Gordion

Gordion (bil-lingwa tal-Friġi: Gordum;Adams, Douglas Q. (1997). Mallory, J.P.; Mallory, Douglas Q. (eds.). Encyclopedia of Indo-European Culture. Taylor & Francis. p. 199. ISBN 978-1-884-96498-5. bil-Grieg: Γόρδιον, b'ittri Rumani: Górdion; bit-Tork: Gordion jew Gordiyon; bil-Latin: Gordium) kienet il-belt kapitali tal-Friġja tal-qedem. Kienet tinsab fis-sit fejn illum il-ġurnata hemm Yassıhüyük, madwar 70–80 kilometru (43–50 mil) fil-Lbiċ ta' Ankara (il-belt kapitali tat-Turkija), qrib ħafna tad-distrett ta' Polatlı. Il-pożizzjoni ta' Gordion fil-konfluwenza tax-xmajjar Sakarya u Porsuk kienet strateġika għaliex kienet tippermetti l-kontroll tal-art għammiela. Gordion tinsab fejn it-triq tal-qedem bejn Lidja u l-Assirja/il-Babilonja kienet taqsam ix-xmara Sangarius. L-okkupazzjoni tas-sit hija attestata minn Żmien il-Bronż Bikri (għall-ħabta tal-2300 Q.K.) kontinwament sas-seklu 4 W.K. u mill-ġdid fis-sekli 13 u 14 W.K. It-Tumbata taċ-Ċittadella f'Gordion għandha daqs ta' madwar 13.5-il ettaru, u fil-quċċata tagħha l-abitazzjoni kienet estiża lil hinn minn din iż-żona għal daqs ta' madwar 100 ettaru. Gordion hija s-sit rappreżentattiv taċ-ċivilizzazzjoni tal-Friġi, u l-livell ta' qerda ppreservat sew tal-ħabta tat-800 Q.K.Rose, C. Brian (2017). "Fieldwork at Phrygian Gordion, 2013-2015". American Journal of Archaeology. 121 (1): 135–178. huwa importanti għall-kronoloġija tar-reġjun. It-tradizzjoni twila ta' tumbati fis-sit hija turija importanti tal-monumentalità tal-elit u tal-prattiki funebri matul Żmien il-Ħadid.

Fl-2023, is-sit ta' Gordion tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

 Etimoloġija 
It-toponimu ta' "Gordion" ġej mill-Grieg Antik Górdion (Γόρδιον), li oriġina mill-isem Friġjan Gordum, li jfisser beltmeaning "city".

 Storja ta' okkupazzjoni 
Fi żmien il-qedem, ix-xmara Sakarya kienet tnixxi fuq in-naħa tal-Lvant tat-Tumbata taċ-Ċittadella, ftit lil hinn mill-Forti ta' Küçük Höyük. Il-fluss tiegħu nbidel diversi drabi, u fl-aħħar mill-aħħar beda jnixxi lejn in-naħa tal-Punent tat-tumbata, kif inhu l-każ sal-lum. Din kienet bidla relattivament reċenti, li x'aktarx seħħet matul is-seklu 19.Marsh, Ben (1999). "Alluvial Burial of Gordion, An Iron-Age City in Anatolia". Journal of Field Archaeology. 26: 163–176.
+Kronoloġija ta' GordionŻmienDatiŻmien il-Bronż Bikri3000–2000 Q.K.Żmien il-Bronż Nofsani2000–1600 Q.K.Żmien il-Bronż Aħħari1600–1200 Q.K.Żmien il-Ħadid Bikri1200–900 Q.K.Żmien il-Friġi Bikri900–800 Q.K.Żmien il-Friġi Nofsani800–540 Q.K.Żmien il-Friġi Aħħari540–330 Q.K.Żmien Ellenistiku330–is-seklu 1 Q.K.Żmien ir-Rumaniis-sekli 1-5 W.K.Żmien Medjevaliis-sekli 13-14 W.K.Żmien Modernis-snin 20 tas-seklu 20–preżent

 Żmien il-Bronż 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gordion_Tumulus_MM_Tumulus_P.jpg|daqsminuri|It-tumbata funebri tas-seklu 8 Q.K., it-Tumbata MM (xellug) u t-Tumbata P (lemin) f'Gordion, it-Turkija.
Gordion kienet ilha abitata mill-inqas minn Żmien il-Bronż Bikri, għall-ħabta tal-2300 Q.K. Sa tmiem dan il-perjodu kien hemm elementi komuni fil-bċejjeċ taċ-ċeramika ta' komunitajiet sal-Punent imbiegħed sa Troad sal-Lvant imbiegħed sa Cilicia.

Matul Żmien il-Bronż Nofsani, Gordion spiċċat taħt l-influwenza tal-Ittiti, u nstabu siġilli amministrattivi fis-sit. Hemm nekropoli estensiva li ġiet attestata fl-Irdum tal-Grigal, b'tumbati funebri tal-perjodi MH III-IV.Mellink, Machteld J. (1956). A Hittite Cemetery at Gordion. Philadelphia: l-Università ta' Pennsylvania. ISBN 9780934718059.

Fi Żmien il-Bronż Aħħari Gordion kienet parti mill-Imperu tal-Ittiti u kienet tinsab fit-tarf tal-Punent tal-qalba tiegħu.Seeher, Jürgen (2011). "The Plateau: The Hittites". In McMahon, Gregory; Steadman, Sharon (eds.). The Oxford Handbook of Ancient Anatolia: (10,000–323 BCE). Oxford University Press. pp. 376–392.

 Żmien il-Bronż Bikri 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gordion_Citadel_Mound_aerial_overview_2017.jpg|daqsminuri|Veduta ta' Gordion mill-ajru.
Fi Żmien il-Ħadid Bikri kien hemm bidla kulturali f'Gordion, b'differenzi distinti minn Żmien il-Bronż Aħħari fir-rigward tal-arkitettura u ċ-ċeramika. Ir-rabtiet lingwistiċi u fil-bċejjeċ taċ-ċeramika max-Xlokk tal-Ewropa jindikaw li kien hemm influss ta' migranti Balkani f'dan iż-żmien, x'aktarx il-Briġjani.

 Żmien il-Friġi Bikri 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gordion_Early_Phrygian_East_Citadel_Gate_Tumulus_W_2019.jpg|daqsminuri|Veduta mid-Daħla tal-Lvant taċ-Ċittadella ta' Gordion li tħares lejn it-Tumbata W (għall-ħabta tat-850 Q.K.).
Kien hemm diversi proġetti monumentali tal-kostruzzjoni fiċ-ċittadella matul is-sekli 10 u 9, jiġifieri Żmien il-Friġi Bikri, li rriżultaw fi swar madwar it-Tumbata taċ-Ċittadella b'kumpless estensiv ta' daħliet. Id-Daħla tal-Lvant taċ-Ċittadella kienet tipprovdi iktar difiża u turija tal-poter; għadha ppreservata sa għoli ta' għaxar metri, u b'hekk hija waħda mill-iżjed eżempji ppreservati fl-Anatolja. Għall-ħabta tal-istess żmien, lejn it-850 Q.K., inbniet it-Tumbata W, l-ewwel eżempju ta' tumbata funebri fl-Anatolja u markatur tal-prominenza tal-elit f'Gordion. Lil hinn mid-Daħla tal-Lvant taċ-Ċittadella, kien hemm sensiela ta' binjiet tal-elit fin-naħa tal-Lvant tat-tumbata. Dawn kienu jinkludu diversi binjiet bi pjanta ta' megaron u l-Kumpless tat-Terrazza l-Kbira. Il-megarons f'Gordion x'aktarx li kellhom funzjoni amministrattiva, u l-ikbar waħda, il-megaron 3, x'aktarx li kienet tintuża bħala sala tal-udjenzi. Il-megarons jinkludu diversi artijiet biċ-ċagħaq u l-mużajk b'disinni ġeometriċi elaborati, fost l-iżjed eżempji bikrin magħrufa ta' dan it-tip. Il-Kumpless tat-Terrazza fih tmien binjiet interkonnessi estiżi fuq tul ta' mitt metru, u fihom kien isir it-tħin, it-tisjir u l-insiġ, kif ukoll il-ħżin. Il-fdalijiet ta' Żmien il-Friġi Bikri ġew ippreservati minħabba konflagrazzjoni fin-naħa tal-Lvant tat-Tumbata taċ-Ċittadella, u x'aktarx li jmorru lura għall-ħabta tat-800 Q.K. Dan il-livell ta' qerda u r-rikostruzzjoni sussegwenti tas-sit ta' fuq il-kumpless ippreservaw l-arkitettura u bosta mill-fdalijiet ta' Żmien il-Friġi Bikri. B'hekk Żmien il-Friġi Bikri fis-sit huma iktar mifhum minn Żmien il-Friġi Nofsani.Young, Rodney S. (1965). "Early Mosaics at Gordion". Expedition. 7: 4–13.

 Livell ta' Qerda fi Żmien il-Friġi Bikri 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gordion_Citadel_Mound_overview.jpg|daqsminuri|Veduta tat-Tumbata taċ-Ċittadella ta' Gordion.
Hemm bosta evidenza ta' ħruq mifrux fil-parti tal-Lvant tat-Tumbata taċ-Ċittadella ta' Gordion, f'livell li l-iskavatur inizjali, Rodney S. Young, sejjaħ bħala l-Livell tal-Qerda. Dan l-avveniment, u d-depożitu sussegwenti ta' kważi ħames metri ta' tafal fuq il-livell maħruq, issiġilla u ppreserva bosta binjiet u mijiet ta' oġġetti minn Żmien il-Friġi Bikri, u b'hekk ipprovda ħjiel mill-aqwa dwar in-natura tad-distrett tal-elit ta' ċittadella ta' Żmien il-Ħadid, xi ħaġa tassew unika fl-arkeoloġija tal-Anatolja. Għaldaqstant, il-Livell tal-Qerda ta' Żmien il-Friġi Bikri jipprovdi materjal komparattiv datat sew għal siti oħra fir-reġjun u jikkostitwixxi punt fiss ewlieni fil-kronoloġija tal-Anatolja Ċentrali.

L-arkeologi għall-ewwel interpretaw il-Livell tal-Qerda bħala l-fdalijiet ta' attakk Ċimmerjan, għall-ħabta tas-700 Q.K., avveniment li ssemma ferm iktar 'il quddiem minn Strabo u Ewsebju li rriżulta fil-mewt tar-re Midas. Id-data inizjali tar-radjokarbonju analizzat minn Young qajmet xi dubji dwar din l-interpretazzjoni, iżda d-data tas-700 Q.K. intużat b'mod mifrux. Mill-bidu tas-sena 2000, inbeda programm imġedded ta' datazzjoni bir-radjokarbonju, ta' analiżi dendrokronoloġika, u ta' eżami iktar mill-qrib tal-oġġetti fil-Livell tal-Qerda. Tliet fatturi kienu ta' importanza partikolari: l-istabbiliment tad-data tat-Tumbata MM għall-ħabta tas-740 Q.K. abbażi tad-dendrokronoloġija; it-tqabbil tal-oġġetti tal-Livell tal-Qerda ma' dawk tat-Tumbata MM u assemblaġġi oħra datati b'mod indipendenti fit-tumbati ta' Gordion; u l-istudju tal-bċejjeċ taċ-ċeramika Griegi magħrufa sew tas-seklu 8 fil-kuntesti ta' wara l-Livell tal-Qerda. Meta wieħed iqis dawn l-elementi kollha flimkien, din ir-riċerka indikat li d-data tal-konflagrazzjoni kienet bejn wieħed u ieħor mitt sena qabel dak li kien maħsub preċedentement, jiġifieri għall-ħabta tat-800 Q.K.Rose, C. Brian; Darbyshire, Gareth, eds. (2011). The New Chronology of Iron Age Gordion. Philadelphia: il-Mużew tal-Università ta' Pennsylvania.

Il-kritika inizjali tal-analiżiD.J. Keenan, "Radiocarbon dates from Iron Age Gordion are confounded", Ancient West & East 3, 100–103 (2004). bir-radjokarbonju ffukat fuq il-pubblikazzjoni preliminari ta' ħames kampjuni iżda sussegwentement ġiet irrifjutata mill-pubblikazzjoni ta' ħmistax-il kampjun,K. DeVries et al., "New dates for the destruction levels at Gordion", Antiquity 77. kollha kemm huma bħala medja b'tużżani ta' żrieragħ tax-xgħir, tal-għads u tal-kittien mil-Livell tal-Qerda. Dawn kollha indikaw firxa ta' bejn it-840 u s-795 Q.K., x'aktarx bejn it-830/815 u t-810/800 Q.K., u bl-ebda mod ma kienu kompatibbli ma' data għall-ħabta tas-700 Q.K., anke b'aġġustamenti estremi fid-data.Manning, Sturt W.; Kromer, Bernd (2011). "Radiocarbon Dating Iron Age Gordion, and the Early Phrygian Destruction in Particular". In Rose, C. Brian; Darbyshire, Gareth (eds.). The New Chronology of Iron Age Gordion. Il-Mużew tal-Università ta' Pennsylvania. pp. 123–153. ISBN 9781934536445. B'hekk, in-nar ma setax jibqa' jiġi assoċjat ma' attakk Ċimmerjan u x'aktarx li kien ta' natura aċċidentali, bl-ebda indikazzjoni ta' attakk militari. Data tal-ħabta tat-800 Q.K. għal-Livell tal-Qerda ta' Żmien il-Friġi Bikri ġiet aċċettata b'mod wiesa' mill-istudjużi fl-Anatolja Ċentrali kollha,M.M. Voigt, "Old Problems and New Solutions: Recent Excavations at Gordion," in: L. Kealhofer (Ed.) The Archaeology of Midas and the Phrygians (Philadelphia, 2005), 28–31.Genz, Hermann (2013). "Review of The New Chronology of Iron Age Gordion". Bulletin of the American Schools of Oriental Research. 369: 235–237.Summers, Geoffrey D. (2013). "Review of The New Chronology of Iron Age Gordion". Journal of Near Eastern Studies. 72 (2): 289–292.Aslan, Carolyn C. (2013). "Review of The New Chronology of Iron Age Gordion". The Classical Review. 63 (2): 564–566.Kealhofer, Lisa; Grave, Peter (2011). "The Iron Age on the Central Anatolian Plateau". In McMahon, Gregory; Steadman, Sharon (eds.). The Oxford Handbook of Ancient Anatolia: (10,000–323 BCE). Oxford University Press. pp. 415–442. u tressqu biss oġġezzjonijiet mingħand Muscarella u mingħand Keenan.O. W. Muscarella, "The date of the destruction of the Early Phrygian Period at Gordion", Ancient West & East 2, 225–252 (2003).

 Żmien il-Friġi Nofsani 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Iron_Age_Gordion_overview_map.png|lemin|daqsminuri|Mappa tal-insedjament prinċipali u taż-żoni taċ-ċimiterju ta' Gordion fi Żmien il-Ħadid.
Il-Livell tal-Qerda tal-ħabta tat-800 Q.K. jimmarka l-bidla minn Żmien il-Friġi Bikri għal Żmien il-Friġi Nofsani. Wara n-nar, l-abitanti ta' Gordion lestew programm enormi ta' kostruzzjoni fuq it-Tumbata taċ-Ċittadella li kien jinkludi ż-żieda ta' ħames metri ta' tafal biex jiżdied l-għoli tat-tumbata. Iċ-ċittadella reġgħet inbniet bi pjanta pjuttost simili, bi proċess ta' monumentalità li kien jeħtieġ ammont kbir ta' xogħol u ta' ppjanar. Il-fortifikazzjonijiet f'Gordion f'dan iż-żmien tkabbru biex jinkludu par fortijiet lejn it-Tramuntana u n-Nofsinhar tat-Tumbata taċ-Ċittadella, ikkollegati flimkien permezz ta' swar madwar erja ta' ħamsa u għoxrin ettaru, żona magħrufa bħala l-Belt t'Isfel. Lil hinn mill-Belt t'Isfel, l-insedjament kompla fil-Belt ta' Barra, protetta bi swar oħra u b'foss. L-insedjament kien estiż sal-Irdum tal-Grigal, fejn sensiela ta' djar inqerdu minn attakk ta' għadu mhux magħruf għall-ħabta tas-700 Q.K. Matul Żmien il-Friġi Nofsani, Gordion kibret sal-ikbar daqs tagħha, b'erja ta' insedjament ta' madwar mitt ettaru.Rose, C. Brian (2017). "Fieldwork at Phrygian Gordion, 2013-2015". American Journal of Archaeology. 121 (1): 143–147. F'dan iż-żmien, l-influwenza politika ta' Friġja fl-Anatolja żdiedet b'mod sostanzjali. Matul is-sekli 9 u 8 Q.K., il-belt kibret u saret il-belt kapitali ta' renju li kellu l-kontroll tal-biċċa l-kbira tal-Asja Minuri fil-Punent tax-xmara Halys. Matul is-seklu 6 Q.K., ir-renju ta' Lidja, il-ġar ta' Friġja lejn il-Lbiċ, beda jkollu influwenza fi ħdan l-Anatolja, x'aktarx għad-detriment tal-kontroll tal-Friġi. L-attakk ta' Ċiru l-Kbir u tal-Imperu tal-Akemenidi fl-Anatolja, fil-bidu tal-546 Q.K., wassal għal tmiem kwalunkwe kontroll Lidjan u tal-awtonomija Friġjana f'Gordion.

 Re Midas 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gordion97.JPG|daqsminuri|Is-sit arkeoloġiku ta' Gordion fir-rebbiegħa.
L-iżjed re famuż ta' Friġja kien Midas, li rrenja matul Żmien il-Friġi Nofsani f'Gordion. Huwa x'aktarx li kien fuq it-tron f'Gordion għall-ħabta tas-740 Q.K., abbażi tat-tlestija tat-Tumbata MM li tlestiet f'dak iż-żmien. Sorsi Assirjani kontemporanji ta' bejn is-718 u s-709 Q.K. isejħulu Mit-ta-a. Skont l-istoriku Grieg Erodotu, ir-Re Midas kien l-ewwel barrani li għamel offerta fis-santwarju ta' Apollo f'Delphi, u ddedika t-tron li minnu kien jagħti l-ġudizzji. Matul ir-renju tiegħu, skont Strabo, iċ-Ċimmerjani nomadiċi invadew l-Asja Minuri, u fis-710/709 Q.K., Midas kien imġiegħel jistaqsi għall-għajnuna mir-re Assirjan Sargon II. Skont ir-rendikont ta' Strabo, ir-Re Midas wettaq suwiċidju billi xorob id-demm ta' barri meta ċ-Ċimmerjani ħakmu l-belt.Strabo 1.3.21. L. Roller, "The Legend of Midas", Classical Antiquity 2(1983): 299–313.

 Tumbati 
Qrib Gordion hemm iktar minn mitt tumbata, li jmorru lura għas-sekli 9 sa 6 Q.K. L-ikbar fost dawn it-tumbati funebri tradizzjonalment kienu assoċjati mar-rejiet, speċjalment it-Tumbata MM. Hemm żewġ nekropoli prinċipali, fl-Irdum tal-Grigal u fl-Irdum tan-Nofsinhar. It-Tumbata W f'Gordion, li tmur lura għall-ħabta tat-850 Q.K., hija l-eqdem waħda magħrufa fis-sit u l-ewwel waħda magħrufa fl-Anatolja. It-tumbati kienu assoċjati mad-dfin tal-bnedmin f'Gordion sal-aħħar tas-seklu 7, meta mbagħad bdiet il-kremazzjoni fis-sit. Iż-żewġ tradizzjonijiet bdew jeżistu flimkien sas-seklu 6 Q.K.Rose, C. Brian (2017). "Fieldwork at Phrygian Gordion, 2013-2015". American Journal of Archaeology. 121 (1): 171.

 Tumbata MM 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Turkey-1428_(2216632594).jpg|daqsminuri|It-Tumbata tar-Re Midas f'Gordion, li tmur lura għall-ħabta tas-740 Q.K.
It-Tumbata MM (magħrufa wkoll bħala t-"Tumbata ta' Midas" jew it-"Tumbata l-Kbira"), hija l-ikbar tumbata funebri f'Gordion, għolja iktar minn ħamsin metru llum il-ġurnata, b'dijametru ta' madwar tliet mitt metru. Inbniet għall-ħabta tas-740 Q.K., u dak iż-żmien kienet l-ikbar tumbata fl-Anatolja; l-unika tumbata li qabżitha madwar 200 sena wara kienet it-Tumbata ta' Alyattes f'Lidja. It-Tumbata MM ġiet skavata fl-1957 mit-tim ta' Young, u ġew żvelati l-fdalijiet tal-okkupant irjali, fuq tessuti vjola u lewn id-deheb f'tebut miftuħ tal-injam, imdawwar b'firxa wiesgħa ta' oġġetti lussużi. L-oġġetti funebri kienu jinkludu reċipjenti tal-fuħħar u tal-bronż li kien fihom residwi organiċi, qafliet tal-bronż, ċintorini tal-ġilda b'bokkli tal-bronż, u kollezzjoni straordinarja ta' għamara mnaqqxa u nturnjata tal-injam, li kienu eċċezzjonali minħabba l-qagħda ta' preservazzjoni tagħhom. Iċ-ċerimonja funebri tat-Tumbata MM ġiet rikostruwita, u x-xjenzati ddeterminaw li l-mistednin fil-bankett kienu jieklu l-istuffat tal-ħaruf jew tal-laħam tal-mogħoż u kienu jixorbu xarba ffermentata mħallta.E. Simpson, “Midas’ Bed and a Royal Phrygian Funeral”, Journal of Field Archaeology, 17(1990): 69–87.P. McGovern, D. Glusker, R. Moreau, A. Nuñez, C. Beck, E. Simpson, E. Butrym, L. Exner, and E. Stout, “A Funerary Feast Fit for King Midas”, Nature 402 (1999): 863–864. Issa ġeneralment huwa maħsub li kienet il-qabar ta' missier Midas, Gordias, x'aktarx kienet l-ewwel proġett monumentali ta' Midas malli kiseb il-poter.Liebhart, Richard; Darbyshire, Gareth; Erder, Evin; Marsh, Ben (2016). "A Fresh Look at the Tumuli of Gordion". In Henry, Olivier; Kelp, Ute (eds.). Tumulus as Sema: Space, Politics, Culture and Religion in the First Millennium BC. De Gruyter. pp. 627–636.

 Żmien il-Friġi Aħħari 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gordion87.JPG|daqsminuri|300x300px|Il-Forti f'Küçük Höyük, li nqered mill-attakk tal-Persjani fil-546 Q.K.
Wara l-kampanji militari ta' Ċiru l-Kbir fl-Anatolja fis-snin 40 tas-seklu 6 Q.K., Gordion saret parti mill-Imperu Akemenid-Persjan. Hemm evidenza estensiva tal-assedju Persjan tal-546 Q.K. f'Gordion, assoċjata l-iktar mal-Forti ta' Küçük Höyük. L-invażuri Persjani bnew rampa kbira għall-assedju tal-fortizza, li għadha viżibbli llum il-ġurnata. Wara li nħakmet, Gordion saret parti mis-satrapija tal-Friġja Ellespontina, fejn Daskyleion tal-Baħar ta' Marmara kienet il-belt kapitali u mhux Gordion. Minkejja dan, Gordion inizjalment baqgħet tiffjorixxi taħt l-Akemenidi, b'tumbati funebri u binjiet monumentali sas-seklu 6. Għall-ħabta tal-500 Q.K., struttura nofsha taħt l-art u nofsha le, id-Dar Impittra, ġiet miżjuda fin-naħa tal-Lvant tat-Tumbata taċ-Ċittadella. Kellha programm ta' affreski mal-ħitan b'purċissjoni ta' nisa. X'aktarx kienet assoċjata ma' attività ta' qima, għalkemm in-natura tagħha mhijiex ċerta.

Is-seklu 4 Q.K. f'Gordion beda b'terremot u bl-attakk tar-re Spartan Agesilaos. Is-seklu ta' wara kien hemm assenza ta' binjiet monumentali fuq it-Tumbata taċ-Ċittadella, u fil-fatt, il-ġebel minn bosta strutturi iktar bikrin intuża għal binjiet iżgħar xi mkien ieħor madwar is-sit.

 Żmien Ellenistiku 
Il-wasla ta' Alessandru Manju fit-333 Q.K. ġabet magħha bidla kbira fis-sit, b'qima ta' divinitajiet Griegi, b'tinqixiet miktuba bil-Grieg, u bi bċejjeċ tal-fuħħar Griegi li ħadu post il-predeċessuri Friġjani fis-sit. F'nofs is-seklu 3 Q.K., kien hemm il-wasla tal-Galatjani, poplu Ċeltiku li l-ewwel waslu fl-Anatolja bħala merċenarji mqabbdin minn Nikomedu I tal-Bitnija. Il-Galatjani fl-aħħar mill-aħħar insedjaw il-Friġja, inkluż f'Gordion. L-insedjament f'Gordion matul iż-Żmien Ellenistiku juri karattru residenzjali distint, bi djar kbar li nbnew fuq il-binjiet pubbliċi ta' fuq it-Tumbata taċ-Ċittadella u l-ebda evidenza ta' abitazzjoni fil-Belt t'Isfel jew ta' Barra. Fl-189 Q.K., il-konslu Ruman Gnaeus Manlius Vulso wettaq kampanja militari mill-Galatija, u ġiegħel lill-abitanti ta' Gordion jabbandunaw is-sit temporanjament. Gordion reġgħet ġiet abitata għal żmien qasir iżda reġgħet ġiet abbandunata xi żmien matul is-seklu 1 Q.K.

 Għoqda ta' Gordion 
Skont it-tradizzjoni tal-qedem, fit-333 Q.K. Alessandru Manju qata' (jew ħall) l-Għoqda ta' Gordian: din l-għoqda mħabbla kienet marbuta mal-lasta ta' vagun Friġjan fl-akropoli tal-belt. Il-vagun ġie assoċjat ma' Midas jew Gordias (jew it-tnejn) u ġie kkollegat mat-tlugħ għall-poter tad-dinastija. Profezija lokali kienet sostniet li min kien iħoll l-għoqda kien destinat li jsir il-mexxej tal-Asja.L. Roller, "Midas and the Gordian Knot." Classical Antiquity 3(1984): 256–271.

 Żmien ir-Rumani 
Żmien ir-Rumani f'Gordion kien estiż mis-seklu 1 W.K. sas-seklu 4 W.K., b'sensiela ta' okkupazzjonijiet u abbanduni fin-naħa tal-Punent tat-Tumbata taċ-Ċittadella. It-triq Rumana bejn Ancyra u Pessinus kienet tgħaddi minn Gordion, li jaf kienu magħrufa bħala Vindia jew Vinda f'dan iż-żmien. Il-binjiet Rumani f'Gordion kienu orjentati lejn id-direzzjonijiet kardinali u nbnew bħala parti minn stabbiliment mill-ġdid apposta li kien jinkludi l-livellar tal-parti tal-Punent tat-tumbata. Iż-żona taċ-Ċimiterju Komuni tinkludi d-difniet Rumani mis-sekli 2 sa 4 W.K.

 Żmien Medjevali 
L-evidenza għaż-Żmien Medjevali f'Gordion hija sparsa iżda tissuġġerixxi li matul is-sekli 13 u 14 W.K. b'mill-inqas ftit fortifikazzjonijiet. Skavi reċenti żvelaw fosos u fran miksija bil-ġir fuq in-naħa tal-Punent tat-Tumbata taċ-Ċittadella, u b'hekk jindikaw li kienu jintużaw għat-tħejjija u għall-ħżin tal-ikel.

 Żmien Modern 
Gordion kienet tinsab tul il-linji tal-front tal-Battalja tas-Sakarya fl-1921, il-punt ta' żvolta tal-Gwerra bejn il-Greċja u t-Turkija tal-1919-1922. It-Tumbata taċ-Ċittadella u diversi mit-tumbati ntużaw bħala pożizzjonijiet difensivi matul it-tliet ġimgħat ta' ġlied. Il-villaġġ ta' Bebi, li jinsab fil-Punent tat-Tumbata taċ-Ċittadella, kien is-sit ewlieni ta' abitazzjoni fl-inħawi matul is-sekli 19 u 20 iżda nqered matul il-battalja. Il-villaġġ modern ta' Yassıhöyük ġie stabbilit wara l-Gwerra tal-Indipendenza tat-Turikja u huwa parti mid-distrett ta' Polatlı.

 Sit ta' Wirt Dinji 
Gordion ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2023.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".

 Riċerka arkeoloġika 

 Storja tar-riċerka 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gordion_Museum_Phrygian_architectural_terracotta_0816.jpg|daqsminuri|Biċċa tiżjin arkitettoniku tat-terrakotta ta' Żmien il-Friġi fil-Mużew ta' Gordion.
Is-sit ġie skavat minn Gustav Körte u minn Alfred Körte fl-1900G. u A. Körte, Gordion: Ergebnisse der Ausgrabung im Jahre 1900. Jahrbuch des kaiserlich deutschen archäologischen Instituts V (Berlin, 1904). u mbagħad mill-Mużew tal-Arkeoloġija u tal-Antropoloġija tal-Università ta' Pennsylvania, taħt it-tmexxija ta' Rodney S. Young, bejn l-1950 u l-1973.R.S. Young, Three Great Early Tumuli. The Gordion Excavations Final Reports, Volume 1 (Philadelphia, 1981). L-iskavi baqgħu għaddejjin fis-sit taħt il-patroċinju tal-Mużew tal-Università ta' Pennsylvania b'tim internazzjonali mmexxi minn Keith DeVries (1977–1987), G. Kenneth Sams u Mary M. Voigt (1988–2006), G. Kenneth Sams u C. Brian Rose (2006–2012), u C. Brian Rose (2012–preżent). Is-sejbiet minn Gordion jinsabu għall-wiri fil-Mużew taċ-Ċivilizzazzjonijiet tal-Anatolja f'Ankara, fil-Mużew tal-Arkeoloġija ta' Istanbul, u fil-Mużew ta' Gordion, li jinsab f'Yassıhöyük stess.

 Riċerka attwali 

 Skavi 
ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gordion_South_Gate_approach_2018.jpg|daqsminuri|L-iskavi tat-triq li tagħti għad-Daħla tan-Nofsinhar f'Gordion.
Il-Proġett ta' Gordion ġedded l-iskavi fl-2013, u ffoka fuq il-fortifikazzjonijiet tan-Nofsinhar u żvela triq ġdida ta' aċċess u daħla ġdida tat-Tumbata taċ-Ċittadella. Din id-Daħla l-ġdida tan-Nofsinhar oriġinarjament inbniet matul is-seklu 9 Q.K., bejn wieħed u ieħor fl-istess żmien tad-Daħla tal-Lvant taċ-Ċittadella fi Żmien il-Friġi Bikri. L-aċċess tad-Daħla tan-Nofsinhar ġie mmodifikat iktar b'bastjuni li żdiedu fis-sekli 8 u 6, u bil-pont li jitla' u jinżel fis-swar u li kien jagħti għad-daħla, li fl-aħħar mill-aħħar kien twil iktar minn 65 metru, l-itwal pont ta' dan it-tip li qatt kien magħruf fl-Anatolja. Bħal f'postijiet oħra fit-Tumbata taċ-Ċittadella, fi Żmien il-Friġi Nofsani ntużaw blokok polikromatiċi kbar għad-Daħla tan-Nofsinhar. Fl-2017 ġie skopert iljun skolpit qrib id-Daħla tan-Nofsinhar.

 Konservazzjoni arkitettonika 
Mill-2009, il-proġett daħal għal programm imġedded ta' konservazzjoni arkitettonika tal-Kumpless tat-Terrazza, il-kwartier industrijali l-kbir li ħa n-nar fil-Livell tal-Qerda għall-ħabta tat-800 Q.K. Mill-2014 sal-2019, it-tim tal-konservazzjoni arkitettonika ffoka l-isforzi tiegħu fuq ir-restawr tal-Bastjun tan-Nofsinhar tad-Daħla tal-Lvant taċ-Ċittadella, li ġie affettwat minn terremot fl-1999. Dan il-proġett ikkonsolida l-ġebel bix-xquq, ġedded il-faċċata tal-ħitan b'riffieda tal-azzar inossidabbli, u indirizza d-dranaġġ tal-Bastjun tan-Nofsinhar permezz tat-tiswija tal-ħsara fil-ġebel u l-installazzjoni ta' sistema ġdida ta' għata ta' appoġġ.

 Telerilevament 
Mill-2007, il-Proġett ta' Gordion kellu fil-mira l-esplorazzjoni tal-fortifikazzjonijiet difensivi tal-belt lil hinn mit-Tumbata taċ-Ċittadella permezz tat-telerilevament. L-użu tal-manjetometrija, tat-tomografija tar-reżistenza elettrika, u tar-radar li jippenetra l-art ippermettew li ssir rikostruzzjoni iktar kompluta tan-network tad-difiża u tad-distretti urbani tal-belt matul Żmien il-Ħadid, u b'hekk instabet l-evidenza ta' foss u ta' sistema ta' swar madwar il-belt ta' barra u l-Punent, u ġiet ikkonfermata l-eżistenza ta' forti ieħor li kien jipproteġi il-belt ewlenija f'Kuş Tepe lejn it-Tramuntana.

 Pubblikazzjoni 
Ir-riżultati tal-iskavi f'Gordion qed jiġu studjati minn tim internazzjonali ta' studjiżi, b'riċerka li għaddejja fil-perjodi kollha tal-istorja tas-sit.

 Sorsi tal-qedem 
Gordion tissemma fis-sorsi tal-qedem li ġejjin: Ksenofon Hellenica 1.4.1; Hellenica Oxyrhynchia 21.6; Plutarka Life of Alexander 18; Justin, History of the World 11.7; Polibju Histories 21.37.1; Livju History of Rome 38.18; Strabo Geography 12.5.3, 12.8.9; Plinju x-Xiħ Natural History 5.42; Arrjan Anabasis 1.29.1–2, 2.3.1; Suda omi.221; Stiefnu ta' Biżanzju Ethnica G211.1.

