Konsonanti Xemxin u Qamrin

Fil-Malti u l-Għarbi, il-konsonanti kollha huma kklassifikati f'żewġ tipi differenti magħrufa bħala konsonanti xemxin (bl-Għarbi: حروف شمسية, ħurûf xamsija, "ittri xemxin") u konsonanti qamrin (Arabic: حروف قمرية, ħurûf qamarija, "ittri qamrin").

Din id-distinzjoni taffetwa kif il-/l/ tal-artiklu definit il- jiġi mlissen jew assimilat qabel ċertu konsonanti: meta il-kelma tibda b'konsonanti xemxija, l-artiklu jassimila ruħu mal-ewwel konsonanti ta' din il-kelma. Iżda jekk il-kelma tibda b'konsonanti qamrija, din l-assimilazzjoni ma sseħħx u l-artiklu jibqa' kif inhu.

B'hekk it-terminoloġija wara dawn iż-żewġ tipi toriġina minn appuntu kif l-artiklu jinteraġixxi mal-kliem xemx u qamar għax fil-Malti il-xemx tiġi ix-xemx (b'assimilazzjoni) waqt illi il-qamar tibqa' kif inhi (mingħajr assimiliazzjoni). Dan iseħħ bl-istess mod fl-Għarbi fejn il-lam tal-artiklu (l- fal-) wkoll tassimila ruħha max-x ta' xams iżda mhux mal-q ta' qamar.

 Fil-Malti 
Fil-Malti l-konsonanti xemxin u qamrin huma dawn:
Konsonanti
Xemxin ċ d l n r s t x ż z /t͡ʃ/ /d/ /l/ /n/ /r/ /s / /t/ /ʃ/, /ʒ/ /z/ /t͡s/, /d͡z/ Konsonanti 
Qamrin b f ġ g għ h ħ j k m p q v w /b/ /f/ /d͡ʒ/ /g/ /ˤː/ bla ħoss /h/, /ħ/ /j/ /k/ /m/ /p/ /ʔ/ /v/ /w/
B'hekk jekk kelma tibda b'xi waħda minn dawn il-konsonanti qamrin, l-artiklu definit il- jibqa' l-istess u ma jassimilax ruħu magħhom, iżda jassimila jekk dil-kelma tibda b'waħda minn dawn il-konsonanti xemxin, jiġifieri b': iċ-, id-, in-, ir-, is-, it-, ix-, iż-, iz-. Ta' min issemmi li l-ġ tidher ħarira eċċezzjonali, biss għax il-verżjoni mniffsa tagħha ċ hija xemxija waqt illi hi nnifisha li hija iebsa hija qamrija, b'hekk hija l-unika fonema fil-Malti fejn iż-żewġ verżjonijiet tagħha jaqaw taħt tipi differenti ta' konsonanti f'dan il-lat. Fil-verità, hemm ħafna kelliema li jispiċċaw ilissnuha inċidentalment u aċċidentalment, iżda din tiddependi mill-kelma, r-reġjun, u fatturi oħra li wara kollox jiddefinixxu dan il-fenominu bħala wieħed li ma jistax jinbasar. 

L-ittri s u ż huma eċċezzjonijiet għal din ir-regola, għax fi kliem li jibdew b'żewġ konsonanti fejn l-ewwel waħda hija waħda minn dawn, jista' jaqa' l-każ li tidħol il-vokali tal-leħen i qabel il-kelma u wara l-artiklu. Din il-vokali nistgħu nsibuha mdaħħla fi kliem oħra li jibdew b'żewġ konsonanti iżda li l-ewwel waħda minnhom hija qamrija, bħal fil-kelma l-Imdina flok il-Mdina. Iżda fil-każ tas-s u ż-ż id-dħul ta' din il-vokali tiddependi fuq it-tieni konsonanti ta' warajhom. Jiġifieri, jekk dit-tieni konsonanti hija l, m, n, r, j, w, ħ, għ, jew h il-vokali tal-leħen ma tidħolx u l-artiklu jassimila ruħu skont l-ewwel konsonanti, bħal f': is-slaten, is-smewwiet, is-snajja, is-sram, is-Sjamiż, is-swar, is-sħana, is-Sgħajtar. Fil-bqija ta' konsonanti il-vokali tal-leħen tidħol bħal f': l-iskola u l-Iżvezja.

 Fl-Għarbi 
Meta segwita minn ittra xemxija, l-/l/ tal-artiklu definit Għarbi al- tassimila ruħha mal-ewwel konsonanti tan-nom li jmiss, u tirriżulta f'konsonanti doppja. Pereżempju, in-Nil fl-Għarbi jiġi mlissen an-Nīl, mhux al-Nīl, l-istess bħal fil-Malti.

Meta l-artiklu definit Għarbi (الْـ, al-) ikun segwit minn ittra qamrija, ma sseħħ l-ebda assimilazzjoni.

Bl-istess mod mal-Malti, l-ittri xemxin jirrappreżentaw il-konsonanti koronali skont il-fonoloġija tal-Għarbi Klassiku, u l-ittri qamrin jirrappreżentaw l-oħrajn kollha. Innota kif l-imnemoniku اِبْغِ حَجَّكَ وَخَفْ عَقِيمَهُ (ibgħi ħaġġaka wakhaf għaqijmahu) jiġbor l-ittri qamrin kollha.alt=The Arabic Sun consonants in White and Moon consonants in Black|daqsminuri|363x363px|L-ittri xemxin tal-Għarbi f'kaxex bojod u l-ittri qamrin f'kaxex suwed.

 Ġim 
L-ittra ج ġīm hija mlissna differenti skont ir-reġjun tal-kelliem. F'ħafna reġjuni tirrappreżenta konsonanti koronali bħal [d͡ʒ] jew [ʒ]. Madankollu, fl-Għarbi Klassiku, kienet tirrappreżenta plussiva velari mleħħna palatalizzata /ɡʲ/ jew plussiva palatali mleħħna /ɟ/. Tlissin kontemporanju bħala [ɡ] tinżamm fl-Eġittu, l-Oman, u l-Jemen kostali jew [ɟ] fil-lvant tal-Jemen, u bħala varjant fis-Sudan. Bħala riżultat, ġiet ikklassifikata bħala ittra qamrija, u ma tassimilax l-artiklu tal-Għarbi Klassiku. Il-Malti ġ /d͡ʒ/ hija wkoll ikkunsidrata bħala konsonanti qamrija, filwaqt li l-kontroparti bla leħen tagħha ċ /t͡ʃ/ hija konsonanti xemxija.

Madankollu, f'xi varjetajiet tal-Għarbi Marokkin, Mesopotamjan, u Palestinjan, ġim (spiss /ʒ/) tassimila bħala ittra xemxija, pereżempju il-ġemel jew al-ġamal isir ġ-ġmel; il-ġurnal isir ġ-ġurnal.

 Konsonanti emfatiċi 
Fid-djaletti Għarab, bħall-Palestinjan, l-artiklu al- qabel konsonanti emfatika tassimila ruħha biss fil-post tal-artikolazzjoni iżda mhux fil-farinġalizzazzjoni, għalhekk it-ṭâwla minflok aṭ-ṭâwila (‏الطاولة‎, "il-mejda").
Kategorija:Lingwa Maltija

 Referenzi