Las Médulas

Las Médulas (ippronunzjata bl-Ispanjol: [laz ˈmeðulas]) huwa sit storiku tal-estrazzjoni tad-deheb qrib ir-raħal ta' Ponferrada fil-comarca ta' El Bierzo (il-provinċja ta' León, Kastilja u León, Spanja). Is-sit huwa l-iktar minjiera tad-deheb importanti, kif ukoll l-ikbar minjiera tad-deheb fil-beraħ fl-Imperu Ruman kollu. Il-pajsaġġ kulturali ta' Las Médulas huwa mniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Stħarriġiet avvanzati mill-ajru li twettqu fl-2014 bl-użu tal-LIDAR ikkonfermaw il-kobor tax-xogħlijiet industrijali ta' żmien ir-Rumani.

Il-pajsaġġ spettakolari ta' Las Médulas irriżulta mir-ruina montium (it-tkissir tal-muntanji), teknika tax-xogħlijiet fil-minjieri fi żmien ir-Rumani li ġiet deskritta minn Plinju x-Xiħ fis-77 W.K.Cesare Rossi; Flavio Russo (26 August 2016). Ancient Engineers' Inventions: Precursors of the Present. Springer. pp. 185–192. ISBN 978-3-319-44476-5.Alfred Michael Hirt (25 March 2010). Imperial Mines and Quarries in the Roman World: Organizational Aspects 27 BC-AD 235. OUP Oxford. pp. 32–45. ISBN 978-0-19-957287-8. It-teknika li kienet tintuża kienet tip ta' estrazzjoni idrawlika li kienet tinvolvi t-tkissir tal-muntanji bi kwantitajiet kbar ta' ilma. L-ilma kien jiġi pprovdut permezz ta' trasferiment interbaċir. Mill-inqas seba' akkwedotti twal kienu jittrasportaw l-ilma min-nixxigħat tad-distrett ta' La Cabrera (fejn ix-xita fil-muntanji tinżel relattivament qliel) f'firxa ta' altitudnijiet. L-istess akkwedotti ntużaw biex jinħaslu d-depożiti estensivi tad-deheb mix-xmara.John F. Healy (1999). Pliny the Elder on Science and Technology. Oxford University Press. pp. 275–290. ISBN 978-0-19-814687-2.

Iż-żona ta' Hispania Tarraconensis ġiet maħkuma fil-25 Q.K. mill-imperatur Awgustu. Qabel il-ħakma Rumana, l-abitanti indiġeni kienu jiksbu d-deheb mid-depożiti alluvjonali. Il-produzzjoni fuq skala kbira bdiet biss fit-tieni nofs tas-seklu 1 W.K.

 Teknika tal-estrazzjoni 
Plinju x-Xiħ, li kien prokuratur fir-reġjun fl-74 W.K., iddeskriva teknika tal-estrazzjoni idrawlika li jaf kienet ibbażata fuq osservazzjoni diretta f'Las Médulas:Dak li jiġri huwa ferm lil hinn minn xogħol il-ġganti. Il-muntanji jiġu mħaffrin b'kurituri u b'galleriji bid-dawl tal-lampa għal tul ta' żmien li jintuża għall-kejl tax-xiftijiet. Għal xhur sħaħ, il-minaturi ma jkunux jistgħu jaraw id-dawl tax-xemx u ħafna minnhom imutu fil-minjieri. Dan it-tip ta' minjiera ngħata l-isem ta' ruina montium. Ix-xquq li jsiru fil-ġebla tal-muntanji tant huma perikolużi li jkun eħfef li wieħed isib il-porporina jew il-ġawhar f'qiegħ il-baħar milli jagħmel dawn ix-xquq fil-blat. Kemm għamilniha perikoluża d-Dinja!Plinju x-Xiħ, Naturalis Historia, XXXIII, 70.
xellug|daqsminuri|288x288px|Las Médulas
Plinju x-Xiħ jiddeskrivi wkoll il-metodi li kienu jintużaw biex jinħaslu l-minerali b'nixxigħat iżgħar fuq tavli bl-ondulaturi sabiex il-partikoli tqal tad-deheb ikunu jistgħu jinġabru. Huwa daħal f'diskussjoni dettaljata dwar il-metodi ta' estrazzjoni taħt l-art, ladarba d-depożiti kienu jinġabru fuq it-tavli alluvjonali jkunu ġew eżawriti u ladarba l-vina prinċipali tad-deheb kienet tinstab u tiġi skoperta. Dawn il-minjieri fil-fond instabu fil-muntanji madwar Las Médulas. Ix-xogħol fil-minjieri kien jibda bil-kostruzzjoni ta' akkwedotti u tankijiet 'il fuq mill-vini minerali, u kien jintuża metodu msejjaħ hushing biex jiġu esposti l-vini taħt il-piż żejjed.

Il-fdalijiet ta' tali sistema ġew studjati fid-dettall fil-Minjieri tad-Deheb ta' Dolaucothi, sit fuq skala żgħira fin-Nofsinhar ta' Wales. Il-metodi ta' estrazzjoni fil-beraħ kienu jiġu segwiti bl-użu tan-nar, li kien jinvolvi l-ħolqien ta' nirien mal-blat u t-tixrib bl-ilma. B'hekk il-blat kien jiddgħajjef u seta' jiġi attakkat mekkanikament u d-debris kien jitneħħa bl-ilma. Ladarba l-estrazzjoni fil-beraħ ma kinitx tibqa' ekonomika, il-vina kienet tiġi mfittxija bit-tħaffir ta' mini u bit-tkissir tal-blat.

Plinju x-Xiħ iddikjara wkoll li kienu jiġu estratti 20,000 libbra Rumana (6,560 kg) ta' deheb kull sena.Plinju x-Xiħ, Naturalis Historia, XXXIII, 78. L-isfruttament tar-riżorsi tad-deheb, li kien jinvolvi 60,000 ħaddiem ħieles, wassal għall-estrazzjoni ta' 5,000,000 libbra Rumana (1,640,000 kg) f'250 sena.

 Pajsaġġ kulturali 
daqsminuri|284x284px|Kanal Ruman ta' Llamas
Partijiet mill-akkwedotti għadhom ippreservati sew f'postijiet prekarji, inkluż xi iskrizzjonijiet inċiżi fil-blat.

Ir-riċerka dwar Las Médulas twettqet b'mod prinċipali minn Claude Domergue (1990).Domergue, C. (1990) Les mines de la Penínsule Ibérique dans l'antiquité romaine. Ècole Française de Rome, Ruma. Madankollu, mill-1988 twettqu wkoll studji arkeoloġiċi sistematiċi taż-żona mill-grupp ta' riċerka tal-Arkeoloġija tal-Istruttura Soċjali u tal-Pajsaġġ Territorjali tal-Kunsill Spanjol għar-Riċerka Xjentifika (CSIC). B'riżultat ta' dan, Las Médulas ma baqgħetx biss minjiera tad-deheb b'diversi tekniki u saret pajsaġġ kulturali fejn joħorġu fid-dieher l-implikazzjonijiet kollha tax-xogħlijiet fil-minjieri fi żmien ir-Rumani. L-istħarriġ u l-iskavi ta' insedjamenti ta' qabel ir-Rumani u Rumani madwar iż-żona wasslu għal interpretazzjonijiet storiċi ġodda li saħħew tassew l-istudju tax-xogħol fil-minjieri fi żmien ir-Rumani.Sánchez-Palencia, F. J., ed., Las Médulas (León). Un paisaje cultural en la "Asturia Augustana" (León 2000).Orejas, A. and Sánchez-Palencia, F. J., Mines, Territorial Organization, and Social Structure in Roman Iberia: The Examples of Carthago Noua and the Peninsular Northwest, American Journal of Archaeology 106.4 (2002): 581-599.

Riżultat pożittiv ta' dawn l-istudji sistematiċi kienet l-inklużjoni ta' Las Médulas fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1997. Minn dak iż-żmien 'l hawn, il-ġestjoni tal-Park Kulturali ġiet immonitorjata mill-Fondazzjoni ta' Las Médulas, li tinkludi partijiet ikkonċernati lokali, reġjonali, u nazzjonali, kemm pubbliċi kif ukoll privati. Attwalment, Las Médulas huwa eżempju tajjeb ta' kooperazzjoni bejn ir-riċerka, il-ġestjoni u s-soċjetà applikat għall-wirt kulturali.Sánchez-Palencia, F. J. and A. Orejas (2006) "Mines et formes de colonisation des territoires en Hispanie occidentale". In L. Lévêque, M. Ruiz del Árbol, L. Pop and C. Bartels (eds.).

 Sit ta' Wirt Dinji 
xellug|daqsminuri|313x313px|Il-fdalijiet tar-raħal metallurġiku ta' Orellán f'Las Médulas, 1-2 W.K.
Il-pajsaġġ kulturali ta' Las Médulas ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1997.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

 Environmental impact 
daqsminuri|329x329px|Wieħed mill-passaġġi ta' Las Médulas
L-iskala massiva tax-xogħol fil-minjieri f'Las Médulas u f'siti Rumani oħra kellu impatt ambjentali konsiderevoli. Id-data mill-kampjuni tas-silġ f'Greenland tissuġġerixxi li t-tniġġis tal-arja mill-minerali laħaq l-ogħla livelli matul żmien ir-Rumani fi Spanja. Il-livelli ta' ċomb atmosferiku minn dak il-perjodu qatt ma reġgħu ntlaħqu qabel ir-Rivoluzzjoni Industrijali xi 1,700 sena wara.McConnell, Joseph R.; Wilson, Andrew I.; Stohl, Andreas; Arienzo, Monica M.; Chellman, Nathan J.; Eckhardt, Sabine; Thompson, Elisabeth M.; Pollard, A. Mark; Steffensen, Jørgen Peder (2018-05-29). "Lead pollution recorded in Greenland ice indicates European emissions tracked plagues, wars, and imperial expansion during antiquity". Proceedings of the National Academy of Sciences. 115 (22): 5726–5731.

L-inklużjoni ta' Las Médulas fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji kienet kontroversjali għal dawn ir-raġunijiet. Id-delegat mit-Tajlandja oppona d-deżinjazzjoni minħabba li skontu s-sit kien "ir-riżultat ta' attivitajiet distruttivi tal-bniedem kif ukoll jagħmel ħsara għall-kawża nobbli tal-promozzjoni u tal-protezzjoni tal-ambjent".

 Referenzi 

Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali
Kategorija:Spanja
Kategorija:Imperu Ruman
Kategorija:Industrija
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja