkhanid Palace at Takht-I Suleyman: Excavation Results”. Edited by Linda Komaroff, in Beyond the Legacy of Genghis Khan. Leiden: BRILL, 2006. pp. 94-110.

 Influwenzi 
L-Ilkanidi oriġinarjament ma kinux dinastija Iżlamika, iżda ladarba insedjaw artijiet Iranjani u stabbilew renju ġdid, kellhom bżonn jadattaw. Huma kkonvertew għar-reliġjon prinċipali tat-territorju l-ġdid tagħhom, u ħalltu t-tradizzjonijiet artistiċi u arkitettoniċi stabbiliti tat-territorju l-ġdid tagħhom mat-tradizzjonijiet Mongoli u tal-Lvant tal-Asja. B'hekk għaqdu l-arkitettura temporanja u permanenti flimkien, xi ħaġa li hija evidenti f'Takht-e Soleyman, l-unika struttura lajka li għadha teżisti minn żmien l-Ilkanidi. Dan il-kumpless kapaċi juri b'mod tanġibbli r-rabta bejn iċ-Ċina u l-Iran permezz tal-konfigurazzjoni u t-tiżjin tiegħu. Kien hemm strutturi b'għamla ta' torrijiet poligonali li jingħad li kienu bbażati fuq l-għamla tat-tined tal-Mongoli. Hemm motivi Ċiniżi bħad-draguni u l-feniċe fuq il-madum rettangolari ta' Takht-e Soleyman, li juru t-trażmissjoni ta' motivi kulturali magħżula apposta mill-Ilkanidi. Il-pjanta stess tas-sit tixbah lil dik tal-kwartieri ġenerali Mongoli fiċ-Ċina, li kienet ispirata mill-pjanta tal-bliet Ċiniżi tradizzjonali, kif ukoll lil dik ta' kamp nomadiku Mongolu klassiku. Dan jorbot l-Imperu Ilkanid ma' dinastiji kbar u setgħana mil-Lvant, f'sensiela ta' tradizzjonijiet artistiċi dinastiċi. L-attivitajiet fi ħdan Takht-e Soleyman kienu simili wkoll għal dawk fil-palazzi residenzjali sekondarji fiċ-Ċina, fejn kien hemm lok għall-kaċċa fi ħdan il-ħitan tal-istruttura u kien hemm lag ukoll. L-Ilkanidi wettqu wkoll dmirijiet amministrattivi u tal-qorti f'din ir-residenza tas-sajf, b'bosta proċedimenti, appuntamenti ma' mexxejja u qrati barranin, ċelebrazzjonijiet u tlugħ għat-tron. Kien post fejn l-elit kienu jirtiraw mill-bliet iktar storbjużi u mill-gwerer, f'post għall-kwiet mimli b'tiżjin ikkulurit, affarijiet lussużi għall-qorti Ilkanida u għas-suldati tagħhom, u post fejn kienu jsiru attivitajiet importanti.

