Milan

Milan (/mɪˈlɑːn/; bid-djalett ta’ Milan: [miˈlãː]; bit-Taljan: Milano [miˈlaːno]) hija belt fit-Tramuntana tal-Italja, il-belt kapitali tal-Lombardia, u t-tieni l-iktar belt popolata fl-Italja wara Ruma. Hija l-unika belt Ewropea li hija iktar sinjura mill-belt kapitali tal-pajjiż. Milan kienet il-kapitali tal-Imperu Ruman tal-Punent, tad-Dukat ta’ Milan u tar-Renju tal-Lombardia-Venezja. Il-belt proprja għandha popolazzjoni ta’ madwar 1.4 miljun ruħ filwaqt li l-belt metropolitana għandha popolazzjoni ta’ madwar 3.26 miljun abitant. Iż-żona urbana tagħha, li kontinwament tinsab fi stat ta’ kostruzzjoni u li hija estiża ferm lil hinn mill-konfini tal-belt metropolitana amministrattiva, hija r-raba’ l-ikbar fl-Unjoni Ewropea (UE) b’5.27 miljun abitant. Huwa stmat li l-popolazzjoni fi ħdan iż-żona metropolitana usa’ ta’ Milan hija 8.2 miljun ruħ, jiġifieri b’hekk hija l-ikbar żona metropolitana fl-Italja b’qabża kbira u t-tielet l-ikbar fl-UE.

Milan titqies bħala belt globali alfa minn ta’ quddiem, b’qawwiet fil-oqsma tal-arti, il-kummerċ, id-disinn, l-edukazzjoni, id-divertiment, il-moda, il-finanzi, il-kura tas-saħħa, il-mezzi tax-xandir, is-servizzi, ir-riċerka u t-turiżmu. Id-distrett kummerċjali tagħha jospita l-Borża tal-Italja (bit-Taljan: Borsa Italiana), u l-kwartieri ġenerali ta’ banek u ta’ kumpaniji nazzjonali u internazzjonali. Bħala Prodott Domestiku Gross, għandha t-tielet l-ikbar ekonomija fost il-bliet tal-UE wara Pariġi u Madrid, u hija l-iktar waħda sinjura fost il-bliet tal-UE li mhumiex bliet kapitali. Milan titqies bħala l-Banana l-Blu u waħda mill-“Erba’ Muturi għall-Ewropa”.
xellug|daqsminuri|L-istemma araldika tal-belt ta’ Milan
Il-belt ġiet rikonoxxuta bħala waħda mill-erba’ kapitali dinjin tal-moda bis-saħħa ta’ diversi avvenimenti u fieri internazzjonali, inkluż il-Ġimgħa tal-Moda ta’ Milan u l-Fiera tal-Għamara ta’ Milan, li attwalment huma fost l-ikbar fid-dinja bħala dħul, viżitaturi u tkabbir. Milan ospitat l-Wirja Universali fl-1906 u fl-2015. Il-belt tospita bosta istituzzjonijiet kulturali, akkademji u universitajiet, bi 11 % tat-total nazzjonali tal-istudenti jattenduhom. Milan laqgħet 10 miljun viżitatur fl-2018, bl-ikbar għadd ta’ viżitaturi barranin miċ-Ċina, mill-Istati Uniti, minn Franza u mill-Ġermanja. It-turisti jiġu attirati mill-bosta mużewijiet u galleriji tal-arti ta’ Milan li jħaddnu wħud mill-iżjed kollezzjonijiet importanti fid-dinja, fosthom kapulavuri ewlenin ta’ Leonardo da Vinci bħal L-Aħħar Ċena fil-Knisja ta’ Santa Marija tal-Grazzji. Il-belt hija moqdija minn ħafna lukandi lussużi, u hija l-ħames l-iktar belt fid-dinja li għandha ristoranti bl-ogħla stilel skont il-Gwida ta’ Michelin. Milan għandha wkoll tnejn mill-iktar timijiet tal-futbol ta’ suċċess fl-Ewropa, A.C. Milan u F.C. Internazionale, u wieħed mit-timijiet ewlenin tal-basketball fl-Ewropa, Olimpia Milano. Milan se tospita l-Logħob Olimpiku tax-Xitwa fl-2026 flimkien ma’ Cortina d'Ampezzo.

 Toponimija 
daqsminuri|Iċ-ċingjala semilanuta mal-Palazzo della Ragione, Milan
L-etimoloġija tal-isem Milan mhijiex ċerta. Teorija partikolari ssostni li l-isem Latin Mediolanum ġej mill-kliem bil-Latin medio (fin-nofs) u planus (pjanura).Ambrogio, Renzo (2009). Nomi d'Italia : origine e significato dei nomi geografici e di tutti i comuni. Novara: Istituto geografico De Agostini. p. 385. ISBN 978-88-511-1412-1. Madankollu, xi studjużi jemmnu li lanum ġejja mill-għerq Ċeltiku lan, jiġifieri territorju kkonfinat jew demarkat (is-sors tal-għerq tal-kelma bil-Welsh llan, li tfisser “santwarju jew knisja”, li fl-aħħar mill-aħħar wasslet għall-kelma Land bl-Ingliż u bil-Ġermaniż), li fih il-komunitajiet Ċeltiċi kienu jibnu s-santwarji.Wise, Hilary (1997). The vocabulary of modern French origins, structure and function. London: Routledge. p. 39. ISBN 0-203-42979-6. Għaldaqstant, Mediolanum tista’ tfisser il-belt jew is-santwarju ċentrali ta’ tribù Ċeltika. Tabilħaqq, madwar sittin sit Galliku-Ruman fi Franza kienu jissejħu "Mediolanum", pereżempju: Saintes (Mediolanum Santonum) u Évreux (Mediolanum Aulercorum).Michell, John (2009). The sacred center: the ancient art of locating sanctuaries. Rochester, Vt.: Inner Traditions. p. 32. ISBN 978-1-59477-284-9. Barra minn hekk, teorija oħra tikkollega l-isem maċ-ċingjala (Scrofa semilanuta), emblema antika tal-belt, li tissemma fl-Emblemata (1584) ta’ Andrea Alciato, taħt tinqixa tal-ewwel saffi tas-swar tal-belt, fejn ċingjala tidher ’il fuq mill-iskavi. Teorija oħra ssostni li l-etimoloġija ta’ Mediolanum ġejja mil-Latin u mill-Franċiż u tfisser "nofs-suf". Skont din it-teorija, il-belt ta’ Milan twaqqfet bis-saħħa ta’ żewġ tribujiet Ċeltiċi, il-Bituriġi u l-Eduj, li bħala l-emblemi tagħhom kellhom muntun u ċingjal; għalhekk "is-simbolu tal-belt huwa ċingjal sufi, annimal b’forma doppja, fuq naħa bil-lanżit iniggeż u fuq l-oħra bis-suf lixx".

 Storja 

 Preistorja u Żmien ir-Rumani 
daqsminuri|Il-Kolonni Rumani ta’ San Lawrenz
L-Insubri Ċeltiċi, l-abitanti tar-reġjun tat-Tramuntana tal-Italja msejjaħ Insubria, milli jidher kienu stabbilew insedjament għall-ħabta tas-600 Q.K. Skont il-leġġenda msemmija minn Tito Livio f’kitba tiegħu ta’ bejn is-27 u 9 Q.K., ir-re Galliku Ambigato bagħat lin-neputi tiegħu Belloveso lejn it-Tramuntana tal-Italja bħala kap ta’ grupp magħmul minn diversi tribujiet Galliċi; Belloveso allegatament stabbilixxa insedjament fi żmien il-monarkija Rumana, matul ir-renju ta’ Tarquinio Prisco. Tarquinio tradizzjonalment ġie ddokumentat li rrenja mis-616 sal-579 Q.K., skont l-istoriku Ruman tal-qedem Tito Livio.Tito Livio, Ab Urbe condita 5.34–35.3. Matul ir-Repubblika Rumana, ir-Rumani, immexxija mill-konslu Gneo Cornelio Scipione Calvo, iġġieldu kontra l-Insubri u ħakmu l-insedjament fil-222 Q.K. Il-kap tal-Insubri ssottometta ruħu għal Ruma, u ta l-kontroll tal-insedjament lir-Rumani. Eventwalment ħakmu r-reġjun kollu, u l-provinċja l-ġdida semmewha Gallia Cisalpina – jiġifieri "Gallia ta’ din in-naħa tal-Alpi" – u jaf taw lis-sit l-isem Latin ta’ Mediolanum: bil-Galliku *medio- tfisser "nofs jew ċentru" u -lanon hija l-ekwivalenti Ċeltika tal-Latin -planum "pjanura". B’hekk *Mediolanon (Latinizzata bħala Mediolānum) x’aktarx li kienet tfisser "(insedjament) fin-nofs tal-pjanura".Delamarre, Xavier (2003). Dictionnaire de la langue gauloise (in French) (2nd ed.). Paris: Errance. pp. 221–222. ISBN 2-87772-237-6.

Fil-286, l-Imperatur Ruman Djoklezjanu ċaqlaq il-kapitali tal-Imperu Ruman tal-Punent minn Ruma għal Mediolanum.
xellug|daqsminuri|Il-fdalijiet tal-anfiteatru Ruman f’Milan
Djoklezjanu nnifsu għażel li jirresjedi f’Nicomedia fl-Imperu tal-Lvant, u ħalla lill-kollega tiegħu Massimjanu f’Milan. Massimjanu bena diversi monumenti ġganteski: iċ-ċirku l-kbir (470 metru b’85 metru), it-thermae jew il-"Banjijiet ta’ Erkole", kumpless kbir ta’ palazzi imperjali u servizzi u binjiet oħra li ma tantx baqa’ traċċi viżibbli tagħhom illum. Massimjanu żied iż-żona tal-belt għal 375 akru mdawra bi swar tal-ġebel ġodda u akbar (b’tul ta’ madwar 4.5 km) b’bosta torrijiet. Iż-żona monumentali kellha torrijiet doppji; wieħed minnhom, inkluż fil-Kunvent ta’ San Mawrizju Maġġuri huwa għoli 16.6-il metru.

Minn Mediolanum, l-Imperatur Kostantinu ħareġ l-Editt ta’ Milan fit-313 W.K., u bih iggarantixxa t-tolleranza għar-reliġjonijiet kollha fi ħdan l-imperu. B’hekk witta t-triq biex il-Kristjaneżmu jsir ir-reliġjon dominanti tal-Ewropa Rumana. Kostantinu kien f’Mediolanum biex jiċċelebra t-tieġ ta’ oħtu mal-Imperatur tal-Lvant, Liċinju. Fl-402, il-Visigoti assedjaw il-belt u l-Imperatur Onorju ttrasferixxa r-residenza imperjali lejn Ravenna. Fl-452, Attila min-naħa tiegħu assedja lil Mediolanum, iżda l-iżvolta reali mill-imgħoddi imperjali tal-belt waslet fil-539, matul il-Gwerra Gotika, meta Uraia (neputi ta’ Witiges, li qabel kien ir-re tal-Ostrogoti Taljani) qered lil Mediolanum u tilfu ħajjithom bosta nies. Il-Lombardi ħadu lil Ticinum bħala l-kapitali tagħhom fil-572 (u semmewha Papia – illum magħrufa bħala Pavia), u ħallew il-belt Medjevali bikrija ta’ Milan f’idejn il-governanza tal-arċisqfijiet tagħha.

 Medju Evu 
xellug|daqsminuri|L-istemma araldika Medjevali tal-Visconti bis-serp (biscione) b’tifel f’ħalqu
Wara l-assedju tal-belt mill-Visigoti fl-402, ir-residenza imperjali ġiet ittrasferita lejn Ravenna. B’hekk bdiet era li fiha l-belt ta’ Milan qabdet it-triq tan-niżla u marret għall-agħar meta Attila, ir-re tal-Unni, assedja, seraq u qered il-belt fl-452 W.K. Fl-539, l-Ostrogoti ħakmu u qerdu l-belt ta’ Milan matul il-Gwerra Gotika kontra l-Imperatur Biżantin Ġustinjanu I. Fis-sajf tal-569, il-Longobardi (li taw l-isem tar-reġjun Taljan Lombardia), ħakmu l-belt ta’ Milan, u ġabu fix-xejn il-gwarniġjon Biżantin żgħir li kien qed jiddifendiha. Xi strutturi Rumani baqgħu jintużaw f’Milan taħt it-tmexxija tal-Longobardi. Milan kellha ċċedi quddiem il-qawwa ta’ Karlu Manju u l-Franki fis-774.

Is-seklu 11 ġab miegħu reazzjoni kontra l-kontroll tal-Imperaturi Rumani Sagri. Il-bliet-stati feġġew fit-Tramuntana tal-Italja bħala espressjoni tal-poter politiku ġdid tal-bliet u tar-rieda tagħhom li jiġġieldu kontra s-setgħat fewdali kollha. Il-belt ta’ Milan ma kinitx eċċezzjoni. Madankollu, ma tantx għadda wisq żmien qabel ma l-bliet-stati Taljani bdew jiġġieldu ma’ xulxin biex jippruvaw jillimitaw il-poteri tal-ġirien tagħhom. Iċ-ċittadini ta’ Milan qerdu lil Lodi u kienu kontinwament fi gwerra ma’ Pavia, Cremona u Como, li min-naħa tagħhom staqsew għall-għajnuna lil Federico I Barbarossa. F’attakk ħesrem ħatfu lill-Imperatriċi Beatrice u obbligawha tirkeb bil-kontra fuq ħmar fi triqitha ’l barra minn ġol-belt. Dawn il-bliet wasslu għall-qerda tal-biċċa l-kbira ta’ Milan fl-1162. In-nirien ħakmu l-imħażen li kien fihom il-provvisti tal-ikel, u fi żmien ftit jiem Milan kellha tarrendi.
daqsminuri|242x242px|Mappa tal-belt ta’ Milan imdawra bis-swar Spanjoli fl-aħħar tas-seklu 16
Imbagħad kien hemm perjodu ta’ paċi u Milan gawdiet prosperità bħala ċentru kummerċjali minħabba l-pożizzjoni ġeografika tagħha. Matul dan iż-żmien, il-belt kienet meqjusa bħala waħda mill-ikbar bliet Ewropej.Scott, Tom. The City-State in Europe, 1000-1600: Hinterland, Territory, Region. OUP Oxford. p. 17.

Fl-1395, Gian Galeazzo Visconti sar l-ewwel Duka ta’ Milan wara li rċieva t-titlu minn Wenceslaus, ir-re tar-Rumani. Fl-1447, Filippo Maria Visconti, id-Duka ta’ Milan, miet mingħajr iben werriet. B’hekk, wara t-tmiem tal-arblu tar-razza tal-familja Visconti, ġiet stabbilita r-Repubblika Ambroġjana. Din ħadet isimha minn Sant'Ambroġju, il-qaddis patrun popolari tal-belt.Henry S. Lucas, The Renaissance and the Reformation, p. 268. Kemm il-Gwelfi kif ukoll il-Gibellini ġibdu ħabel wieħed biex jistabbilixxu r-Repubblika Ambroġjana f’Milan. Madankollu, ir-Repubblika sfaxxat meta fl-1450 Milan inħakmet minn Francesco I tal-familja Sforza, li wassal biex Milan issir waħda mill-bliet ewlenin tar-Rinaxximent Taljan.

 Żmien modern bikri 
xellug|daqsminuri|216x216px|Porta Ticinese (1100), waħda mit-tliet daħliet Medjevali li għadhom jeżistu f’Milan
L-aħħar mexxej indipendenti ta’ Milan, Ludovico Sforza, talab l-għajnuna ta’ Karlu VIII ta’ Franza kontra l-istati Taljani l-oħra, u eventwalment faqqgħu l-Gwerer tal-Italja. Il-kuġin tar-re, Louis ta’ Orléans, ħa sehem fl-ispedizzjoni u rrealizza li l-biċċa l-kbira tal-Italja kienet prattikament bla difiża. Dan wasslu biex jerġa’ jiġi ftit snin wara fis-sena 1500, u jiddikjara li d-Dukat ta’ Milan huwa tiegħu, ladarba nanntu kienet membru tal-familja Visconti fit-tmun. Dak iż-żmien, Milan kienet difiża wkoll minn merċenarji Żvizzeri. Wara r-rebħa tas-suċċessur ta’ Louis, François I, fuq l-Iżvizzeri fil-Battalja ta’ Marignan, id-dukat ġie mwiegħed lir-re Franċiż François I. Meta l-imperatur Spanjol tal-Asburgi Karlu V rebaħ kontra François I fil-Battalja ta’ Pavia fl-1525, it-Tramuntana tal-Italja, inkluż Milan, għaddiet għand Spanja Asburga.John Lothrop Motley, The Rise of the Dutch Republic, Vol. II (Harper Bros.: New York, 1855), p. 2.
daqsminuri|249x249px|Pjazza San Babila fil-pesta tal-1630
Fl-1556, Karlu V abdika favur ibnu Filippu II u ħuh Ferdinandu I. Dak kollu li Karlu kien jipposjedi fl-Italja, inkluż Milan, għadda għand Filippu II u baqa’ proprjetà tal-linja Spanjola tal-Asburgi, filwaqt li l-linja Awstrijaka tal-Asburgi ta’ Ferdinandu mexxiet l-Imperu Ruman Sagru. Il-Pesta l-Kbira ta’ Milan fl-1629-1631, li minħabba fiha huwa stmat li mietu 60,000 ruħ minn popolazzjoni ta’ 130,000 ruħ, ikkawżat devastazzjoni bla preċedent fil-belt u ġiet deskritta effettivament minn Alessandro Manzoni fil-kapulavur tiegħu I Promessi Sposi. Dan l-episodju tqies minn ħafna bħala s-simbolu tat-tmexxija ħażina u tad-dekadenza tal-Ispanjoli u jitqies bħala waħda mill-aħħar tifqigħat ta’ sekli sħaħ tal-pesta li bdew bil-Pesta s-Sewda.Cipolla, Carlo M. Fighting the Plague in Seventeenth Century Italy. Madison: University of Wisconsin Press, 1981.
xellug|daqsminuri|292x292px|Ċerimonja tar-riċeviment ta’ Alexander Suvorov f’Milan f’April 1799
Fis-sena 1700, il-linja Spanjola tal-Asburgi ntemmet bil-mewt ta’ Karlu II. Wara mewtu, bdiet il-Gwerra tas-Suċċessjoni Spanjola fl-1701 bl-okkupazzjoni tal-artijiet Taljani kollha ta’ Spanja mit-truppi Franċiżi li kienu qed jappoġġaw lill-Franċiż Philippe ta’ Anjou biex jitla’ fuq it-tron Spanjol. Fl-1706, il-Franċiżi tilfu f’Ramillies u f’Torino u kellhom iċedu t-Tramuntana tal-Italja lill-Asburgi Awstrijaki. Fl-1713-1714, it-Trattati ta’ Utrecht u Rastatt ikkonfermaw formalment is-sovranità Awstrijaka fuq il-biċċa l-kbira tal-artijiet Taljani tal-Asburgi Spanjoli, inkluż il-Lombardia u l-kapitali tagħha Milan. Napuljun invada l-Italja fl-1796, u Milan ġiet iddikjarata l-kapitali tar-Repubblika Ċisalpina. Iktar ’il quddiem, huwa ddikjara lil Milan bħala r-Renju tal-Italja u ġie inkurunat Re tal-Italja fid-Duomo, il-katidral tal-belt. Ladarba l-okkupazzjoni ta’ Napuljun intemmet, il-Kungress ta’ Vjenna rritorna l-Lombardia, u Milan, lill-Awstrijaki fl-1815.

 Żmien modern u kontemporanju 
daqsminuri|305x305px|Ir-Rewwixta tal-Ħamest Ijiem f’Milan
Fit-18 ta’ Marzu 1848, Milan irnexxielha tirribella kontra t-tmexxija Awstrijaka, fl-hekk imsejħa rewwixta tal-“Ħamest Ijiem” (bit-Taljan: Le Cinque Giornate), li wasslu biex il-Marexxall Radetzky jirtira temporanjament mill-belt. Ir-renju ta’ Piemonte-Sardenja fil-konfini bagħat it-truppi sabiex jipproteġi lil dawk li ħadu sehem fir-rewwixta u organizza plebixxit li rratifika b’maġġoranza enormi l-unifikazzjoni tal-Lombardia mar-renju ta’ Piemonte-Sardenja. Iżda ftit xhur wara biss, l-Awstrijaki rnexxielhom jibagħtu forzi ġodda u friski li għelbu lill-armata ta’ Piemonte fil-Battalja ta’ Custoza fl-24 ta’ Lulju u reġgħu ħadu r-riedni f’idejhom fit-Tramuntana tal-Italja. Madankollu, xi għaxar snin wara, il-politiċi, l-uffiċjali u l-intellettwali nazzjonalisti Taljani, bħal Cavour, Garibaldi u Mazzini rnexxielhom jiksbu konsenus enormi u tefgħu pressjoni fuq il-monarkija biex tissawwar alleanza mal-Imperu Franċiż il-ġdid ta’ Napuljun III sabiex jgħelbu lill-Awstrija u jistabbilixxu stat kbir Taljan fir-reġjun. Fil-Battalja ta’ Solferino fl-1859, it-truppi Franċiżi u Taljani rebħu bil-kbir kontra l-Awstrijaki, li rtiraw taħt il-linja kwadrilaterali. Wara din il-battalja, Milan u l-bqija tal-Lombardia ġew inkorporati fir-renju ta’ Piemonte-Sardenja, li mbagħad kompla bl-annessjoni tal-istati ż-żgħar Taljani l-oħra kollha u pproklama t-twelid tar-Renju tal-Italja fis-17 ta’ Marzu 1861.

L-unifikazzjoni politika tal-Italja saħħet id-dominanza ekonomika ta’ Milan fit-Tramuntana tal-Italja. F’qasir żmien tlesta network ferrovjarju dens, li l-kostruzzjoni tiegħu kienet bdiet taħt il-patroċinju tal-Awstrijaki, u Milan saret iċ-ċentru ferrovjarju tat-Tramuntana tal-Italja, u bil-ftuħ tal-mini ferrovjarji ta’ Gottardo (1882) u Simplon (1906), saret l-ikbar ċentru ferrovjarju tan-Nofsinhar tal-Ewropa għat-trasport tal-merkanzija u tal-passiġġieri. Tabilħaqq, Milan u Venezja kienu fost il-waqfiet prinċipali tal-Orient Express li beda jopera mill-1919. L-abbundanza tar-riżorsi idroelettriċi ppermettew l-iżvilupp ta’ setturi b’saħħithom tal-azzar u tat-tessuti, u l-banek ta’ Milan iddominaw il-qasam finanzjarju tal-Italja, tant li l-belt saret iċ-ċentru finanzjarju ewlieni tal-pajjiż. Fl-aħħar żewġ deċennji tas-seklu 19 seħħet industrijalizzazzjoni rapida ħafna u din wasslet għat-twelid ta’ klassi enormi tal-ħaddiema kif ukoll għal kunflitti soċjali qalila. F’Mejju 1898, Milan ġie xxukkjata bil-massakru ta’ Bava Beccari, irvell relatat maż-żieda tal-għoli tal-ħajja.
xellug|daqsminuri|Galleria Vittorio Emanuele II bbumbardjata fl-1943
Id-dominanza ekonomika ta’ Milan fl-Italja żgurat ukoll rwol minn ta’ quddiem għall-belt fix-xena politika. Kien proprju f’Milan li Benito Mussolini bena l-karrieri politiċi u ġurnalistiċi tiegħu, u l-Qomos Suwed Faxxisti tiegħu nġabru għall-ewwel darba fil-belt, f’Piazza San Sepolcro; hawnhekk id-dittatur Faxxista futur vara l-Marċ tiegħu fuq Ruma fit-28 ta’ Ottubru 1922. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, il-faċilitajiet industrijali u tat-trasport il-kbar ta’ Milan ġarrbu ħsarat estensivi mill-bumbardamenti tal-Alleati li spiss laqqtu wkoll id-distretti residenzjali. Meta l-Italja arrendiet fl-1943, il-forzi Ġermaniżi okkupaw u serqu l-biċċa l-kbira tat-Tramuntana tal-Italja, u dan qanqal it-twelid ta’ moviment enormi ta’ reżistenza.Cooke, Philip (1997). Italian resistance writing: an anthology. Manchester: Manchester University Press. p. 20. ISBN 0-7190-5172-X. Fid-29 ta’ April 1945, l-Ewwel Diviżjoni Armata Amerikana kienet qed tavvanza fuq Milan, iżda qabel waslet, ir-reżistenza Taljana ħatfet il-kontroll tal-belt u ġġustizzjat lil Mussolini flimkien man-namrata tiegħu u diversi uffiċjali tar-reġim, li iktar ’il quddiem ġew mgħallqa u esposti f’Piazzale Loreto, fejn sena qabel xi membri tar-reżistenza kienu ġew iġġustizzjati.

Matul l-irkupru u t-tkabbir ekonomiku kbir ta’ wara l-gwerra, l-isforz ta’ rikostruzzjoni u l-hekk imsejjaħ miraklu ekonomiku Taljan attira mewġa kbira ta’ migrazzjoni interna (speċjalment miż-żoni rurali tan-Nofsinhar tal-Italja) lejn Milan. Il-popolazzjoni kibret minn 1.3 miljun fl-1951 għal 1.7 miljun fl-1967.Ginsborg, Paul (2003). A history of contemporary Italy: society and politics, 1943 – 1988. New York: Palgrave Macmillan. p. 220. ISBN 1-4039-6153-0. Matul dan il-perjodu, Milan reġgħet inbniet malajr, bil-kostruzzjoni ta’ diversi binjiet innovattivi u Modernisti għoljin, bħal Torre Velasca u t-Torri ta’ Pirelli, li f’qasir żmien saru s-simboli ta’ din l-era l-ġdid ta’ prosperità.John Foot (2001). Milan since the miracle: city, culture, and identity. New York: Berg. p. 119. ISBN 1-85973-545-2. Madankollu, fl-aħħar tas-snin 60 u fil-bidu tas-snin 70 tas-seklu 20 matul l-hekk imsejħa Snin taċ-Ċomb, iktar milli l-prosperità ekonomika spikkat mewġa bla preċedent ta’ vjolenza fit-toroq, strajks tax-xogħol u terroriżmu politiku. L-apiċi ta’ dan il-perjodu ta’ taqbid seħħet fit-12 ta’ Diċembru 1969, meta bomba splodiet fil-Bank Agrarju Nazzjonali f’Piazza Fontana, u qatlet 17-il ruħ u darbet 88 ruħ.
daqsminuri|247x247px|L-EXPO tal-2015 f’Milan
Fis-snin 80 tas-seklu 20, bis-suċċess internazzjonali ta’ ditti tal-moda ta’ Milan bħal Armani, Versace u Dolce & Gabbana, Milan saret waħda mill-kapitali dinjin tal-moda. Barra minn hekk, kien hemm żieda kbira fit-turiżmu internazzjonali, l-iktar mill-Amerka u mill-Ġappun, filwaqt li l-Borża żiedet il-kapitalizzazzjoni tas-suq tagħha b’iktar minn ħames darbiet. Dan il-perjodu wassal biex il-mezzi tax-xandir ilaqqmu l-belt metropolitana (u indirettament il-ħajja soċjali ta’ dak iż-żmien) bħala "Milano da bere", litteralment "Milan għas-sakra". Madankollu, fis-snin 90 tas-seklu 20, Milan ġiet affettwata ħażin minn “Tangentopoli”, skandlu politiku li fih bosta politiċi u negozjanti tressqu quddiem il-liġi fuq akkużi ta’ korruzzjoni. Il-belt kienet affettwata wkoll minn kriżi finanzjarja severa u minn deklin kostanti fil-produzzjoni tat-tessuti, tal-karozzi u tal-azzar. Il-proġetti ta’ Milano 2 u ta’ Milano 3 ta’ Silvio Berlusconi kien l-iżjed proġetti importanti tal-abitazzjonijiet tas-snin 80 u 90 tas-seklu 20 f’Milan u taw enerġija ekonomika u soċjali ġdida lill-belt.
xellug|daqsminuri|227x227px|Il-Kastell ta’ Sforza
Fil-bidu tas-seklu 21, Milan għaddiet minn sensiela ta’ żviluppi mill-ġdid fiż-żoni industrijali enormi u antiki.Mieg, Harald A/; Overmann, Heike. Industrial heritage sites in transformation : clash of discourses. New York and London: Rutledge. p. 72. ISBN 978-1-315-79799-1. Żewġ distretti ġodda tan-negozju, Porta Nuova u CityLife, inbnew fi żmien deċennju, u biddlu radikalment il-bixra panoramika tal-belt. Iċ-ċentru tal-wirjiet tal-belt tressaq f’sit ferm akbar f’Rho. Id-deklin twil fil-manifattura tradizzjonali ntesa bis-saħħa tal-espansjoni kbira tal-pubblikazzjoni, il-finanzi, is-settur bankarju, il-moda, it-teknoloġija informatika, il-loġistika u t-turiżmu.Ni, Pengfei (2012). The global urban competitiveness report 2011. Cheltenham: Edward Elgar. p. 127. ISBN 978-0-85793-421-5. Id-deklin fil-popolazzjoni tal-belt fl-aħħar deċennji jidher li parzjalment beda jirpilja, u l-komun kiseb madwar 100,000 resident ġdid mill-aħħar ċensiment. Il-bixra l-ġdida li ngħata lill-belt bħala kapitali globali ta’ innovazzjoni kellha suċċess u kienet strumentali biex irnexxielha tirbaħ is-sejħiet għall-offerti biex tospita avvenimenti internazzjonali kbar bħall-Expo tal-2015 u l-Logħob Olimpiku tal-2026.

 Ġeografija 

 Klima 
Data klimatika għall-Milan (Ajruport ta’ Linate), elevazzjoni: 107 m (351 pied), temperaturi normali 1971-2000, temperaturi estremi 1946-sa issa, żmien ta’ xemx 1991-2010XaharJanFraMarAprMejĠunLulAwwSetOttNovDiċSenaTemp. għolja rekord °C (°F)21.7
(71.1)23.8
(74.8)26.9
(80.4)32.4
(90.3)35.5
(95.9)36.6
(97.9)37.2
(99.0)36.9
(98.4)33.0
(91.4)28.2
(82.8)23.0
(73.4)21.2
(70.2)37.2
(99.0)Temp. għolja medja °C (°F)5.9
(42.6)9.0
(48.2)14.3
(57.7)17.4
(63.3)22.3
(72.1)26.2
(79.2)29.2
(84.6)28.5
(83.3)24.4
(75.9)17.8
(64.0)10.7
(51.3)6.4
(43.5)17.7
(63.9)Temp. medja ta’ kuljum °C (°F)2.5
(36.5)4.7
(40.5)9.0
(48.2)12.2
(54.0)17.0
(62.6)20.8
(69.4)23.6
(74.5)23.0
(73.4)19.2
(66.6)13.4
(56.1)7.2
(45.0)3.3
(37.9)13.0
(55.4)Temp. baxxa medja °C (°F)−0.9
(30.4)0.3
(32.5)3.8
(38.8)7.0
(44.6)11.6
(52.9)15.4
(59.7)18.0
(64.4)17.6
(63.7)14.0
(57.2)9.0
(48.2)3.7
(38.7)0.1
(32.2)8.3
(46.9)Temp. baxxa rekord °C (°F)−15.0
(5.0)−15.6
(3.9)−7.4
(18.7)−2.5
(27.5)−0.8
(30.6)5.6
(42.1)8.4
(47.1)8.0
(46.4)3.0
(37.4)−2.3
(27.9)−6.2
(20.8)−13.6
(7.5)−15.6
(3.9)Preċipitazzjoni medja f’mm (pulzieri)58.7
(2.31)49.2
(1.94)65.0
(2.56)75.5
(2.97)95.5
(3.76)66.7
(2.63)66.8
(2.63)88.8
(3.50)93.1
(3.67)122.4
(4.82)76.7
(3.02)61.7
(2.43)920.1
(36.22)Preċipitazzjoni medja f’jiem (≥ 1.0 mm)6.75.36.78.18.97.75.47.16.18.36.46.383.0Umdità relattiva medja (%)86787175727171727481858677Medja ta’ sigħat ta’ xemx fix-xahar7611417718121424529325118010671691,977Sors: Servizio Meteorologico, Aeronautica Militare

 Relazzjonijiet internazzjonali 
daqsminuri|305x305px|In-Navigli billejl

 Ġemellaġġi 
Milan hija ġemellata uffiċjalment ma’ ħmistax-il belt oħra.

 São Paulo, il-Brażil, mill-1961
 Chicago, l-Istati Uniti, mill-1962
 Lyon, Franza, mill-1967
 Frankfurt, il-Ġermanja, mill-1969
 Birmingham, ir-Renju Unit, mill-1974
 Dakar, is-Senegal, mill-1974
 Shanghai, iċ-Ċina, mill-1979
 Osaka, il-Ġappun, mill-1981
 Tel Aviv, Iżrael, mill-1997
 Bethlehem, il-Palestina, mis-sena 2000
 Toronto, il-Kanada, mill-2003
 Krakovja, il-Polonja, mill-2003
 Melbourne, l-Awstralja, mill-2004
 Guadalajara, il-Messiku, mill-2004
 Daegu, il-Korea t’Isfel, mill-2015

Il-ġemellaġġ mal-belt ta’ San Pietruburgu, ir-Russja, li kien beda fl-1967, ġie sospiż fl-2012 (deċiżjoni li ttieħdet mill-belt ta’ Milan), minħabba l-projbizzjoni tal-gvern Russu fuq il-“propaganda omosesswali”.
daqsminuri|344x344px|Il-faċċata tad-Duomo, il-Katidral ta’ Milan

 Relazzjonijiet oħra 
Milan għandha kollaborazzjonijiet mal-bliet li ġejjin:

 Algiers, l-Alġerija
 Amsterdam, in-Netherlands
 Barċellona, Spanja
 Bilbao, Spanja
 Chengdu, iċ-Ċina
 Copenhagen, id-Danimarka
 Guangzhou, iċ-Ċina
 Dubai, l-Emirati Għarab Magħquda
 Moska, ir-Russja
 New York, l-Istati Uniti
 Nur-Sultan, il-Każakistan
 il-Prefettura ta’ Saitama, il-Ġappun
 Tegucigalpa, il-Honduras
 Tehran, l-Iran

 Ċittadini onorarji 
Dawn li ġejjin huma nies li ngħataw iċ-ċittadinanza onorarja ta’ Milan:
DataIsemNotil-24 ta’ Frar 1972Charlie Chaplin (1889 – 1977)attur komiku Ingliż.Marzu 1980Andrei Sakharov (1921 – 1989)fiżiku nukleari, dissident u attivist Russu.Diċembru 1988Alexander Dubček (1921 – 1992)politiku u dissident Ċekoslovakk u Slovakk.is-16 ta’ Frar 1990Paola Borboni (1900 – 1995)attriċi Taljana.il-21 ta’ Ottubru 2004Rudolph Giuliani (1944 – ?)politiku Amerikan, eks Sindku tal-Belt ta’ New York, u avukat ta’ Donald Trump.it-3 ta’ Settembru 2005Rania Al-Abdullah (1970 – ?)ir-Reġina konsorti tal-Ġordan.l-10 ta’ Diċembru 2008Al Gore (1948 – ?)politiku Amerikan u eks Viċi President tal-Istati Uniti.it-18 ta’ Jannar 2012Roberto Saviano (1979 – ?)ġurnalist u kittieb Taljan.l-4 ta’ April 2016Nino Di Matteo (1961 – ?)maġistrat Taljan.l-20 ta’ Ottubru 2016Dalai Lama (1935 – ?)mexxej spiritwali Buddist Tibetan.l-10 ta’ Diċembru 2020Patrick Zaki (1991 – ?)student Eġizzjan.

 Referenzi 

Kategorija:Bliet tal-Italja