Vilel u Ġonna tal-Familja Medici

Il-Vilel u Ġonna tal-Familja Medici huma sensiela ta' kumplessi ta' binjiet rurali fir-reġjun tat-Toskana fl-Italja li kienu proprjetajiet ta' membri tal-familja Medici bejn is-seklu 15 u s-seklu 17. Il-vilel kellhom diversi funzjonijiet: kienu l-palazzi fil-kampanja tal-familja Medici, imqassmin fit-territorju kollu fejn kienu jmexxu, bħala turija tas-setgħa u tar-rikkezzi tagħhom. Kienu wkoll postijiet rikreattivi għad-divertiment u l-intratteniment tas-sidien tagħhom; u b'mod iktar prożajku, kienu ċ-ċentru ta' attivitajiet agrikoli fl-artijiet tal-madwar. Fl-2013, il-vilel u l-ġonna tal-familja Medici ġew miżjuda fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

 Storja 
xellug|daqsminuri|304x304px|Mappa tal-Vilel u l-Ġonna tal-Familja Medici
L-ewwel vilel tal-familja Medici kienu l-Villa del Trebbio u dik ta' Cafaggiolo. Dawn iż-żewġ vilel kienu djar iffortifikati b'saħħithom li nbnew fis-seklu 14 fir-reġjun ta' Mugello, minn fejn oriġinat il-familja Medici. Fis-seklu 15, Cosimo de' Medici bena vilel u ġonna ddisinjati minn Michelozzo f'Careggi u fi Fiesole, li xorta kienu binjiet iffortifikati sew, iżda kellhom ukoll spazji rikreattivi: btieħi, gallariji u ġonna. Lorenzo de' Medici qatta' perjodi twal fil-Villa ta' Careggi. Gradwalment, Firenze ġiet imdawra minn kollezzjoni ta' vilel tal-familja Medici, b'oħrajn f'partijiet iktar distanti tal-Gran Dukat tat-Toskana. Sal-aħħar tas-seklu 16, kien hemm mill-inqas 16-il villa ewlenija, b'mill-inqas 11 oħra ta' interess sekondarju (l-iktar agrikoli jew bi sjieda tal-familja Medici għal żmien qasir), flimkien ma' għadd ta' rziezet u loġoġ tal-kaċċa fit-Toskana kollha. Giusto Utens pitter sensiela ta' lunetti bil-vilel prinċipali tal-familja Medici fis-seklu 17, li issa jinsabu fil-Villa La Petraia.

L-aħħar vilel tal-familja Medici kienu l-Villa ta' Montevettolini u l-Villa ta' Artimino, li nxtraw fl-1595-1596 minn Ferdinandu I meta kien qed jkabbar il-Villa ta' Castello, il-Villa La Petraia u l-Villa dell'Ambrogiana.

Il-vilel li nbnew l-aħħar huma eżempji straordinarji tal-arkitettura Rinaxximentali u Barokka, u sikwit kienu akkumpanjati minn ġonna. Il-ġnien fil-Villa ta' Castello, magħmul għal Cosimo I de' Medici, il-Gran Duka tat-Toskana, kien l-ewwel wieħed fl-Italja li għamel Niccolò Tribolo, li iktar 'il quddiem iddisinja l-Ġonna ta' Boboli għar-residenza l-ġdida ta' Cosimo, Palazzo Pitti.

Kull membru sinifikanti tal-familja Medici kien sid ta' villa. Id-Duka kien jiċċaqlaq minn dar għall-oħra. Meta kien jirresjedi fiha, il-villa kienet issir mikrokożmu tal-qorti tal-familja Medici. Għall-kaċċa, seta' jżur il-Villa del Trebbio, il-Villa ta' Cafaggiolo jew il-Villa ta' Pratolino; jirresjedi fil-Villa dell'Ambrogiana fir-rebbiegħa; u jiċċaqlaq lejn il-Villa ta' Artimino fis-sajf biex igawdi l-istaġun f'pożizzjoni iktar olzata u friska.

Wara l-mewt ta' Gian Gastone de' Medici fl-1737, il-Gran Dukat tat-Toskana u l-assi tal-familja Medici, inkluż il-vilel tagħhom, ġew akkwistati minn Francis, id-Duka ta' Lorraine (li iktar 'il quddiem sar Imperatur Ruman Sagru). Francis żar it-Toskana darba biss fl-1739 u għas-sitta u għoxrin sena ta' wara l-vilel ġew ittraskurati. B'konsegwenza ta' dan, meta Leopoldu I wiret id-dukat fl-1765, bosta vilel u ġonna kienu mitluqin u żdingati. Il-kumplament baqgħu jintużaw mill-membri tal-familja tad-Duka ta' Lorraine sal-1860 meta t-Toskana ġiet assorbita fir-Renju l-ġdid tal-Italja. Il-familja Savoia għażlet li tbigħ il-vilel kollha tal-familja Medici ħlief tnejn (La Petraia u Poggio a Caiano), li baqgħu fil-pussess tagħhom sal-aħħar tal-monarkija fl-1946. Illum il-ġurnata, uħud mill-vilel u l-ġonna tal-familja Medici huma mużewijiet; oħrajn huma okkupati minn istituzzjonijiet, u ftit minnhom għandhom sjieda privata, u spiss jinkrew privatament jew jintużaw għal avvenimenti pubbliċi.

 Sit ta' Wirt Dinji 
Fl-2006, il-gvern Taljan innomina l-vilel u l-ġonna tal-familja Medici bħala Sit Indikattiv ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Fis-37 laqgħa tal-Kumitat tal-Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2013 f'Phnom Penh, il-Kambodja, il-"Vilel u Ġonna tal-Familja Medici fit-Toskana" ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

 Lista 

 Vilel u ġonna elenkati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO 
RitrattLunettaIsemProprjetàProprjetà tal-familja Medici minnsaKomunProvinċjaSuperfiċi taż-żona protetta (ettari)Superfiċ taż-żona ta' lqugħ (ettari)Koordinatiħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Cafaggiolo-Villa_front_large.jpg|150x150pxħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Cafaggiolo_utens.jpg|100x100pxVilla ta' CafaggioloPrivata (tintuża għall-avvenimenti)nofs is-seklu 141738Barberino di MugelloFI2.35649.56ħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Villa_medicea_del_trebbio,_10.jpg|150x150pxħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Trebbio_utens.jpg|100x100pxVilla ta' TrebbioPrivata (fruibile per eventi)nofs is-seklu 141738Scarperia e San PieroFI1.60650.31ħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Villa_di_careggi_01.JPG|150x150pxħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Careggi_lunetta.jpg|100x100pxVilla ta' CareggiPubblika (tar-Reġjun tat-Toskana)14171738FirenzeFI3.655.71ħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Villa_medici_di_belcanto,_veduta_00.JPG|150x150pxVilla ta' Fiesole (Belcanto)Privata14501671FiesoleFI2.1144.88ħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Villa_Castello_Florence_Apr_2008_(37).JPG|150x150pxħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Castello_utens.jpg|100x100pxVilla ta' CastelloPubblika (tospita l-Accademia della Crusca, awtorità statali) u l-ġnien pubbliku wkoll (mużew statali)14801738FirenzeFI8.33289.31ħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Villa_di_poggio_a_caiano_11.JPG|150x150pxħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Villa_di_Poggio_a_Caiano,_Giusto_Utens.jpg|100x100pxVilla ta' Poggio a Caiano (Ambra)Pubblika (mużew statali)14701738Poggio a CaianoPO9.31135.63ħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Villa_La_Petraia_2.JPG|150x150pxħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:La_petraia_utens.jpg|100x100pxVilla La PetraiaPubblika (mużew statali)15441738FirenzeFI21.31276.33ħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Boboli_gardens_11.jpg|150x150pxħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Pitti_boboli_utens.jpg|100x100pxPalazzo Pitti u l-Ġnien ta' BoboliPubblika (mużew statali)1549-15501738FirenzeFI40.00132.00ħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Villa_di_cerreto_guidi,_rampe_05.JPG|150x150pxħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Cerreto_guidi_lunetta.jpg|100x100pxVilla ta' Cerreto GuidiPubblika (museo statale)15551738Cerreto GuidiFI0.764.12ħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Palazzomediceoseravezza.JPG|150x150pxħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Serravezza_utens.jpg|100x100pxPalazzo di SeravezzaPubblika (mużew komunali)15601738SeravezzaLU1.0150.14ħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Appennino.jpg|150x150pxħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Pratolino_utens.jpg|100x100pxĠnien ta'  Pratolino
(il-villa nqerdet fl- 1820)Pubblika (ġnien komunali)15681738VagliaFI26.53210.35ħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Villa_la_magia,_esterno_02.jpg|150x150pxħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:La_magia_utens.jpg|100x100pxVilla La MàgiaPubblika (Komun ta' Quarrata)15831738QuarrataPT2.10103.65ħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Villa_di_artimino,_esterno_01.jpg|150x150pxVilla ta' Artimino
(Ferdinanda jew tal-Mitt Ċmieni)Privata (lukanda u ristorant)15961738CarmignanoPO1.04701.66ħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Villa_del_poggio_imperiale,_esterno_0,2.jpg|150x150pxħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Poggio_imperiale_lunetta.jpg|100x100pxVilla ta' Poggio ImperialePubblika (Istitut statali
tas-Santissima Annunzjata)15651738FirenzeFI5.35235.43

 Vilel u ġonna oħra tal-familja Medici 
RitrattLunettaIsemProprjetàProprjetà tal-familja Medici minnsaKomunProvinċjaKoordinatiħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Villa_la_quiete,_veduta_dal_giardino_06.JPG|150x150pxVilla La QuietePubblika (ir-Reġjun tat-Toskana)14531650FirenzeFIħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Collesalvetti,_villa_medicea_04.JPG|150x150pxħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Collesalvetti_utens.jpg|100x100pxVilla ta' CollesalvettiPubblika (Komun ta' Collesalvetti)1464 (ante)1738CollesalvettiLIħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Mezzomonte.jpg|150x150pxVilla ta' MezzomontePrivata (tintuża għall-avvenimenti)1480
u 16291482
u 1644ImprunetaFIħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Villa_di_agnano_00.JPG|150x150pxVilla ta' AgnanoPrivata (tintuża għall-avvenimenti)14861498San Giuliano TermePIħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Villa_di_spedaletto,_03.JPG|150x150pxVilla ta' SpedalettoPrivata14861492LajaticoPIħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Villa_niccolini_di_camugliano_10.JPG|150x150pxVilla ta' CamuglianoPrivatagħall-ħabta tal-15301615PonsaccoPIħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Fattoria_medicea_di_stabbia,_03.JPG|150x150pxRazzett ta'  Stabbia tal-familja MediciPrivata15481738Cerreto GuidiFIħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Villa_La_Topaia.jpg|150x150pxVilla della TopaiaPrivata1550 circa1738FirenzeFIħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Villa_di_Marignolle.jpg|150x150pxħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Marignolle_utens.jpg|100x100pxVilla ta' MarignollePrivata15601621FirenzeFIħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Villa_medicea_di_arena_metato_02.JPG|150x150pxVilla ta' Arena MetatoPrivata1563 circa1738San Giuliano TermePIħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Villa_di_lappeggi,_02.JPG|150x150pxħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Lappeggi_utens.jpg|100x100pxVilla ta' LappeggiPrivata15691738Bagno a RipoliFIħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Villa_Medicea_Ambrogiana.jpg|150x150pxħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Ambrogiana_utens.jpg|100x100pxVilla L'AmbrogianaPubblika15741738Montelupo FiorentinoFIħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Villa_di_lilliano_10.JPG|150x150pxVilla ta' LillianoPrivata15841738Bagno a RipoliFIħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Villa_di_coltano_00.JPG|150x150pxVilla ta' ColtanoPubblika (Komun ta' Pisa)15861738PisaPIħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Villa_di_montevettolini,_stemma_bartolommei_0.JPG|150x150pxħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Monte_vetturino_utens.jpg|100x100pxVilla ta' MontevettoliniPrivatagħall-ħabta tal-15951738Monsummano TermePTħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Buti,_villa_medicea_02.JPG|150x150pxVilla ta' ButiPrivata (tintuża għall-avvenimenti)//ButiPI

