Dolomiti

Id-Dolomiti (pronunzja: [doloˈmiːti]; bil-Ladino: Dolomites; bil-Ġermaniż: Dolomiten [doloˈmiːtn̩]; bid-djalett ta' Venezja: Dołomiti [doɰoˈmiti]; bid-djalett ta' Friuli: Dolomitis), magħrufa wkoll bħala l-Muntanji Dolomitiċi jew l-Alpi Dolomitiċi, huma katina muntanjuża li tinsab fil-Grigal tal-Italja. Jiffurmaw parti mill-Alpi tan-Nofsinhar tal-ġebla tal-ġir u jibqgħu sejrin mix-xmara Adige fil-Punent sal-Wied ta' Piave (Pieve di Cadore) fil-Lvant. Il-konfini fit-Tramuntana u fin-Nofsinhar huma definiti mill-Wied ta' Puster u mill-Wied ta' Sugana (bit-Taljan: Valsugana). Id-Dolomiti jinsabu fir-reġjuni ta' Veneto, Trentino-Alto Adige/Südtirol u Friuli Venezia Giulia, u jkopru żona kondiviża bejn il-provinċji ta' Belluno, Vicenza, Verona, Trentino, Südtirol, Udine u Pordenone.

Gruppi muntanjużi oħra bi struttura ġeoloġika simili huma mifruxa tul ix-xmara Piave lejn il-Lvant – id-Dolomiti d'Oltrepiave; u 'l bogħod mix-xmara Adige lejn il-Punent – id-Dolomiti di Brenta (id-Dolomiti tal-Punent). Grupp iżgħar jissejjaħ Piccole Dolomiti (id-Dolomiti ż-Żgħar), u jinsab bejn il-provinċji ta' Trentino, Verona, u Vicenza.

Il-Park Nazzjonali tad-Dolomiti ta' Belluno u bosta parks reġjonali oħra jinsabu fiż-żona tad-Dolomiti. F'Awwissu 2009, id-Dolomiti tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

 Etimoloġija 
Isem id-Dolomiti, magħrufa wkoll bħala l-"Muntanji Ċari", oriġina minn isem il-blat kostitwenti tagħhom, id-dolomit. Dan il-blat issemma wara l-mineraloġista Franċiż tas-seklu 18 Déodat Gratet de Dolomieu (1750-1801), li kien l-ewwel wieħed li ddeskriva l-mineral.Saussure le fils, M. de (1792): "Analyse de la dolomite". Journal de Physique, vol. 40, pp. 161–173.

 Storja 
daqsminuri|245x245px|Sassolungo
Għal millenji sħaħ, il-kaċċaturi u l-komunitajiet tagħhom kienu avvanzaw u laħqu l-ogħla reġjuni bil-blat u x'aktarx li kienu xxabbtu sa xi qċaċet ukoll. Hemm evidenza li l-patri Ġiżwita Franz von Wulfen minn Klagenfurt ixxabbat sa fuq il-Lungkofel u d-Dürrenstein fis-snin 90 tas-seklu 18. Fl-1857, il-Brittaniku John Ball kien l-ewwel wieħed li xxabbat sa fuq Monte Pelmo. Paul Grohmann iktar 'il quddiem tela' fuq diversi qċaċet bħal Antelao, Marmolata, Tofana, Monte Cristallo, u Boè. Għall-ħabta tal-1860, ix-xabbatur Agordin Simone de Silvestro kien l-ewwel persuna li tela' konxjament fuq iċ-Civetta. Michael Innerkofler kien wieħed mix-xabbaturi tat-Tre Cime di Lavaredo. Iktar 'il quddiem, żewġ xabbaturi lokali importanti ħafna li rnexxielhom jixxabtu ma' diversi qċaċet għall-ewwel darba kienu Angelo Dibona u Giovanni Piaz.
xellug|daqsminuri|272x272px|Il-qċaċet tat-Torrijiet ta' Vajolet
Matul l-Ewwel Gwerra Dinjija, il-linja militari bejn l-armata Taljana u dik tal-Awstrija u tal-Ungerija kienet tgħaddi mid-Dolomiti, u ż-żewġ naħat użaw il-mini tal-art b'mod estensiv. F'Cinque Torri (Ħames Torrijiet), f'Monte Piana u f'Monte Lagazuoi hemm mużewijiet tal-gwerra fil-beraħ. Bosta nies iżuru d-Dolomiti biex jixxabbtu tul mogħdijiet fl-għoli ħafna magħrufa bħala vie ferrate, li jgħaddu bejn il-blat tal-qċaċet u li kienu nħolqu matul il-gwerra.

Għadd ta' mogħdijiet fuq distanza twila jgħaddu mid-Dolomiti. Dawn jissejħu alte vie (bil-Ġermaniż: Dolomiten Höhenwege), jiġifieri litteralment mogħdijiet għoljin, u huma numerati minn 1 sa 10. Dawn il-mogħdijiet jieħdu xi ġimgħa biex wieħed jagħmilhom mill-bidu sat-tmiem, u fihom hemm diversi rifugi (għorfiet ta' rifuġju) fejn wieħed jista' jistkenn. L-ewwel mogħdija, li hija l-iktar waħda rinomata, tissejjaħ Alta Via 1. Fir-reġjun ta' Alta Badia ntużat id-datazzjoni bir-radjukarbonju biex tintwera konnessjoni bejn l-attività taċ-ċedimenti tal-art u t-tibdil fil-klima.Borgatti, Lisa; Soldati, Mauro (2010-08-01). "Landslides as a geomorphological proxy for climate change: A record from the Dolomites (northern Italy)". Geomorphology. Landslide geomorphology in a changing environment. 120 (1–2): 56–64.

 Sit ta' Wirt Dinji 
Id-Dolomiti ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2009.
nofs|daqsminuri|568x568px|Veduta panoramika ta' Marmolada
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (vii) "Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali"; u l-kriterju (viii) "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti".

 Ġeografija 
Ir-reġjun spiss jinqasam fid-Dolomiti tal-Punent u dawk tal-Lvant, isseparati bejniethom minn linja li tgħaddi mal-assi Val Badia – il-Mogħdija Muntanjuża ta' Campolongo – il-Wied ta' Cordevole (Agordino).

 Klassifikazzjoni attwali 
daqsminuri|Il-Mogħdija ta' Gardena
daqsminuri|Cristallo, Cortina d'Ampezzo
daqsminuri|Il-Grupp ta' Sella
Id-Dolomiti jistgħu jinqasmu fil-ktajjen muntanjużi li ġejjin:

 Sella
 Marmolada
 Tofane
 il-Grupp ta' Langkofel
 il-Grupp ta' Geisler
 il-Grupp ta' Peitlerkofel
 il-Grupp ta' Puez
 il-Grupp ta' Fanes
 il-Grupp ta' Schlern
 Rosengarten
 Latemar
 Pala
 il-Muntanji ta' Lüsen
 Civetta
 Pelmo
 Marmarole
 il-Grupp ta' Cadini
 il-Grupp ta' Cristallo
 Sorapiss
 Antelao
 Bosconero
 Vette Feltrine
 Schiara
 id-Dolomiti ta' Praga
 id-Dolomiti ta' Sexten
 id-Dolomiti ta' Friuli

 Turiżmu u sport 
xellug|daqsminuri|Skijjar f'Cortina fl-1903
Id-Dolomiti huma rinomati għall-iskijjar fix-xhur tax-xitwa u għat-tixbit, għall-mixi, għaċ-ċikliżmu u għall-qbiż mill-għoli (BASE jumping) fil-muntanji, kif ukoll għall-paragliding u għall-hang gliding fis-sajf u fl-aħħar tar-rebbiegħa/fil-bidu tal-ħarifa. It-tixbit ilu tradizzjoni fid-Dolomiti mill-1887, meta Georg Winkler, li kellu 17-il sena, ixxabbat waħdu għall-ewwel darba sal-quċċata tal-Vajolettürme. Iċ-ċentru prinċipali jinkludu: Rocca Pietore maġenb il-Glaċier ta' Marmolada, fil-konfini bejn Trentino u Veneto, l-irħula ż-żgħar ta' Alleghe, Falcade, Auronzo u Cortina d'Ampezzo, u l-villaġġi ta' Arabba, Urtijëi u San Martino di Castrozza, kif ukoll iż-żoni kollha tal-widien ta' Fassa, Gardena u Badia.

Il-Maratona dles Dolomites, tellieqa tar-roti fit-triq li ddum ġurnata sħiħa, li tkopri seba' mogħdijiet muntanjużi tad-Dolomiti, issir kull sena fl-ewwel ġimgħa ta' Lulju.

Postijiet karatteristiċi oħra huma:

 Monte Pasubio u Strada delle 52 Gallerie (mogħdija militari mħaffra bi 52 mina li nbniet matul l-Ewwel Gwerra Dinjija)
 Altopiano di Asiago u Calà del Sasso, b'4,444 tarġa, l-itwal mogħdija bit-taraġ fid-dinja li hija miftuħa għall-pubbliku.

 Qċaċet ewlenin 
IsemmetripiediIsemmetripiediMarmolada3,34310,968Pala di San Martino2,9829,831Antelao3,26410,706Rosengartenspitze / Catinaccio2,9819,781Tofana di Mezzo3,24110,633Cima di Fradusta2,9419,715Sorapiss3,22910,594Cimon del Froppa2,9329,649Cristallo3,22110,568Monte Agnèr2,8729,416Monte Civetta3,22010,564Fermedaturm2,8679,407Cima di Vezzana3,19210,470Cima d'Asta2,8489,344Cimon della Pala3,18410,453Cima di Canali2,8469,338Langkofel / Sassolungo3,18110,427Croda Grande2,8399,315Monte Pelmo3,16810,397Vajoletturm / Torri del Vajolet (l-ogħla)2,8219,256Dreischusterspitze3,16210,375Sass Maor2,8169,239Boespitze / Piz Boè (Grupp ta' Sella)3,15210,342Cima di Ball2,7839,131Hohe Gaisl (Croda Rossa d'Ampezzo)3,14810,329Cima della Madonna (Sass Maor)2,7519,026Gran Vernel3,14510,319Rosetta2,7418,993Piz Popena3,14310,312Croda da Lago2,7168,911Grohmannspitze (Langkofel)3,12610,256Central Grasleitenspitze2,7058,875Zwölferkofel3,09410,151Schlern2,5628,406Elferkofel3,09210,144Sasso di Mur2,5548,380Piz dles Cunturines3,06410,052Cima delle Dodici2,3387,671Sass Rigais (Geislerspitzen)3,0259,925Monte Pavione2,3367,664Kesselkogel (Rosengarten)3,0049,856Cima Palon2,2397,346Tre Cime di Lavaredo (Drei Zinnen)2,9999,839Cima di Posta2,2357,333Fünffingerspitze2,9979,833Geierwand2,0886,850

 Mogħdijiet muntanjużi ewlenin 
IsemmetripiediMogħdija ta' Ombretta (minn Campitello sa Caprile)2,7388,983Langkofeljoch (mill-Wied ta' Gröden sa Campitello)2,6838,803Tschagerjoch (minn Karersee sa Vajolet)2,6448,675Mogħdija ta' Grasleiten (minn Vajolet sa Grasleiten)2,5978,521Mogħdija ta' Pravitale (mill-Promontorju ta' Rosetta sa Pravitale)2,5808,465Mogħdija ta' Comelle (l-istess bħal Cencenighe)2,5798,462Mogħdija ta' Rosetta (minn San Martino di Castrozza sal-Promontorju ta' Rosetta)2,5738,442Mogħdija ta' Vajolet (livelli differenti sa Vajolet)2,5498,363Mogħdija ta' Canali (minn Primiero sa Agordo)2,4978,193Tierseralpljoch (minn Campitello sa Tiers)2,4558,055Mogħdija ta' Ball (minn San Martino di Castrozza sa Pravitale)2,4508,038Forcella di Giralba (minn Sexten sa Auronzo)2,4367,992Col dei Bos (minn Falzarego sa Travernanzes)2,3137,589Forcella Grande (minn San Vito sa Auronzo)2,2627,422Mogħdija ta' Pordoi (minn Arabba sa Val di Fassa)2,2507,382Mogħdija ta' Sella (mill-Wied ta' Gröden sa Val di Fassa)2,2447,362Mogħdija ta' Giau (minn Cortina sa Val Fiorentina)2,2367,336Mogħdija ta' Tre Sassi (minn Cortina sa San Cassian)2,1997,215Mogħdija ta' Valparola (minn Cortina sa San Cassian)2,1687,113Mahlknechtjoch (minn Duron ta' Fuq sal-Alpi ta' Seiser)2,1687,113Mogħdija ta' Gardena (mill-Wied ta' Gröden sa Colfuschg)2,1216,959Mogħdija ta' Falzarego (minn Caprile sa Cortina)2,1176,946Mogħdija ta' Fedaja (minn Val di Fassa sa Caprile)2,0466,713Mogħdija ta' Valles (minn Paneveggio sa Falcade)2,0326,667Würzjoch (minn Eisacktal sa Val Badia)2,0036,572Mogħdija ta' Rolle (minn Predazzo sa San Martino di Castrozza u Primiero)1,9846,509Forcella Forada (minn Caprile sa San Vito)1,9756,480Mogħdija ta' San Pellegrino (minn Moena sa Cencenighe)1,9106,267Mogħdija ta' Campolongo (minn Corvara sa Arabba)1,8756,152Mogħdija ta' Forcella d'Alleghe (minn Alleghe sa Zoldo)1,8205,971Mogħdija ta' Tre Croci (minn Cortina sa Auronzo)1,8085,932Mogħdija ta' Furkel (minn Mareo sa Olang)1,7595,771Mogħdija ta' Karerpass jew Costalunga (minn Welschnofen sa Vigo di Fassa)1,7535,751Mogħdija ta' Kreuzbergpass jew Monte Croce (minn Innichen u Sexten sa Wied ta' Piave u Belluno)1,6385,374Mogħdija ta' Ampezzo (minn Toblach sa Cortina u Belluno)1,5445,066Mogħdija ta' Cereda (minn Primiero sa Agordo)1,3724,501Mogħdija ta' Toblach (minn Bruneck sa Lienz)1,2093,967

 Parks ewlenin 
 Park Nazzjonali tad-Dolomiti ta' Belluno (315.11 km2)
 Park naturali reġjonali tad-Dolomiti d'Ampezzo (112.00 km2)
 Park Naturali Fanes-Sennes-Prags (257 km2) Park naturali ta' Paneveggio – Pale di San Martino (197.0 km2)
 Park Naturali ta'  Schlern-Rosengarten (68 km2)
 Park Naturali tad-Dolomiti ta' Sexten (116.3 km2) Park Naturali ta' Puez-Geisler (102 km2)
 Park Naturali Provinċjali ta' Adamello-Brenta (620.5 km2)
 Park Naturali Reġjonali tad-Dolomiti ta' Friuli

 Referenzi 

Kategorija:Muntanji tal-Italja
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja