Idrija

Idrija (pronunzjata [ˈiːdɾija], f’sorsi antiki: Zgornja Idrija;Leksikon občin kraljestev in dežel zastopanih v državnem zboru, vol. 6: Kranjsko. Vienna: C. Kr. Dvorna in Državna Tiskarna. 1906. pp. 124–125. bil-Ġermaniż: (Ober)idria, bit-Taljan: Idria) hija belt fil-Punent tas-Slovenja. Hija s-sede tal-Muniċipalità ta’ Idrija u tinsab fir-reġjun tradizzjonali tal-Karnjola Interna u fir-Reġjun Statistiku ta’ Gorizia. Idrija hija magħrufa għall-minjieri tal-merkurju tagħha b’imħażen u b’infrastruttura tal-minjieri, kif ukoll teatru u binjiet fejn kienu jgħixu l-minaturi.

Fl-2011, Idrija ingħatat il-premju tal-Belt Alpina tas-Sena. Flimkien mal-minjiera Spanjola f’Almadén, Idrija tniżżlet fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2012.

 Ġeografija 
Il-belt ta’ Idrija tinsab fil-Baċir ta’ Idrija li huwa mdawwar bl-Għoljiet ta’ Idrija. Ix-xmara Idrijca tgħaddi mill-belt fil-Qala ta’ Nikova. Tinkludi l-irħula ta’ Brusovše, Cegovnica, Prenjuta, u Žabja Vas qrib iċ-ċentru tal-belt, kif ukoll l-irħula iktar imbiegħda ta’ Češnjice, Ljubevč, Kovačev Rovt, Marof, Mokraška Vas, Podroteja, Razpotje, Staje, u Zahoda. L-impjant idroelettriku ta’ Marof jinsab fix-xmara Idrijca fil-periferija fit-Tramuntana ta’ Idrija, bejn Marof u Mokraška Vas. Fiż-żona hemm għadd ta’ fawwara, fosthom il-Fawwara ta’ Podroteja, u l-Lag Selvaġġ fix-xmara Idrijca fin-Nofsinhar tal-belt.

 Storja 
xellug|daqsminuri|Il-minjiera tal-merkurju ta’ Idrija, inċiżjoni tal-1679 ta’ Johann Weikhard von Valvasor
Il-merkurju ġie skopert f’Idrija (li kienet magħrufa bħala Idria taħt il-ħakma Awstrijaka) fl-aħħar tas-seklu 15 (għalkemm diversi sorsi jikkwotaw l-1490Arko, Mihael. 1931. Zgodovina Idrije: po raznih arhivalnih in drugih virih. Ljubljana: Katoliška knjigarna, p. 1.Savnik, Roman, ed. 1968. Krajevni leksikon Slovenije, vol. 1. Ljubljana: Državna založba Slovenije, p. 70.Kmecl, Matjaž. 1981. Treasures of Slovenia. Ljubljana: Cankarjeva založba, p. 262., l-1492Budkovič, Tomaž, Robert Šajn, & Mateja Gosar. 2003. "Vpliv delujočih in opuščenih rudnikov kovin in topilniških obratov na okolje v Sloveniji ." Geologija 46(1): 135–140, p. 136.Svetličič, Marjan, & Matija Rojec. 2000. "Kolektor." In Saul Estrin et al. (eds.), Foreign Direct Investment in Central Eastern Europe, pp. 3–28. New York: M. E. Sharpe, p. 3., u l-1497). L-operazzjonijiet tax-xogħol fil-minjieri ttieħdu f’idejn il-gvern fl-1580. L-idrialit huwa idrokarbur minerali rari, li ġie skopert hawn fl-1832, u ismu ngħata abbażi ta’ isem il-belt.

 Leġġenda 
daqsminuri|192x192px|Ix-Xaft ta’ Antonijev, id-daħla tal-minjiera f’Idrija
Skont leġġenda, produttur tal-bramel li kien qed jaħdem f’fawwara lokali lemaħ ammont żgħir ta’ merkurju likwidu iktar minn 500 sena ilu. Idrija huwa wieħed mill-ftit postijiet fid-dinja fejn il-merkurju jokkorri kemm fl-istat likwidu elementari tiegħu kif ukoll bħala mineral taċ-ċinabru (sulfur tal-merkurju). Id-daħla tax-xaft tal-minjiera ta’ taħt l-art magħruf bħala x-Xaft ta’ Antonijev (Antonijev rov) issa tintuża għal żjarat turistiċi ggwidati tal-livelli ta’ fuq tal-minjiera. Il-livelli iktar fil-baxx, li jibqgħu neżlin sa kważi 400 metru taħt l-art u li ma għadhomx jintużaw attivament għall-estrazzjoni, attwalment qed jiġu mnaddfin.

 Knisja 
Il-knisja parrokkjali fil-belt hija ddedikata lil San Ġużepp Ħaddiem u tifforma parti mid-Djoċesi ta’ Koper. Hemm tliet knejjes oħra f’Idrija li huma ddedikati lit-Trinità Mqaddsa, lil Sant’Antnin ta’ Padova, u lid-Duluri.

 Sit ta’ Wirt Dinji 
daqsminuri|275x275px|Il-minjiera tal-merkurju ta’ Idrija
Flimkien mal-minjiera Spanjola f’Almadén, Idrija ġiet iddeżinjata bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2012 bit-titlu “Wirt tal-Merkurju: Almadén u Idrija”.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta’ żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”; u l-kriterju (iv) “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”.

 Persuni notevoli 
daqsminuri|350x350px|Kartolina ta’ Idrija
Fost in-nies notevoli li twieldu jew għexu f’Idrija nsibu:

 Aleš Bebler (1907-1981), mexxej Komunista Sloven, ġellied tar-reżistenza, u diplomatiku
 Jožef Blasnik (1800-1872), stampatur u pubblikatur
 Stanko Bloudek (1890-1959), disinjatur
 Borut Božič (twieled fl-1980), ċiklist professjonali
 Aleš Čar (twieled fl-1971), kittieb
 Karel Dežman (1821-1889), politiku u studjuż Karnjolan
 Damir Feigel (1879-1959), kittieb, ġurnalist, ħaddiem kulturali, satiriku, umorista, missier tal-fizzjoni xjentifika Slovena, membru tal-qawmien nazzjonali u ġellied kontra l-Faxxiżmu
 Heinrich Freyer (1802-1866), botaniku, kartografu, spiżjar u xjenzat naturali Sloven
 Ludvik Grilc (1851-1910), pittur ġenerali/pittur tar-ritratti
 Belsazar Hacquet (1739/40-1815), xjenzat naturali Franċiż
 Marko Hatlak (twieled fl-1980), akkordjanista
 Vladimír Karfík (1901-1996), arkitett imwieled fiċ-Ċekoslovakkja
 Eva Lucija Cecilija Viktorija Emilija Kraus, (1785-?), il-Barunessa ta’ Wolsberg, namrata tal-Imperatur Franċiż Napuljun
 Marko V. Lipold (1816-1883), minatur, ġeologu u avukat, magħruf bħala missier il-ġeoloġija Slovena
 Jožef Mrak (1709-1786), wieħed mill-iktar politekniċi Sloveni notevoli
 Pier Paolo Pasolini (1922-1975), direttur tal-films u poeta Taljan
 Vasja Pirc (1907-1980), grandmaster taċ-chess
 Nikolaj Pirnat (1903-1948), skultur, pittur, illustratur u awtur
 Zorko Prelovec (1887-1939), mużiċist, kompożitur, awtur tal-kompożizzjonijiet għall-kori
 Luka Rupnik (twieled fl-1993), plejer tal-basketball Sloven
 Marko Ivan Rupnik (twieled fl-1954), artist, filosfu u teologu
 Giovanni Antonio Scopoli (1723-1788), xjenzat naturali Taljan
 Jan Tratnik (twieled fl-1990), ċiklist professjonali
 Anton Alojzij Wolf (1782-1859), isqof Kattoliku Ruman, filantropu, patrun tal-letteratura

 Referenzi 

Kategorija:Bliet tas-Slovenja
Kategorija:Industrija
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja
Kategorija:Slovenja