Albi

Albi (​[albi]; bl-Oċċitan: Albi [ˈalβi]) hija belt u muniċipalità fin-Nofsinhar ta' Franza. Hija l-prefettura tad-dipartiment ta' Tarn, fuq ix-xmara Tarn, 85 kilometru fil-Grigal ta' Toulouse. L-abitanti tagħha jissejħu Albiġensjani (bil-Franċiż: Albigeois, Albigeoise(s), bl-Oċċitan: albigés -esa(s)). Hija s-sede tal-Arċisqof ta' Albi. Il-belt episkopali, madwar il-Katidral ta' Santa Ċeċilja, tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2010.

 Amministrazzjoni 
Albi hija s-sede ta' erba' cantons, li jkopru 16-il komun, b'popolazzjoni totali ta' 71,281 ruħ.

 Storja 
xellug|daqsminuri|339x339px|Veduta ta' Albi u x-xmara Tarn min-naħa tal-Katidral
L-ewwel insedjament uman f'Albi kien fi Żmien il-Bronż (3000-600 Q.K.). Wara l-ħakma ta' Gaul mir-Rumani fil-51 Q.K., il-belt saret Civitas Albigensium, it-territorju tal-Albigeois, Albiga. L-iskavi arkeoloġiċi ma żvelawx traċċi ta' binjiet Rumani, u dan donnu jindika li Albi kienet insedjament Ruman mudest.

Fl-1040, Albi tkabbret permezz tal-kostruzzjoni tal-Pont Vieux (il-Pont Antik). Inbnew kwartieri ġodda, u dawn kienu jindikaw li kien hemm tkabbir urban konsiderevoli dak iż-żmien. Il-belt saret sinjura bis-saħħa tal-kummerċ u tal-iskambji kummerċjali, kif ukoll bis-saħħa tan-nollijiet imposti lill-vjaġġaturi talli kienu jużaw il-Pont Vieux.

Fl-1208, il-Papa u r-re Franċiż għaqdu l-forzi tagħhom sabiex jiġġieldu kontra l-Katari, li kienu żviluppaw il-verżjoni tagħhom ta' dualiżmu Kristjan axxetiku, u b'hekk dan tqies bħala ereżija perikoluża mill-Knisja Kattolika dominanti. Ir-repressjoni kienet severa, u bosta Katari ġew maħruqa ħajjin fir-reġjun kollu. Iż-żona tal-madwar, li sa dak iż-żmien kienet prattikament indipendenti, spiċċat f'kundizzjoni tant imwiegħra li sussegwentement ġiet annessa mill-Kuruna Franċiża.

Wara t-taqbida tal-Kruċjata ta' Albi kontra l-Katari, l-isqof Bernard de Castanet, fl-aħħar tas-seklu 13, temm ix-xogħlijiet fuq il-Palais de la Berbie, li kien Palazz tal-Isqfijiet bid-dehra ta' fortizza. Huwa ordna l-kostruzzjoni tal-Katidral ta' Santa Ċeċilja fl-1282. Il-belt gawda perjodu ta' prosperità kummerċjali, l-iktar minħabba l-kultivazzjoni tal-Isatis Tinctoria, pjanta kruċifera li tagħti żebgħa blu. Id-djar lussużi li nbnew matul ir-Rinaxximent jixhdu r-rikkezzi kbar li kienu qalgħu l-merkanti taż-żebgħa partikolari.

Albi kellha komunità Lhudija żgħira matul il-Medju Evu, sakemm ma nqerditx għalkollox fis-snin 20 tas-seklu 14 matul il-Kruċjata tar-Rgħajja. Wara dan l-avveniment, il-Lhud kienu jitħallew jittranżitaw mill-belt bi ħlas biss, u mingħajr ma jgħixu fiha. Fl-1967, xi 70 Lhudi jew Lhudija kienu jgħixu f'Albi, u l-biċċa l-kbira minnhom oriġinaw mit-Tramuntana tal-Afrika.

Albi kkonservat il-wirt arkitettoniku rikk tagħha li jinkorpora d-diversi perjodi brillanti tal-istorja tagħha. Sar xogħol ta' titjib u restawr konsiderevoli, biex il-kwartieri antiki jingħataw dehra isbaħ u ġdida bl-użu tal-brikks.

 Attrazzjonijiet ewlenin 
daqsminuri|276x276px|Il-Katidral ta' Santa Ċeċilja minn ġewwa
Albi nbniet madwar il-katidral oriġinali u l-grupp episkopali ta' binjiet. Din iż-żona storika tkopri 63 ettaru. Il-karatteristika ewlenija tal-biċċa l-kbira tal-binjiet huwa l-użu tal-brikks ħomor u tal-madum aħmar. Flimkien ma' Toulouse u Montauban, Albi hija waħda mill-bliet prinċipali li nbnew bl-istil ta' Languedoc, jiġifieri bil-brikks ħomor.

Fost il-binjiet tal-belt hemm il-Katidral ta' Santa Ċeċilja, kapulavur tal-istil Gotiku tan-Nofsinhar, li nbena bejn is-sekli 13 u 15. Huwa kkaratterizzat minn kuntrast qawwi bejn il-parti esterna difensiva u awstera tiegħu, u t-tiżjin mill-isbaħ fuq ġewwa. Il-katidral inbena bħala turija tal-fidi Kristjana wara t-taqbid tal-ereżija tal-Katari. Din l-istruttura tal-brikks ġganteska ġiet imżejna iktar tul is-sekli, pereżempju d-Daħla ta' Dominique de Florence, it-torri tal-kampnar għoli 78 metru, il-Baldakkin fuq id-daħla (1515-1540). Il-ħajt diviżorju mżejjen tal-Kurċifiss huwa xogħol tal-filugranu bil-ġebel bl-istil Gotiku. Huwa ddekorat b'grupp mill-isbaħ ta' statwi polikromatiċi mnaqqxin minn artisti mill-istudjos ta' Cluny, f'Bourgogne, u jinkludu iżjed minn 200 statwa li żammew il-kuluri oriġinali tagħhom.
xellug|daqsminuri|289x289px|Veduta mill-ġnien tal-Palais de la Berbie
Il-Palais de la Berbie, li qabel kien il-Palazz tal-Isqfijiet ta' Albi u issa jospita l-Mużew ta' Toulouse-Lautrec, huwa eqdem mill-Palais des Papes fil-Papat ta' Avignon, u huwa wieħed mill-eqdem u l-aqwa kastelli ppreservati fi Franza. Din il-fortizza imponenti tlestiet fl-aħħar tas-seklu 13. Isem il-palazz ġej mill-kelma bl-Oċċitan Bisbia, li tfisser Palazz tal-Isqfijiet.

Il-Pont Antik (Pont Vieux) għadu jintuża wara kważi millenju. Oriġinarjament inbena bil-ġebel (fl-1035), imbagħad miksi bil-brikks, u jserraħ fuq tmien ħnejjiet b'tul ta' 151 metru. Fis-seklu 14, il-pont ġie ffortifikat u rinfurzat b'pont li jittella' u jitniżżel, u nbnew id-djar mal-mollijiet.

Albi hija belt magħrufa għal-Lycée Lapérouse tagħha, skola sekondarja ta' 500 student li tinsab fi ħdan monasteru antik. Toffri diversi klassijiet avvanzati tal-letteratura. Barra minn hekk, hija waħda mill-ftit skejjel li għandha sezzjoni mużikali fuq skala kbira b'kmamar speċjali b'teknoloġija għolja apposta. L-esploratur tal-Paċifiku Jean-François de Galaup, il-Konti ta' Lapérouse, huwa kkommemorat f'mużew.

Fi ħdan mitħna antika f'41 rue Porta, iċ-Ċentru tal-Arti Le LAIT huwa laboratorju tar-riċerka ddedikat lill-arti kontemporanja.
daqsminuri|Il-Wasla ta' La Goulue fil-Moulin Rouge ta' Toulouse-Lautrec (1892)

 Toulouse-Lautrec 
Il-Mużew ta' Toulouse-Lautrec jospita iktar minn 1,000 opra tal-arti, inkluż 31 poster famuż. Dawn l-opri tal-arti jiffurmaw l-ikbar kollezzjoni pubblika fid-dinja ddedikata lil Henri de Toulouse-Lautrec, li twieled f'Albi fl-1864.

 Sit ta' Wirt Dinji 
Il-Belt Episkopali ta' Albi ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2010.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-kriterju (v) "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".

 Trasport 
Albi hija moqdija minn żewġ stazzjonijiet ferrovjarji fuq il-linja ferrovjarja minn Toulouse sa Rodez:

 Gare d'Albi-Ville
 Gare d'Albi-Madeleine

L-awtostrada A68 tikkollega l-belt ta' Albi ma' Toulouse (u Lyon permezz tal-awtostrada N 88 futura).

 Sport 

 SC Albi – it-tim tal-unjoni tar-rugby tal-belt li jikkompeti fit-tieni diviżjoni tar-Rugby Pro D2.
 RC Albi – tim tal-league tar-rugby li jikkompeti fil-Kampjonat Elite Wieħed.
 Albi kienet tospita l-Istadju 13 tat-Tour de France tal-2007 taċ-ċikliżmu. L-istadju kien jikkonsisti minn perkors individwali bil-ħin ta' 55 kilometru li kien jibda u jispiċċa fil-belt.
 Albi kienet tospita t-tmiem tal-Istadju 10 tat-Tour de France tat-Tnejn 15 ta' Lulju 2019. Kien hemm jum ta' mistrieħ f'Albi fl-Istadju 16 u Albi kienet il-bidu tal-Istadju 11 sa Toulouse tal-Erbgħa 18 ta' Lulju 2019.
 Iċ-Ċirkwit ta' Albi huwa ċirkwit jew trakka qrib l-ajruport ta' Albi fejn itellqu l-karozzi u l-muturi, u jintuża għat-tlielaq nazzjonali.

 Edukazzjoni 

 École des mines d'Albi-Carmaux
 Ċentru Universitarju Jean-François Champollion għat-Tagħlim u r-Riċerka

 Klima 
Albi tesperjenza klima subtropikali umduża (klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen: Cfa), kważi klima oċeanika (Cfb). Bħall-biċċa l-kbira tal-Lbiċ ta' Franza, is-sjuf għandhom it-tendenza jkunu iktar sħan u x-xtiewi inqas kesħin mill-maġġoranza taż-żoni bi klassifikazzjoni klimatika simili. Ix-xita sostanzjali li tinżel fis-sajf tipprevjeni li l-klima tagħha tiġi kklassifikata bħala Mediterranja.
Data klimatika għal Albi (medji tal-1981-2010)XaharJanFraMarAprMejĠunLulAwwSetOttNovDiċSenaTemp. mass. rekord °C (°F)19.5
(67.1)24.7
(76.5)28.3
(82.9)29.9
(85.8)33.5
(92.3)40.5
(104.9)40.8
(105.4)41.4
(106.5)36.4
(97.5)31.4
(88.5)25.3
(77.5)21.0
(69.8)41.4
(106.5)Temp. mass. medja °C (°F)9.4
(48.9)11.2
(52.2)14.7
(58.5)17.4
(63.3)21.6
(70.9)25.5
(77.9)28.7
(83.7)28.4
(83.1)24.7
(76.5)19.7
(67.5)13.2
(55.8)9.8
(49.6)18.7
(65.7)Temp. baxxa medja °C (°F)1.4
(34.5)1.7
(35.1)3.8
(38.8)6.2
(43.2)10.2
(50.4)13.6
(56.5)15.8
(60.4)15.6
(60.1)12.3
(54.1)9.5
(49.1)4.9
(40.8)2.1
(35.8)8.1
(46.6)Temp. baxxa rekord °C (°F)−18.6
(−1.5)−12.0
(10.4)−9.8
(14.4)−2.9
(26.8)−0.2
(31.6)4.3
(39.7)6.5
(43.7)4.9
(40.8)1.0
(33.8)−2.7
(27.1)−9.4
(15.1)−10.5
(13.1)−18.6
(−1.5)Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri)55.9
(2.20)53.1
(2.09)51.5
(2.03)82.0
(3.23)79.9
(3.15)64.4
(2.54)40.6
(1.60)55.9
(2.20)57.1
(2.25)65.4
(2.57)60.0
(2.36)65.1
(2.56)730.9
(28.78)Medja ta' jiem ta' preċipitazzjoni10.28.48.810.29.67.35.16.56.79.19.710.0101.7Medja ta' sigħat ta' xemx fix-xahar96.6118.6177.0183.6219.3244.9270.6255.7213.5154.192.786.82,113.2Sors: Météo France

 Demografija 
+Popolazzjoni storikaSenaPop.±% p.a.179311,176—    18009,649−2.08%180610,061 +0.70%182110,644 +0.38%183111,665 +0.92%183611,801 +0.23%184112,408 +1.01%184614,211 +2.75%185113,788−0.60%185614,636 +1.20%186115,493 +1.14%186616,596 +1.38%187217,469 +0.86%187619,169 +2.35%188120,379 +1.23%188621,224 +0.82%189120,903−0.30%189621,948 +0.98%SenaPop.±% p.a.190122,571 +0.56%190623,303 +0.64%191125,100 +1.50%192126,628 +0.59%192629,015 +1.73%193129,351 +0.23%193630,293 +0.63%194634,342 +1.26%195434,693 +0.13%196238,709 +1.38%196842,930 +1.74%197546,162 +1.04%198245,947−0.07%199046,579 +0.17%199946,274−0.07%200748,889 +0.69%201249,231 +0.14%201748,970−0.11%lemin|bla_tilar|381x381pxSors: EHESS u INSEE (1968-2017)

 Ġemellaġġ 
Albi hija ġemellata ma':

 Girona, Spanja
 Palo Alto, l-Istati Uniti
 Randwick, l-Awstralja

 Nies notevoli 

 Antoinette de Saliès (1639-1730), kittieba u femminista
 Jean-François de Galaup, Konti ta' Lapérouse (1741 – għall-ħabta tal-1788), esploratur tal-Paċifiku
 Henri de Toulouse-Lautrec (1864-1901), pittur, karikaturista u illustratur

 Referenzi 

Kategorija:Bliet ta' Franza
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali
Kategorija:Franza
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fi Franza
Kategorija:Bliet Ewropej