Żooloġija

Iż-żooloġija hija l-fergħa tal-bijoloġija li tistudja r-renju tal-annimali, inkluż l-istruttura, l-embrijunoloġija, l-evoluzzjoni, il-klassifikazzjoni, id-drawwiet u d-distribuzzjoni tal-annimali kollha, kemm ħajjin kif ukoll estinti, u kif jinteraġixxu mal-ekosistemi tagħhom. It-terminu joriġina mill-Grieg Antik ζῷον, zōion, jiġifieri “annimal” u λόγος, logos, jiġifieri “għarfien, studju”.

 Storja 

 Storja antika sa Darwin 
daqsminuri|Conrad Gesner (1516-1565). Ix-xogħol tiegħu Historiae animalium jitqies bħal il-bidu taż-żooloġija moderna.
L-istorja taż-żooloġija tittraċċa l-istudju tar-renju tal-annimali minn żmien il-qedem saż-żminijiet moderni. Għalkemm il-kunċett taż-żooloġija bħala qasam koerenti uniku tfaċċa ferm iktar tard, ix-xjenzi żooloġiċi feġġew mill-istorja naturali, u jmorru lura għax-xogħlijiet bijoloġiċi ta’ Aristotli u Galen fid-dinja tal-Greċja Antika u ta’ Ruma Antika. Dan ix-xogħol antik kompla jiġi żviluppat iktar fil-Medjuevu mill-fiżiċi Musulmani u minn studjużi bħal Albertus Magnus.Paul S. Agutter & Denys N. Wheatley (2008). Thinking about Life: The History and Philosophy of Biology and Other Sciences. Springer. p. 43. ISBN 978-1-4020-8865-0.Saint Albertus Magnus (1999). On Animals: A Medieval Summa Zoologica. Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-4823-7. Matul ir-Rinaxximent u l-perjodu modern bikri, il-ħsieb żooloġiku ġie rrivoluzzjonat fl-Ewropa minn interess imġedded fl-empiriċiżmu u fl-iskoperta ta’ ħafna organiżmi ġodda. Individwi prominenti f’dan il-moviment kienu Vesalius u William Harvey, li użaw l-esperimentazzjoni u l-osservazzjoni bir-reqqa fil-fiżjoloġija, u naturalisti bħal Carl Linnaeus, Jean-Baptiste Lamarck, u Georges-Louis Leclerc De Buffon li bdew jikklassifikaw id-diversità tal-ħajja u tal-fossili, kif ukoll l-iżvilupp u l-imġiba tal-organiżmi. Il-mikroskopija żvelat id-dinja tal-mikroorganiżmi li qabel ma kinitx magħrufa, u wittiet it-triq għat-teorija taċ-ċelloli.Lois N. Magner (2002). A History of the Life Sciences, Revised and Expanded. CRC Press. pp. 133–144. ISBN 0-8247-0824-5. L-importanza dejjem tikber tat-teoloġija naturali, parzjalment bħala rispons għall-filosofija mekkanika li kienet qabdet ġmielha, ħeġġet it-tkabbir tal-istorja naturali (għalkemm sejset l-argument mid-disinn).
Matul is-sekli 18, 19 u 20, kulma jmur iż-żooloġija saret dixxiplina xjentifika professjonali. Esploraturi u naturalisti bħal Alexander von Humboldt investigaw l-interazzjoni bejn l-organiżmi u l-ambjent tagħhom, u l-modi kif din ir-relazzjoni tiddependi fuq il-ġeografija, u b’hekk wittew it-triq għall-bijoġeografija, għall-ekoloġija u għall-etoloġija. In-naturalisti bdew jirrifjutaw l-essenzjaliżmu u bdew jikkunsidraw l-importanza tal-estinzjoni u tal-mutabbiltà tal-ispeċijiet. It-teorija taċ-ċelloli pprovdiet perspettiva ġdida dwar il-bażi fundamentali tal-ħajja.Jan Sapp (2003). "Chapter 7". Genesis: The Evolution of Biology. Oxford University Press. ISBN 0-19-515619-6.William Coleman (1978). "Chapter 2". Biology in the Nineteenth Century. Cambridge University Press. ISBN 0-521-29293-X.

 Wara Darwin 
Dawn l-iżviluppi, kif ukoll ir-riżultati mill-embrijunoloġija u mill-paleontoloġija, ġew sintetizzati fit-teorija tal-evoluzzjoni bis-selezzjoni naturali ta’ Charles Darwin. Fl-1859, Darwin rifed it-teorija tal-evoluzzjoni organika fuq pedament ġdid, bis-saħħa tal-iskoperta tiegħu ta’ proċess li permezz tiegħu tista’ sseħħ l-evoluzzjoni organika, u pprovda evidenza li biha wieħed seta’ josserva din l-evoluzzjoni kienet seħħet.Jerry A. Coyne (2009). Why Evolution is True. Oxford: Oxford University Press. p. 17. ISBN 978-0-19-923084-6.
Darwin ta direzzjoni ġdida lill-morfoloġija u lill-fiżjoloġija, billi għaqqadhom f’teorija bijoloġika komuni: it-teorija tal-evoluzzjoni organika. Ir-riżultat kien rikostruzzjoni tal-klassifikazzjoni tal-annimali abbażi tal-ġenealoġija, investigazzjoni ġdida tal-iżvilupp tal-annimali, u tentattivi bikrin li jiġu ddeterminati r-relazzjonijiet ġenetiċi tagħhom. It-tmiem tas-seklu 19 ġab miegħu l-waqgħa tal-ġenerazzjoni spontanja u minflok qabdet it-teorija tal-mard bil-ġermi, għalkemm il-mekkaniżmu tal-wirt ġenertiku kien għadu misteru. Fil-bidu tas-seklu 20, l-iskoperta mill-ġdid tax-xogħol ta’ Mendel wassal għall-iżvilupp rapidu tal-ġenetika, u sas-snin 30 tas-seklu 20 il-kombinazzjoni tal-ġenetika tal-popolazzjonijiet u tas-selezzjoni naturali fis-sintesi moderna ħolqot il-bijoloġi evoluzzjonarja."Appendix: Frequently Asked Questions". Science and Creationism: a view from the National Academy of Sciences (php) (Second ed.). Washington, DC: The National Academy of Sciences. 1999. p. 28. ISBN -0-309-06406-6.

 Riċerka 

 Strutturali 
Il-bijoloġija taċ-ċelloli tistudja l-karatteristiċi strutturali u fiżjoloġiċi taċ-ċelloli, inkluż l-imġiba, l-interazzjonijiet u l-ambjent tagħhom. Dan isir kemm fuq livell mikroskopiku kif ukoll fuq livell molekolari, għall-organiżmi b’ċellola waħda bħall-batterji kif ukoll għaċ-ċelloli speċjalizzati f’organiżmi b’diversi ċelloli bħall-bnedmin. Il-fehim tal-istruttura u tal-funzjoni taċ-ċelloli huwa fundamentali għax-xjenzi bijoloġiċi kollha. Ix-xebh u d-differenzi bejn it-tipi ta’ ċelloli huma partikolarment rilevanti għall-bijoloġija molekolari.

L-anatomija tikkunsidra l-forom ta’ strutturi makroskopiċi bħall-organi u s-sistemi tal-organi. Din tiffoka fuq kif l-organi u s-sistemi tal-organi jaħdmu flimkien fil-ġisem tal-bnedmin u tal-annimali, u kif jaħdmu b’mod indipendenti. L-anatomija u l-bijoloġija taċ-ċelloli huma żewġ studji li huma relatati mill-qrib ma’ xulxin, u jistgħu jiġu kkategorizzati bħala studji “strutturali”.

 Fiżjoloġika 
daqsminuri|292x292px|Inċiżjoni anatomika ta’ kelb mill-Handbuch der Anatomie der Tiere für Künstler.
Il-fiżjoloġija tistudja l-proċessi mekkaniċi, fiżiċi u bijokimiċi tal-organiżmi ħajjin billi tipprova tifhem kif l-istrutturi kollha jaħdmu flimkien. It-tema tal-“istruttura għall-funzjoni” hija ċentrali għall-bijoloġija. L-istudji fiżjoloġiċi tradizzjonalment ġew maqsuma fil-fiżjoloġija tal-pjanti u fil-fiżjoloġija tal-annimali, iżda xi prinċipji tal-fiżjoloġija huma universali, ikun xi jkun l-organiżmu li jkun qed jiġi studjat. Pereżempju, dak li wieħed jitgħallem dwar il-fiżjoloġija taċ-ċelloli tal-ħmira japplika wkoll għaċ-ċelloli tal-bnedmin. Il-qasam tal-fiżjoloġija tal-annimali jestendi l-għodod u l-metodi tal-fiżjoloġija tal-bniedem għal speċijiet mhux umani. Il-fiżjoloġija tistudja pereżempju kif jiffunzjonaw u jinteraġixxu s-sistemi nervużi, immunitarji, endokrinali, respiratorji u ċirkolatorji.

 Evoluzzjonarja 
Ir-riċerka evoluzzjonarja għandha x’taqsam mal-oriġini u mad-dixxendenza tal-ispeċijiet, kif ukoll mal-bidla tagħhom tul iż-żmien, u tinkludi lix-xjentisti minn ħafna dixxiplini orjentati lejn it-tassonomija. Pereżempju, ġeneralment tinvolvi lix-xjentisti li jkollhom taħriġ speċjali f’organiżmi partikolari bħall-mammoloġija, l-ornitoloġija, erpetoloġija jew l-entomoloġija, iżda li jużaw dawk l-organiżmi bħala sistemi biex iwieġbu mistoqsijiet ġenerali dwar l-evoluzzjoni.

Il-bijoloġija evoluzzjonarja hija parzjalment ibbażata fuq il-paleontoloġija, li tuża l-fossili biex twieġeb mistoqsijiet dwar il-modalità u r-ritmu tal-evoluzzjoni, u parzjalment fuq l-iżviluppi f’oqsma bħall-ġenetika tal-popolazzjonijietJohn H. Gillespie (1998). Population Genetics: A Concise Guide. Johns Hopkins Press. ISBN 978-0-8018-8008-7. u t-teorija evoluzzjonarja. Wara l-iżvilupp tat-tekniki tat-teħid tal-impronti tad-DNA fl-aħħar tas-seklu 20, l-applikazzjoni ta’ dawn it-tekniki fiż-żooloġija żiedet il-fehim tal-popolazzjonijiet tal-annimali.Chambers, Geoffrey K.; Curtis, Caitlin; Millar, Craig D.; Huynen, Leon; Lambert, David M. (2014-01-01). "DNA fingerprinting in zoology: past, present, future". Investigative Genetics. 5 (1): 3. ISSN 2041-2223.  Fis-snin 80 tas-seklu 20, il-bijoloġija tal-iżvilupp reġgħet iddaħħlet fil-bijoloġija evoluzzjonarja wara l-esklużjoni inizjali tagħha mis-sintesi moderna permezz tal-istudju tal-bijoloġija tal-iż-żvilupp tal-evoluzzjoni.Chambers, Geoffrey K.; Curtis, Caitlin; Millar, Craig D.; Huynen, Leon; Lambert, David M. (2014-01-01). "DNA fingerprinting in zoology: past, present, future". Investigative Genetics. 5 (1): 3. ISSN 2041-2223. Oqsma relatati li sikwit jitqiesu bħala parti mill-bijoloġija evoluzzjonarja huma l-filoġenetika, ix-xjenza sistematika u t-tassonomija.

 Klassifikazzjoni 
Il-klassifikazzjoni xjentifika fiż-żooloġija hija metodu li permezz tiegħu ż-żoologi jpoġġu l-organiżmi fi gruppi u f’kategoriji skont it-tip bijoloġiku tagħhom, bħall-ġeneru jew l-ispeċi. Il-klassifikazzjoni bijoloġika hija forma ta’ tassonomija xjentifika. Il-klassifikazzjoni bijoloġika moderna oriġinat bis-saħħa tax-xogħol ta’ Carl Linnaeus, li poġġa l-ispeċijiet fi gruppi skont karatteristiċi fiżiċi kondiviżi. Minn dak iż-żmien ’l hawn, dawk ir-raggruppamenti ġew reveduti biex tittejjeb il-konsistenza mal-prinċipju ta’ Darwin ta’ dixxendenza komuni. Il-filoġenetika molekolari, li tuża s-sekwenzi tad-DNA bħala data, wasslet għal ħafna reviżjonijiet reċenti u x’aktarx li se tkompli tagħmel dan. Il-klassifikazzjoni bijoloġika hija parti mix-xjenza sistematika żooloġika.
xellug|daqsminuri|245x245px|It-tabella tar-renju tal-annimali ta’ Linnaeus mill-ewwel edizzjoni tas-Systema Naturae (1735).
Ħafna xjentisti issa jikkunsidraw li s-sistema ta’ ħames renji ma għadhiex tapplika għal żminijietna. Sistemi alternattivi u moderni ta’ klassifikazzjoni ġeneralment jibdew b’sistema ta’ tliet dominji: Archaea (originally Archaebacteria); Bacteria (oriġinarjament Eubacteria); Eukaryota (inkluż il-protisti, il-fungi, il-pjanti u l-annimali). Dawn id-dominji jirriflettu jekk iċ-ċelloli għandhomx nuklei jew le, kif ukoll id-differenzi fil-kompożizzjoni kimika tal-karatteristiċi esterni taċ-ċelloli.

Barra minn hekk, kull renju jiġi diviż ulterjorment sakemm kull speċi tiġi kklassifikata b’mod separat. L-ordni hija: dominju; renju; filu; klassi; ordni; familja; ġeneru; speċi. L-isem xjentifika ta’ organiżmu jiġi ġġenerat mill-ġeneru u mill-ispeċi. Pereżempju, il-bnedmin huma elenkati bħala Homo sapiens. Homo huwa l-ġeneru, u sapiens huwa l-epitetu speċifiku, u t-tnejn li huma flimkien iwasslu għal isem l-ispeċi. Meta jinkiteb l-isem xjentifiku ta’ organiżmu, jixraq li l-ewwel ittra tal-ġeneru tinkiteb b’ittra kapitali u l-epitetu speċifiku jinkiteb b’ittri żgħar. L-isem xjentifiku kollu jinkiteb ukoll bil-korsiv jew jiġi sottolinjat.Heather Silyn-Roberts (2000). Writing for Science and Engineering: Papers, Presentation. Oxford: Butterworth-Heinemann. p. 198. ISBN 0-7506-4636-5.
Is-sistema tal-klassifikazzjoni dominanti tissejjaħ it-tassonomija ta’ Linnaeus. Tinkludi l-klassifiki u n-nomenklatura binomja. Il-klassifikazzjoni, it-tassonomija u n-nomenklatura tal-organiżmi żooloġiċi jiġu amministrati mill-Kodiċi Internazzjonali tan-Nomenklatura Żooloġika. Abbozz ta’ standardizzazzjoni, imsejjaħ BioCode, ġie ppubblikat fl-1997 f’tentattiv ta’ standardizzazzjoni tan-nomenklatura, iżda dan għadu jrid jiġi adottat formalment.John McNeill. "The BioCode: Integrated biological nomenclature for the 21st century?". Proceedings of a Mini-Symposium on Biological Nomenclature in the 21st Century.

 Etoloġija 
daqsminuri|283x283px|Il-frieħ tal-gawwi tar-Repubblika Dominicana (Larus dominicanus) inaqqru tikka ħamra fuq munqar ommhom biex jistimolaw rifless ta’ regurġitazzjoni tal-alka biex jingħalfu.
L-etoloġija hija l-istudju xjentifiku u oġġettiv tal-imġiba tal-annimali f’kundizzjonijiet naturali, għad-differenza tal-istudju komportamentali, li jiffoka fuq studji tar-rispons komportamentali f’ambjent tal-laboratorju. L-etologi ħadmu b’mod partikolari fir-rigward tal-evoluzzjoni tal-imġiba u l-fehim tal-imġiba f’termini tat-teorija tas-selezzjoni naturali. Sa ċertu punt, l-ewwel etologu modern kien Charles Darwin, u l-ktieb tiegħu The Expression of the Emotions in Man and Animals influwenza ħafna etologi futuri.Black, J. "Darwin in the world of emotions". Journal of the Royal Society of Medicine. 95 (6): 311–313. ISSN 0141-0768.

 Bijoġeografija 
Il-bijoġeografija tistudja d-distribuzzjoni spazjali tal-organiżmi fid-DinjaWiley, R. H. (1981). "Social structure and individual ontogenies: problems of description, mechanism, and evolution". Perspectives in Ethology. 4: 105–133. ISBN 978-1-4615-7577-1., u tiffoka fuq suġġetti bħat-tettonika tal-plakek, it-tibdil fil-klima, it-tixrid u l-migrazzjoni, u l-kladistika. Hemm qbil b’mod ġenerali li l-ħolqien ta’ dan l-istudju kien frott ix-xogħol ta’ Alfred Russel Wallace, bijologu Brittaniku li kellu xi xogħlijiet minn tiegħu li ġew ippubblikati b’mod konġunt ma’ Charles Darwin.

 Fergħat taż-żooloġija 
Minkejja li l-istudju tal-annimali huwa antik, l-istudju xjentifiku huwa relattivament modern. Dan jirrifletti t-tranżizzjoni mill-istorja naturali għall-bijoloġija fil-bidu tas-seklu 19. Minn żmien Hunter u Cuvier, l-istudju anatomiku komparattiv ġie assoċjat mal-morfografija, filwaqt li sawwar l-oqsma moderni tal-investigazzjoni żooloġiku: l-anatomija, il-fiżjoloġija, l-istoloġija, l-embrijunoloġija, it-teratoloġija u l-etoloġija. Iż-żooloġija moderna feġġet għall-ewwel darba fl-universitajiet Ġermaniżi u Brittaniċi. Fir-Renju Unit, Thomas Henry Huxley kien figura prominenti. L-ideat tiegħu kienu ċċentrati fuq il-morfoloġija tal-annimali. Ħafna jikkunsidrawh bħala l-aqwa anatomista komparattiv tat-tieni nofs tas-seklu 19. Bl-istess mod bħal Hunter, il-korsijiet tiegħu kienu magħmulin minn lekċers u minn klassijiet prattiċi fil-laboratorju, b’kuntrast mal-format preċedenti ta’ lekċers biss.

Gradwalment, iż-żooloġija twessgħet lil hinn mill-anatomija komparattiva ta’ Huxley biss biex tinkludi s-sottodixxiplini li ġejjin:

 iż-żoografija, magħrufa wkoll bħala żooloġija deskrittiva, hija x-xjenza applikata tad-deskrizzjoni tal-annimali u l-ħabitats tagħhom;
 l-anatomija komparattiva li tistudja l-istruttura tal-annimali;
 il-fiżjoloġija tal-annimali;
 l-ekoloġija komportamentali;
 l-etoloġija li tistudja l-imġiba tal-annimali;
 iż-żooloġija konjittiva;
 iż-żooloġija tal-invertebrati;
 iż-żooloġija tal-vertebrati;
 iż-żooloġija tal-ħamrija;
 id-diversi dixxiplini orjentati lejn it-tassonomija bħall-mammaloġija, l-antropoloġija bijoloġika, l-erpetoloġija, l-ornitoloġija, l-ittjoloġija, u l-entomoloġija, jidentifikaw u jikklassifikaw l-ispeċijiet kif ukoll jistudjaw l-istrutturi u l-mekkaniżmi speċifiċi ta’ dawk il-gruppi.

Oqsma relatati:

 il-bijoloġija evoluzzjonarja: l-iżvilupp tal-annimali u tal-pjanti jitqies fl-artikli dwar l-evoluzzjoni, il-ġenetika tal-popolazzjonijiet, l-eredità, il-varjazzjoni, il-Mendeliżmu, u r-riproduzzjoni;
 il-bijoloġija molekolari: tistudja l-mekkaniżmi ġenetiċi u tal-iżvilupp komuni tal-annimali u tal-pjanti;
 il-paleontoloġija: l-istudju tal-fossili ta’ forom ta’ ħajja li issa huma estinti;
 ix-xjenza sistematika, il-kladistika, il-filoġenetika, il-filoġeografija, il-bijoġeografija, u t-tassonomija: jikklassifikaw u jiġbru fi gruppi l-ispeċijiet permezz ta’ dixxidenza komuni u assoċjazzjonijiet reġjonali.

 Referenzi 

Kategorija:Bijoloġija
Kategorija:Bijoloġija evoluzzjonarja
Kategorija:Xjenza
Kategorija:Xjenza naturali
Kategorija:Annimali