 Kumpless 
Takht-e Soleyman, li nbena mill-mexxej Ilkanid Abaqa u li iktar 'il quddiem tlesta minn ibnu Arghun, huwa palazz tas-sajf Ilkanid li jinsab eżatt fuq il-fdalijiet ta' santwarju tas-Sassanidi. Il-palazz huwa orjentat b'mod kardinali bħal fit-tradizzjoni Mongola u l-kumpless kollu huwa mdawwar b'ħajt iffortifikat. Fi ħdan dan il-ħajt, il-kumpless jikkonsisti minn spazju kbir fil-beraħ b'lag artifiċjali fiċ-ċentru tiegħu. Dan l-ispazju kollu fil-beraħ huwa mdawwar b'portiċi, erba' kumplessi ta' iwan f'kull direzzjoni kardinali, u "diversi strutturi poligonali".Dold-Samplonius, Yvonne, and Silvia L. Harmsen. “The Muqarnas Plate Found at Takht-i Sulayman: A New Interpretation.” Muqarnas, vol. 22, University of Heidelberg, 2005, pp. 85-94. Żewġ swali rettangolari kbar jinsabu quddiem l-iwan tan-Nofsinhar u jikkollegaw il-ħajt iffortifikat tal-madwar mal-ispazju fil-beraħ bil-portiċi tal-palazz. Sala tal-udjenzi b'koppla kbira tinsab wara l-iwan tat-Tramuntana fis-sit fejn qabel kien hemm tempju tan-nar tas-Sassanidi. Filwaqt li l-iwan tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar huma ċċentrati fuq ħitan bil-portiċi, l-iwan tal-Lvant u tal-Punent jinsabu fit-truf tat-Tramuntana. Is-sala ta' wara l-iwan tal-Punent tinsab bejn żewġ strutturi poligonali, speċifikament kompartimenti ottagonali lejn in-Nofsinhar u t-Tramuntana tal-iwan, li kienu jintużaw bħala s-sala tat-tron u iktar 'il quddiem bħala residenza għall-mexxej Ilkanid. Il-fdalijiet tal-ġibs mal-art fl-iwan tal-Punent jipprovdu evidenza li l-koppla tas-sala tan-Nofsinhar kienet imżejna b'mod elaborat bil-muqarnas. Il-ħitan tal-palazz, iżda speċifikament is-sala tat-Tramuntana mehmuża mal-iwan tal-Punent, kienu mżejna bi stukko mpitter fis-sezzjonijiet ta' fuq u ta' taħt, b'madum ileqq u elaborat (dado), bit-teknika tal-lajvardina. Dawn id-disinni bil-madum kienu jikkonsistu l-iktar minn stilel u għamliet ġeometriċi simili, u kienu jinkludu wkoll elementi figurattivi erojċi. Barra minn hekk, kien hemm ukoll freġji ma' ħafna mill-ħitan b'disinni ġeometriċi u figurattivi simili, kif ukoll kitbiet imnaqqxa. Il-muqarnas u l-madum ileqq, flimkien mal-ħitan bl-istukko mpitter, kollha juru l-importanza tat-tiżjin lussuż fl-arkitettura Ilkanida, speċjalment fl-istrutturi tal-palazzi. Barra minn hekk, is-sit ta' Takht-e Soleyman joħroġ fid-dieher l-importanza li l-Ilkanidi kienu jagħtu lill-arkitettura lajka.Blair, Sheila S. “The Ilkhanid Palace.” Ars Orientalis, vol. 23, Freer Gallery of Art, The Smithsonian Institution and Department of the History of Art, University of Michigan, 1993, pp. 239-248. Yalman, Suzan. Based on original work by Linda Komaroff. “The Art of the Ilkhanid Period (1256–1353).” In Heilbrunn Timeline of Art History. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000.

 Saqaf bil-muqarnas 
Skavat minn taħt il-fdalijiet ta' Takht-e Soleyman, speċifikament fil-kompartiment ottagonali tan-Nofsinhar tal-iwan tal-Punent, instab rużun tal-istukko li issa qed jinżamm f'Tehran fil-Mużew Nazzjonali tal-Iran. Fuq dan ir-rużun tal-ġibs hemm id-disinn tal-muqarnas li huwa maħsub li jikkorrispondi ma' kwart tal-volta bil-muqarnas tal-kompartiment tan-Nofsinhar tal-iwan tal-Punent. Dan ir-rużun bil-muqarnas huwa wieħed mill-iżjed eżempji bikrija magħrufa ta' disinn arkitettoniku Iżlamiku tal-muqarnas. Għalkemm issa huwa mkisser f'ħafna biċċiet, id-disinn jikkonsisti minn grilja ġeometrika twila 42 ċentimetru, b'kurvatura apposta għall-muqarnas. Il-biċċa l-kbira tad-disinn jikkonsisti minn għamliet kwadri, rombi u triangoli iżoxeli rranġati tul assi dijagonali b'rokna tal-lemin lejn in-naħa ta' fuq li tikkorrispondi maċ-ċentru tal-volta bil-muqarnas. L-angoli ta' kull element huma f'multipli ta' 45° bi ftit eċċezzjonijiet.