 Residenzi oħra 
Il-familja Medici fil-Gran Dukat kellhom bosta residenzi f'Firenze, f'Pisa, fi Siena u f'Livorno. 'Il barra mit-territorju Toskan kellhom is-sjieda wkoll ta' xi palazzi prestiġjużi f'Ruma, abitati l-iktar mill-kardinali tal-familja tagħhom. Barra minn hekk, kellhom bosta vilel ta' interess sekondarju, li mhumiex elenkati hawn taħt.
RitrattIsemProprjetàMediceo dalsaKomunProvinċjaKoordinatiħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Palazzo_medici_riccardi_view11.JPG|100x100pxPalazzo Medici RiccardiBelt Metropolitana ta' Firenze14441659FirenzeFIħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Palazzo_Vecchio_Apr_2008_(1)-Palazzo_Vecchio_Apr_2008_v02.jpg|141x141pxPalazzo VecchioKomun ta' Firenze15401738FirenzeFIħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Casino_Mediceo_12.JPG|100x100pxKasinò ta' San MarcoStatali 
(sede futura tal-arkivji tal-Unjoni Ewropea)15701738FirenzeFIħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Via_della_colonna,_palazzo_della_crocetta_01.JPG|100x100pxPalazzo della CrocettaStatali (mużew)16201738FirenzeFIħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:538PisaPalazzoMedici.JPG|100x100pxPalazzo Medici ta' PisaStatali (prefettura)14461738PisaPIħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:557PisaPalazzoReale.JPG|100x100pxPalazzo Reale ta' PisaStatali (mużew)15831738PisaPIħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Livorno_Palazzo_Mediceo.JPG|100x100pxPalazzo MediceoStatali
(għassa tal- Guardia di Finanza)15431738LivornoLIħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Livorno_Piazza_Grande_(a)_XIX_century.JPG|100x100pxPalazzo GranducaleProvinċja ta' Livorno16051738LivornoLIħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Siena_Lupa_in_front_of_palazzo.JPG|100x100pxPalazzo Reale ta' SienaProvinċja ta' Siena15901738SienaSIħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Campo_Marzio_-_palazzo_Firenze_1150528.JPG|100x100pxPalazzo FirenzeStatali (Società Dante Alighieri)15611587RumaRMħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Rome_Palazzo_Madama_10-01-2011_13-00-15_adjusted.JPG|100x100pxPalazzo MadamaStatali (Senat tar-Repubblika)15051537RumaRMħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Il_giardino_di_Villa_Madama.jpg|100x100pxVilla MadamaStatali (Ministeru tal-Affarijiet Barranin)15181537RumaRMħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Villa_Medici_Roma_01.jpg|100x100pxVilla MediciAkkademja ta' Franza f'Ruma15761738RomaRM
'Il barra mit-territorju nazzjonali tal-Italja, ta' min isemmi l-Palazz tal-Gran Duki tat-Toskana li jinsab fi Praga fuq in-naħa tal-Punent tal-pjazza msejħa Hradcanske Namesti, li nbena lejn l-aħħar tas-seklu 17 u li ġie attribwit lill-arkitett Franċiż Jean Baptiste Mathey.

 Biblijografija 

 Giardini di Toscana, prefazione a cura di Mariella Zoppi, Edifir, 2001
 Alidori Laura, Le dimore dei Medici in Toscana, Edizioni Polistampa Firenze, 1995
 Lapi Bini Isabella, Le ville medicee. Guida Completa, Giunti 2003
 Mignani Daniela, Le Ville Medicee di Giusto Utens, Arnaud, 1993
 Guido Rebecchini, Le ville dei Medici da Firenze a Roma, Istituto Poligrafico e Zecca dello Stato: Libreria dello Stato, 2008

 Referenzi 

Kategorija:Italja
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali
Kategorija:Ġonna
Kategorija:Familja Medici
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja