Baxkortostan

Il-Baxkortostan (/bɑːʃˈkɔːrtoʊstæn/; bir-Russu: Респу́блика Башкортоста́н, trażlitterat: Respublika Bashkortostan, IPA: [rʲɪsˈpublʲɪkə bəʂkərtɐˈstan]; bil-Baxkir: Башҡортостан Республикаһы), magħrufa wkoll bħala Baxkirija (bir-Russu: Башки́рия, trażlitterat: Bashkiriya, IPA: [bɐʂˈkʲirʲɪjə]), hija repubblika tar-Russja li tinsab bejn il-VolgaПрезидент Российской Федерации. Указ №849 от 13 мая 2000 г. «О полномочном представителе Президента Российской Федерации в федеральном округе». Вступил в силу 13 мая 2000 г. Опубликован: "Собрание законодательства РФ", No. 20, ст. 2112, 15 мая 2000 г. (President of the Russian Federation. Decree #849 of May 13, 2000 On the Plenipotentiary Representative of the President of the Russian Federation in a Federal District. Effective as of May 13, 2000.). u l-Muntanji tal-Ural fl-Ewropa tal-Lvant. Ir-repubblika tkopri 143,600 kilometru kwadru u għandha popolazzjoni ta’ erba’ miljun ruħ. Il-Baxkortostan hija l-iktar repubblika popolata fir-Russja. Il-belt kapitali u l-ikbar belt tar-repubblika hija Ufa.

Ir-repubblika tal-Baxkortostan ġiet stabbilita f’Novembru 1917.Национально-государственное устройство Башкортостана, 1917-1925 гг: Общее введение и Том 1 // Билал Хамитович Юлдашбаев, Китап, 2002, ISBN 5295029166, 9785295029165Зулькарнаева Е. З., Кульшарипова Н. М. Фарман. // Башкортостан: краткая энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 1996. — С. 603. — 672 с. — ISBN 5-88185-001-7. Fl-20 ta’ Marzu 1919, ġiet ittrasformata fir-Repubblika Sovjetika ta’ Baxkir, l-ewwel Repubblika Soċjalista Sovjetika Awtonoma tal-RSFSR.Jonathan D. Smele (November 19, 2015). Historical Dictionary of the Russian Civil Wars,1916-1926. 2. Rowman & Littlefield Publishers. p. 179. ISBN 978-1442252806.The Encyclopedia Americana. 30. Danbury, Conn. : Grolier. 1984. p. 310. ISBN 0717201155.
xellug|daqsminuri|248x248px|Għoljiet waħedhom imdawrin bil-pjanura bħal dawk ta’ Shihan Toratau huma karatteristiċi tal-Baxkortostan
F’konformità mal-Kostituzzjoni tal-Baxkortostan u mal-Kostituzzjoni tal-Federazzjoni Russa, il-Baxkortostan huwa stat iżda mingħajr sovranità. Fil-11 ta’ Ottubru 1990 adotta d-Dikjarazzjoni dwar is-Sovranità tal-Istat, iżda sussegwentement abbandunaha. Jum ir-Repubblika hemmhekk fil-fatt huwa il-11 ta’ Ottubru. Il-lingwi uffiċjali huma r-Russu, il-Baxkir, il-Latvjan u l-Latgaljan.

 Etimoloġija 
L-isem “Baxkortostan” ġej minn isem il-grupp etniku tal-Baxkir. Filwaqt li l-għerq tal-isem huwa Tork (ladarba huwa kombinament ta’ 'baş', li bit-Tork jista’ jfisser 'kap' u 'qort' li jfisser 'lupu', wieħed mill-annimali meqjusa bħala sagri għall-popli Torok); is-suffiss -stan huwa Sanskritu, li jfisser 'art'. Il-grupp etniku tal-Baxkir jitkellmu bil-lingwa Baxkir, li hija lingwa li tagħmel parti mill-fergħa Kipċak tal-grupp tal-lingwi Torok.

 Storja 
daqsminuri|Tpinġijiet fl-għerien fir-Riżerva Naturali ta’ Shulgan-Tash
L-ewwel insedjamenti fit-territorju modern tal-Baxkortostan imorru lura għall-perjodu Paleolitiku bikri, iżda Żmien il-Bronż wassal għal żieda kbira fil-popolazzjoni ta’ dan it-territorju. Meta n-nies tal-kultura ta’ Abashevo bdew jistabbilixxu insedjamenti hawnhekk, kellhom ħiliet kbar fil-manifattura tal-għodod tal-bronż, tal-armi u tad-dekorazzjonijiet. Kienu l-ewwel nies li stabbilew insedjamenti permanenti fl-Ural tan-Nofsinhar.

Isem il-Baxkortostan ġej min-nies nattivi tal-post, il-Baxkiri. L-isem Slavoniku tal-Baxkortostan, Bashkiriya, ġie stabbilit fl-aħħar tas-seklu 16. Oriġinarjament feġġ bħala Bashkir land, Bashkir, Bashkirda u Bashkir horde. L-etonimu Bashkirs (Baxkiri) sar magħruf għall-ewwel darba fis-seklu 7. Fis-seklu 10, Al-Balkhi kiteb dwar il-Baxkiri bħala nies, maqsumin f’żewġ gruppi, u wieħed minn dawn il-gruppi kien jgħix fl-Ural tan-Nofsinhar, filwaqt li l-grupp l-ieħor kien jgħix ħdejn ix-xmara Danubju, qrib il-konfini ta’ Byzantium. Il-kontemporanju tiegħu Ibn-Ruste ddeskriva l-Baxkiri bħala “nies indipendenti, li jokkupaw it-territorji fuq iż-żewġ naħat taż-żona muntanjuża tal-Ural bejn Volga, Kama, Tobol u n-naħa ta’ fuq tax-xmara Yaik”.
xellug|daqsminuri|Mawżolew ta’ Turahan tas-seklu 14
Wara l-istat bikri u fewdali tal-Mongolja sfaxxa fis-seklu 14, it-territorju modern tal-Baxkortostan ġie diviż bejn il-Khanati ta’ Kazan u tas-Siberja u l-Ġemgħa tan-Nogai. It-tribujiet li kienu jgħixu hemm kienu mmexxija minn bi (kapijiet tribali). Wara li Kazan inħakmet minn Ivan it-Terribbli fl-1554-1555, rappreżentanti tat-tribujiet Baxkiri tal-Punent u tal-Majjistral talbu lill-Kżar biex jingħaqdu volontarjament mal-Muskovja.

Mit-tieni nofs tas-seklu 16, it-territorju tal-Baxkortostan beda jissawwar bħala parti mill-istat Russu. Fl-1798 ġiet stabbilita l-Assemblea Spiritwali tal-Musulmani Russi, indikazzjoni li l-gvern kżarista rrikonoxxa d-drittijiet tal-Baxkiri, tat-Tatari u ta’ nazzjonijiet Musulmani oħra li setgħu jippratikaw l-Iżlam u jwettqu ritwali reliġjużi. Il-Governorat (guberniya) ta’ Ufa, b’Ufa fiċ-ċentru tiegħu, ġie ffurmat fl-1865 — pass ieħor lejn l-identifikazzjoni territorjali.

Wara r-Rivoluzzjoni Russa tal-1917 tfasslu l-konvenzjonijiet (qoroltays) Baxkiri li abbażi tagħhom ittieħdet deċiżjoni dwar il-ħtieġa li tinħoloq repubblika federali nazzjonali fi ħdan ir-Russja. B’riżultat ta’ dan, fit-28 ta’ Novembru 1917, ix-Shuro (Kunsill) Reġjonali (ċentrali) Baxkiri pproklama l-istabbiliment tal-provinċji territorjali u tal-awtonomija nazzjonali f’żoni b’popolazzjoni Baxkiri predominanti, fosthom Orenburg, Perm, Samara, u Ufa.
daqsminuri|Baxkiri ħdejn Hamburg matul il-Gwerer Napoljoniċi għall-ħabta tal-1813
F’Diċembru 1917, id-delegati tal-Kungress Baxkiri (kostitwenti), li kienu jirrappreżentaw l-interessi tan-nazzjonalitajiet kollha tal-popolazzjoni, ivvutaw għalenija għar-riżoluzzjoni (Farman #2) tax-Shuro Reġjonali Baxkiri dwar il-proklamazzjoni tal-awtonomija territorjali nazzjonali (tar-Repubblika) tal-Baxkurdistan. Il-kungress sawwar il-gvern tal-Baxkurdistan, il-Pre-Parlament — Kese-Qoroltay u korpi oħra tal-poter u tal-amministrazzjoni, u ttieħdu d-deċiżjonijiet dwar kif kellhom jipproċedu.

F’Marzu 1919, abbażi tal-ftehimiet tal-Gvern Russu mal-Gvern Baxkiri, ġiet iffurmata r-Repubblika Sovjetika Baxkiri. Skont id-Digriet tal-Kumitat Eżekuttiv Ċentrali Russu tal-4 ta’ Ġunju 1922, il-Baxkurdistan sar magħruf bħala r-Repubblika Sovjetika Soċjalista Baxkiri Awtonoma. Matul il-perjodu Sovjetiku, Bashkiriya ngħatat drittijiet awtonomi wesgħin — l-ewwel waħda fost reġjuni Russi oħra. L-istruttura amministrattiva tar-Repubblika Sovjetika Soċjalista Baxkiri Awtonoma kienet ibbażata fuq prinċipji simili għal dawk ta’ repubbliki awtonomi oħra tar-Russja.
xellug|daqsminuri|263x263px|L-unità tal-kavallerija tal-Armata Ħamra magħmula minn Baxkiri fil-Gwerra Ċivili Russa tal-1919
Fil-11 ta’ Ottubru 1990, is-Sovjet Suprem tar-Repubblika adotta d-dikjarazzjoni dwar is-sovranità statali tar-Repubblika Sovjetika Soċjalista Baxkiri Awtonoma. Fil-25 ta’ Frar 1992, isem ir-Repubblika Sovjetika Soċjalista Baxkiri Awtonoma nbidel għar-Repubblika tal-Baxkortostan.

Fil-31 ta’ Marzu 1992 ġie ffirmat Kumpatt Federali dwar is-separazzjoni tal-awtoritajiet u tas-setgħat fost l-organi federali tal-poter tal-Federazzjoni Russa u l-organi tal-poter tar-Repubblika tal-Baxkortostan. Fit-3 ta’ Awwissu 1994 ġie ffirmat Kumpatt dwar is-separazzjoni tal-awtoritajiet u d-delegi reċiproċi tas-setgħat fost l-organi tal-poter tal-Federazzjoni Russa u l-organi tal-poter tar-Repubblika tal-Baxkortostan, u dan ta l-awtonomija lir-repubblika. Dan il-ftehim ġie abolit fis-7 ta’ Lulju 2005.Turner, Cassandra (May 2018). "We Never Said We're Independent": Natural Resources, Nationalism, and the Fight for Political Autonomy in Russia's Regions (Undergraduate thesis). University of Mississippi. p. 49.

 Ġeografija 
daqsminuri|274x274px|Iż-żwiemel Baxkir fejn il-lag ta’ Yakty-Kul
Il-Baxkortostan fih parti mill-Muntanji tal-Ural tan-Nofsinhar u l-pjanuri biswithom.

 Erja: 143,600 kilometru kwadru (skont iċ-ċensiment tal-2002)
 Fruntieri: il-Baxkortostan għandu fruntieri ma’ Perm Krai fit-Tramuntana, mal-Oblast ta’ Sverdlovsk fil-Grigal, mal-Oblast ta’ Chelyabinsk fil-Grigal, fil-Lvant u fix-Xlokk, mal-Oblast ta’ Orenburg fix-Xlokk, fin-Nofsinhar u fil-Lbiċ, mar-Repubblika tat-Tatarstan fil-Punent, u mar-Repubblika ta’ Udmurt fil-Majjistral
 L-ogħla punt: il-Muntanja ta’ Yamantau (1,638 metru)
 Distanza massima mit-Tramuntana san-Nofsinhar: 550 kilometru
 Distanza massima mil-Lvant sal-Punent: iktar minn 430 kilometru

 Xmajjar 
Hemm iktar minn 13,000 xmara fil-Baxkortostan. Ħafna xmajjar huma parti mis-sistema tat-trasport fl-ilmijiet fondi tar-Russja Ewropea u jagħtu aċċess għall-portijiet tal-Baħar Baltiku u tal-Baħar Iswed.
daqsminuri|343x343px|Il-konfluwenza tax-xmajjar Nugush u Uryuk
Fost ix-xmajjar il-kbar hemm:

 ix-xmara Belaya (Aghidhel) (1,430 km)
 ix-xmara Ufa (Qaraidel) (918 km)
 ix-xmara Sakmara (760 km)
 ix-xmara Ik (Iq) (571 km)
 ix-xmara Dyoma (556 km)
 ix-xmara Ay (549 km)
 ix-xmara Yuruzan (404 km)
 daqsminuri|192x192px|Il-kaskati ta’ Atyshix-xmara Bystry Tanyp (345 km)
 ix-xmara Sim (239 km)
 ix-xmara Nugush (235 km)
 ix-xmara Tanalyk (225 km)
 ix-xmara Zilim (215 km)
 ix-xmara Syun (209 km)

 Lagi 
daqsminuri|Il-lag ta’ Asylykül
Hemm 2,700 lag u ġibjun fil-Baxkortostan. Fost il-lagi u l-ġibjuni ewlenin hemm:

 il-lag ta’ Asylykül (23.5 km2)
 il-lag ta’ Qandrykül (15.6 km2)
 il-lag ta’ Urgun (12.0 km2)
 il-ġibjun ta’ Pavlovskoye (120.0 km2)
 il-ġibjun ta’ Nugushkoye (25.2 km2)

 Muntanji 
daqsminuri|300x300px|Yamantau fil-ħarifa
Ir-Repubblika tal-Baxkortostan fiha parti mill-muntanji tal-Ural tan-Nofsinhar, mill-fruntiera tat-Tramuntana għal dik tan-Nofsinhar. Fost l-ogħla muntanji hemm:

 il-muntanja Yamantau (1,638 m)
 il-muntanja Bolshoy Iremel (1,582 m)
 il-muntanja Maly Iremel (1,449 m)
 il-muntanja Arwyakryaz (1,068 m)
 il-muntanja Zilmerdaq (909 m)
 il-muntanja Alataw (845 m)
 il-muntanja Yurmataw (842 m)

 Riżorsi naturali 
Ir-Repubblika tal-Baxkortostan hija waħda mill-iktar territorji rikki fir-Russja bħala riżorsi minerali b’depożiti ta’ xi 3,000 riżorsa ta’ minerali. Il-Baxkortostan huwa rikk fir-riżervi taż-żejt mhux maħdum, u kien wieħed miċ-ċentri prinċipali tal-estrazzjoni taż-żejt fil-Federazzjoni Russa. Riżorsi maġġuri oħra huma l-gass naturali, il-faħam, il-minerali tal-metalli tal-ħadid, il-manganiż, il-kromit, il-minerali tal-ħadid, il-minerali tal-metall mhux tal-ħadid (iċ-ċomb, it-tungstenu), il-minerali mhux metalliċi (il-kristalli tal-blat, il-fluworit, l-ispar tal-Iżlanda, il-piriti tas-sulfur, il-barit, is-silikati, is-siliċe, l-asbestos, it-terra), id-depożiti ta’ ħaġar prezzjuż u semiprezzjuż u ta’ ħaġar naturali (malakit, ġada, granit).

Ir-repubblika għandha biżżejjed riżorsi minerali biex tipprovdi l-impjanti tal-enerġija u tal-fjuwil tagħha kif ukoll l-impjanti petrokimiċi, kimiċi, agroindustrijali, tal-metallurġija, tal-produzzjoni tal-ħġieġ, u tal-fergħat taċ-ċeramika mal-materja prima meħtieġa.

Il-Baxkortostan hija waħda mill-bażijiet ewlenin tal-materja prima għall-metallurġija tar-Russja. Ir-repubblika għandha depożiti tajbin tal-linjite u grad għoli tal-bitum. Il-linjite jista’ jintuża għall-ksib ta’ varjetà ta’ prodotti kimiċi differenti bħar-reżini, is-sustanzi attivi fis-superfiċe, il-fertilizzanti bil-gomma, u stimolanti oħra għat-tkabbir tal-pjanti. Il-materja prima kimika u tax-xogħol tal-minjieri (il-melħ mill-blat, il-ġebla tal-ġir, il-fosforiti, il-bariti, eċċ.) hija pjuttost sostanzjali, u tintuża fl-ekonomija tar-repubblika.

Il-Baxkortostan huwa rikk ukoll fil-boskijiet. It-territorju totali miksi bil-foresti jammonta għal madwar 62,000 kilometri kwadri. Iktar minn terz tat-territorju tar-repubblika huwa miksi bil-boskijiet. It-tipi li ġejjin ta’ siġar jiddominaw: is-siġar tal-betula, il-koniferi, is-siġar tax-xkomp, is-siġar tal-ballut, u s-siġar tal-aġġru. L-istokk ġenerali tal-injam skont xi evalwazzjonijiet jammonta għal 717.9 miljun m3. Il-foresti tal-Baxkortostan għandhom santwarji speċjali u parks nazzjonali. Huma jkopru iktar minn 10,000 kilometru kwadru.

Il-Baxkortostan huwa rikk ukoll fl-ammont ta’ fawwara u sorsi tal-ilma minerali, mediċinali u tax-xorb.

L-Era Asseljana fil-bidu tal-Perjodu Ġeoloġiku Permjan huwa msemmi għax-xmara Assel fil-Baxkortostan.The Nonmarine Permian: Volume 30 of Bulletin of the New Mexico Museum of Natural History and Science, p. 48. Editors Spencer G. Lucas, Kate E. Zeigler, 2005.

 Klima 

 Temperatura annwali medja: +0.3 °C (fil-muntanji) sa +2.8 °C (fil-pjanura)
 Temperatura medja f’Jannar: −16 °C
 Temperatura medja f’Lulju: +18 °C

nofs|daqsminuri|722x722px|Ir-resort tal-iskijjar ta’ Abzakovo fid-Distrett ta’ Abzelilovsky
nofs|daqsminuri|722x722px|Iċ-ċpar ta’ filgħodu fid-Distrett ta’ Ishimbaysky

 Ekonomija 
daqsminuri|Ħelikopter Ka-31, prodott f’Kumertau.

 Struttura tal-GRP 
L-istruttura tal-GRP tal-Baxkortostan għall-2013.
Settur%Manifattura36.2Kummerċ bl-ingrossa u bl-imnut16.7Trasport u komunikazzjoni7.3Tranżazzjonijiet tal-proprjetà immobbli7Kostruzzjoni6.9Agrikoltura6.5Edukazzjoni4.1Kura tas-saħħa u servizzi soċjali4.1Ġestjoni statali u assigurazzjoni soċjali3.8Xogħol fil-minjieri2.8Produzzjoni tal-elettriku, tal-gass u tal-ilma2.4Lukandi u ristoranti1.1Oħrajn1.1

 Demografija 

 Insedjamenti 
L-ikbar bliet jew irħula fil-Baxkortostan

Ċensiment Russu tal-2010NruDiviżjoni AmministrattivaPop.Ufa
Sterlitamak1UfaDistrett ta’ Ufimsky1,062,319Salavat
Neftekamsk2SterlitamakDistrett ta’ Sterlitamaksky273,4863SalavatBelt ta’ Salavat156,0954NeftekamskBelt ta’ Neftekamsk121,7335OktyabrskyBelt ta’ Oktyabrsky109,4746BeloretskDistrett ta’ Beloretsky68,8067TuymazyDistrett ta’ Tuymazinsky66,8368IshimbayDistrett ta’ Ishimbaysky66,2599KumertauRaħal ta’ Kumertau62,85110SibayRaħal ta’ Sibay62,763

 Żvilupp tal-popolazzjoni 
SenaPopolazzjoni18971,991,00019132,811,00019262,547,00019393,158,00019593,340,00019703,818,00019793,849,00019893,950,48220024,104,33620104,072,29220154,071,00020184,063,293

 Statistika vitali 
Popolazzjoni medja (x 1000)TwelidImwietBidla naturaliRata tat-twelid (kull 1000)Rata ta’ mwiet (kull 1000)Bidla naturali (kull 1000)Rata ta’ fertilità totali19703,81763,49828,00435,49416.67.39.319753,82563,09631,80231,29416.58.38.219803,85067,74336,06731,67617.69.48.219853,86876,83939,10137,73819.910.19.819903,95263,89938,15725,74216.29.76.519913,97558,24039,63818,60214.710.04.719924,00553,27143,5399,73213.310.92.419934,03046,77250,738 -3,96611.612.6 -1.019944,05047,29654,267 -6,97111.713.4 -1.719954,07445,62251,734 -6,11211.212.7 -1.519964,09145,22849,600 -4,37211.112.1 -1.119974,10343,77649,354 -5,57810.712.0 -1.419984,11344,46548,470 -4,00510.811.8 -1.019994,11941,36852,608 -11,24010.012.8 -2.720004,11741,64253,550 -11,90810.113.0 -2.920014,11242,79355,001 -12,20810.413.4 -3.020024,10445,48157,836 -12,35511.114.1 -3.020034,09545,58358,237 -12,65411.114.2 -3.120044,08445,73357,726 -11,99311.214.1 -2.920054,07444,09457,787 -13,69310.814.2 -3.420064,06445,05555,319 -10,26411.113.6 -2.520074,06051,45355,144 -3,69112.713.6 -0.920084,05954,49355,568 -1,07513.413.7 -0.320094,06255,58753,2272,36013.713.10.61,7420104,06757,09354,4572,63614.013.40.61,7720114,07255,80654,4321,37413.713.40.31,7420124,06459,18053,6245,55614.613.21.41.8620134,06559,26053,3465,91414.613.11.51.8920144,07160,23953,5096,73014.813.11.71.9520154,07259,19654,1075,08714.513.31.21.9420164,06955,70852,2833,42513.712.80.91.86(e)20174 06549,26050,261 -1,00112.112.3 -0.2201847,04450,473 -3,42911.612.4 -0.8201942,03149,195 -7,16410.412.2 -1.8

 Referenzi 

Kategorija:Baxkortostan
Kategorija:Ewropa tal-Lvant
Kategorija:Repubbliki