Storja tal-lingwa Maltija

Il-lingwa Maltija għandha l-partikolarità li waħda mill-eqdem lingwi (seklu 9) li għadha ħajja u fl-istess ħin waħda mill-aktar lingwi riċenti (1934) ifformalizzata b’alfabett, ortografija u grammatika.

 Qafas kronokulturali 
 Preistorja (c. 3800 Q.K. - 800. Q.K.) 
L-ewwel abitanti tal-arċipelogu Malti waslu bil-baħar minn Sqallija, il-gżira-ġara. Bħala nies marbuta mal-kultura taċ-ċeramika Stentinello, huma stabbilixxew l-ekonomija Neolitika fil-gżejjer billi jimportaw annimali u pjanti. Id-drawwiet tagħhom kienu dawk tar-ragħajja Sqallin. Iż-żnied li ġabu magħhom kien jintuża biex isiru l-għodod litiċi kien ġej minn Sqallija. Ix-xfafar u l-għodod tal-Obsidian jiżvelaw l-importazzjoni ta’ materjal mill-gżejjer ta’ Pantelleria u Lipari, barra mill-kosta ta’ Sqallija. X'aktarx li huma kienu jitkellmu l-lingwa tal-oriġini tagħhom, dik ipprattikata fi Sqallija ta' dak iż-żmien, però, ma nafux x'lingwa kienet mitkellma minnhom. Skont Ġorġ Farrugia, kulma nistgħu nippresopponu hu li kellhom lingwa avvanzata ħafna għal dak iż-żmien.

 Il-Feniċji (800 Q.K. - 218 Q.K.) 

 Ir-Rumani u l-Biżantini (218 Q.K. - 870 W.K.) 

 L-Għarab (870 W.K. - 1090 W.K.) 

 L-Isqalli f'Malta (1091-1530) 
Is-sena 1091 W.K. hija sinonima mal-wasla tal-Konti Ruġġieru u n-Normanni f'Malta. Minkejja li l-Għarab Musulmani baqgħu jgħixu f'Malta, il-lingwa tal-amministrazzjoni u  tal-Knisja bdiet tinbidel għar-Romanz. Brincat jikkwota lil Luttrell li jsemmi kif mat-tieni nofs tas-seklu 13 (1270), Malta kellha gvern u soċjetà Ewropej, u l-kultura saret Nisranija.

 Il-Kavallieri ta' San Ġwann (1530-1798) 

 Il-Franċiżi (1798-1800) 

 L-Ingliżi (1800-1964)  

 Storja tal-ilsien Malti 
 Malti mitkellem 
L-istorja tal-lingwa Maltija għandha bidu li jqajjem ħafna mistoqsijiet u dubji. L-arċipelogu żgur tkellem lingwa jew djalett Feniċi għal ħames sekli u Puniku għal żewġ sekli, forsi tlieta, flimkien mal-Grieg Antik għal mill-inqas żewġ sekli u forsi bil-Latin għal tmien sekli. Il-popolazzjoni kollha ċertament ma tkellimx l-istess lingwa fl-istess ħin, u jkun meħtieġ li ssir distinzjoni bejn okkupazzjonijiet soċjali jew ekonomiċi, li s-sorsi ma jippermettux.

 Għeruq Lingwistiċi 
It-tfittxija għall-għeruq tal-lingwa materna tal-Malti minn dejjem kienet suġġetta, qabel il-progress deċiżiv tal-lingwistika, għal bosta spekulazzjonijiet. Miġbura hawn taħt huma l-attribuzzjonijiet kollha tal-parentela L-Akkademja tal-Malti telenka:
 Lingwa Għarbi fl-1426 għal A. de Manuele, fl-1582 għal Giovanbattista Leoni, fl-1585 għal Samuel Kiechel, fl-1588 għal Michael Heberer von Bretten, fl-1636 għal Athanasius Kircher;
 Ilsien Malti fl-1436 għal Pawlu Peregrino jew fl-1533 għal Brandano;
 Lingwa Moorish fl-1524 għall-Hospitaliers jew fl-1575 għal André Thevet;
 Lingwa Afrikana fl-1536 għal Jean Quintin d'Autun, fl-1544 għal Sebastian Münster, fl-1567 għal Giovanni Antonio Viperano;
 Ilsien Saraċen fl-1558 għal Tommaso Fazello;
 Ilsien Feniċju fl-1565 għal Gian Battista Tebaldi jew fl-1809 għal Johann Joachim Bellermann;
 Lingwa Kartaġiniża fl-1572 għal Tommaso Porcacchi jew fl-1594 għal Giacomo Bosio, miċħuda fl-1660 minn Burchardus Niderstedt;
 korruzzjoni kbira tal-lingwa Għarbija fl-1615 għal Pierre D’Avity jew fl-1690 għas-Sieur du Mont;
 taħlita barbara ta’ lingwi Moorish u Għarbi fl-1632 għal Johann Friedrich Breithaupt;
 Lingwa Moorish jew Għarbi fl-1664 għal Sir Philip Skippon;
 Djalett Għarbi fl-1668 għal Olfert Dapper;
 taħlita ta' Għarbi u Taljan fl-1694 għal Anselmo Pajoli;
 Lingwa Moorish ta' Fez fl-1700 għal John Dryden;
 Lingwa puniku fl-1718 għal Johannes Heinrich Maius, fl-1750 għal Gian de Soldanis, fl-1777 għal Jakob Jonas Bjoernstah jew fl-1791 għal Mikiel Anton Vassalli;
 Patois Għarbi fl-1804 għal Louis de Boisgelin;
 Lingwa puniku u Għarbi fl-1810 għal Wilhelm Gesenius.

F’erba’ sekli, l-oriġini kollha, ix-xebh kollu ma’ lingwi oħra nstabu fil-lingwa Maltija. Kien Antoine-Isaac Silvestre de Sacy li għalaq id-dibattitu fl-1829 billi wera fil-Journal des savants l-affiljazzjoni tal-Malti mal-Għarbi.

 L-ewwel tilwima filoloġika 
Storikament, l-ewwel tilwima lingwistika dwar il-lingwa Maltija tikkonċerna l-filjazzjoni tagħha mal-ilsien twelidha, globalment żewġ teoriji ewlenin iħabbtu wiċċhom: il-Malti huwa ta’ Punika jew Għarbi? Hemm mill-inqas punt wieħed komuni bejn dawn iż-żewġ teoriji: il-lingwa Maltija hija tabilħaqq Ilsien Semitiku.

Minbarra l-kittieb-vjaġġaturi li, ’l hawn jew ’l hemm, skond il-kurżitajiet tagħhom, kitbu fuq il-lingwa Maltija, kien biss fl-1718 li Ġermaniż, il-Professur Johannes Heinrich Maius ippubblika Specimen Lingua Punicae in hodierna Melitensium superstitis' ' (' 'Sample of Punic language in its Maltese survival) li fiha jipprova juri, għall-ewwel darba, affinitajiet bejn il-lingwa Maltija u l-lingwa punika. L-ewwel Malti li studja l-ilsien tiegħu u ddikjaraha ta’ oriġini Punika kien il-Kanonku Gian Pietro Francesco Agius de Soldanis li, bejn l-1750 u l-1759, ippubblika diversi volumi miktuba bil-Malti jew bit-Taljan. Il-fama kbira li Soldanis se jakkwista f’Malta se jxekkel studji sussegwenti, minkejja d-denunzja ta’ din it-teorija, fit-tieni nofs tal-1750, mill-konti Malti Giovanni Antonio Ciantar (1696-1778), f’ħidma akkademika qatt ma ppubblikata’. 'De Punica Melitensium Lingua' (Mill-hekk imsejjaħ ilsien Malti Puniku). Għal darb'oħra, fl-1809, Johann Joachim Bellermann jargumenta fi Phoeniciae linguae vestigiorum in Melitensi specimen (Kampjun tal-fdalijiet tal-lingwa Punika bil-Malti) it-teorija ta' oriġini Punika. . Dan huwa miċħud mill-ewwel mill-orjentalista magħruf Wilhelm Gesenius fVersuch über die Sprache Maltesische (Essay dwar l-ilsien Malti), xogħol li fih jissottolinja xebh kbir bejn il-Malti u l-Malti. 'Għarbi.

Sa mill-1791, ix-xogħol ta’ patrijott eżiljat għal żmien twil minn Malta, Mikiel Anton Vassalli, iktar tard imsejjaħ “missier l-ilsien Malti”, rabtet l-ilsien Malti ma’ għeruq Feniċi-Puniċi. Il-pożizzjonijiet tiegħu se jieħdu aktar piż, peress li Vassalli huwa l-ewwel detentur tas-siġġu tal-lingwi Malti u Orjentali tal-università ta’ Malta, katedra maħluqa apposta għalih fl-1825 Fl-1825. 1829, fil-Journal des Sçavans, il-famuż lingwista Franċiż Antoine-Isaac Silvestre de Sacy, filwaqt li jirrikonoxxi l-importanza tax-xogħlijiet ta' Vassalli, jikkontradiwh madankollu juri l-għeruq Għarbi. tal-Malti. Kien fl-1839, l-istess sena li l-gvern kolonjali ppromulga l-libertà tal-istampa, li Dun Salvatore Cumbo beda jippubblika r-rivista Il-Filologo Maltese (Il-Filologo Malti) iddedikat għal kollox għall-istudju. tal-Malti. Huwa f’din ir-reviżjoni li jinġabru, ħarġa wara l-oħra, f’forma ta’ inventarju, il-kliem Malti, Ebrajk, Aramajk u Għarbi bil-għan li jenfasizzaw ix-xebh li jista’ jkun hemm bejn dawn il-lingwi Semitiċi kollha. Fil-bidu tas-seklu 19, il-pożizzjonijiet kienu relattivament ċari, minn naħa ftit lingwisti rari, ġeneralment Maltin, li xorta żammew oriġini Punika għall-Malti, min-naħa l-oħra l-Filologi Ewropej li jagħrfu li l-lingwa Maltija għandha oriġini Għarbija. Din is-sitwazzjoni se tikkristallizza fl-aħħar tas-seklu 19 u fl-ewwel nofs tas-seklu 20 madwar argumenti li huma aktar reliġjużi milli lingwistiċi.

It-Taljan huwa l-lingwa tal-kultura tal-Maltin imma wkoll bil-Latin il-lingwa tal-knisja Maltija. L-ilsien tal-amministrazzjoni kolonjali u tal-armata, anke meta ingaġġa l-Malti mill-1840, kien naturalment l-Ingliż. Il-Malti huwa biss l-ilsien tan-nies, tal-bdiewa u tal-ħaddiema. L-amministrazzjoni, b’tokki suċċessivi, tipprova tissostitwixxi kull fejn tista’ t-Taljan bl-Ingliż jew saħansitra bil-Malti u dak, fost l-oħrajn, fl-edukazzjoni. Isib alleat ta’ għażla fil-Knejjes Protestanti u l-Anglikani li jaħsbu li jistgħu jilħqu l-familji aktar faċilment billi jagħmlu propaganda bil-Malti. Il-Knisja Kattolika hija affettwata fuq żewġ livelli, trid tittratta mal-proselitiżmu Protestanti u l-iżvilupp tal-iskejjel pubbliċi. Hi ssir sensittiva ħafna għall-problemi lingwistiċi. Immobilizza, pereżempju fl-1847, meta qassis Kattoliku kkonverti għall-Protestantiżmu Anglikan, Michelangelo Camilleri, ħoloq assoċjazzjoni Society for Promoting Christian Knowledge u traduċiet għall-Malti bl-alfabett ta' Vassalli t-Testment il-Ġdid. F’dan il-kuntest, l-argumenti kollha huma tajbin, anke l-agħar, u xi Kattoliċi Maltin jirrifjutaw ir-rabta li lsien tagħhom jista’ jkollu mal-Musulmanis. Ħafna se jissieltu, u xi wħud għadhom jissieltu, jippruvaw juru l-Feniċi u/jew fil-filjazzjoni Punika li hija aktar "aċċettabbli" f'għajnejhom. Din il-problema se tirriżulta f’radikalizzazzjoni ta’ lingwisti u awturi Maltin li jkunu jridu jneħħu mill-Malti l-akkwisti “Rumani” kollha tagħhom (biex jevitaw it-Taljan) billi jadottaw rieda purista kkwalifikata bħala “Semitika” (biex jevitaw l-Għarbi) fit-tentattivi tagħhom biex grammatiċi. Dan għadu nsibu llum, kważi 90 sena wara l-formalizzazzjoni u l-pubblikazzjoni, fl-1924, ta' Tagħrif fuq il-Kitba Maltija, fir-regoli tal-kitba tal-Malti jew f'din ir-rieda tal-popolazzjoni Maltija biex tgħid, jekk mhux biex. jemmnu, li l-Malti għandu għeruq Feniċi-Puniċi u mhux Għarbi.

 Malti Miktub 
Jekk il-Malti tal-qedem inkiteb, fis-sekli 11 u 12, bl-użu tal-alfabett Għarbi, kif juru l-poeti Maltin ta’ dan il-perjodu, bħal Abd ar-Rahmâm ibn Ramadân, id-dikotomija li ħadmet fis-soċjetà Maltija matul dawn li ġejjin sekli wassluha biex titlef il-karatteristiċi kollha ta’ lingwa miktuba. Tabilħaqq, fl-istess ħin meta daħal il-fewdaliżmu, l-aristokrazija użat lill-Sqalli u l-popolazzjoni servili jew ħaddiema l-Maltin, wieħed jikkultiva, l-ieħor isir illitterat. Kellna nistennew il-ħolqien ta' bourgeoisie kummerċjali u l-ftuħ għall-illuminiżmu ta' parti mill-elite Maltija, miżmuma 'l bogħod mill-ordni ta' San Ġwann ta' Ġerusalemm, sabiex twieldet l-idea ta’ nazzjon, li l-lingwa hija parti minnha. L-aqwa eżempju ta’ dan il-moviment huwa mogħti mill-patrijott Mikiel Anton Vassalli, li jopponi l-Isptarieri, jilqa’ l-Franċiż u mbagħad jopponi lill-Ingliżi, u għamel snin twal. fl-eżilju fl-Italja imbagħad fi Franza qabel ma rritorna lejn Malta, biex tikseb l-ewwel siġġu tal-Malti u l-Għarbi fl-Università ta’ Malta u li finalment tkun onorat bħala “missier il-Malti”. Ix-xewqa ta’ xi Maltin li jiksbu rikonoxximent soċjali għal ilsien twelidhom kienet l-ewwel immexxija minn ideat romantiċi u l-ideali tar-Rivoluzzjoni Franċiża. Xorta kien meħtieġ għal dak li l-Malti jista’ jinkiteb qabel isir lingwa letterarja. U biex jinkiteb kien hemm prerekwiżit, l-eżistenza ta’ alfabett. Il-maturazzjoni twila tagħha, kważi żewġ sekli, bejn l-1750 u l-1929, turi d-diffikultà tal-impriża: mill-ewwel proposta minn Gian Pietro Francesco Agius de Soldanis fl-1750, għal dik ta’ Stefano Zerafa fl-1827, li jgħaddi mill-multipli. alfabeti ta' Mikiel Anton Vassalli bejn l-1790 u l-1827, biex jintemm fl-1921 bl-alfabett tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, it-triq kienet twila.

 Grammatika Maltija 

Flimkien ma' alfabett, għandek bżonn ukoll grammatika biex tiffissa l-ortografija. L-ewwel li ħa interess fiha u poġġa l-pedamenti ta' grammatika kien de Soldanis li kiteb fl-1750 Descrizione della Lingua Punica (Deskrizzjoni tal-Lingwa Punika) u Nuova Scuola di Grammatica. (Kors tal-Grammatika Ġdid). Bejn l-1755 u l-1759, se jippubblika żewġ studji oħra, wieħed f'4 volumi miktuba bil-Malti Damma tal-Kliem Kartaħiniż Imxerred fil-Fomm tal-Maltin u l-Għawdxin u l-oħra bit-Taljan Nuova Scuola dell'antica lingua Punica scoperta nel moderno parlare Maltese e Gozitano (Studju ġdid tal-lingwa antika Punic skoperta fit-taħdit bil-Malti u l-Għawdxi modern). De Soldanis isemmi tnejn mill-predeċessuri tiegħu li t-testi tagħhom huma mitlufa: Fra Domenico Sciberras, isqof tal-Epifanija taċ-Ċiliċja u l-Kavallier ta’ Malta De Tournon. Kien waqt l-eżilju tiegħu f’Ruma fl-1791 li Vassalli ppubblika l-ewwel grammatika tiegħu Mylsen - Phoenico-Punicum sive Grammatica Melitensis (Mylsen - Phoenico-Punicum sive Grammatica Melitensis) li se jlesti. waqt pubblikazzjonijiet oħra, bħal, fl-1796, fil-Lexikon (Dizzjunarju). Huwa prinċipalment permezz tax-xogħol universitarju tiegħu, mill-1825, wara li rritorna mill-eżilju minn Franza, li Vassalli ħalla l-marka tiegħu fuq il-lingwa bi, fl-1827, Grammatica della lingua Maltese (Grammatika tal- ilsien Malti).

Fl-1831, Francesco Vella ppubblika, għall-ewwel darba f'Malta, grammatika Maltija bl-Ingliż għall-Ingliż, Maltese Grammar for the Use of the English. Il-Kanonku Fortunato Panzavecchia ppubblika fl-1845 grammatika ispirata b'mod qawwi minn dik ta' Vassalli Grammatica della Lingua Maltese (Grammatika tal-lingwa Maltija). Il-Konslu Vassily Basil Roudanovsky, stazzjonat Malta, ippubblika A Maltese Pocket Grammar fl-1910.

Mill-ħolqien tagħha fl-1920, l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti bdiet taħdem. Ippropona alfabett fl-1921, imbagħad, fl-1924, grammatika u regoli ortografiċi: Tagħrif fuq il-Kitba Maltija, miktub l-aktar minn Ninu Cremona u Ġanni Vassalo. Parallelment mal-ħidma tiegħu mal-Assoċjazzjoni, Ninu Cremona jippubblika bl-Ingliż il-grammatika tiegħu stess A Manual of Maltese Orthography and Grammar.

Il-Ġiżwita Patri Edmund Sutcliffe ppubblika A Grammar of the Maltese Language fl-1936. Din hija rikonoxxuta bħala l-aqwa grammatika Maltija li qatt miktuba minn persuna mhux Maltija. Fl-1960 u fl-1967, Henry Grech ippubblika bil-Malti ż-żewġ volumi tal-Grammatika tal-Malti. Jekk grammatika Maltija tagħmel referenza llum, hija dik ta' Albert Borg u Marie Azzopardi-Alexander ippubblikata fl-1997 taħt it-titlu ta' 'Maltese, Descriptive Grammars.

 Dizzjunarji Maltin 
Wara l-alfabett u l-grammatika, tibqa' l-aħħar parti tal-lingwa miktuba, il-vokabolarju, ġeneralment miġbura flimkien f'dizzjunarju. L-ewwel li ħa interess fil-vokabularju Malti kien il-Ġermaniż Hieronymus Megiser li siefer lejn Malta fl-1588 u l-1589. Ġabar kliem Malti li ppubblika fl-1603 bit-traduzzjoni tagħhom għall-Ġermaniż taħt l-isem Thesaurus Polyglottus (Polyglot Treasure) imbagħad fi Propugnaculum Europae (Rampart of Europe) fl-1606. Lista oħra ta' 355 kelma ġiet ippubblikata fl-1664 bit-tifsira bil-Ingliż minn vjaġġatur Brittaniku. Sir Philip Skippon taħt it-titlu ta' Account of a Journey Made Thro' Part of the Low Countries, Germany, Italy, and France (Narrattiva tal-ivvjaġġar magħmula minn parti mill-folol tal-Olanda, il-Ġermanja, l-Italja u Franza. ). F'edizzjoni tal-1677 ta' Notitia de vocaboli ecclesiastici (Avviż ta' vokabularju ekkleżjastiku) bl-isem Hierolexicon (Dizzjunarju ta' Ġerusalemm), Domenico u Carlo Magri jagħtu l-etimoloġija ta' xi kliem Malti.

L-ewwel dizzjunarju tal-lingwa Maltija huwa miktub minn Kavallier ta' Malta Franċiż, François de Vion Thezan Cour fl-1649. Dan id-dizzjunarju huwa magħruf biss minn edizzjoni moderna tal-1992 ta' Arnold Cassola bħala Regole per la Lingua Maltese (Regoli għall-Ilsien Malti), u kien jinkludi fuq nett numru ta' struzzjonijiet għas-suldati tal-Ordni bit-Taljan u l-Malti. Cassola se żżid l-ewwel parti ta’ dizzjunarju (it-tieni tintilef) ta’ kliem Malti-Taljan ta’ missier Pelaġju (Bartolomeo) Mifsud. Se jkun segwit seklu wara, bejn l-1755 u l-1759, minn dak ta’ de Soldanis, Damma tal-Kliem Kartaġiniż Imxerred fil-Fomm tal-Maltin u l-Għawdxin li, kif jissuġġerixxi isimha, hija aktar kumpilazzjoni milli dizzjunarju. Fil-fatt l-ewwel dizzjunarju relattivament komplut, bi 18000 kelma ta' vokabularju Malti, imur mill-1796, huwa xogħol Vassalli taħt it-titlu ta' Lexicon Melitense-Latino-Italum (Dizzjunarju Malti-Latin-Taljan). Ta’ min jinnota li l-ewwel dizzjunarji tal-vokabularju Malti ħafna drabi, jekk mhux dejjem, ikunu akkumpanjati mill-vokabularju ta’ lingwa oħra. Patrijott bħal Vassalli, li jiġġieled ħajtu kollha biex jimponi l-Malti, ma jiddejjaqx ipoġġi l-vokabularju tal-Malti b’mod parallel mat-Taljan. Din il-karatteristika kompliet sa issa, fejn dizzjunarji Maltin huma bilingwi, issa Malti-Ingliż, iż-żewġ lingwi uffiċjali ta’ Malta.

Malta saret pussess Ingliż fl-1800, iżda kien biss fl-1843 li l-ewwel dizzjunarju Dizionario portatile delle lingue maltese, italiana e inglese (Dizzjunarju portabbli tal-lingwa Maltija, Taljana u Ingliża) deher grazzi għal ix-xogħol ta' Francesco Vella u 1845 għal dak ta' Giovanni Battista Falzon bid-Dizionario Maltese-Italiano-Inglese (Dizzjunarju Malti-Taljan-Ingliż) li jerġa' jiġi stampat fl-1882 b'żieda grammatikali. Kienu segwiti fl-1856 mill-Piccolo Dizionario Malti-Taljan-Ingliż (Dizzjunarju Żgħir tal-Malti-Taljan-Ingliż) tal-Baruni Vincenzo Azzopardi li kien l-ewwel dizzjunarju li ġie introdott fl-iskejjel pubbliċi. Fl-1885, Salvatore Mamo ippubblika d-Dizzjunarju Ingliż-Malti. Għad-did, kien biss fl-1859, fil-ktieb tar-reviżjoni ta' Cesare Vassallo, librar fil-Librerija Nazzjonali ta' Malta: Catalogo dei Codici e Manoscritti inediti che si conservano nella pubblica biblioteca di Malta (Katalgu ta' kodiċijiet u manuskritti mhux ippubblikati li jinżammu fil-Librerija Pubblika ta' Malta), li jidher Vocabolario Francese-Taljan-Malti (Vokabolarju Franċiż-Taljan-Malti) lill-awtur mhux magħruf.

L-ewwel somma kienet ippruvata minn E. Magro fl-1906 bil-pubblikazzjoni ta' Dizzjunarju Ingliż u Malti mill-A sa L (Dizzjunarju Ingliż u Malti mill-A sa L) iżda t-tieni volum qatt ma deher. Imbagħad fl-1921 beda jiġi ppubblikat l-ewwel volum tad-Dizzjunarju Enċiklopediku mill-Ingliż għall-Malti u mill-Malti għall-Ingliż ta' Vincenzo Busuttil u Tancred Borg. Xogħol ta’ tnax-il sena bir-rata ta’ volum fis-sena minn meta dehru l-aħħar u t-tnax-il volum fl-1932. Fl-1942, Erin Serracino-Inglott beda jikteb id-dizzjunarju tiegħu tal-Malti, iżda l-ewwel mill-għaxar volumi tas-somma tiegħu Il-Miklem Malti deher biss fl-1975 biex jintemm ftit qabel mewtu fl-1983. Is-suċċessjoni tiegħu se tittieħed minn Ġużè Aquilina, it-tieni detentur taċ-chatedra tal-Malti u l-Ilsna Orjentali fl-Università ta' Malta minn 1937 sal-1976, 112-il sena wara Vassalli, li mill-1987 sal-1999 ippubblika l-Dizzjunarju Malti-Ingliż (Dizzjunarju Malti-Ingliż) f'2 volumi u 80,000 daħla u l-Dizzjunarju Ingliż-Malti (Dizzjunarju Ingliż-Malti) f'4 volumi u 120,000 daħla. Issa huwa dizzjunarju, fl-edizzjoni tiegħu Dizzjunarju Konċiż Malti-Ingliż-Malti, b'eżempji ta' użu u ċitazzjonijiet tħallew barra, li forsi huwa l-aktar użat mid-dizzjunarji Maltin. Il-puristi, iżda, jikkritikaw li mhux dejjem isegwi r-regoli tal-Akkademja tal-Malti.

 Enċiklopediji Maltin 
L-enċiklopedijas użati f'Malta huma kollha enċiklopedija tal-lingwa Ingliż, kien biss fl-1989 li l-Partit Nazzjonalista ħoloq soċjetà ta' edizzjoni  PIN - Pubblikazzjonijiet Indipendenza u għaxar snin oħra, sal-1999, għall-ewwel enċiklopedija Maltija bil-Malti li rat id-dawl. Il-kollezzjoni Kullana Kulturali hija magħmula minn volumi, li kull wieħed minnhom jittratta suġġett speċifiku. Fl-2006, l-enċiklopedija hija magħmula minn 74 volum.

 Malti Letterarju 
Kif diġà indikat, l-eqdem dokument miktub bil-Malti, fil-forma antika tiegħu, huwa kantilena ta’ għoxrin linja il-Cantilena; l-eqdem xhud huwa għalhekk xhud poetiku. Dan id-dokument, maħluq madwar l-1450, jagħti idea tajba ta’ x’jista’ jkun il-Malti mitkellem. Ma kinitx biss lingwa mhux maħduma li tippermetti biss komunikazzjoni utilitarja. Fl-1585, l-inkwiżitur f’Malta ħaraq kanzunetti miktuba minn qassis Dumnikan, Pasquale Vassallo, bl-iskuża ta’ kontenut wisq libertin.

Huwa fil-ktieb Dell'Istoria della Sacra Religione u Illustrissima Militia di San Giovanni Gierosolimitano (Mill-istorja tar-Reliġjon Sagra u Illustrissime Militia ta' San Ġwann ta' Ġerusalemm) ta'  Giacomo Bosio, storiku tal-Ordni, li l-ewwel sentenza tinsab miktuba u stampata bil-Malti l-Antik. Bosio jirrapporta kliem Malti antik li qal waqt it-tqegħid tal-ewwel ġebla tal-Belt Valletta fl-1566: Legi zimen en fel wardia col sceber raba iesue uquie, li jagħti fil-Malti modern: Jiġi żmien li fil- Wardija kull xiber raba' jiswa uqija.

 Poeżija Maltija 
Wara l-kantilena tas-seklu 15, l-ewwel poeżiji magħrufa bil-Malti jmorru mill-aħħar tas-seklu 17 u s-seklu 18. Huwa fl-1672 jew fl-1675, li jidher li Giovanni Francesco Bonamico qaleb mill-Franċiż għall-Malti poeżija Lill-Granmastru Cottoner. Kien fl-1939 li Ninu Cremona ppubblika, minn awtur anonimu minn Għawdex, poeżija li tmur mill-1700 Jaħasra Mingħajr Ħtija ikkwotata minn de Soldanis fl-1750. Fl-1738, poeżija anonima li tirrakkonta l-qtil ta' qassis-għalliem jismu Grimani inġabret f' i-Stromati minn Ignazio Saverino Misfud li l-manuskritti tiegħu tal-priedki tiegħu, datati bejn l-1739 u l-1746, huma x'aktarx l-aktar testi ta' proża magħrufa fl-1738. Malti. Poeżija, Fuqek Nitħaddet Malta, ukoll anonima, tirrakkonta l-rewwixta tal-iskjavi tal-1749. Kien biss fl-1791 li ġew ippubblikati poeżiji bil-Malti. Dawn huma tliet testi qosra attribwiti lil Patri Gioacchino Navarro, miġbura minn François-Emmanuel Guignard de Saint-Priest fMalte par un voyageur français.

 Letteratura Biblika 
L-ewwel ktieb stampat bil-Malti fl-istorja tal-pubblikazzjoni huwa fil-fatt bilingwi peress li ħdejn it-test bil-Malti, jinkludi t-test Taljan. Ġie stampat f’Ruma fl-1770 fuq talba tal-Isqof ta’ Malta Paolo Alpheran de Bussan; għalhekk huwa ktieb reliġjuż, fil-fatt katekiżmu Tagħlim Nisrani. Hija t-traduzzjoni tad-Dottrina Cristiana (Duttrina Nisranija) tal-Kardinal Bellarmino magħmula minn Dun Franġisk Wizzino. Fl-1780, fuq talba tal-Isqof Vincenzo Labini, din id-darba kollu bil-Malti, deher il-Kompendju tat-Tagħlim Nisrani (Tagħlim Nisrani Kondensat jew Katekiżmu Kondensat). Se tkompli l-produzzjoni ta’ letteratura reliġjuża bil-Malti. Fl-1822, is-Soċjeta' Biblika f'Malta oriġinat it-traduzzjoni ta' Ġużeppi Marija Cannolo ta' Il-Vanġelu ta' San Ġwann, l-alfabett n t għadu fiss, dan l-evanġelju huwa tradott b'alfabett Latin imħallat ma'. Ittri Għarbi. Din l-istess soċjetà tippubblika, wara l-mewt ta’ Vassalli, it-traduzzjonijiet tiegħu tal-Evanġeljus u l-Atti tal-Appostli. Kif diġà ssemma s-Society for Promoting Christian Knowledge tippubblika fl-1847 Testment il-Ġdid tar-ragħaj Michelangelo Camiller. Fl-1924, Ġużè Musact Azzopardi temm it-traduzzjoni tiegħu tal-Vanġeli u l-Atti tal-Appostli, mibdija fl-1895, u fl-1929 beda l-pubblikazzjoni regolari tat-72 ktieb tal-Bibbja prodotti minn Pietru Pawl Saydon mit-testi Griegi. . Din il-pubblikazzjoni tispiċċa tletin sena wara fl-1959. Il-Kummissjoni Liturġika tal-Provinċja Maltija tibda fl-1967 l-istampar tat-testi tal-liturġija Maltija biex tispiċċa l-ħidma tagħha fl-1978 bit-Testment il-Ġdid. Wara l-konċilju Vatikan II is-Soċjetà Biblika ta’ Malta ddeċidiet li tagħmel traduzzjoni ġdida tat-testi bibliċi minn perspettiva ekumenika. Fl-aħħar fl-1984, editjat ieħor skont is-sorsi, li ġabar f’volum wieħed it-testi bibliċi kollha. Dan ix-xogħol isir taħt id-direzzjoni ta’ Dun Karm Sant imdawwar b’ħafna riċerkaturi. Dun Ġorġ Preca ħoloq, fl-1907, il-assoċjazzjoni tal-MUSEUM bil-għan li jgħin biex jinħoloq vokabularju Malti li jippermetti li jiġu ttrattati s-suġġetti kollha ta' natura teoloġija bħal axxetiċi, moralità jew saħansitra teoloġija dogmatika.

 Letteratura Maltija 
L-ewwel xogħol ta' moħħ purament letterarju miktub bil-Malti jidher li hu rumanz ta' professur Naplitan Giuseppe Folliero de Luna (n-nannu matern ta' Enrico Mizzi) Elvira jew Imħabba ta' Tirann, li l-pubblikazzjoni tiegħu fl-1863. id-data hija inċerta. Min-naħa l-oħra d-data tal-1887 hija ċerta għall-pubblikazzjoni tal-ewwel rumanz ta’ ġeneru letterarju storiku-Malti partikolari minħabba l-pinna ta’ Dun Amabile Sisner, is-sensiela jisimha Ward Bla Xewk. Imbagħad mill-1901 sal-1907, sett rakkonti X'Jgħid il-Malti miktuba mill-missier Manwel Magri f'ġabra li se tissejjaħ Kotba tal-Mogħdija taż-Żmien u li se ddum sa fil- 1915. Kien fl-1909 li Ġużè Muscat Azzopardi ippubblika l-ewwel rumanz tiegħu Nazju Ellul. Ħeġġeġ lil Dun Karm Psaila biex jikteb bil-Malti u dan tal-aħħar għamel l-ewwel tentattiv fl-1912 bQuddiem Xbieha tal-Madonna. L-ewwel xogħlijiet tiegħu se jiġu ppubblikati fl-1914 f'numru 140 tas-sensiela Kotba matul iż-żmien taħt it-titlu L-Ewwel Ward (L-Ewwel Ward). Fl-1922, Dun Karn kiteb il-kliem ta' L-Innu Malti (Innu Malti) li kien se jsir l-innu uffiċjali ta' Malta. Dun Karm kien imsejjaħ għall-ewwel darba “poeta nazzjonali” minn Laurent Ropa fl-1935.

Flimkien mal-kitba, it-traduzzjoni għall-Malti ta' xogħlijiet letterarji kbar bdiet fl-1846 b'xogħol popolari peress li huwa l-Robinson Crusoe ta' Daniel Defoe. It-tieni traduzzjoni letterarja hija d-Divina Commedia (id-Divina Comedy) ta' Dante li għaliha l-Maltin għandhom attenzjoni speċjali. L-ewwel traduzzjoni tmur mill-1905, hija riżultat tax-xogħol ta’ Alfredo Edoardo Borg. It-tieni traduzzjoni hija xogħol Erin Serracino-Inglott fl-1959 u, fl-1991, Alfred Palma jagħti bil-Malti t-tielet traduzzjoni tal-Comedy. Fl-aħħar, nistgħu nsemmu wkoll lil Victor Xuereb, li fl-1989 għamel traduzzjoni ta' Odissea ta' Homer.

Il-gvern kolonjali għaraf l-ilsien Malti fl-1934 u fl-istess moviment ħa miżuri biex jiżviluppa l-użu tiegħu. Apparti l-oqsma li normalment huma tiegħu, nieda fl-1935 kompetizzjoni għar-rumanzi. Fl-1937 ir-riżultati saru pubbliċi u r-rebbieħ inzerta kien Ġużè Aquilina b' Taħt Tliet Saltnie. Fl-1939, rumanz kien innutat għall-ewwel darba mill-kritiċi letterarji Maltin; huwa Alla taż-Żgħażagħ ta' Karmenu Vassallo. Fis-sittinijiet, Joseph J. Camilleri kien meqjus bħala l-aqwa kittieb Malti b'dak li huwa ċċitat bħala l-aqwa rumanz tiegħu Aħna Sinjuri jew il-ġabra ta' poeżija tiegħu Kwartett. Kienu mbagħad innutati wkoll Victor Fenech, Daniel Massa jew Charles Vella għall-poeżija moderna. Dan huwa l-mument, l-1966, meta tibda kontroversja twila fl-istampa ta’ dak iż-żmien bejn il-“moderni” u l-“antik” miżmuma mill-MQL – ‘’Moviment Qawmien Letterarju’’ li kien immexxi minn Charles Coleiro u li ppubblika rivista Polz. Fl-1974, l-MQL nediet l-ewwel premju letterarju b'kollaborazzjoni mad-ditta Rothmans, il-premju ingħata lil Frans Sammut għar-rumanz tiegħu Samuraj. Fl-istess sena jinħoloq ukoll il-premju letterarju Phoenicia. Trevor Zahra bTaħt il-Weraq tal-Palm jirbaħ il-premju mill-Klabb Kotba Maltin. Fl-1991, Joe Friggieri ma' L-Għerusija rebaħ l-ewwel konkors ta' rakkonti qosra, imwaqqaf mill-Għaqda Bibljotekarji.

 Teatru Malti 
Mill-bini fil-Valletta fl-1731, ta’ teatru kkummissjonat u ffinanzjat personalment minn António Manoel de Vilhena, Gran Mastru tal-Osptarieri , Malta dejjem kellha palk. Fi żmien l-Hospitaliers, ħafna drabi kienu l-kavallieri li rikeb u daqqu biċċiet klassiċi Franċiżi jew Taljani. Fl-1843, kien hemm mill-inqas teatru ieħor f’Il-Birgu, it-Teatru tal-Birgu. Fl-1866, ġiet inawgurata sala kbira ġdida fil-Belt Valletta, ir-Royal Opera House (Royal Opera). Iżda kien fit-Teatru Manoel li sar l-ewwel dramm miktub minn Malti bil-Malti (1836), Katarina, drama miktuba bil-versi minn Luigi Rosato u ppubblikata fl-1847. Ġew prodotti diversi xogħlijiet oħra tiegħu. f’dan it-teatru is-snin ta’ wara. Fl-1913, Ninu Cremona kiteb Il-Fidwa tal-Bdiewa, dan id-dramm huwa meqjus bħala l-ewwel dramm tat-teatru klassiku Malti. Mill-1856, il-Compagnia Filodrammatica Vittoriosa ta' Pietru Pawl Castagna kienet l-ewwel truppa li inkludiet drammi bil-Malti fir-repertorju tagħha.

Fl-1946, Nikol Biancardi waqqaf l-Għaqda Maltija Bajda u Ħamra u organizza l-ewwel 'kompetizzjoni tat-teatru Malti' fir-Radio City Opera House f'Il-Ħamrun. Wara x-xoljiment tagħha fl-1950, Erin Serracino-Inglott joħloq KOPTEM - Kumitat Organizzatur Privat għat-Teatru Edukattiv Malti biex ikompli l-organizzazzjoni ta' kompetizzjonijiet teatrali. Wara l-ħolqien tal-Compagnia Filodrammatica Vittoriosa, din l-istess sena tara tliet truppi teatrali ġodda: Il-Malta Drama League, Maleth fuq l-istigazzjoni ta' Anthony (Nosì) Ghirlando u Drammatika Għaqda. tal-Malti - Università tal-Professur Ġużè Aquilina. Fl-1962, kien it-teatru Manoel li organizza kompetizzjoni teatrali u li kixef min se jkun meqjus bħala l-akbar drammaturgu Malti. Wara l-ewwel dehra f'kompetizzjoni teatrali, fl-1950, ma' Ċpar fix-Xemx, Francis Ebejer rebaħ il-kompetizzjoni tat-teatru Manoel bid-drammi tiegħu Vaganzi tas-Sajf. Fl-1966, rebaħ l-ewwel żewġ postijiet fl-istess kompetizzjoni ma' Menz u Il-Ħadd fuq il-Bejt.

 Malti Standard 
Il-Malti standard jinqasam f'żewġ fergħat: il-Malti standard miktub u l-Malti standard mitkellem.  

 Edizzjoni Maltija 
Fis-seklu 18, l-Osptararji stabbilixxa kontroll fuq pubblikazzjoni permezz ta’ monopolju fuq istampar. Waqt li stabbiliet sistema ta 'kontroll ekwivalenti, l-amministrazzjoni kolonjali Brittanika kważi rrifjutat b'mod sistematiku kwalunkwe awtorizzazzjoni għall-ħolqien ta' stampar. Is-CMS - Church Missionary Society, organizzazzjoni Anglikana ibbażata f'Londra qed tapplika għall-permess biex twaqqaf stampar f'Malta. Huwa dwar l-istampar ta' kotba tal-proseliti bl-Għarbi għall-Lvant Nofsani kollu. Hija kisbet dan il-ftehim fl-1825 bil-kundizzjoni li d-dokumenti stampati kollha ġew attwalment esportati minn Malta. Il-kolonja Ingliża malajr saret ċentru ta’ stampar bl-Għarbi li pparteċipat fil-qawmien letterarju ta’ din il-lingwa fis-seklu 19. CMS jikseb awtorizzazzjoni frammentata biex jistampa għall-arċipelagu. Għalhekk jistampa xi wħud mill-kotba ta' Mikiel Anton Vassalli bħala l-Grammatica della lingua Maltese (Grammatika tal-lingwa Maltija) fl-1827 jew ta' George Percy Badger bħala  tiegħu ' Description of Malta and Gozo (Description de Malte et Gozo) fl-1838. Kiseb il-libertà tal-istampar meta l-amministrazzjoni kolonjali introduċiet il-libertà tal-stampa fl-1839 iżda għalqet fl-1839. 1845 meta l-kumpanija prinċipali f'Londra kellha diffikultajiet finanzjarji.

Wara l-1839, kien possibbli għal kull Malti li jiftaħ kumpanija tal-pubblikazzjoni. L-ewwel li għamel dan kien A.C.Aquilina, li fl-1855 ħoloq l-eqdem dar tal-pubblikazzjoni purament Maltija “A.C.Aquilina & Co. Ltd”. Fl-1874, Giovanni Muscat fetaħ ħanut tal-kotba biex jikkummerċjalizza l-produzzjoni letterarja Maltija u Ingliża. Huwa se jżid malajr mal-attività ta’ distribuzzjoni tiegħu attività ta’ produzzjoni ma’ dar tal-pubblikazzjoni.

Id-drittijiet tal-awtur fil-letteratura stampata twaqqfu f’Malta fl-1883.

 Midja 
Fl-1839, il-gvern kolonjali pproklama l-libertà tal-istampa, u qabel din id-data, l-ebda pubblikazzjoni regolari ma kienet awtorizzata mill-amministrazzjoni. L-ewwel gazzetta Maltija kienet ippubblikata minn George Percy Badger segwit minn Il Filologo Maltese (The Maltese Philologist) ta' Dom Salvatore Cumbo. Sa mill-1941 Badger ippubblika ittra dwar il-Malti fl-edukazzjoni fil-ġurnal tiegħu. Għalhekk, sa mill-bidu tal-istampa Maltija, involviet ruħha fil-big deal tal-mument: tagħmel il-Malti lingwa waħedha. Fl-1846, kien Richard Taylor li ppubblika Le Gahan sal-1861 b'interruzzjoni mill-1848 sal-1854.

Kien fl-Eġittu fl-1859, imbagħad f’idejn Franċiżi, li dehret il-gazzetta Il-Baħrija, l-ewwel gazzetta Maltija li ġiet ippubblikata bil-Malti barra l-gżejjer.

L-ewwel ħarġa tal-almanakk Il-Ħabib Malti ħarġet fl-1873, kif għall-famuż almanak Il-Pronostku Malti ta' Giovanni Muscat, deher għal seklu, mill-1898 sal-1997.

Ġużè Muscat Azzopardi ppubblika In-Naħla Maltija mill-1877 sal-1879. Huwa nieda mill-ġdid gazzetta ma' Pawlu Galea fl-1913 Il-Ħabib. Se jdum aktar mill-ewwel peress li mhux se jwaqqaf il-pubblikazzjoni tiegħu sa l-1928. Huwa f'din il-gazzetta li Napuljun Tagliaferro għandu stampat artiklu kontroversjali L-Ilsien Malti u l-Marokkin. Perseveranti Azzopardi, qabel tmiem L'Ami, johloq fl-1926 gazzetta ohra Il-Kotra li se jwaqqaf fl-1933.

F'nofs dan it-taqlib intellettwali, twieldu gazzetti biex isostnu pożizzjonijiet politiċi bħal Il-Mediterraneo (1838-1902), The Malta Times (1840-1904) u Il - Corriere maltese, gazzetti li juru opinjoni liberali kontra l-Ordine (1847-1902) gazzetta Kattolika u konservattiva. Fl-1880, Fortunato Mizzi, missier il-Prim Ministru Enrico Mizzi, fl-istess żmien ħoloq il-Partit Nazzjonalista u l-gazzetta tiegħu Malta.

Il-ġlied bejn il-partitarji tal-alfabeti differenti nfirxu fl-istampa u, fl-1903, Dimech kiteb regolarment fil-gazzetta tiegħu Il-Bandiera tal-Maltin biex jiddenunzja l-manuvri partiġġjani bażi li jopponu lill-partitarji tal-lingwa Ingliża għal dawk tal-lingwa Ingliża. l-ilsien Taljan, għad-detriment tal-ilsien Malti.

Huwa permezz tal-istampa li se jittieħed bidla kruċjali għall-futur tal-lingwa Maltija. Hija l-bgħit lill-gazzetta Il-Habib, fis-7 ta' Settembru 1920, tal-appell ta' żagħżugħ ta' 21 sena, Franġisk Saver Caruana, li jitlob il-ħolqien ta' għaqda ġdida ta' kittieba Maltin li tinfetaħ. kollox. Għal xahrejn, Ġużepp Farrugia, Ġużè Micallef Goggi, Ġużè Muscat Azzopardi, Pawlu Bellanti, Pietru Pawl Grima, Nerik Bonnici u C. Sant se jieħdu sehem f’dawn l-iskambji epistolari permezz tal-gazzetta.