L-istudjużi u l-arkeologi tal-arkitettura Iżlamika għamlu bosta tentattivi ta' rikostruzzjoni tad-disinni fuq ir-rużun bil-muqarnas li nstab f'Takht-e Soleyman sabiex b'hekk imbagħad jippruvaw jifhmu kif seta' kien id-disinn kollu bil-muqarnas fil-palazz. Dawn l-istudjużi bbażaw id-disinni tagħhom f'kuntest storiku u kulturali b'referenzi għal kitbiet tal-matematiku u l-astronomu Iżlamiku Ghiyath al-Din al-Kashi (fejn huwa jiddeskrivi l-użu, id-disinn u l-kostruzzjoni tal-muqarnas), għal diversi strutturi tal-istess żmien tal-Ilkanidi li fihom il-muqarnas (il-Moskea l-Kbira ta' Natanz u l-qabar ta' Shaykh Abd al-Samad al-Isfahani ta' Natanz), għal interpretazzjonijiet preċedenti tar-rużun bil-muqarnas (l-iktar tal-esperti Ulrich Harb u Mohammad-Ali Jalal Yaghan), kif ukoll għat-tradizzjonijiet tal-muqarnas li jintużaw illum il-ġurnata u li ntirtu direttament mit-tradizzjonijiet ta' żmien l-Ilkanidi (bħal f'diversi studjos tal-muqarnas ta' Fes, il-Marokk).

 Madum ta' Takht-e Soleyman 
Il-madum li nstab f'Takht-e Soleyman fih marki artistiċi kbar li juru l-interazzjoni maċ-Ċina u l-influwenza tagħha matul is-seklu 14. Kien hemm sitt tipi ta' madum: mhux igglejżjat, parzjalment igglejżjat, igglejżjat b'mod monokromatiku, impitter bil-lostru, Lajvardina (bil-blu kobalt u l-abjad), u Lajvardina gglejżjat. Il-madum ta' barra, inkluż dak mhux igglejżjat, dak parzjalment igglejżjat u dak igglejżjat b'mod monokromatiku, għandu għamliet eżagonali u huwa magħmul bit-tafal ħamrani, turkważ jew blu. Id-disinn huwa ispirat mill-bċejjeċ taċ-ċeramika Mongoli u Ċiniżi, l-iktar miċ-ċeramika b'motivi ta' draguni u feniċe, u b'disinni lineari qishom minsuġa f'xulxin. Min-naħa l-oħra, il-madum ta' ġewwa jinkludi dak impitter bil-lostru, Lajvardina u Lajvardina gglejżat. Il-madum kien igglejżat bl-abjad u bl-isfar, u normalment kellu għamla eżagonali. Fir-rigward tad-disinn, dan il-madum kien jinkludu diversi oġġetti b'suġġetti bħal fjuri, annimali u bnedmin, pereżempju rikkieb fuq żiemel imdawwar b'arkata bil-fjuri. Id-disinni ġeometriċi kienu prevalenti sew, bl-inklużjoni ta' linji minsuġin f'xulxin, madum b'għamla eżagonali, u simboli ta' stilel bi tmien ponot, li oriġinaw miċ-ċeramika Ċiniża li kienet popolari ħafna fost il-merkanti Iranjani matul is-seklu 14. L-igglejżjar fuq il-madum kien ta' sengħa kbira, b'disinni fil-wiċċ tal-madum bil-blu u bl-abjad li x'aktarx li oriġinaw mill-belt Iżlamika ta' Bagdad.Osete-Cortina, L., Doménech-Carbó, M., Doménech, A., Yusá-Marco, D., & Ahmadi, H. (2010). Multimethod analysis of Iranian Ilkhanate ceramics from the Takht-e Soleyman palace. Analytical and Bioanalytical Chemistry, 397, p. 323.

