Fatberg

Fatberg huwa borġ xaħam maqbud fis-sistema tad-dranaġġ iffurmata minn diversi affarijiet mhux biodigredabbli li jispiċċaw jintefgħu, bħal wet wipes, żjut, u materjal ieħor simili. Dawn iċ-ċapep kbar ta' xaħam kienu identifikati bħala problema għall-ewwel darba f’Londra fil-bidu tad-deċennju tal-2010. Dan minħabba li s-sistema tad-dranaġġ f’dik il-belt tmur lura għal żmien ir-Reġina Vittorja u fl-istess waqt ma kinetx qed tlaħħaq mal-ammont dejjem jikber ta’ prodotti li suppost jistgħu jkunu fflaxxjati, imma fil-fatt ma jiddegradawx immedjatament.

 Deskrizzjoni 
Il-Fatbergs jifformaw fil-partijiet l-aktar ħarxa tas-sistema tad-dranaġġ fejn il-fluwidi jsibu aspetti turbulanti. F’pajpijiet u katusi lixxi, ftit li xejn hemm ċans li jeħel, iżda fejn ikun hemm partijiet ħorox jew ikun hemm xi forma ta’ ostaklu fis-sistema, il-kurrent tal-likwidu jabad fih debris tal-meterjal fluwidu li jgħaddi minnu. 

Is-sistemi tad-dranaġġ spiss jgħaddu minn partijiet mibnija fil-konkos jew f'xi forma ta’ bricks. F’dawn il-partijiet jaf ikun hemm ukoll terrapien, biċċiet tal-ġebel u fdalijiet oħra mill-kostruzzjoni nfisha. Fejn it-temperaturi jvarjaw ħafna matul is-sena, hemm ċans akbar ta’ dan it-tip ta’ materjal tal-kostruzzjoni li jitkaxkar mad-dranaġġ. Apparti hekk, spiss ikun hemm ukoll għeruq tas-siġar jew xi cables li, b’xi mod jew ieħor, jidħlu fis-sistema tad-dranaġġ u dawn jagħtu lok għall-fatbergs biex jiffurmaw magħhom. 

F’sistemi tad-dranaġġ fejn l-alkalinità tal-materjal fluwidu hija għolja, hemm aktar ċans ta’ kalċifikazzjoni u ossifikazzjoni. Il-fatbergs ħafna drabi jkun fihom ferm aktar minn wipes u xaħmijiet li ma jdubux faċilment fl-ilma meta jkunu fflaxxjati fit-toilet. Dawn jinkludu produtti tal-iġene femminili, cotton buds, labar, kondoms  kif ukoll fdalijiet tal-ikel li jaslu fis-sistema tad-dranaġġ mis-sink tal-kċina. Iċ-ċapep li jifformaw matul is-snin minn dan il-materjal jaf ikunu iebsa daqs il-konkos, u jinħtieġu apparat speċjalizzat biex jitneħħew.  

F’ċerti nħawi, bħal f’Londra, ix-xaħam li maqbud fil-katusi jista’ anke jirriżulta f’proċess ta’ sapunifikazzjoni, li fih il-xaħam jagħqad f’tip ta’ sustanza li qisha sapun. 

Meta x-xaħam isodd is-sistema tad-dranaġġ, din tista’ anke tiżbroffa, u b’hekk il-materjal tad-dranaġġ jista’ joħroġ fl-ambjent mingħajr ma jkun ittrattat jew imsaffi. Fl-Istati Uniti, kważi nofs l-imblokki kollha tad-dranaġġ huma kkawżati mix-xaħmijiet. 

Fatbergs ġew ikkunsidrati bħala sors ta' fjuwil, speċifikament il-bijogass. Il-parti l-kbira minn fatberg li nstabet f’Whitechapel f’Londra fl-2017, li kienet tiżen 130 tunnellata (130,000 kg) u kbira madwar 250 metru (829 pied), kienet użata għall-produzzjoni tal-biodiesel. 

Il-fatbergs jistgħu jiġu evitati permezz ta' kampanji pubbliċi li jżidu l-għarfien dwar materjal li m’għandekx tifflaxxja u x’filtri hemm bżonn għax-xaħmijiet biex jiġi evitat li dawn jidħlu fis-sistema tad-dranaġġ. Tnedew kampanji kontra l-wet wipes għax dawn huma wieħed mill-kaġunijiet prinċipali tal-fatbergs, b’mod partikolari minn Surfers Against Sewage u l-Marine Conservation Society, fost NGOs ambjentali oħra li talbu lill-Advertising Standards Authority tar-Renju Unit biex twaqqaf dawk li huma sejħu branding u ppakkettar li jista’ jiżgwida lill-konsumaturi. 

 Fejn issibhom 
Il-fatbergs issibhom fis-sistemi kollha tad-dranaġġ madwar id-dinja, sew fl-ibliet kbar kif ukoll oħrajn relattivament żgħar. Fatbergs ġganteski imbokkaw is-sistemi tad-dranaġġ f’Londra, New York, Denver, Valencia, u Melbourne. 

 Etimoloġija 
Il-kelma fatberg tissawwar mit-twaħħid tal-kliem "fat" (xaħam) u "berg" (borġ), bl-istess mod bħal iceberg. Fl-2008 il-kelma kienet użata għall-ewwel darba biex tiddeskrivi “ċapep kbar ta’ xaħam tat-tisjir qishom blat” li tfaċċaw fuq bajja f'Wales, u sal-2010 kienet bdiet tintuża b’referenza għall-mases ta’ xaħam li kienu qed jimblokkaw is-sistema tad-dranaġġ f’Londra. 

Il-kelma ġiet miżjuda fl-Oxford Dictionaries Online fl-2015. It-terminu jintuża mill-awtoritajiet ta' Thames Water u South West Water, it-tnejn fin-Nofsinhar tal-Ingilterra. 

 Fatbergs notevoli 

 6 ta' Awwissu 2013: Fatberg bejn wieħed u ieħor daqs karozza tal-linja li tiżen 15-il tunnellata), li jikkonsisti f’xaħam tal-ikel u wet wipes, ġie skopert fis-sistema tad-dranaġġ taħt London Road f’Ringston upon Thames, Londra. 2013-08-06, Britain's biggest 'fatberg' removed from London sewer, BBC
 1 ta' Settembru 2014: Massa solida ta' xaħam, wet wipes, ikel, blalen tat-tennis u pjanċi tal-injam daqs ajruplan Boeing 747 ġiet skoperta u kklerjata mill-ħaddiema tas-sanità f'fossa taħt parti ta' triq 260 pied (80 m) taħt Shepherd's Bush, Londra.2014-09-01, Enormous 'fatberg' the size of an AEROPLANE found blocking sewers in London, Mirror UK 
 3 ta' Settembru 2014: Is-sistema tad-drenaġġ taħt Melbourne, l-Awstralja kienet misduda minn massa kbira ta' xaħam, grass u skart.2014-09-03, Melbourne’s sewerage system clogged by fatberg, warns Yarra Valley Water, News.com.au 
 Jannar 2015: Bħala parti minn kampanja kontra l-imblukkar tad-drenaġġ, Welsh Water ħarġet vidjow li juri fatberg fis-sistema tad-drenaġġ f'Cardiff.
 April 2015: Fatberg twil 40 metru (130 pied) tneħħa mill-kanali tad-dranaġġ taħt Chelsea. Ħa aktar minn xahrejn biex jitneħħa, u l-ħsara li kkawża swiet madwar £400,000 biex issewwiet.
 Lulju 2015: Ġie skopert fatberg twil 120 metru (390 pied) f'Walespool f'nofs Wales.
 Jannar 2016: Imblukkar ikkawżat minn fatberg ħdejn Newcastle, New South Wales, l-Awstralja, għamel ħsara fl-istazzjon tal-ippumpjar tad-drenaġġ Eleebana. Dan il-fatberg kien jiżen madwar tunnellata u ħa erba' sigħat biex jitneħħa bi krejn.
 Settembru 2017: Fatberg twil 250 metru (820 pied) u li jiżen aktar minn 130 tunnellata (140 tunnellata) instab taħt Whitechapel, Londra. Kieku jaħdmu sebat ijiem fil-ġimgħa bi spiża ta’ £1 miljun fix-xahar, l-awtoritajiet stmaw li jdumu xahrejn biex jeqirduha. Żewġ biċċiet minn din il-fatberg inqatgħu fl-4 ta' Ottubru 2017 u, wara bosta ġimgħat ta' tnixxif, intwerew fil-Mużew ta' Londra mid-9 ta' Frar 2018 sa Ġunju 2018, bħala parti mill-istaġun City Now City Future tal-istess mużew. Skont il-kuratur Vyki Sparkes, dawn il-biċċiet mill-fatberg saru wieħed mill-aktar attrazzjonijet popolari tal-mużew.

daqsminuri| It-tappiera b'tifkira tal-Whitechapel Fatberg 

 Settembru 2017: Ġie skopert fatberg ta‘ xaħam imħallat, wet wipes, u skart taħt it-toroq ta' Baltimore, Maryland li kkawża t-tixrid ta’ 1.2 miljun gallun Amerikan (4.5 miljun litru jew miljun gallun imperjali) ta' drenaġġ f'Jones Falls.
 April 2018: Huwa ssuspettat li Fatberg skopert taħt South Bank f’Londra huwa akbar minn dak li nstab taħt Whitechapel.Fatberg 'autopsy' reveals growing health threat to Londoners, The Guardian, Nadia Khomami, 24 April 2018 
 Diċembru 2018: Ħaddiema tad-dranaġġ skoprew fatberg f'Sidmouth, Devon li kien twil 64 metru. Il-ħaddiema ħadu tmien ġimgħat biex ineħħuh. Dan kien l-akbar fatberg skopert fir-Renju Unit barra minn belt kbira, u l-akbar fl-istorja ta’ South West Water sa din id-data.
 Frar 2019: L-ikbar fatberg fir-Renju Unit ġie skopert fi dranaġġ fi Triq Birchall f'Liverpool. Kien jiżen 400 tunnellata u twil 250 metru. Sitt xhur wara, kien għadu qed jitneħħa mill-kanal tad-dranaġġ, u kien qed ikun diffiċli biex jitkisser bl-użu ta’ għodda u tagħmir konvenzjonali.
 Diċembru 2019: L-ewwel sejba ta' fatberg kbir fit-Tramuntana tal-Ingilterra kienet irrappurtata minn United Utilities taħt il-Ħabs ta' Manchester. Il-fatberg b’tul ta' 170 pied (52m) kien stmat li jiżen "madwar l-istess bħal tliet iljunfanti", u ħa diversi ġimgħat biex jitneħħa kompletament.
 April 2020: Fatberg ta' 42 tunnellata b'daqs ta' tanker tal-petrol ġie skopert f'Melbourne, l-Awstralja. Id-daqs kbir tiegħu m’għandu x’jaqsam xejn ma' sadd ieħor fl-Awstralja. Dan jaqbeż sew il-fatbergs Awstraljani tal-2014 u l-2016. Il-ħtija ta’ dan twaddbet primarjament fuq in-nuqqas ta' toilet paper ikkawżat mill-imxija tal-COVID-19.

 Fil-kultura popolari 
Fis-single ‘’Arch Enemy’’ ta’ Everything Everything, in-narratur tal-kanzunetta jitlob lill-fatberg biex jeqred id-dinja fuq is-sistema tad-dranaġġ li jinstab fiha. 

 Referenzi 

Kategorija:Inġinerija ċivili