Fl-aħħarnett, fid-9 ta’ Novembru, 1920, deher avviż: Nhar il-Hadd li, 14 ta' Novembru, fi-għaxra u nofs ta' filgħodu, issir l-ewwel laqgħa ta' din l-Għaqda ċentru-ċirkolo ta'. ' l -Unjoni ta' San Ġużepp il-Belt, Strada San Paolo 266. Aktar minn tletin persuna preżenti, malajr tinħoloq kummissjoni u tieħu l-isem ta' Għaqda tal-Kittieba tal-Malti (Assoċjazzjoni tal-Kittieba Maltin). Fit-18 ta’ Diċembru 1921, wara 17-il sessjoni ta’ ħidma, l-Għaqda ressqet il-ħidma tagħha, u, apparti ftit dettalji, kien l-alfabett attwali li ġie propost. L-istampa Maltija kellha rwol determinanti fit-trasformazzjoni tal-Malti mitkellem f’Malti miktub, anke jekk xorta jkun hemm bżonn li wieħed jistenna kważi ħmistax-il sena għall-uffiċjalizzazzjoni tal-Malti minflok it-Taljan.

Sena wara din il-formalizzazzjoni fl-1 ta’ Jannar, 1934, il-Maltin setgħu jisimgħu xandira għall-ewwel darba u mill-1939 beda x-xandir ta’ xandiriet letterarji. Fl-1943 f'nofs il-gwerra, Vella Haber addatta għar-radju storja qasira ta' Themistocles Zammit L-Għenieqa ta' Wiżu l-ewwel xandira ta' dramma bir-radju Malti. Fl-aħħar fl-1962, MTV - it-televiżjoni pubblika Maltija - xandar l-ewwel xandiriet televiżivi tagħha.

 Malti, lingwa nazzjonali 
It-triq hija twila, minn nofs is-seklu 18, fejn ftit imħuħ imdawla, bħal Gian Pietro Francesco Agius de Soldanis u Mikiel Anton Vassalli, xtaqu jagħmlu l-unika lingwa mitkellma tagħhom lingwa letterarja. , sakemm fuq inizjattiva ta’ Franġisk Saver Caruana li, billi ħalla t-twelid tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti (Assoċjazzjoni tal-Kittieba Maltin) se jwassal fl-1924 għall-ħolqien ta’ alfabett. , grammatika u ortografija.

Iżda dawn l-azzjonijiet ġew sovrapposti fuq aġitazzjoni politika mis-snin 80 li għamlet il-lingwa waħda mis-simboli tagħha fl-1883. Il-klassijiet għolja Maltin, li kollha jipprattikaw il-Ilsien Taljan, iridu jżommu l-vantaġġi tagħhom, ma jridux joffru bieb għall-burgiż żgħir. Se jsibu appoġġ politiku min-nazzjonalisti li jaraw aħjar il-futur tal-arċipelagu mal-l-Italja fil-qrib, li għadha kif ingħaqdet, milli mal-ir-Renju Unit tal-Gran Brittanja u tal-Irlanda|kolonjalista Brittaniku imbiegħed. Din l-oppożizzjoni, li se taqsam il-pajjiż, ħafna drabi ġiet imsejħa “konflitt lingwistiku”. Dan il-kunflitt se jkollu l-martri tiegħu, se jdum sa nofs is-seklu 20.

Il-lingwa Maltija fl-aħħar saret l-ilsien uffiċjali tal-arċipelagu fl-1934, flimkien mal-Ingliż. Minn dak iż-żmien 'l hawn, l-Ingliż baqa' l-lingwa uffiċjali, iżda l-Malti huwa minqux bħala l-lingwa nazzjonali mill-kostituzzjoni. L-Artikolu 3 jispeċifika li:
L-ilsien Malti huwa komponent essenzjali tal-wirt nazzjonali, peress li ġie żviluppat b'mod kostanti fid-diskors tal-Malti, li jiddistingwi lill-poplu Malti mill-ġnus l-oħra kollha u jagħti liċ-ċittadini tiegħu l-aħjar mezz ta' espressjoni.Il-Malti L-Istat Malti jirrikonoxxi l-ilsien Malti bħala espressjoni qawwija tan-nazzjonalità tal-Maltin u għaldaqstant jagħraf l-importanza unika tiegħu u jipproteġiha mid-degradazzjoni u l-estinzjoni.

 Istituzzjonijiet letterarji u korpi li jikkontrollaw il-lingwa Maltija 
Hija inizjattiva ta’ Franġisk Saver Caruana, li bl-appell tiegħu tas-7 ta’ Settembru 1920 fil-gazzetta Il-Habib, iwassal biex tinħoloq Għaqda tal-Kittieba tal- Malti (Għaqda Kittieba Maltin). Din l-assoċjazzjoni l-ewwel tagħti lil Malta l-lingwa miktuba tagħha billi toħloq alfabett, grammatika u ortografija. Iżda jagħtih ukoll letteratura. Il-membri tiegħu, fil-parti l-kbira tagħhom, saru kittieba importanti għal Malta bħal Dun Karm Psaila li se jiġu akkreditati bl-istatus ta’ poeta nazzjonali. Minbarra li hu kittieb magħruf, huwa l-awtur tal-innu nazzjonali Malti L-Innu Malti.

Kien waqt assemblea ġenerali fis-7 ta’ Mejju, 1922, li twieldet uffiċjalment din l-għaqda. L-għan tiegħu huwa stabbilit:
 Tiżgura l-iżvilupp tal-alfabett, il-grammatika u l-ortografija;
 Tiżgura l-protezzjoni u d-drittijiet tal-lingwa Maltija;
 Tippromwovi t-tixrid tal-lingwa u kitbiet letterarji filwaqt li tippreserva r-reliġjon Kattolika.

Jekk fl-1924 ipproponiet ir-regoli li għamlu l-Malti lingwa vera, aġixxiet ukoll biex tiżviluppa l-letteratura u fl-1 ta’ Novembru 1924 ħatret kummissjoni komposta minn Franġisk Saver Caruana, Guzè Darmanin Demajo, Guzè Darmanin Demajo u Vincent Mifsud Bonnici bl-għan. tat-tħejjija ta Il-Malti, reviżjoni letterarja ppreżentata fil-21 ta' Diċembru 1924. Kienet ippubblikata kull tliet xhur għall-ewwel darba f'Marzu 1925.

Fl-1944, ġiet promulgata liġi li tistabbilixxi l-Kunsill Ċentrali tal-Malti biex tipproteġi u tippromwovi l-lingwa u l-letteratura Maltija. Il-Kunsill huwa magħmul minn rappreżentanti mill-għaqdiet kollha Maltin. Mill-1950, jitwaqqaf Kunsill tas-Soċjetà ta' l-Awturi Maltin. Iżda dan il-kunsill mhux se jkun attiv qabel sitt snin wara. Imbagħad fl-1962, hija l-Għaqda Kittieba Żgħażagħ li se ssir il-Grupp Awturi, fl-1969, hija t-twelid tal-Għaqda Bibljotekarji, fl-1998, l-Għaqda letterarja u. kulturali u fl-2001, il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb.

L-Għaqda Kittieba Maltin saret, fl-1964, l-Akkademja tal-Malti, u fl-2005, il-gvern ħelesha mis-sorveljanza tal-Malti biex tħalliha tiddedika ruħha kompletament għall-valorizzazzjoni letterarja tal-lingwa, fil-ħolqien. il-Kunsill Nazzjonali ta' l-Ilsien Malti. Dan huwa responsabbli, b'mod partikolari, għall-promozzjoni tal-lingwa nazzjonali, id-definizzjoni tal-ortografija u l-vokabularju, u l-implimentazzjoni ta' politika lingwistika xierqa.

 Konflitt lingwistiku 
Mill-qabda uffiċjali tal-arċipelagu bħala kolonja tal-kuruna fl-1814, il-Maltin talbu mill-gvern kolonjali l-libertajiet u l-assigurazzjonijiet li qatt ma setgħu jiksbu mill-Osptararji jew mill-Franċiżi. . Il-Maltin jafu jiftakru fil-wegħdiet li għamel Alexander Ball biex ikunu jistgħu jiggvernaw lilhom infushom kif iridu. L-ewwel libertà li ngħatat kienet il-libertà tal-istampa, iżda l-karti tal-opinjoni jagħmlu pressjoni għal self govern. Fl-1847, il-Maltin approfittaw mill-karnival biex iqarrqu mal-gvern kolonjali, li, fil-11 ta’ Mejju, 1849, ta kostituzzjoni ġdida li tippermetti lill-kunsilliera eletti jagħtu l-opinjoni tagħhom ħlief f’oqsma riżervati bħall- difiża tal-gżejjer.

Hekk kif l-Italja tagħmel lir-l-għaqda tagħha, xi wħud qed iħarsu lejn ir-renju ġirien il-ġdid. Fortunato Mizzi, missier Enrico Mizzi, ħoloq il-Partit Nazzjonalista, u meta kiseb maġġoranza fl-elezzjonijiet tal-1883, il-gvern kolonjali għolla l-ishma billi ħabbar is-sostituzzjoni. mit-Taljan fl-iskejjel pubbliċi għall-Ingliż u l-Malti. Il-konsulenti tal-partit nazzjonalista jirriżenjaw u jiġu eletti mill-ġdid b’mod trijonfali. Il-wasla ta' Gerald Strickland u t-twaqqif ta' reġim tassew rappreżentattiv kkalmaw is-sitwazzjoni. Iżda l-emerġenza tal-problema tal-lingwa tpoġġi kollox fid-dubju meta Strickland jiddeċiedi li jintroduċi l-Ingliż fil-qrati. Il-konfront huwa inevitabbli meta ordinanza tal-1901 tħalli lill-ġenituri l-għażla tal-lingwa tal-eżami tat-tfal tagħhom bejn it-Taljan u l-Ingliż.

Meta l-kunsilliera rrifjutaw li jaċċettaw il-baġit tal-edukazzjoni pubblika, l-ittri patenti tat-3 ta’ Ġunju 1903 annullaw il-kostituzzjoni tal-1887. Kummissjoni ta’ inkjesta ma għenitx l-affarijiet billi favur l-Ingliż fil-qrati inferjuri u l-għażla bejn l-Ingliż u l-Malti fil-qrati kriminali. . Barra minn hekk, fuq livell estern, il-Gran Brittanja tappoġġja l-moviment Taljan filwaqt li, fuq livell intern Malti, qed tagħmel gwerra kontra l-irredentisti li qed jiksbu segwaċi fost il-Maltin. L-Ewwel Gwerra Dinjija se tikkalma l-kunflitti, għax Malta tmexxi t-tarzni tagħha għall-massimu billi ġġib il-benesseri ekonomiku qabel ma terġa’ taqa’ fil-waqgħa ekonomika malli tinkiseb il-paċi u ssib il-problemi lingwistiċi-politiċi kollha tagħha.

Raġel mhu se jagħmel xejn biex jissimplifika s-sitwazzjoni. Fl-1917 Enrico Mizzi reġa’ ħa t-tmexxija tal-partit li kien ħoloq missieru. L-imġieba tiegħu favur it-Taljan twassal għall-qorti marzjali, li tikkundannah għal sena ħabs. Ingħata amnestija fi tmiem il-gwerra u reġa’ beda l-attiviżmu tiegħu. Fis-Sette Giugno (7 ta' Ġunju 1919) faqqgħet rewwixta vjolenti, inħarqet il-bandiera Ingliża, sparaw l-armata, qatlu erbgħa, Wenzu Dyer, Sadanittant, Manwel Attard, Giuseppe Bajada, u aktar minn ħamsin feruti. Ingħatat kostituzzjoni ġdida fl-1921 bl-istituzzjoni ta’ parlament li seta’ jittratta ma’ kollox ħlief żoni riżervati u l-kwistjoni lingwistika kienet waħda mill-oqsma riżervati. L-elezzjoni tal-1921 issir fuq il-kwistjoni lingwistika imma fil-konfront ta’ Mizzi, ma’ Mons Panzavecchia u mal-kurunell Savona, Strickland jiġi elett fuq il-fama tiegħu.

Tista’ timplimenta l-politika lingwistika tagħha li tissostitwixxi t-Taljan bl-Ingliż flimkien mal-Malti. L-oppożizzjoni, ma’ Mizzi, hija appoġġjata bil-moħbi mill-faxxisti, li telgħu l-poter fl-Italja, u mill-Knisja Maltija. Is-Santa Sede intervjeniet mal-gvern Ingliż, li ta lil Strickland il-kontinwazzjoni tal-politika tiegħu iżda talab elezzjonijiet ġodda. Strickland ineħħi t-Taljan mill-istruzzjoni pubblika u l-qrati fil-25 ta’ April, 1932. Mizzi jirbaħ l-elezzjonijiet ta’ Ġunju 1932 u, bħala Ministru tal-Edukazzjoni Pubblika, ma jistax imur lura fuq id-direttivi ta’ Strickland, dominju riżervat jobbliga, jieħu miżuri fis-6 ta’ Awwissu 1932 biex jerġa’ jdaħħal it-Taljan bħala mezz għat-tagħlim tal-Malti. Iżda quddiem ir-rivolta tal-università, il-gvern kolonjali ħa l-affarijiet f’idu, ħassar il-miżuri Mizzi u impona l-Malti fl-iskejjel pubbliċi.

Fl-1 ta’ Jannar 1934, il-gvern kolonjali temm il-gwerra lingwistika billi ppubblika fil-‘’Gazzetta tal-Guern’’ (il-gazzetta uffiċjali Maltija) avviż li kien jispeċifika li l-alfabett u l-ortografija tas-soċjetà tal-kittieba Maltin huma adottata uffiċjalment, il-lingwa Maltija hija ddikjarata lingwa uffiċjali bl-Ingliż minflok it-Taljan. Il-kostituzzjoni tal-1921 tħassret fl-1936, l-Istituto italiano di cultura ingħalaq, l-aġitaturi irredentisti tkeċċew mill-gżejjer u l-pubblikazzjonijiet bit-Taljan ġew ipprojbiti. Il-kunflitt lingwistiku jintemm matul it-Tieni Gwerra Dinjija bil-mogħdija quddiem kunsill tal-gwerra u l-eżekuzzjoni tal-aħħar partitarji tal-Italja faxxista. L-edukazzjoni mhux se tkun obbligatorja sal-1946.

 Biblijografija 
 Agius, Luana (2016) L-istorja tal-ilsien Malti, Festa.
 Cassar, Mario (2002) Storja tal-Ilsien u l-Letteratura Maltija – Kronoloġija, Malta: Għaqda tal-Malti (Università)

 Referenzi 

 Ħoloq esterni 
 L-Istorja tal-Ilsien Malti
 L-Istoria tal-Lingwa Maltija
 L-iżvilupp u l-evoluzzjoni tal-ilsien Malti
 Qabel u waqt il-Perjodu Għarbi:L-element Semitiku
 L-oriġini tal-lingwa Maltija
 History of the Maltese Language

Kategorija:Lingwa Maltija