 Rapporti finali tal-iskavi 

 Young, Rodney et al. 1981. The Gordion Excavations (1950–1973) Final Reports, Vol. I: Three Great Early Tumuli [P, MM, W]. Philadelphia: il-Mużew tal-Università ta' Pennsylvania.

 Kohler, Ellen L. 1995. The Gordion Excavations (1950–1973) Final Reports, Vol. II: The Lesser Phrygian Tumuli, Part 1, The Inhumations. Philadelphia: il-Mużew tal-Università ta' Pennsylvania.

 Gunter, Ann C. 1991. Gordion Excavations Final Reports Vol. III: The Bronze Age. Philadelphia: il-Mużew tal-Università ta' Pennsylvania.

 Sams, G. Kenneth. 1994. The Gordion Excavations, 1950–1973: Final Reports, Vol. IV: The Early Phrygian Pottery. Philadelphia: il-Mużew tal-Università ta' Pennsylvania.

 Iktar qari 

 DeVries, Keith, ed. 1980. From Athens to Gordion. Philadelphia: il-Mużew tal-Università ta' Pennsylvania.

 Dusinberre, Elspeth R. M. (2019). "The collapse of empire at Gordion in the transition from the Achaemenid to the Hellenistic world". Anatolian Studies. 69: 109–-132. doi:10.1017/S0066154619000073.

 Grave, Peter, Lisa Kealhofer, Ben Marsh, G. Kenneth Sams, Mary Voigt, Keith DeVries. 2009. "Ceramic production and provenience at Gordion, Central Anatolia", Journal of Archaeological Science, 36, 2162–2176.

 Körte, Gustav and Alfred Körte. 1904. "Gordion: Ergebnisse der Ausgrabung im Jahre 1900". Jährliches Ergänzungsheft 5. Berlin.

 Marston, John M. 2017. Agricultural Sustainability and Environmental Change at Ancient Gordion, Gordion Special Studies 8. Philadelphia: il-Mużew tal-Università ta' Pennsylvania.

 Matero, Frank and Meredith Keller, eds. 2011. Gordion Awakened: Conserving A Phrygian Landscape Archived 2016-03-03 at the Wayback Machine. Philadelphia: il-Laboratorju tal-Konservazzjoni Arkitettonika.

 Mellink, Machteld. 1956. A Hittite Cemetery at Gordion. Philadelphia: il-Mużew tal-Università ta' Pennsylvania.

 Miller, Naomi F. 2010. Botanical Aspects of Environment and Economy at Gordion, Turkey, Gordion Special Studies V. Philadelphia: il-Mużew tal-Università ta' Pennsylvania.

 Muscarella, Oscar White. 1967. Phrygian Fibulae from Gordion. Londra: Colt Archaeological Institute.

 Roller, Lynn. 1987. Gordion Special Studies, Vol. I: Nonverbal Graffiti, Dipinti, and Stamps. Philadelphia: il-Mużew tal-Università ta' Pennsylvania.

 Romano, Irene. 1995. Gordion Special Studies Vol. II: The Terracotta Figurines and Related Vessels Philadelphia: il-Mużew tal-Università ta' Pennsylvania.

 Rose, C. Brian, ed. 2012. The Archaeology of Phrygian Gordion, Royal City of Midas. Proceedings of a conference held at the Penn Museum. Philadelphia: il-Mużew tal-Università ta' Pennsylvania.

 Rose, C. Brian and Gareth Darbyshire, eds. 2011. The New Chronology of Iron Age Gordion. Philadelphia: il-Mużew tal-Università ta' Pennsylvania.

 Rose, C. Brian and Gareth Darbyshire, eds. 2016. The Golden Age of King Midas/Kral Midas’ın Altın Çağı, catalogue of the Penn Museum exhibition. Philadelphia: il-Mużew tal-Università ta' Pennsylvania.

 Sheftel, Phoebe A. (2023). The bone and ivory objects from Gordion. Philadelphia: il-Mużew tal-Università ta' Pennsylvania. ISBN 9781949057171.

 Simpson, Elizabeth. 2010. The Gordion Wooden Objects, Vol. 1: The Furniture from Tumulus MM. Leiden u Boston: Brill.

 Simpson, Elizabeth and Krysia Spirydowicz. 1999. Gordion Wooden Furniture: The Study, Conservation, and Reconstruction of the Furniture and Wooden Objects from Gordion, 1981–1998. Ankara: il-Mużew taċ-Ċivilizzazzjonijiet tal-Anatolja.

 Voigt, M. M. 2013. "Gordion as Citadel and City", in Cities and Citadels in Turkey: From the Iron Age to the Selcuks, ed. Scott Redford and Nina Ergin. Leuven: Peeters. 161–228.

 Referenzi 
Kategorija:Bliet
Kategorija:Siti arkeoloġiċi
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali
Kategorija:Turkija
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija