Lingwa Erżjana

Il-lingwa Erżjana (bl-Erżjan: эрзянь кель, bl-ittri Rumani: erzäń këľ, ippronunzjata [ˈerʲzʲanʲ ˈkelʲ]), jew l-Erżjan, hija mitkellma minn madwar 37,000 ruħ fil-partijiet tat-Tramuntana, tal-Lvant u tal-Majjistral tar-Repubblika tal-Mordovja u fir-reġjuni biswit ta’ Nizhny Novgorod, Chuvashia, Penza, Samara, Saratov, Orenburg, Ulyanovsk, it-Tatarstan u l-Baxkortostan fir-Russja. Dijaspora tinstab ukoll fl-Armenja, fl-Estonja kif ukoll fil-Każakstan u fi stati oħra tal-Asja Ċentrali. Attwalment, l-Erżjan jinkiteb bl-alfabett Ċirilliku bl-ebda modifika fil-varjant li jintuża fir-Russu. Fil-Mordovja, l-Erżjan huwa lingwa uffiċjali flimkien mal-Moksha u mar-Russu.

Il-lingwa tappartjeni għall-fergħa Mordvinika tal-lingwi Uraliċi. L-Erżjan huwa lingwa b’rabta sfiqa mal-Moksha iżda għandu fonetika, morfoloġija u vokabularju distinti.

 Fonoloġija 

 Konsonanti 
It-tabella li ġejja telenka l-fonemi tal-konsonanti tal-Erżjan flimkien mal-fonemi tal-konsonanti ekwivalenti tagħhom bl-alfabett Ċirilliku.Saarinen, Sirkka. "Erzya e-learning course" (PDF). Ludwig-Maximilians-Universität München.
Labjali Alveolari Postalveolari Palatali Velari sempliċi pal. Nasali  м  н  нь  (н) Plussiva bla vuċi  п  т  ть  к leħen  б  д  дь  г Affrikativa bla vuċi  ц  ць  ч Frikattiva bla vuċi  ф  с  сь  ш  х leħen  в  з  зь  ж Trill  р  рь  Approssimanti  л  ль  й
Nota dwar it-traskrizzjoni bl-ittri Rumani: fl-istudji tal-lingwi Uraliċi, il-membri tas-serje palatalizzati ġeneralment jinkitbu bħala ń, ť, ď, ċ, ś, ź, ŕ, ľ, filwaqt li l-ħsejjes postalveolari jinkitbu bħala č, š, ž.

Il-pari minimi bejn  u  jinkludu:

  "tul il-mogħdija", fejn l-alveolari  taz-zokk tinżamm qabel il-każ prolattiv li jispiċċa bil-, vs. , il-forma konegattiv tal-verb  "kiser"
  "tajjeb", suġġett jew oġġett li jikkomplementa il- translattiv, vs.  "direzzjoni; żona".

 Vokali 
L-Erżjan għandu sistema sempliċi b’ħames vokali.Zaicz, Gábor (1998). "Mordva". In Abondolo, Daniel (ed.). The Uralic Languages. London: Routledge. pp. 184–218.
 Quddiem Wara Għolja   Medja   Baxxa 
Il-vokali ta’ quddiem  u  għandhom varjanti ċentralizzati  u  immedjatament wara konsonanti alveolari sempliċi, eż. siń  "huma", seń  "blu".

 Armonija fil-vokali 
Bħal f'ħafna lingwi Uraliċi oħra, l-Erżjan għandu armonija fil-vokali. Ħafna għeruq fihom jew vokali ta' quddiem (, ) jew vokali ta' wara (, ). Barra minn hekk, is-suffissi kollha bil-vokali medji għandhom żewġ forom: il-forma li għandha tintuża tiġi ddeterminata mis-sillaba finali taz-zokk. Il-vokali baxxa (), li tinstab fil-każ komparattiv -шка (ška) "id-daqs ta'" u l-prolattiv -ка/-га/-ва (ka/ga/va) "punt spazjali trasversali li jintuża ma' verbi taċ-ċaqliq kif ukoll tal-pożizzjoni" hija vokali ta' wara u mhix soġġetta għall-armonija fil-vokali.

Ir-regoli tal-armonija fil-vokali huma kif ġej:

 Jekk is-sillaba finali tal-kelma zokk ikun fiha vokali ta' quddiem, tintuża l-forma ta' quddiem tas-suffiss: веле (veĺe) "villaġġ", велесэ (veĺese) "f'villaġġ"
 Jekk is-sillaba finali tal-kelma zokk ikun fiha vokali ta’ wara, u tkun segwita minn konsonanti sempliċi (mhux palatalizzati), tintuża l-forma ta’ wara tas-suffiss: кудо (kudo) "dar", кудосо (kudoso) "f'dar"

Madankollu, jekk il-vokali ta' wara tkun segwita minn konsonanti palatalizzata jew glide palatali, l-armonija fil-vokali tinkiser u tintuża l-forma "ta' quddiem" tas-suffiss: кальсэ (kaĺse) "biż-żafżafa", ойсэ (ojse) "bil-butir". Bl-istess mod, jekk zokk ta' vokali ta' quddiem ikun segwit minn suffiss ta' vokali ta' wara baxxa, is-sillabi sussegwenti jkun fihom armonija fil-vokali ta' wara: велеванзо (veĺevanzo) "fil-villaġġi kollha tiegħu"

B’hekk, il-ksur apparenti tal-armonija fil-vokali attestat fiz-zkuk, eż. yзере (uźere) "mannara", суре (suŕe) "ħajta (spaga)", huwa fil-fatt minħabba l-konsonanti palatalizzati  u .

Eċċezzjoni waħda għall-armonija fil-vokali ta' quddiem hija osservata f' palatalizzata mhux finali, eż. aсфальтсо (asfaĺtso) "bl-asfalt".

 Morfoloġija 
Bħal fil-lingwi uraliċi l-oħra kollha, l-Erżjan huwa lingwa agglutinattiva li tesprimi relazzjonijiet grammatikali permezz ta’ suffissi .

 Nomi 
In-nomi jinflettu għall-każ, in-numru, id-definizzjoni u l-pussessur. L-Erżjan jiddistingwi tnax-il każ (hawnhekk murija bin-nom мода moda "art, ħamrija"). In-numru jiġi sistematikament distint biss bin-nomi definiti; għan-nomi indefiniti u għan-nomi b'suffiss possessiv, il-każ nominattiv biss għandu plural distint.
KażIndefinitDefinitL-ewwel persuna sg. possessivIt-tieni persuna sg. possessivIt-tielet persuna sg. possessivsingularpluralsingularpluralsingularpluralsingular/pluralsingularpluralnominattivмода  modaмода-т  moda-tмода-сь  moda-śмода-тне  moda-ťńeмода-м  moda-mмода-н  moda-nмода-т  moda-tмода-зo  moda-zoмода-нзo  moda-nzoġenitivмода-нь  moda-ńмода-нть  moda-ńťмода-тне-нь  moda-ťńe-ńdativ/allativмода-нень  moda-ńeńмода-нтень  moda-ńťeńмода-тне-нень  moda-ťńe-ńeńinessivмода-со  moda-soмода-сонть  moda-sońťмода-тне-сэ  moda-ťńe-seмода-со-н  moda-so-nмода-со-т  moda-so-tмода-со-нзo  moda-so-nzoelativмода-сто  moda-stoмода-стонть  moda-stońťмода-тне-стэ  moda-ťńe-steмода-сто-н  moda-sto-nмода-сто-т  moda-sto-tмода-сто-нзo  moda-sto-nzoillativмода-с  moda-sмода-нтень  moda-ńťeńмода-тне-с  moda-ťńe-sмода-з-oн  moda-z-onмода-з-oт  moda-z-otмода-з-oнзo  moda-z-onzoprolativмода-ва  moda-vaмода-ванть  moda-vańťмода-тне-ва  moda-ťńe-vaмода-ва-н  moda-va-nмода-ва-т  moda-va-tмода-ва-нзo  moda-va-nzoablativмода-до  moda-doмода-донть  moda-dońťмода-тне-дe  moda-ťńe-ďeмода-до-н  moda-do-nмода-до-т  moda-do-tмода-до-нзo  moda-do-nzolativмода-в  moda-v - - - - -translattivмода-кс  moda-ksмода-ксонть  moda-ksońťмода-тне-кс  moda-ťńe-ksмода-кс-oн  moda-ks-onмода-кс-oт  moda-ks-otмода-кс-oнзo  moda-ks-onzoabessivмода-втомо  moda-vtomoмода-втомонть  moda-vtomońťмода-тне-втеме  moda-ťńe-vťemeмода-втомо-н  moda-vtomo-nмода-втомо-т  moda-vtomo-tмода-втомо-нзo  moda-vtomo-nzokomparattivмода-шка  moda-škaмода-шканть  moda-škańťмода-тне-шка  moda-ťńe-škaмода-шка-н  moda-ška-nмода-шка-т  moda-ška-tмода-шка-нзo  moda-ška-nzo
Il-pussessuri plurali jsegwu l-mudell tal-pussessuri tat-tieni persuna singular.
Każ Puss. fl-ewwel pers. pl. Puss. fit-2 pers. pl. Puss. fit-3 pers. pl. singular/plural singular/plural singular/plural nominattiv мода-нoкmoda-nok мода-нкmoda-nk мода-ст</br> moda-st inessiv(. . . ) мода-со-нoкmoda-so-nok(. . . ) мода-со-нкmoda-so-nk(. . . ) мода-со-ст</br> moda-so-st(. . . )

 Verbi 
Il-verbi tal-Erżjan jinflettu għat-temp u l-burdata, u jiġu kkonjugati iktar għal persuna tas-suġġett u l-oġġett. Tradizzjonalment, hemm tliet tipi ta' zkuk: zkuk a-, zkuk o- u zkuk e-. Iz-zkuk a- dejjem iżommu z-zokk tal-vokali a fil-forom tat-temp tal-preżent mhux tat-tielet persuna, u fl-ewwel forom tal-passat tat-tielet persuna (eż. Pal a -ś "bies"). B'ħafna zkuk o- u zkuk e-, iz-zokk tal-vokali jitwaqqa' f'dawn il-forom (eż. iz-zokk o- van-ś "ħares", iz-zokk e- ńiľ-ś "bela'), imma hemm ukoll iz-zokk o- u l-verbi taz-zokk e- li jżommu l-vokali (udo-ś "raqad", piďe-ś "sajjar"). Rueter (2010) għalhekk jaqsam iz-zkuk tal-verbi fi zkuk li jżommu l-vokali u fi zkuk li jwaqqgħu l-vokali.

Fil-burdata indikattiva, it-tliet tempi jiġu distinti: preżent/futur, l-ewwel passat, it-tieni (=abitwali) passat.Rueter, Jack (2010). Adnominal Person in the Morphological System of Erzya. Suomalais-Ugrilaisen Seuran Toimituksia 261. Helsinki: Suomalais-Ugrilainen Seura.
+burdata indikattiva preżent/futur l-ewwel passat it-tieni passat zokk a- zokk o- zokk e- a -stema e- stem a -stema 1sg мора-н</br> mora-n ван-ан</br> van-an пил-ян</br> piľ-an сод-ы-нь</br> sod-i-ń мер-и-нь</br> meŕ-i-ń моры-линь</br> mori-ľiń 2sg мора-т</br> mora-t ван-ат</br> van-at пил-ят</br> piľ-at сод-ы-ть</br> sod-i-ť мер-и-ть</br> meŕ-i-ť моры-лить</br> mori-ľiť 3sg мор-ы</br> mor-i ван-ы</br> van-i пил-и</br> piľ-i содa-сь</br> soda-ś мер-сь</br> meŕ-ś моры-ль</br> mori-ľ 1pl мора-тано</br> mora-tano ван-тано</br> van-tano пиль-тяно</br> piľ-ťano сод-ы-нек</br> sod-i-ńek мер-и-нек</br> meŕ-i-ńek моры-линек</br> mori-ľińek 2pl мора-тадо</br> mora-tado ван-тадо</br> van-tado пиль-тядо</br> piľ-ťado сод-ы-де</br> sod-i-ďe мер-и-де</br> meŕ-i-ďe моры-лиде</br> mori-ľiďe 3pl мор-ыть</br> mor-iť ван-ыть</br> van-iť пил-ить</br> piľ-iť содa-сть</br> soda-śť мер-сть</br> meŕ-śť моры-льть</br> mori-ľť infinit мора-мс</br> mora-ms вано-мс</br> vano-ms пиле-мс</br> piľe-ms сода-мс</br> soda-ms мере-мс</br> meŕe-ms мора-мс</br> mora-ms "kanta" "ħares" 'bela'" "jaf" "qal" "kanta"
Il-forma tat-tielet persuna singular fil-preżent tintuża wkoll bħala participi preżenti. It-tieni passat huwa ffurmat billi żżid il-kopula tal-passat --ľ mal-partiċipju preżenti.

Il-kategoriji l-oħra tal-burdata huma:

 kondizzjonali ( -ińďeŕa + suffissi tal-preżent)
 konġuntiv (-v (o) ľ + suffissi tal-passat)
 kondizzjonali-konġuntiv (-ińďeŕa-v (o) ľ + suffissi tal-passat)
 desiderattiv (-ikseľ + suffissi tal-passat)
 ivarja (zo + suffissi tal-preżent)
 imperattiv (-k/-do)

+kategoriji oħra tal-burdata kondizzjonali konġuntiv kondizzjonali-konġuntiv desiderattiv 1sg ярс-ындеря-нjars-ińďeŕa-n ярсa-влиньjarsa-vľiń ярс-ындеря-влиньjars-ińďeŕa-vľiń мор-ыксэлиньmor-ikseľiń 2sg ярс-ындеря-тjars-ińďeŕa-t ярсa-влитьjarsa-vľiť ярс-ындеря-влитьjars-ińďeŕa-vľiť мор-ыксэлитьmor-ikseľiť 3sg ярс-ындеря-йjars-ińďeŕa-j ярсa-вольjarsa-voľ ярс-ындеря-вольjars-ińďeŕa-voľ мор-ыксэльmor-ikseľ 1pl ярс-ындеря-таноjars-ińďeŕa-tano ярсa-влинекjarsa-vľińek ярс-ындеря-влинекjars-ińďeŕa-vľińek мор-ыксэлинекmor-ikseľińek 2pl ярс-ындеря-тадоjars-ińďeŕa-tado ярсa-влидеjarsa-vľiďe ярс-ындеря-влидеjars-ińďeŕa-vľiďe мор-ыксэлидеmor-ikseľiďe 3pl ярс-ындеря-йтьjars-ińďeŕa-jť ярсa-вольтьjarsa-voľť ярс-ындеря-вольтьjars-ińďeŕa-voľť мор-ыксэльтьmor-ikseľť infinit ярса-мсjarsa-ms ярса-мсjarsa-ms ярса-мсjarsa-ms мора-мсmora-ms "kiel" "kiel" "kiel" "kanta"

 Kitba 

 Alfabett Ċirilliku 
L-alfabett Erżjan modern huwa l-istess bħal tar-Russu:
А
/a/Б
/b/В
/v/Г
/ɡ/Д
/d/Е
/je/Ё
/jo/Ж
/ʒ/З
/z/И
/i/Й
/j/К
/k/Л
/l/М
/m/Н
/n/О
/o/П
/p/Р
/r/С
/s/Т
/t/У
/u/Ф
/f/Х
/x/Ц
/t͡s/Ч
/t͡ʃ/Ш
/ʃ/Щ
/ʃt͡ʃ/Ъ
/-/Ы
/ɨ/Ь
/◌ʲ/Э
/e/Ю
/ju/Я
/ja/
L-ittri ф, х, щ u ъ jintużaw biss fil-kelmiet mislufa mir-Russu. Il-verżjoni ta’ qabel l-1929 tal-alfabett Erżjan kienet tinkludi l-ittra addizzjonali b’legatura tal-alfabett Ċirilliku En Ge (Ҥ ҥ) f’xi pubblikazzjonijiet.

Flimkien mal-konsonanti alveolari т, д, ц, с, з, н, л, u р, il-vokali jintużaw biex issir distinzjoni bejn artikolazzjonijiet sempliċi u palatalizzati b’mod simili għar-Russu: а, э, ы, о, у jiġu wara l-alveolari sempliċi, filwaqt li я, е, и, ё, ю jiġu wara l-alveolari palatalizzati, eż. та /ta/, тє /te/, ты /ti/, то /to/, ту /tu/ vs. тя /tʲa/, те /tʲe/, ти /tʲi/, тё /tʲo/, тю /tʲu/. Jekk wara ma jkunx hemm vokali, il-palatalizzazzjoni tiġi indikata b’ь, eż. ть /tʲ/. Wara l-konsonanti mhux alveolari, ikun hemm а, е, и, о, у biss, eż. па /pa/, пе /pe/, пи /pi/, по /po/, пу /pu/.

 Alfabett Latin 
L-alfabett Latin ġie approvat uffiċjalment mill-gvern ta' Nizhne-Volzhskiy Kray fl-1932, iżda qatt ma ntuża:
 a в c ç d ә efgyijklmnoprs ş tuvxz ƶ ь
Il-verżjoni l-oħra tal-alfabett Latin teżisti:

a ä bc č ć d ď e ë fghijkl ľ mn ń o ö pr ŕ s š ś t ť u ü vyz ž ź

 Bibljografija 

 A.I. Bryzhinskiy, O.V. Pashutina, Ye.I. Chernov.  Биобиблиографический справочник. Saransk: Mordovskoye Knizhnoye Izdatelystvo, 2001. ISBN 5-7595-1386-9.
 Vasilij D'omin.  Эрзянь писательде ёвтнемат. Saransk, 2005. ISBN 5-7595-1665-5.
 Ksenija Djordjevic & Jean-Leo Leonard. . Paris: L'Harmattan, 2006, ISBN 2-296-00147-5.
 Makar E. Evsev'ev.  С приложением образцов мокшанских склонений и спряжений. Москва: Центральное издательство народов СССР, 1928.
 Jack Rueter. . Suomalais-Ugrilaisen Seuran Toimituksia 261. Helsinki: Suomalais-Ugrilainen Seura, 2010, ISBN 978-952-5667-23-3 [print], ISBN 978-952-5667-24-0 [online].
 D.V. Tsygankin.: Словарь географических названий республики Мордовия. Saransk, 2005. ISBN 5-7493-0780-8.

 Referenzi 

Erżjana