It-tiżjin tal-madum ta' Takht-e Soleyman juru taħlita ta' diversi kulturi, bl-użu ta' tradizzjonijiet artistiċi mill-Buddiżmu, mill-mitoloġija Ċiniża, u mill-Iran pre-Iżlamiku, kif ukoll mid-dinja Iżlamika attwali.Masuya, T. (1997). In Soucek P. P. (Ed.), The ilkhanid phase of takht-i sulaiman ProQuest Dissertations Publishing, pp. 564-592. Pereżempju, il-fjura tal-lotus, li ġiet adottata mill-Buddiżmu, spiss tintuża fid-disinni bil-fjuri bħala simbolu tal-ġid jew titqies bħala sagra. Kif issemma qabel, id-dragun kien motiv komuni marbut mat-Taoiżmu, mal-Konfuċjaniżmu u mal-Buddiżmu. Kien jirrappreżenta n-nozzjonijiet tas-sovranità, u kien jitqies bħala antenat tal-annimali eżistenti kollha. L-interpretazzjoni mill-ġdid ta' dragun jew ta' fjura tal-lotus b'mod Iranjan-Iżlamiku wessa' d-diversità tal-arti Iżlamika fil-perjodu Medjevali. Barra minn hekk, fil-madum jidhru wkoll l-għasafar, speċifikament il-grawwi, li jissimbolizza l-lonġevità u l-għerf skont il-mitoloġija Ċiniża. It-tradizzjonijiet Mongoli huma riflessi fil-kulur blu skur frekwenti tal-madum, bħala rappreżentazzjoni tas-sema jew tal-eternità. Hemm ukoll xeni Mongoli ta' rikkieba taż-żwiemel jikkaċċjaw, bħala espressjoni tal-qasam militari importanti tagħhom.Masuya, T. (1997). In Soucek P. P. (Ed.), The ilkhanid phase of takht-i sulaiman ProQuest Dissertations Publishing, pp. 602-612.

Min-naħa l-oħra, l-elementi Iranjani huma espressi wkoll fil-madum ta' Takht-e Soleyman. Fil-biċċa l-kbira, dawn huma temi letterarji mix-Shahnama, il-"Ktieb tar-Rejiet". Ix-Shahnama huwa rendikont storiku tar-rejiet Iranjani u tal-kwistjonijiet mitoloġiċi permezz tal-użu tal-kalligrafija u tal-illustrazzjonijiet. Pereżempju, maduma għandha xbieha ta' Faridun, wieħed mir-rejiet Iranjani pre-Iżlamiċi leġġendarji, li jidher qed jirbaħ kontra t-tirann Zahhak. Hemm maduma bi xbieha ta' Bahram V, li rrenja fis-seklu 5 fid-dinastija tas-Sassanidi, li jidher qed jikkaċċja ċ-ċriev ma' Azada, l-iskjav tiegħu. Xena oħra hija spjegata bil-kalligrafija permezz tal-lostru mpitter li tiddeskrivi lil Rustam (ġellied Iranjan famuż spiss inkluż fix-Shahnama) joqtol lil ibnu, Sohrab. L-użu ta' ġrajjiet u ta' xbihat mix-Shahnama jikkontribwixxi għall-integrazzjoni tar-re Ilkanid fl-istorja Iranjana, u juri kif il-Mongoli mhumiex sempliċement barranin, iżda suċċessuri tal-Iran.Masuya, T. (1997). In Soucek P. P. (Ed.), The ilkhanid phase of takht-i sulaiman ProQuest Dissertations Publishing, pp. 613-614. Hemm ukoll bosta temi reliġjużi fuq il-madum, ippreżentati permezz ta' kwotazzjonijiet mill-Koran, li jsemmu temi tal-Iżlam Xiit. Ħafna mill-madum ġie prodott minn artiġjani Xiiti, li kellhom id-drawwa li fuq il-madum eżagonali ta' barra jiktbu l-isem "Ali", il-kuġin tal-Profeta Muħammed, għal sitt darbiet mal-bordura.

L-esploraturi Brittaniċi Theodore u Mabel Bent ħaffru "quddiem moskea" fis-sit fil-bidu ta' Mejju 1889, u reġgħu lura Londra b'mill-inqas framment wieħed ta' maduma.

 Sit ta' Wirt Dinji 
Takht-e Soleyman ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2003.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' ħames kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

 Gallerija 

 Referenzi 

Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali
Kategorija:Siti arkeoloġiċi
Kategorija:Iran
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran