Tempju tal-Għar ta' Dambulla

It-Tempju tal-Għar ta' Dambulla (bis-Singaliż: දඹුල්ල රජ මහා විහාරය, b'ittri Rumani: Dam̆būlla Raja Maha Vihāraya; bit-Tamil: தம்புள்ளை பொற்கோவில், b'ittri Rumani: Tampuḷḷai Poṟkōvil), magħruf ukoll bħala t-Tempju tad-Deheb ta' Dambulla, huwa Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO mill-1991 fis-Sri Lanka, u jinsab fil-parti ċentrali tal-pajjiż. Dan is-sit jinsab 148 kilometru (92 mil) fil-Lvant ta' Kolombo, 72 kilometru (45 mil) fit-Tramuntana ta' Kandy u 43 kilometru (27 mil) fit-Tramuntana ta' Matale.

Dambulla huwa l-ikbar kumpless ta' tempji-għerien fis-Sri Lanka. Is-sit jinsab 160 metru 'l fuq mill-pjanuri tal-madwar. Fl-inħawi ġew iddokumentati iktar minn 80 għar. L-attrazzjonijiet ewlenin huma mifruxa fuq ħames għerien li fihom statwi u pitturi. Dawn il-pitturi u l-istatwi huma marbuta ma' Gautama Buddha u ma' ħajtu. B'kollox hemm 153 statwa tal-Buddha, tliet statwi tar-rejiet tas-Sri Lanka u erba' statwi tal-allat maskili u femminili. Dawn tal-aħħar jinkludu lil Vixnu u lil Ganexa. L-affreski jkopru erja ta' 2,100 metru kwadru (23,000 pied kwadru). Fost l-affreski mal-ħitan tal-għerien hemm it-tentazzjoni mid-dimonju Mara, u l-ewwel prietka tal-Buddha.

F'dawn il-kumplessi ta' għerien għexu Sri Lankani preistoriċi qabel il-wasla tal-Buddiżmu fis-Sri Lanka, u dan nafuh peress li nstabu siti funebri bi skeletri umani ta' madwar 2,700 sena ilu fl-inħawi, f'Ibbankatuwa, qrib il-kumplessi tal-għerien ta' Dambulla.

 Storja 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dambulla-outside.jpg|daqsminuri|Veduta ta' Dambulla.
Dan il-kumpless ta' tempji jmur lura għall-ewwel seklu Q.K. Fih ħames għerien taħt blata kbira mperrċa fuqhom, imnaqqxin b'linja tat-taqtir sabiex minn ġewwa jibqgħu nexfin. Fl-1938 l-arkitettura ġiet imżejna bil-kolonni u bil-ħnejjiet u b'daħliet b'saqaf forfċi. Ġol-għerien, is-soqfa ġew imżejnin b'pitturi mirquma ta' xbihat reliġjużi li jsegwu l-kontorn tal-blat. Hemm xbihat tal-Buddha u tal-Bodhisattvas, kif ukoll ta' diversi divinitajiet maskili u femminili.

Il-monasteru tal-għar ta' Dambulla għadu funzjonali u huwa l-iżjed binja tal-qedem li hija ppreservata sew fis-Sri Lanka. Dan il-kumpless imur lura għas-sekli 3 u 2 Q.K., meta diġà ġie stabbilit bħala wieħed mill-iżjed monasteri kbar u fost l-iktar importanti. Valagamba ta' Anuradhapura tradizzjonalment huwa maħsub li kkonverta l-għerien f'tempju fis-seklu 1 Q.K. Eżiljat minn Anuradhapura, huwa fittex refuġju hawnhekk mill-użurpaturi tan-Nofsinhar tal-Indja għal 15-il sena. Wara li kiseb il-kapital tiegħu, ir-Re bena tempju bħala ringrazzjament u biex jagħti qima. Bosta rejiet oħra żiedu xi kompartimenti u donazzjonijiet, u sas-seklu 11 l-għerien saru ċentru reliġjuż ewlieni u għadhom. Nissanka Malla ta' Polonnaruwa ndura l-għerien u żied madwar 70 statwa tal-Buddha fl-1190. Matul is-seklu 18, l-għerien ġew irrestawrati u mpittra mir-Renju ta' Kandy.

 Ħames għerien 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dambulla-buddha.jpg|daqsminuri|Buddha mimdud ta' Dambulla.
It-tempju huwa magħmul minn ħames għerien ta' daqs u ta' kobor differenti. L-għerien, mibnija fil-bażi ta' blata għolja 150 metru matul ir-Renji ta' Anuradhapura (is-seklu 1 Q.K. sad-993 W.K.) u ta' Polonnaruwa (mill-1073 sal-1250), huma bil-bosta l-iżjed impressjonanti fost il-ħafna tempji-għerien fis-Sri Lanka. L-aċċess għalihom huwa permezz ta' xaqliba ħafifa tal-Blata ta' Dambulla, li toffri veduta panoramika tal-artijiet ċatti tal-madwar, li tinkludi l-fortizza fuq il-blat ta' Sigiriya, 19-il kilometru 'l bogħod. Inżul ix-xemx iġib miegħu mijiet ta' ħuttaf lejn id-daħla tal-għerien. L-ikbar għar fih madwar 52 metru mil-Lvant għall-Punent, u 23 metru mid-daħla sa wara nett. Dan l-għar spettakolari huwa għoli 7 metri fl-ogħla punt tiegħu. Fih jiġu rrappreżentati d-divinitajiet Induisti kif ukoll ir-rejiet Valagamba u Nissankamalla, flimkien ma' Ananda, l-iżjed dixxiplu devot tal-Buddha.

 L-Għar tar-Re Divin 
L-ewwel għar jissejjaħ Devaraja lena (lena bis-Singaliż tfisser għar), jew "l-Għar tar-Re Divin". Ġrajja tal-istabbiliment tal-monasteru hija rreġistrata f'inċiżjoni Brahmina tas-seklu 1 fuq id-daħla tal-ewwel għar. Dan l-għar huwa ddominat mill-istatwa ta' 14-il metru tal-Buddha, imnaqqxa fil-blat. Ġiet impittra kemm-il darba matul l-istorja, u x'aktarx ingħatat l-aħħar kisja żebgħa fis-seklu 20. Ħdejn saqajn l-istatwa hemm l-iżjed dixxiplu ppreferut tal-Buddha, Ananda; ħdejn rasha hemm Vixnu, li jingħad li uża s-setgħat divini tiegħu biex joħloq l-għerien.

 L-Għar tar-Rejiet il-Kbar 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sri_Lanka_-_Golden_tample_off_Dambula_-_Boudha_couch%C3%A9.JPEG|daqsminuri|It-Tempju tad-Deheb ta' Dambulla.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dhambulla_Cave_Interior_9.JPG|daqsminuri|L-Għar ta' Dambulla minn ġewwa.
Fit-tieni u l-ikbar għar, apparti 16-il statwa bilwieqfa u 40 statwa mimduda tal-Buddha, hemm l-istatwi tal-allat Saman u Vixnu, li spiss il-pellegrini jżejnuhom bil-girlandi, u finalment hemm statwi tar-Re Vattagamani Abhaya, li ta ġieħ lill-monasteru fis-seklu 1 Q.K., u tar-Re Nissanka Malla, li fis-seklu 12 kien responsabbli għall-indurar ta' 50 statwa, kif indikat f'inċiżjoni fuq il-ġebel qrib id-daħla tal-monasteru. Dan l-għar għaldaqstant jissejjaħ Maharaja lena, jiġifieri "l-Cave tar-Rejiet il-Kbar". L-istatwa tal-Buddha mnaqqxa fil-blat fuq in-naħa tax-xellug tal-għar hija skortata minn figuri tal-injam tal-Bodhisattvas Maitreya u Avalokiteshvara jew Natha. Hemm ukoll dagoba u fawwara li jingħad li t-taqtir tal-ilma tagħha minn xaqq fil-blat ifejjaq. Pitturi distintivi fuq is-saqaf tal-għar li jmorru lura għas-seklu 18 juru xeni mill-ħajja tal-Buddha, mill-ħolma tal-Mahamaya u mit-tentazzjoni tad-dimonju Mara. Pitturi oħra jirrakkontaw avvenimenti mill-istorja tal-pajjiż.

 Monasteru Ġdid il-Kbir 
It-tielet għar, il-Maha Alut Vihara, jiġifieri il-"Monasteru Ġdid il-Kbir" kiseb pitturi mas-saqaf u mal-ħitan tiegħu bl-istil tipiku ta' Kandy matul ir-renju tar-Re Kirti Sri Rajasinha (1747–1782), li huwa famuż għar-"rinaxximent" Buddist. Minbarra l-50 statwa tal-Buddha, hemm ukoll statwa tar-re.

 Statwi 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sleeping_Buddha_SLDCT2019_AS.jpg|daqsminuri|Statwa tal-Buddha Mimdud fl-Għar Nru 5.
Is-swali tas-santwarju jirrappreżentaw bosta epoki tal-iskultura u tal-arti Singaliżi. L-istatwi tal-Buddha għandhom daqsijiet u attitudnijiet differenti; l-ikbar waħda fosthom hija twila 15-il metru. Għar minnhom fih iktar minn 1,500 pittura tal-Buddha li jiksu s-saqaf.

 Konservazzjoni 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dambulla_01.jpg|daqsminuri|L-istatwa tal-Buddha tad-Deheb ftit 'l isfel mit-tempju tal-għar.
Il-konservazzjoni fil-Kumpless tat-Tempju tal-Għar ta' Dambulla primarjament ikkonċentrat fuq il-preservazzjoni tal-affreski. Senake Bandaranayake jirrapporta li l-affreski tnaddfu matul proġett inizjali ta' konservazzjoni li sar matul is-snin 60 tas-seklu 20, li kien jinvolvi t-tindif tal-affreski u l-applikazzjoni ta' kisja protettiva.Senake Bandaranayake (1997). Neville Agnew (ed.). Conservation of Ancient Sites on the Silk Road: The Dambulla Rock Temple Complex, Sri Lanka. Los Angeles: The Getty Conservation Institute. pp. 50-56.

Strateġiji sussegwenti ta' konservazzjoni fil-Kumpless tat-Tempju tal-Għar ta' Dambulla (l-iktar mill-1982) iffukaw fuq iż-żamma tal-integrità tal-kumpless eżistenti li baqa' kif kien mir-rikostruzzjoni tal-veranda tat-tempju fis-snin 30 tas-seklu 20. Intlaħaq qbil dwar din l-istrateġija matul proġett ta' kollaborazzjoni bejn l-UNESCO, il-Proġett tat-Triangolu Kulturali tas-Sri Lanka u l-Awtoritajiet tat-Tempju ta' Dambulla fl-1982-1996.
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Golden_temple_dambulla.jpg|daqsminuri|Pagoda fit-Tempju tad-Deheb ta' Dambulla.
As the Dambulla Temple remains an active ritual centre, the conservation plans of the 1982-1996 project were directed at improving the infrastructure and accessibility of the site in accordance with its UNESCO World Heritage status. This involved the renovation of hand-cut paving within the complex and the installation of modern lighting. Further investment in the Temple's infrastructure has seen the construction of a museum and other tourist facilities located away from the historical complex.

Spezzjonijiet iktar reċenti li saru mill-UNESCO fl-2003 ipproponew tkabbir fiż-żona protetta eżistenti madwar il-kumpless sabiex titnaqqas kemm jista' jkun il-ħsara lill-karatteristiċi arkeoloġiċi tal-madwar.

Il-proġett ta' konservazzjoni li sar bejn l-1982 u l-1996 iffoka l-iktar fuq il-preservazjoni tal-affreski tas-seklu 18 li jirrappreżentaw madwar 80 % tal-pitturi eżistenti totali li għad fadal f'Dambulla. Sal-aħħar tas-snin 90 tas-seklu 20, il-maġġoranza ta' dawn l-affreski baqgħu f'kundizzjoni eċċellenti, u l-affreski tas-santwarji l-kbar (eż. il-Vihara Nru 3 u l-Vihara Nru 2) għad għandhom il-biċċa l-kbira tal-karatteristiċi tas-seklu 18 tagħhom.

Matul il-proġett tal-1982-1996 ma sarx tindif, iżda minflok sar sforz biex jiġu implimentati sensiela ta' miżuri ta' rimedju biex jistabbilizzaw l-affreski kif ukoll biex tiġi żviluppata strateġija ta' konservazzjoni fit-tul sabiex titnaqqas iktar ħsara kkawżata mill-bniedem jew mill-ambjent.

 Sit ta' Wirt Dinji 
It-Tempju tal-Għar ta' Dambulla f'Rangiri ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1991.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

 Iktar qari 

 von Schroeder, Ulrich. (1990). Buddhist Sculptures of Sri Lanka’; (Hong Kong: Visual Dharma Publications, Ltd.) ISBN 962-7049-05-0 / ISBN 978-962-7049-05-0.

 Referenzi 

Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka
Kategorija:Tempji
Kategorija:Għerien
Kategorija:Sri Lanka