Litwanja

Il-Litwanja (Litwan: Lietuva), uffiċjalment ir-Repubblika tal-Litwanja (Litwan: Lietuvos Respublika) hi pajjiż fl-Ewropa ta' Fuq, u l-akbar mit-tliet Stati Baltiċi. Hi tinsab tul ix-xatt tax-xlokk tal-Baħar Baltiku, lejn il-lvant tal-Iżvezja u d-Danimarka. Il-pajjiż huwa mdawwar mill-Latvja lejn it-tramuntana, il-Bjelorussja lejn il-lvant u n-nofsinhar, il-Polonja fin-nofsinhar, u l-Karaliaučius għall-Lbiċ. Il-Litwanja għandha popolazzjoni stmata ta' 3 miljuni (2012), u l-belt kapitali u l-akbar belt tagħha hija Vilnius. Il-Litwani huma Nies Baltiċi, u l-lingwa uffiċjali, il-lingwa Litwana, hija waħda minn żewġ lingwi ħajjin (flimkien mal-Latvjan) fil-fergħa Baltika tal-familji tal-lingwi Indo-Ewropej.

Il-Litwanja hija pajjiż żviluppat bi dħul għoli, ekonomija avvanzata, li tinsab fis-37 post fl-Indiċi tal-Iżvilupp tal-Bniedem (HDI) u fid-19-il post fir-Rapport Dinji dwar il-Ferħ. Il-Litwanja hija membru tal-Unjoni Ewropea, il-Kunsill tal-Ewropa, iż-żona tal-euro, il-Bank Nordiku tal-Investiment, il-Ftehim ta' Schengen, in-NATO, u l-OECD. Jipparteċipa wkoll fil-format ta' kooperazzjoni reġjonali Nordic-Baltic Eight (NB8).

 Etimoloġija 
daqsminuri|left|Isem il-Litwanja bil-miktub (Litua, fil-linja 7), 1009
L-ewwel rekord magħruf tal-isem tal-Litwanja (Litwan: Lietuva) jinsab fi storja tad-9 ta' Marzu, 1009 ta' San Bruno fil-Kronika ta' Quedlinburg. Il-Kronika rreġistrat forma Latinizzata tal-isem Lietuva: Litua (pronunzjata [litua]). Minħabba n-nuqqas ta 'evidenza affidabbli, it-tifsira vera tal-isem mhix magħrufa u l-istudjużi għadhom jiddibattuha. Hemm ftit verżjonijiet plawżibbli.

Billi Lietuva għandha suffiss (-uva), għandu jkun hemm kelma oriġinali korrispondenti mingħajr suffiss. Kandidat probabbli huwa Lietā. Minħabba li ħafna etnonimi Baltiċi oriġinaw minn idronimi, il-lingwisti fittxew l-oriġini tiegħu fost l-idronimi lokali. Normalment, ismijiet bħal dawn evolvew permezz tal-proċess li ġej: idronimu → toponimu → etnonimu. Lietava, xmara żgħira mhux 'il bogħod minn Kernavė, iż-żona ċentrali tal-istat bikri tal-Litwanja u l-ewwel kapital possibbli tal-Gran Dukat eventwali tal-Litwanja, normalment tiġi kkreditata bħala s-sors tal-isem. Madankollu, ix- xmara hija żgħira ħafna u xi wħud isibuha improbabbli li oġġett daqshekk żgħir u lokali seta' sellef isimha lil ġens sħiħ. Min-naħa l-oħra, ismijiet bħal dawn mhumiex bla preċedent fl-istorja tad-dinja.

Artūras Dubonis ippropona ipoteżi oħra, li Lietuva tirrelata mal-kelma leičiai (plural ta' leitis). Minn nofs is-seklu 13, leičiai kienu grupp soċjali distint gwerriera tas-soċjetà Litwana subordinat għall-ħakkiem Litwan jew l-istat innifsu. Il-kelma leičiai tintuża fis-sorsi storiċi tas-seklu 14–16 bħala etnonimu għal-Litwani (iżda mhux Samoġiti) u għadha tintuża, ġeneralment poetikament jew f'kuntesti storiċi, fil-lingwa Latvjana, li hija relatata mill-qrib mal-Litwan.

 Storja 
daqsminuri|left|L-ambra Baltika darba kienet riżorsa prezzjuża tal-kummerċ. Ġie ttrasportat mir-reġjun tal-Litwanja ta' llum għall-Imperu Ruman u l-Eġittu permezz ta’ Triq l-Ambra.
L-storja tal-Litwanja tmur lura għal insedjamenti mwaqqfa madwar 10,000 sena ilu, iżda l-ewwel rekord bil-miktub tal-isem għall-pajjiż imur lura għall-1009 AD. Il-Litwani, wieħed mill-popli Baltiċi, aktar tard ħakmu artijiet ġirien u stabbilixxew il-Gran Dukat tal-Litwanja fis-seklu 13 (u wkoll Renju tal-Litwanja għal żmien qasir). Il-Gran Dukat kien stat gwerriera ta' suċċess u dejjiemi. Baqgħet indipendenti bil-biża u kienet waħda mill-aħħar żoni tal-Ewropa li adottat il-Kristjaneżmu (li jibda fis-seklu 14). Qawwa formidabbli, saret l-akbar stat fl-Ewropa fis-seklu 15 infirex mill-Baħar Baltiku sal-Baħar l-Iswed, permezz tal-konkwista ta 'gruppi kbar ta' Slavi tal-Lvant li kienu joqogħdu fir-Rutenja.

Fl-1385, il-Gran Dukat ifforma għaqda dinastika mal-Polonja permezz tal-Unjoni ta' Krewo. Aktar tard, l-Unjoni ta' Lublin (1569) ħolqot il-Commonwealth Pollakk-Litwan. Matul it-Tieni Gwerra tat-Tramuntana, il-Gran Dukat fittex protezzjoni taħt l-Imperu Svediż permezz tal-Unjoni ta’ Kėdainiai fl-1655. Madankollu, dalwaqt reġa’ lura biex ikun parti mill-istat Pollakk-Litwan, li baqa’ jippersisti sal-1795 meta l-aħħar mill-Qsim ta’ Il-Polonja ħassret kemm lil Litwanja indipendenti kif ukoll lill-Polonja mill-mappa politika. Wara x-xoljiment, il-Litwani għexu taħt il-ħakma tal-Imperu Russu sas-seklu 20, għalkemm kien hemm diversi ribelljonijiet kbar, speċjalment fl-1830–1831 u fl-1863.

Fis-16 ta' Frar, 1918, il-Litwanja reġgħet ġiet stabbilita bħala stat sovran. Baqgħet indipendenti sal-bidu tat-Tieni Gwerra Dinjija, meta kienet okkupata mill-Unjoni Sovjetika taħt it-termini tal-Patt Molotov-Ribbentrop. Wara okkupazzjoni qasira mill-Ġermanja Nażista wara li n-Nażisti għamlu gwerra fuq l-Unjoni Sovjetika, il-Litwanja reġgħet ġiet assorbita fl-Unjoni Sovjetika għal kważi 50 sena.

 1990–preżent 
daqsminuri|left|Fil-11 ta' Marzu, 1990, il-Kunsill Suprem ħabbar ir-restawr tal-indipendenza tal-Litwanja. L-Att kien l-ewwel dikjarazzjoni bħal din fl-USSR u serva bħala ispirazzjoni għal repubbliki Sovjetiċi oħra, u influwenza b'mod qawwi x-xoljiment tal-Unjoni Sovjetika.
Fil-11 ta' Marzu, 1990, il-Kunsill Suprem ħabbar ir-restawr tal-indipendenza tal-Litwanja. Il-Litwanja saret l-ewwel stat okkupat mis-Sovjetiċi li ħabbar ir-restituzzjoni tal-indipendenza. Fl-20 ta' April 1990, is-Sovjetiċi imponew imblokk ekonomiku billi ma baqgħux iwasslu provvisti ta' materja prima lil-Litwanja. Mhux biss l-industrija domestika, iżda wkoll il-popolazzjoni bdiet tħoss in-nuqqas ta 'fjuwil, oġġetti essenzjali, u anke ilma sħun. Għalkemm l-imblokk dam għal 74 jum, il-Litwanja ma rrinunzjatx għad-dikjarazzjoni tal-indipendenza.

Gradwalment, ir-relazzjonijiet ekonomiċi ġew restawrati. Madankollu, it-tensjoni reġgħet laħqet il-quċċata f'Jannar 1991. Saru tentattivi biex isir kolp ta' stat bl-użu tal-Forzi Armati Sovjetiċi, l-Armata Interna tal-Ministeru tal-Affarijiet Interni u l-Kumitat għas-Sigurtà tal-Istat tal-USSR (KGB). Minħabba s-sitwazzjoni ekonomika fqira fil-Litwanja, il-forzi f'Moska ħasbu li l-kolp ta' stat se jirċievi appoġġ pubbliku qawwi. Nies mgħarrqa lejn Vilnius biex jiddefendu l-Kunsill Suprem tar-Repubblika tal-Litwanja u l-indipendenza. Il-kolp ta' stat intemm bi ftit vittmi u telf materjali. L-Armata Sovjetika qatlet 14-il persuna u midruba mijiet. Parti kbira mill-popolazzjoni Litwana pparteċipat fl-Avvenimenti ta' Jannar. Fil-31 ta' Lulju, 1991, paramilitari Sovjetiċi qatlu 7 gwardji tal-fruntiera Litwani fuq il-fruntiera tal-Belarus f'dak li sar magħruf bħala l-Massakru ta' Medininkai. Fis-17 ta' Settembru 1991, il-Litwanja ġiet ammessa fin-Nazzjonijiet Uniti.

Fil-25 ta' Ottubru, 1992, iċ-ċittadini vvutaw f'referendum biex jadottaw il-kostituzzjoni attwali. Fl-14 ta' Frar 1993, waqt l-elezzjonijiet ġenerali diretti, Algirdas Brazauskas sar l-ewwel president wara r-restawr tal-indipendenza. Fil-31 ta' Awwissu 1993 l-aħħar unitajiet ta' l-ex Armata Sovjetika telqu mil-Litwanja.

Fil-31 ta' Mejju, 2001, il-Litwanja ngħaqdet mal-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ (WTO). Minn Marzu 2004, il-Litwanja kienet parti min-NATO. Fl-1 ta' Mejju 2004, saret membru sħiħ tal-Unjoni Ewropea, u membru tal-Ftehim ta' Schengen f'Diċembru 2007. Fl-1 ta' Jannar 2015, il-Litwanja ssieħbet fiż-żona tal-euro u adottat il-munita unika tal-Unjoni Ewropea. Fl-4 ta' Lulju, 2018, il-Litwanja ingħaqdet uffiċjalment mal-OECD. Dalia Grybauskaitė kienet l-ewwel President mara tal-Litwanja (2009–19) u l-ewwel li ġiet eletta mill-ġdid għat-tieni mandat konsekuttiv. Fl-24 ta' Frar 2022, il-Litwanja ddikjarat stat ta' emerġenza bi tweġiba għall-invażjoni Russa tal-Ukrajna fl-2022. Flimkien mat-tmien Stati Membri l-oħra tan-NATO, invokat l-Artikolu 4 tan-NATO biex isiru konsultazzjonijiet dwar is-sigurtà. Fil-11 sat-12 ta' Lulju 2023, is-summit tan-NATO tal-2023 sar f'Vilnius.

 Ġeografija 
daqsminuri|Mappa fiżika u suddiviżjoni ġeomorfoloġika tal-Litwanja
daqsminuri|Mappa Topografika tal-Litwanja
Il-Litwanja tinsab fir-reġjun Baltiku tal-Ewropa u tkopri erja ta' 65,300 km2 (25,200 sq mi). Tinsab bejn latitudnijiet 53° u 57° N, u l-aktar bejn lonġitudnijiet 21° u 27° E (parti mill-Bżiq Kuronjan tinsab fil-punent ta’ 21°). Għandha madwar 99 kilometru (61.5 mi) ta' kosta ramlija, li madwar 38 kilometru (24 mi) biss minnhom jiffaċċjaw il-Baħar Baltiku miftuħ, inqas miż-żewġ stati Baltiċi l-oħra. Il-bqija tal-kosta hija protetta mill-peniżola tar-ramel ta' Kuronja. Il-port ewlieni tal-ilma sħun tal-Litwanja, Klaipėda, jinsab fil-bokka dejqa tal-Laguna ta' Kuronja (bil-Litwan: Kuršių marios), laguna baxxa li testendi fin-nofsinhar sa Kaliningrad. Ix-xmara ewlenija u l-akbar tal-pajjiż, ix-Xmara Nemunas, u xi wħud mit-tributarji tagħha jġorru tbaħħir internazzjonali.

Il-Litwanja tinsab fit-tarf tal-Pjanura tat-Tramuntana tal-Ewropa. Il-pajsaġġ tiegħu ġie twitti mill-glaċieri tal-aħħar era tas-silġ, u huwa taħlita ta' artijiet baxxi u artijiet għolja moderati. L-ogħla punt tagħha huwa l-Għolja Aukštojas f'294 metru (965 pied) fil-parti tal-Lvant tal-pajjiż. It-terren fih bosta lagi (il-Lag Vištytis, pereżempju) u artijiet mistagħdra, u żona ta' foresti mħallta tkopri aktar minn 33% tal-pajjiż. Drūkšiai huwa l-akbar, Tauragnas huwa l-aktar fond u Asveja huwa l-itwal lag fil-Litwanja.

Wara stima mill-ġdid tal-konfini tal-kontinent tal-Ewropa fl-1989, Jean-George Affholder, xjenzat fl-Institut Géographique National (Istitut Ġeografiku Nazzjonali Franċiż), iddetermina li ċ-ċentru ġeografiku tal-Ewropa kien fil-Litwanja, f'54°54. ′N 25°19′E, 26 kilometru (16 mi) fit-tramuntana tal-belt kapitali tal-Litwanja ta' Vilnius. Affholder wettaq dan billi kkalkula ċ-ċentru tal-gravità tal-figura ġeometrika tal-Ewropa.

 l-ogħla punt fil-Litwanja kollha 
daqsminuri|Aukštojas Hill
Aukštojas Hill hija l-ogħla punt fil-Litwanja kollha; Hija tinsab fil-Medininkai Highlands, Migūnai Forest, madwar 24 kilometru fix-Xlokk tal-kapitali, Vilnius. L-elevazzjoni tagħha kienet imkejla fl-2004 b'riżultat ta' 293.84 metru minn speċjalisti mill-Istitut tal-Ġeodesija tal-Università Teknika ta' Vilnius Gediminas, bl-użu tat-teknoloġija tal-GPS. Preċedentement, Juozapinė Hill, f'292.7 metru, kienet uffiċjalment meqjusa bħala l-ogħla punt fil-pajjiż. Fl-1985, tqajmu suspetti minn Rimantas Krupickas, ġeografu Litwan, li Juozapinė Hill fil-fatt ma kinitx l-ogħla punt fil-Litwanja. Aukštojas Hill tinsab madwar 500 metru fil-punent ta' Juozapinė.

 Fruntieri 
It-total ta' km ta' fruntiera li għandha l-Litwanja ma' pajjiżi oħra huwa: 1,545 km, pajjiżi tal-fruntiera (4): Belarussja 640 km; Latvja 544 km; Polonja 100 km; Russja (Karaliaučius) 261 km.

 Klima 
Il-Litwanja għandha klima moderata b'influwenzi kemm marittimi kif ukoll kontinentali. Huwa definit bħala kontinentali umdu (Dfb) taħt il-klassifikazzjoni tal-klima Köppen (iżda huwa qrib oċeaniku f'żona kostali dejqa).

It-temperaturi medji fuq il-kosta huma -2.5 °C (27.5 °F) f'Jannar u 16 °C (61 °F) f'Lulju. F'Vilnius it-temperaturi medji huma -6 °C (21 °F) f'Jannar u 17 °C (63 °F) f'Lulju. Matul is-sajf, 20 °C (68 °F) hija komuni matul il-ġurnata filwaqt li 14 °C (57 °F) hija komuni bil-lejl; fil-passat, it-temperaturi laħqu sa 30 jew 35 °C (86 jew 95 °F). Xi xtiewi jistgħu jkunu kesħin ħafna. -20 °C (-4 °F) iseħħ kważi kull xitwa. L-estremi tax-xitwa huma -34 °C (-29 °F) fiż-żoni kostali u -43 °C (-45 °F) fil-Lvant tal-Litwanja.

Il-preċipitazzjoni annwali medja hija ta '800 mm (31.5 in) fuq il-kosta, 900 mm (35.4 in) fl-artijiet għolja Samogitia u 600 mm (23.6 in) fil-parti tal-Lvant tal-pajjiż. Il-borra sseħħ kull sena, tista 'borra minn Ottubru sa April. F'xi snin is-sleet tista' taqa' f'Settembru jew Mejju. L-istaġun tat-tkabbir idum 202 jum fil-parti tal-punent tal-pajjiż u 169 jum fil-parti tal-Lvant. Maltempati qawwija huma rari fil-parti tal-Lvant tal-Litwanja iżda komuni fiż-żoni kostali.

L-itwal rekords tat-temperatura mkejla fiż-żona Baltika jkopru madwar 250 sena. Id-dejta turi perjodi sħan matul l-aħħar nofs tas-seklu 18, u li s-seklu 19 kien perjodu relattivament frisk. Tisħin kmieni fis-seklu 20 laħaq il-qofol tiegħu fis-snin tletin, segwit minn tkessiħ iżgħar li dam sas-sittinijiet. Xejra ta' tisħin baqgħet tippersisti minn dak iż-żmien.
Il-Litwanja esperjenzat nixfa fl-2002, li kkawżat nirien fil-foresti u fil-pit.

 Ambjent 
daqsminuri|Flatlands Litwani tipiċi b'lagi, swamps u foresti. Eluf ta 'lagi varji jinsabu fil-Litwanja u joħolqu sights magnífico minn għajn ta' l-għasafar
daqsminuri|Duni tar-ramel tal-Bżiża Kuronja qrib Nida, li huma l-ogħla duni tar-ramel fl-Ewropa (Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO)

Wara r-restawr tal-indipendenza tal-Litwanja fl-1990, l-Aplikos apsaugos įstatymas (Att dwar il-Ħarsien Ambjentali) kien diġà adottat fl-1992. Il-liġi pprovdiet il-pedamenti għar-regolamentazzjoni tar-relazzjonijiet soċjali fil-qasam tal-protezzjoni ambjentali, stabbilixxiet id-drittijiet bażiċi u l-obbligi legali u naturali persuni fil-preservazzjoni tal-bijodiversità inerenti fil-Litwanja, is-sistemi ekoloġiċi u l-pajsaġġ. Il-Litwanja qablet li tnaqqas l-emissjonijiet tal-karbonju b'mill-inqas 20% tal-livelli tal-1990 sal-2020 u b'mill-inqas 40% sal-2030, flimkien mal-membri kollha tal-Unjoni Ewropea. Ukoll, sal-2020 mill-inqas 20% (27% sal-2030) tal-konsum totali tal-enerġija tal-pajjiż għandu jkun mis-sorsi tal-enerġija rinnovabbli. Fl-2016, il-Litwanja introduċiet leġiżlazzjoni speċjalment effettiva dwar id-depożitu tal-kontejners, li rriżultat fil-ġbir ta '92% tal-ippakkjar kollu fl-2017.

Il-Litwanja m'għandhiex muntanji għoljin u l-pajsaġġ tagħha huwa ddominat minn mergħat li jiffjorixxu, foresti densi u għelieqi fertili taċ-ċereali. Madankollu, jispikka mill-abbundanza ta' swar ta' l-għoljiet, li qabel kellhom kastelli fejn il-Litwani tal-qedem ħarqu artali għall-allat pagani. Il-Litwanja hija reġjun partikolarment imsaffi b'aktar minn 3,000 lag, l-aktar fil-Grigal. Il-pajjiż huwa wkoll imsaffi minn bosta xmajjar, l-aktar l-itwal Nemunas. Il-Litwanja hija dar għal żewġ ekoreġjuni terrestri: foresti mħallta tal-Ewropa Ċentrali u foresti mħallta Sarmatiċi.

Il-foresti ilha waħda mill-aktar riżorsi naturali importanti fil-Litwanja. Il-foresti jokkupaw terz tat-territorju tal-pajjiż u l-produzzjoni industrijali relatata mal-injam tammonta għal kważi 11% tal-produzzjoni industrijali fil-pajjiż. Il-Litwanja għandha ħames parks nazzjonali, 30 park reġjonali, 402 riżervi naturali, 668 oġġett tal-wirt naturali protett mill-istat.

Fl-2018 il-Litwanja ġiet ikklassifikata fil-ħames post, it-tieni wara l-Isvezja (l-ewwel 3 postijiet ma ngħatawx) fl-Indiċi tal-Prestazzjoni tat-Tibdil fil-Klima (CCPI). Kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti fl-2019 ta' 1.62/10, li kklassifikah fil-162 post globalment minn 172 pajjiż.

 Bijodiversità 
daqsminuri|Iċ-ċikonja bajda hija l-għasfur nazzjonali tal-Litwanja, li għandha l-popolazzjoni ta' ċikonja bl-ogħla densità fl-Ewropa
L-ekosistemi Litwani jinkludu ekosistemi naturali u semi-naturali (foresti, artijiet mistagħdra u mergħat), u ekosistemi antropoġeniċi (agrarji u urbani). Fost l-ekosistemi naturali, il-foresti huma partikolarment importanti għal-Litwanja, li jkopru 33% tat-territorju tal-pajjiż. Artijiet mistagħdra (bogs mgħollija, fens, mitran transizzjonali, eċċ.) ikopru 7.9% tal-pajjiż, b'70% tal-artijiet mistagħdra ntilfu minħabba drenaġġ u estrazzjoni tal-pit bejn l-1960 u l-1980. Bidliet fil-komunitajiet tal-pjanti mistagħdra rriżultaw fis-sostituzzjoni tal-ħażiż u komunitajiet tal-ħaxix minn siġar u arbuxelli, u fens mhux affettwati direttament mir-reklamazzjoni tal-art saru aktar niexfa bħala riżultat ta' waqgħa fil-mejda tal-ilma. Hemm 29,000 xmara b'tul totali ta '64,000 km fil-Litwanja, il-baċin tax-Xmara Nemunas jokkupa 74% tat-territorju tal-pajjiż. Minħabba l-kostruzzjoni ta' digi, sparixxew madwar 70% tas-siti ta' riproduzzjoni ta' speċi ta' ħut katadromu potenzjali. F'xi każijiet, l-ekosistemi tax-xmajjar u tal-lagi jkomplu jintlaqtu mill-ewtrofikazzjoni antropoġenika.

L-art agrikola tinkludi 54% tat-territorju tal-Litwanja (madwar 70% minnha hija art li tinħarat u 30% mergħat u mergħat), madwar 400,000 ettaru ta' art agrikola mhix mrobbija, u taġixxi bħala niċċa ekoloġika għal ħaxix ħażin u speċi ta' pjanti invażivi. Deterjorament tal-ħabitat qed iseħħ f'reġjuni b'artijiet produttivi u għaljin ħafna hekk kif iż-żoni tal-uċuħ tar-raba' qed jitwessgħu. Bħalissa, 18.9% tal-ispeċijiet kollha tal-pjanti, inklużi 1.87% tal-ispeċijiet kollha ta' fungi magħrufa u 31% tal-ispeċijiet magħrufa kollha ta' likeni, huma elenkati fil-Ktieb tad-Data l-Aħmar tal-Litwanja. Il-lista fiha wkoll 8% tal-ispeċi kollha tal-ħut.

Il-popolazzjonijiet tal-annimali selvaġġi reġgħu rkupraw hekk kif il-kaċċa saret aktar ristretta u l-urbanizzazzjoni ppermettiet it-taħwil mill-ġdid tal-foresti (il-foresti diġà ttriplikaw fid-daqs mill-livell baxx tagħhom). Bħalissa, il-Litwanja għandha madwar 250,000 annimal selvaġġ akbar jew 5 għal kull kilometru kwadru. L-aktar annimal selvaġġ kbir prolifiku f'kull parti tal-Litwanja huwa ċ-ċriev, b'120,000 minnhom. Warajhom ħanżir (55,000). Ungulati oħra huma ċ-ċriev (~22,000), ċriev mhux maħdum (~21,000) u l-akbar wieħed: moose (~7,000). Fost il-predaturi Litwani, il-volpi huma l-aktar komuni (~ 27,000). L-ilpup, madankollu, huma aktar sodi fil-mitoloġija peress li hemm biss 800 fil-Litwanja. Saħansitra aktar rari huma l-linċi (~ 200). L-annimali kbar imsemmija hawn fuq jeskludu l-fenek, ~200,000 minnhom jistgħu jgħixu fil-foresti Litwani.

 Is-sistema politika 
Il-Litwanja hija repubblika parlamentari b’kap tal-gvern - il-prim ministru - u kap tal-istat - il-president - li jaħtar lill-prim ministru. Il-Parlament huwa korp leġiżlattiv unikamerali. Il-pajjiż huwa maqsum f’60 muniċipalità, b'sindki eletti direttament.europa.eu, Litwanja

 Gvern 
daqsminuri|left|Seimas — Il-Parlament tal-Litwanja
Minn meta l-Litwanja ddikjarat ir-restawr tal-indipendenza tagħha fil-11 ta' Marzu, 1990, żammet tradizzjoni demokratika b’saħħitha. Fil-25 ta' Ottubru, 1992, hija kellha l-ewwel elezzjonijiet ġenerali indipendenti tagħha, li fihom 56.75% tal-votanti appoġġaw il-kostituzzjoni l-ġdida. Kien hemm dibattiti intensi dwar il-kostituzzjoni, partikolarment ir-rwol tal-president. Fit-23 ta' Mejju, 1992 sar referendum separat biex titkejjel l-opinjoni pubblika dwar il-kwistjoni, u 41% tal-votanti appoġġaw ir-restawr tal-President tal-Litwanja. Permezz ta' kompromess, ġie miftiehem sistema semi-presidenzjali.

daqsminuri|Żingari Nausėda, president mill-2019
daqsminuri|Ingrida Šimonytė, Prim Ministru mill-2020

Il-kap tal-istat Litwan huwa l-president, elett direttament għal perjodu ta' ħames snin u jservi massimu ta' żewġ mandati. Il-president jissorvelja l-affarijiet barranin u s-sigurtà nazzjonali, u huwa l-kap kmandant tal-forzi armati. Il-president jaħtar ukoll lill-prim ministru u, fuq proposta ta' dan tal-aħħar, lill-kumplament tal-kabinett, kif ukoll diversi uffiċjali għolja oħra u mħallfin tal-qrati kollha ħlief il-Qorti Kostituzzjonali. Il-kap tal-istat attwali tal-Litwanja, Gitanas Nausėda, ġie elett fis-26 ta' Mejju 2019 billi rebaħ b'mod unanimu fil-muniċipalitajiet kollha tal-Litwanja fit-tieni rawnd tal-elezzjonijiet.

Imħallfin tal-Qorti Kostituzzjonali (Konstitucinis Teismas) iservu mandati ta' disa' snin. Il-qorti tiġġedded b'terz kull tliet snin. L-imħallfin jinħatru mis-Seimas, fuq proposta tal-President, il-President tas-Seimas u l-President tal-Qorti Suprema. Il-parlament unikamerali Litwan, is-Seimas, għandu 141 membru li huma eletti għal mandati ta' erba' snin. 71 mill-membri tagħha huma eletti f’distretti elettorali b'membru wieħed u l-oħrajn f'vot nazzjonali b'rappreżentanza proporzjonali. Partit irid jirċievi mill-inqas 5% tal-vot nazzjonali biex ikun eliġibbli għal kwalunkwe mis-70 siġġu nazzjonali fis-Seimas.

 Partiti politiċi u elezzjonijiet 
Il-Litwanja kienet waħda mill-ewwel pajjiżi fid-dinja li tat lin-nisa d-dritt tal-vot fl-elezzjonijiet. Il-Kostituzzjoni tal-1918 ippermettiet lin-nisa Litwani jivvutaw u huma eżerċitaw id-dritt tagħhom li kien għadu kemm ngħataw għall-ewwel darba fl-1919. Għalhekk, il-Litwanja ppermettietha quddiem pajjiżi demokratiċi bħall-Istati Uniti (1920), Franza (1945), il-Greċja (1952) u l-Isvizzera. (1971).

Il-Litwanja turi sistema frammentata b'ħafna partiti, b'numru ta' partiti żgħar li fihom gvernijiet ta' koalizzjoni huma komuni. L-elezzjonijiet ordinarji għas-Seimas isiru fit-tieni Ħadd ta’ Ottubru kull erba' snin. Biex ikunu eliġibbli għall-elezzjoni, il-kandidati jrid ikollhom mill-inqas 25 sena fil-jum tal-elezzjoni, ma jkunux taħt lealtà lejn stat barrani, u jirrisjedu b'mod permanenti fil-Litwanja. Persuni li qed jiskontaw jew iridu jiskontaw sentenza imposta mill-qorti 65 jum qabel l-elezzjoni mhumiex eliġibbli. Barra minn hekk, imħallfin, ċittadini li jwettqu servizz militari u persunal militari f'servizz militari professjonali, u uffiċjali ta' istituzzjonijiet statutorji u stabbilimenti ma jistgħux joħorġu għall-elezzjoni. L-Unjoni tal-Patrija - Demokratiċi Kristjani Litwani rebħu l-elezzjonijiet parlamentari Litwani tal-2020 u kisbu 50 mill-141 siġġu fil-parlament. F'Ottubru 2020, il-kandidata għall-Prim Ministru tal-Unjoni Nazzjonali Demokratika Kristjana Litwana (TS-LKD) Ingrida Šimonytė iffurmat koalizzjoni taċ-ċentru-lemin ma' żewġ partiti liberali.

daqsminuri|Kommemorazzjoni tal-Att tar-Restawr tal-Istat tal-Litwanja fis-sala storika tas-Seimas, fejn oriġinarjament ġie ffirmat fl-1990. Iċ-ċerimonja għaliha jattendu l-President tal-Litwanja, il-Prim Ministru, il-President tas-Seimas u oħrajn għoljin. klassifika uffiċjali.

Il-President tal-Litwanja huwa l-kap tal-istat tal-pajjiż, elett b'vot ta' maġġoranza għal terminu ta' ħames snin. L-elezzjonijiet isiru fl-aħħar Ħadd, mhux aktar minn xahrejn qabel it-tmiem tal-mandat presidenzjali attwali. Biex ikunu eliġibbli għall-elezzjoni, il-kandidati jrid ikollhom mill-inqas 40 sena fil-jum tal-elezzjoni u joqogħdu fil-Litwanja għal mill-inqas tliet snin, kif ukoll jissodisfaw il-kriterji tal-eliġibilità għal membru parlamentari. L-istess president jista’ jservi għal mhux aktar minn żewġ termini. Gitanas Nausėda rebaħ l-aktar elezzjoni reċenti bħala kandidat indipendenti fl-2019.

Kull muniċipalità fil-Litwanja hija rregolata minn kunsill muniċipali u sindku, li huwa membru tal-kunsill muniċipali. In-numru ta' membri, eletti għal perjodu ta' erba' snin, f'kull kunsill muniċipali jiddependi mid-daqs tal-muniċipalità u jvarja minn 15 (f'muniċipalitajiet b'inqas minn 5,000 abitant) għal 51 (f'muniċipalitajiet b'aktar minn 500,000 abitant). Fl-2015, ġew eletti 1,524 membru tal-kunsill muniċipali. Il-membri tal-Kunsill, bl-eċċezzjoni tas-Sindku, huma eletti permezz ta' rappreżentanza proporzjonali. Mill-2015, is-sindku jiġi elett direttament mill-maġġoranza tar-residenti tal-muniċipalità. Il-Partit Soċjali Demokratiku tal-Litwanja rebaħ il-maġġoranza tal-karigi fl-elezzjonijiet tal-2015 (372 siġġu fil-kunsilli muniċipali u 16-il sindku).

Fl-2019, il-Litwanja kellha ħdax-il siġġu fil-Parlament Ewropew. L-elezzjonijiet ordinarji jsiru nhar il-Ħadd, l-istess jum bħal fil-pajjiżi l-oħra tal-UE. Iċ-ċittadini kollha tal-Litwanja, kif ukoll ċittadini ta' pajjiżi oħra tal-UE li joqogħdu b'mod permanenti fil-Litwanja, li għandhom mill-inqas 18-il sena fil-jum tal-elezzjoni, jistgħu jivvutaw. Biex ikunu eliġibbli għall-elezzjonijiet, il-kandidati jrid ikollhom mill-inqas 21 sena fil-jum tal-elezzjoni, ikunu ċittadini tal-Litwanja jew pajjiż ieħor tal-UE li jirrisjedi b'mod permanenti fil-Litwanja. Il-kandidati ma jistgħux joħorġu għall-elezzjoni f'aktar minn pajjiż wieħed. Persuni li qed jiskontaw jew iridu jiskontaw sentenza imposta mill-qorti 65 jum qabel l-elezzjoni mhumiex eliġibbli. Barra minn hekk, imħallfin, ċittadini li jwettqu servizz militari, membri tas-servizz militari professjonali, u uffiċjali ta' istituzzjonijiet statutorji u stabbilimenti ma jistgħux joħorġu għall-elezzjoni. Sitt partiti politiċi u rappreżentant wieħed tal-kumitat rebħu siġġijiet fl-elezzjonijiet tal-2019.

 Liġi u infurzar tal-liġi 
daqsminuri|L-statuti tal-Litwanja kienu l-qofol tal-liġi Litwana bejn l-1529 u l-1795.
L-ewwel tentattiv biex jiġu kkodifikati l-liġijiet Litwani kien fl-1468, meta l-Gran Duka Casimir IV Jagiellon ikkumpila u adotta l-Kodiċi ta' Casimir. Fis-seklu 16, inħolqu tliet edizzjonijiet tal-Istatuti tal-Litwanja: l-Ewwel Statut ġie adottat fl-1529, it-Tieni Statut fl-1566 u t-Tielet Statut fl-1588. Fit-3 ta' Mejju, 1791, il-Gran Sejm adotta l-ewwel Kostituzzjoni tal-Ewropa. u t-tieni fid-dinja. It-Tielet Statut kien parzjalment fis-seħħ fit-territorju tal-Litwanja anke sal-1840, minkejja t-Tielet Qsim tal-Commonwealth Pollakk-Litwan fl-1795.

Bejn l-1934 u l-1935, saret l-ewwel ġuri tal-massa tan-Nażisti fl-Ewropa fil-Litwanja; Dawk li nstabu ħatja ġew ikkundannati għal priġunerija f'ħabs ħarxa ta' xogħol iebes u piena kapitali.

Wara li reġgħu kisbu l-indipendenza fl-1990, il-kodiċijiet legali Sovjetiċi modifikati fil-biċċa l-kbira kienu fis-seħħ għal madwar għaxar snin. Il-Kostituzzjoni attwali tal-Litwanja ġiet adottata fil-25 ta' Ottubru, 1992. Fl-2001, is-Seimas approva l-Kodiċi Ċivili tal-Litwanja. Kien is-suċċessur mill-Kodiċi Penali u l-Kodiċi tal-Proċedura Kriminali fl-2003. L-approċċ tal-liġi kriminali huwa inkwiżitorjali, għall-kuntrarju tal-kontradittorju; Ġeneralment hija kkaratterizzata minn insistenza fuq il-formalità u r-razzjonalizzazzjoni, għall-kuntrarju tal-prattiċità u l-informalità. L-atti legali normattivi jidħlu fis-seħħ l-għada tal-pubblikazzjoni tagħhom fir-reġistraturi Teisės aktų, sakemm ma jkollhomx data effettiva aktar tard.

Il-Liġi tal-Unjoni Ewropea ilha parti integrali mis-sistema legali Litwana mill-1 ta' Mejju, 2004.

Il-Litwanja, wara li sseparat mill-Unjoni Sovjetika, kellha sitwazzjoni ta' kriminalità diffiċli, madankollu, l-aġenziji tal-infurzar tal-liġi Litwani ġġieldu l-kriminalità għal snin sħaħ, u għamlu lil Litwanja pajjiż raġonevolment sigur. Il-kriminalità fil-Litwanja kienet qed tonqos malajr. L-infurzar tal-liġi fil-Litwanja huwa primarjament ir-responsabbiltà tal-għases tal-pulizija lokali ta' Lietuvos policija (Pulizija Litwana). Huma kkumplimentati mil-Lietuvos policijos antiteroristinių operacijų rinktinė Aras (Tim tal-Operazzjonijiet Kontra t-Terroriżmu tal-Pulizija Litwana Aras), il-Lietuvos kriminalinės policijos biuras (Uffiċċju tal-Pulizija Kriminali tal-Litwanja), iċ-Ċentru tal-Investigazzjoni tal-Lietuvos policijos kriminalistinių (Ċentru ta' Investigazzjoni) Lietuvos kriminalistinių Fortiensu tyrių Litwan kelių. policijos tarnyba (Servizz tal-Pulizija tal-Highway tal-Litwanja).

daqsminuri|Għassa tal-pulizija Litwana fi Vjal Gediminas, Vilnius

Fl-2017, fil-Litwanja ġew irreġistrati 63,846 reat, li l-maġġoranza tagħhom kienu jikkorrispondu għal serq (19,630 każ, 13.2% inqas mill-2016), filwaqt li 2,835 reat kienu serji u serji ħafna (li jistgħu jġorru sentenza ta' aktar minn sitt snin ħabs), 14.5% inqas minn fl-2016. B'kollox, kien hemm 129 omiċidju jew attentat ta' omiċidju (19.9% ​​inqas milli fl-2016), filwaqt li ġew irreġistrati 178 każ ta' korriment gravi (17.6% inqas mill-2016). Reat problematiku ieħor, il-kuntrabandu, naqas ukoll b’27.2 % meta mqabbel maċ-ċifri tal-2016. Sadanittant, ir-reati fil-qasam tas-sigurtà tad-dejta elettronika u t-teknoloġija tal-informazzjoni żdiedu notevolment, b'26.6 %. Fl-Ewrobarometru speċjali tal-2013, 29 % tal-Litwani qalu li l-korruzzjoni taffettwa l-ħajja tagħhom ta' kuljum (medja tal-UE: 26 %). Barra minn hekk, 95 % tal-Litwani kkunsidraw li l-korruzzjoni hija mifruxa f’pajjiżhom (medja tal-UE: 76 %) u 88 % qablu li t-tixħim u l-użu ta' konnessjonijiet ħafna drabi huma l-eħfef mod biex jinkisbu ċerti servizzi pubbliċi (medja tal-UE: 73 %). Madankollu, skont il-fergħa lokali ta' Transparency International, il-livelli ta' korruzzjoni kienu qed jonqsu matul l-aħħar għaxar snin.

Il-piena kapitali fil-Litwanja ġiet sospiża fl-1996 u eliminata fl-1998. Il-Litwanja għandha l-akbar numru ta' ħabsin fl-UE. Skont ix-xjenzat Gintautas Sakalauskas, dan mhux minħabba rata għolja ta' kriminalità fil-pajjiż, iżda għal-livell għoli ta' repressjoni fil-Litwanja u n-nuqqas ta' fiduċja tal-persuni kkundannati, li ħafna drabi jiġu kkundannati l-ħabs.

 Organizzazzjoni territorjali 
daqsminuri|left|Organizzazzjoni territorjali
It-territorju tar-Repubblika huwa maqsum f'10 reġjuni. Id-distretti huma unitajiet amministrattivi aktar baxxi (l-ewwel livell) irregolati minn istituzzjonijiet muniċipali eletti mill-abitanti. Bħalissa, hemm 17-il belt u 43 distrett li għandhom id-dritt għall-amministrazzjoni lokali.

Is-sistema attwali tad-diviżjoni amministrattiva ġiet stabbilita fl-1994 u modifikata fl-2000 biex tissodisfa r-rekwiżiti tal-Unjoni Ewropea. L-10 kontej tal-pajjiż (bil-Litwan: singular – apskritis, plural – apskritys) huma suddiviżi f'60 muniċipalità (bil-Litwan: singular – savivaldybė, plural – savivaldybės), u min-naħa tagħhom huma maqsuma f'500 anzjan (bil-Litwan: singular – seniūnija , plural – seniūnijos).

Il-muniċipalitajiet kienu l-aktar unità amministrattiva importanti tal-Litwanja minn meta s-sistema ta' governanza tal-kontea (apskrities viršininkas) ġiet xolta fl-2010. Xi muniċipalitajiet storikament jissejħu "muniċipalitajiet distrettwali" (spiss imqassra bħala "distrett"), filwaqt li oħrajn jissejħu "muniċipalitajiet tal-belt" (xi kultant imqassra għal "belt"). Kull wieħed għandu l-gvern elett tiegħu. L-elezzjoni tal-kunsilli muniċipali oriġinarjament seħħet kull tliet snin, iżda issa ssir kull erba' snin. Il-kunsill jaħtar anzjani biex jiggvernaw il-kunsilli. Is-Sindki ilhom eletti direttament mill-2015; Qabel dan, kienu maħtura mill-kunsill.

Il-kunsilli tal-anzjani, li jgħoddu aktar minn 500, huma l-iżgħar unitajiet amministrattivi u ma għandhom l-ebda rwol fil-politika nazzjonali. Jipprovdu s-servizzi pubbliċi lokali meħtieġa, pereżempju jirreġistraw twelid u mwiet f'żoni rurali. Huma l-aktar attivi fis-settur soċjali, jidentifikaw individwi jew familji fil-bżonn u jorganizzaw u jqassmu għajnuna soċjali u forom oħra ta' għajnuna. Xi ċittadini jemmnu li l-bordijiet tal-anzjani m'għandhom l-ebda setgħa reali u jirċievu ftit wisq attenzjoni, u inkella jistgħu jsiru sors ta' inizjattiva lokali biex jindirizzaw problemi rurali.

Kontea Żona (km2)Popolazzjoni (2023)PGD (biljun EUR)PGD ​​per capita (EUR) Kontea ta' Alytus 5,425 135,367 1.8 13,600 Kontea ta' Kaunas 8,089 580,333 13.7 23,900 Kontea ta' Klaipėda 5,209 336,104 7.0 21,300 Kontea ta' Marijampolė 4,463 135,891 2.0 14,400 Kontea ta' Panevėžys 7,881 211,652 3.6 17,100 Kontea ta' Šiauliai 8,540 261,764 4.6 17,600 Kontea ta' Tauragė 4,411 90,652 1.2 13,200 Kontea ta' Telšiai 4,350 131,431 2.2 16,900 Kontea ta' Utena 7,201 125,462 1.7 13,800 Kontea ta' Vilnius 9,731 851,346 29.4 35,300 Litwanja 65,300 2,860,002 67.4 23,800

 Relazzjonijiet esterni 
Il-Litwanja saret membru tan-Nazzjonijiet Uniti fit-18 ta' Settembru, 1991 u hija firmatarja ta' bosta mill-organizzazzjonijiet tagħha u ftehimiet internazzjonali oħra. Huwa wkoll membru tal-Unjoni Ewropea, il-Kunsill tal-Ewropa, l-Organizzazzjoni għas-Sigurtà u l-Kooperazzjoni fl-Ewropa, kif ukoll in-NATO u l-Kunsill ta' Koordinazzjoni tal-Atlantiku tat-Tramuntana anness magħha. Il-Litwanja kisbet sħubija fl-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ fil-31 ta' Mejju, 2001, u ngħaqdet mal-OECD fil-5 ta' Lulju, 2018, filwaqt li fittxet sħubija f'organizzazzjonijiet oħra tal-Punent.

Il-Litwanja stabbiliet relazzjonijiet diplomatiċi ma’ 149 pajjiż.

Fl-2011, il-Litwanja ospitat il-laqgħa tal-Kunsill Ministerjali tal-Organizzazzjoni għas-Sigurtà u l-Kooperazzjoni fl-Ewropa. Matul it-tieni nofs tal-2013, il-Litwanja assumiet il-presidenza tal-Unjoni Ewropea.

daqsminuri|Bolla ddedikata lill-presidenza Litwana tal-Unjoni Ewropea. Posta Litwana, 2013

Il-Litwanja hija wkoll involuta b'mod attiv fl-iżvilupp tal-kooperazzjoni bejn il-pajjiżi tal-Ewropa ta' Fuq. Huwa membru tal-Assemblea Interparlamentari Baltika, tal-Kunsill Intergovernattiv tal-Ministri Baltiċi u tal-Kunsill tal-Stati tal-Baħar Baltiku.

Il-Litwanja tikkoopera wkoll mal-pajjiżi Nordiċi u ż-żewġ pajjiżi Baltiċi l-oħra permezz tal-format Nordiku-Baltiku Tmienja. Format simili, NB6, jiġbor flimkien lill-membri Nordiċi u Baltiċi tal-UE. L-għan tal-NB6 huwa li jiddibatti u jiftiehem pożizzjonijiet qabel ma jippreżentahom lill-Kunsill tal-Unjoni Ewropea u fil-laqgħat tal-ministri tal-affarijiet barranin tal-UE.

Il-Kunsill tal-Istati tal-Baħar Baltiku (CBSS) inħoloq f'Kopenħagen fl-1992 bħala forum politiku reġjonali informali. L-għan ewlieni tiegħu huwa li jippromwovi l-integrazzjoni u jsaħħaħ il-kuntatti bejn il-pajjiżi tar-reġjun. Il-membri tas-CBSS huma Iżlanda, Żvezja, Danimarka, Norveġja, Finlandja, Ġermanja, Litwanja, Latvja, Estonja, Polonja u l-Kummissjoni Ewropea. L-stati osservaturi tagħha huma Franza, Italja, Pajjiżi l-Baxxi, Rumanija, Slovakkja, Spanja, Stati Uniti, Renju Unit u Ukrajna.

Il-Kunsill Nordiku tal-Ministri u l-Litwanja jżommu kooperazzjoni politika biex jiksbu għanijiet komuni u jidentifikaw xejriet u possibbiltajiet ġodda għal kooperazzjoni konġunta. L-uffiċċju ta' informazzjoni tal-Kunsill għandu l-għan li jxerred kunċetti Nordiċi u juri u jippromwovi l-kooperazzjoni Nordika.

daqsminuri|Il-Litwanja kienet membru tal-Kunsill tas-Sigurtà tan-Nazzjonijiet Uniti. Ir-rappreżentanti tagħhom huma fuq il-lemin

Il-Litwanja, flimkien mal-ħames pajjiżi Nordiċi u żewġ pajjiżi Baltiċi oħra, hija membru tal-Bank Nordiku tal-Investiment (NIB) u tikkoopera fil-programm NORDPLUS tagħha, impenjata għall-edukazzjoni.

Il-Forum għall-Iżvilupp Baltiku (BDF) huwa organizzazzjoni indipendenti, mingħajr skop ta' qligħ li tgħaqqad flimkien kumpaniji kbar, bliet, assoċjazzjonijiet tan-negozju u istituzzjonijiet mir-reġjun tal-Baħar Baltiku. Fl-2010, it-12-il summit tal-BDF sar f'Vilnius.

Il-Polonja appoġġat bil-qawwa l-indipendenza tal-Litwanja, minkejja t-trattament diskriminatorju tal-Litwanja tal-minoranza Pollakka tagħha. L-eks mexxej tas-Solidarjetà u president Pollakk Lech Wałęsa ikkritika lill-gvern Litwan għad-diskriminazzjoni kontra l-minoranza Pollakka u ċaħad l-Ordni ta' Vytautas il-Kbir tal-Litwanja. Il-Litwanja żżomm relazzjonijiet reċiproċi sħan ħafna mal-Ġeorġja u tappoġġja bil-qawwa l-aspirazzjonijiet tagħha lejn l-Unjoni Ewropea u n-NATO. Matul il-Gwerra Russo-Ġeorġjana fl-2008, meta t-truppi Russi kienu qed jokkupaw it-territorju tal-Ġeorġja u jersqu lejn il-kapitali Ġorġjana, Tbilisi, il-President Valdas Adamkus, flimkien mal-presidenti Pollakki u Ukrajni, marru Tbilisi wieġbu għat-talba tal-Ġeorġjani għal għajnuna. Ftit wara, il-Litwani u l-Knisja Kattolika Litwana wkoll bdew jiġbru appoġġ finanzjarju għall-vittmi tal-gwerra.

Bejn l-2004 u l-2009, Dalia Grybauskaitė kienet il-Kummissarju Ewropew għall-Ipprogrammar Finanzjarju u l-Baġit fil-Kummissjoni mmexxija minn José Manuel Barroso.

daqsminuri|Mistednin fis-Summit tan-NATO ta' Vilnius tal-2023 fil-bitħa tal-Palazz Presidenzjali ta' Vilnius

Fl-2013, il-Litwanja ġiet eletta fil-Kunsill tas-Sigurtà tan-Nazzjonijiet Uniti għal terminu ta' sentejn, u saret l-ewwel pajjiż Baltiku elett għal din il-pożizzjoni. Matul is-sħubija tagħha, il-Litwanja appoġġat b'mod attiv lill-Ukrajna u spiss ikkundannat lir-Russja għall-gwerra fl-Ukrajna, u immedjatament kisbet l-istima tal-Ukraini. Hekk kif il-gwerra f'Donbas għaddiet, il-President Dalia Grybauskaitė qabbel lill-President Russu Vladimir Putin ma' Josef Stalin u Adolf Hitler, u sejħet ukoll lir-Russja bħala "stat terroristiku."

Fl-2018, Litwanja, flimkien mal-Latvja u Estonja, irċeviet il-Premju għall-Paċi tal-Westphalian, għall-mudell eċċezzjonali tagħha ta' żvilupp demokratiku u l-kontribut tagħha għall-paċi fil-kontinent. Fl-2019, il-Litwanja kkundannat l-offensiva Torka fil-grigal tas-Sirja. F'Diċembru 2021, il-Litwanja rrappurtat li, f'eskalazzjoni tat-tilwima diplomatika maċ-Ċina dwar ir-relazzjonijiet tagħha mat-Tajwan, iċ-Ċina kienet waqfet l-importazzjonijiet kollha mil-Litwanja.  Skont l-aġenziji tal-intelliġenza Litwani, fl-2023 kien hemm żieda fl-attività tal-intelligence Ċiniża kontra l-Litwanja, inkluż l-ispjunaġġ ċibernetiku u fokus akbar fuq l-affarijiet interni u l-politika barranija tal-Litwanja.

Is-summit tan-NATO tal-2023 sar fil-kapitali Litwana, Vilnius.

Il-Litwanja fl-UE

Hemm 11-il membru tal-Parlament Ewropew mil-Litwanja.

Fil-Kunsill tal-UE, il-ministri nazzjonali jiltaqgħu b'mod regolari biex jadottaw il-liġijiet tal-UE u jikkoordinaw il-politiki. Il-laqgħat tal-Kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentantiFittex it-traduzzjonijiet disponibbli tal-link preċedentiEN••• tal-gvern Litwan, skont il-qasam tal-politika li jkun qed jiġi indirizzat.

Il-Kunsill tal-UE m’għandux persuna waħda permanenti bħala president (bħal pereżempju, il-Kummissjoni jew il-Parlament). Minflok, ix-xogħol jitmexxa mill-pajjiż li jkollu l-Presidenza tal-Kunsill, li jinbidel kull sitt xhur.

Matul dawn is-6 xhur, il-ministri mill-gvern ta' dak il-pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l-aġenda tal-laqgħat tal-Kunsill f'kull qasam ta' politika, u jiffaċilitaw id-djalogu ma' istituzzjonijiet oħra tal-UE.
Dati tal-presidenzi Litwani:
Lul-Diċ 2013

Il-Kummissarju nominat mil-Litwanja għall-Kummissjoni Ewropea hi Virginijus Sinkevičius, li hu responsabbli għall-Ambjent, l-Affarijiet Marittimi u s-Sajd.

Il-Kummissjoni hija rrappreżentata f'kull pajjiż tal-UE minn uffiċċju lokali, imsejjaħ “rappreżentanza”.

Il-Litwanja għandha 9 rappreżentanti fil-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew. Dan il-korp konsultattiv – li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu, il-ħaddiema u gruppi oħra ta’ interess – huwa kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex ikun hemm idea aħjar tal-bidliet possibbli tas-sitwazzjonijiet soċjali u tax-xogħol fil-pajjiżi membri.

Il-Litwanja għandha 7 rappreżentanti fil-Kumitat Ewropew tar-Reġjuni, l-assemblea tal-UE tar-rappreżentanti reġjonali u lokali. Dan il-korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex jiżgura li dawn il-liġijiet iqisu l-perspettiva minn kull reġjun tal-UE.

Il-Litwanja tikkomunika wkoll mal-istituzzjonijiet tal-UE permezz tar-rappreżentanza permanenti tagħha fi Brussell. Bħala l-“ambaxxata għall-UE” tal-Litwanja, il-kompitu ewlieni tagħha hu li tiżgura li l-interessi u l-politiki tal-pajjiż huma segwiti b'mod effettiv kemm jista' jkun fl-UE.

L-ammont li jħallas kull pajjiż tal-UE fil-baġit tal-UE huwa kkalkulat b’mod ġust, skont il-mezzi. Aktar ma tkun kbira l-ekonomija tal-pajjiż, aktar iħallas – u viċi versa.
L-għan tal-baġit tal-UE mhuwiex li jipprova jqassam mill-ġdid il-ġid, iżda pjuttost jiffoka fuq il-ħtiġijiet tal-Ewropej b’mod ġenerali. 

Ċifri tal-2018 għal-Litwanja:
 Nefqa totali tal-UE fil-Litwanja – € 2.071 biljun (ekwivalenti għal 4.80% tal-ekonomija Litwana)
 Kontribuzzjoni totali għall-baġit tal-UE – € 0.356 biljun (ekwivalenti għal 0.83% tal-ekonomija Litwana)

Il-flus imħallsa fil-baġit tal-UE mil-Litwanja jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil-pajjiżi kollha tal-UE – bħall-bini ta' toroq, is-sussidjar ta' riċerkaturi u l-ħarsien tal-ambjent.

 Militari 
daqsminuri|Suldati tal-Armata Litwana mal-alleati tagħhom tan-NATO waqt Iron Sword 2014
daqsminuri|Suldati tal-Armata Litwana jimmarċjaw bl-uniformijiet tal-ilbies tagħhom f'Vilnius. Jispikka uffiċjal bis-sejf.
Forzi Armati Litwani huwa l-isem tal-forzi armati unifikati tal-Forza tal-Art Litwana, Forza tal-Ajru Litwana, Forza Navali Litwana, Forza tal-Operazzjonijiet Speċjali Litwanja u unitajiet oħra: Kmand tal-Loġistika, Kmand tat-Taħriġ u Duttrina, Battaljun tal-Kwartieri Ġenerali, Pulizija Militari. Direttament subordinati għall-Kap tad-Difiża huma l-Forzi tal-Operazzjonijiet Speċjali u l-Pulizija Militari. Il-Forzi ta' Riżerva huma taħt il-kmand tal-Forzi ta' Difiża Nazzjonali Volontarji Litwani.

Il-Forzi Armati Litwani jikkonsistu f'madwar 20,000 persunal attiv, li jistgħu jkunu appoġġjati minn forzi ta' riżerva. Il-konskrizzjoni ntemmet fl-2008, iżda reġgħet ġiet introdotta fl-2015. Il-Forzi Armati Litwani bħalissa għandhom 30 suldat u uffiċjal li qed jipparteċipaw f'disa' operazzjonijiet internazzjonali u missjonijiet ta' taħriġ tal-Unjoni Ewropea skjerati fil-Kosovo, l-Iraq, ir-Repubblika Ċentru-Afrikana, Ġibuti, il-Możambik, Spanja, l-Italja u fl- ir-Renju Unit, li jipprovdi taħriġ lis-suldati Ukraini fl-Operazzjoni Interflex. 

Il-Litwanja saret membru sħiħ tan-NATO f'Marzu 2004. Ajruplani tal-ġlied tal-membri tan-NATO huma skjerati fil-bażi tal-ajru ta' Šiauliai u jiżguraw is-sigurtà tal-ispazju tal-ajru Baltiku.

Mis-sajf tal-2005, il-Litwanja kienet parti mill-Forza Internazzjonali ta' Assistenza għas-Sigurtà fl-Afganistan (ISAF), li mexxiet Tim ta' Rikostruzzjoni Provinċjali (PRT) fil-belt ta' Chaghcharan fil-Provinċja ta' Ghor. Il-PRT inkluda persunal mid-Danimarka, l-Islanda u l-Istati Uniti. Kien hemm ukoll unitajiet ta' forzi ta' operazzjonijiet speċjali fl-Afganistan, li jinsabu fil-Provinċja ta' Kandahar. Minn mindu ngħaqdet ma' operazzjonijiet internazzjonali fl-1994, il-Litwanja tilfet żewġ suldati: il-Logutenent Normundas Valteris waqa' fil-Bosnja, meta l-vettura tal-għassa tiegħu saqet fuq minjiera. Is-Surġent Arūnas Jarmalavičius weġġa' fatali waqt attakk fuq il-kamp tiegħu tat-Tim ta' Rikostruzzjoni Provinċjali fl-Afganistan.

Il-politika tad-difiża nazzjonali tal-Litwanja għandha l-għan li tiżgura l-preservazzjoni tal-indipendenza u s-sovranità tal-Istat, l-integrità tat-territorju tiegħu, l-ibħra territorjali u l-ispazju tal-ajru tagħha, u l-ordni kostituzzjonali tiegħu. L-għanijiet strateġiċi ewlenin tiegħu huma li jiddefendi l-interessi tal-pajjiż u jżommu u jespandu l-kapaċitajiet tal-forzi armati tiegħu sabiex ikunu jistgħu jikkontribwixxu u jipparteċipaw fil-missjonijiet tal-Istati Membri tan-NATO u tal-Unjoni Ewropea.

Il-Ministeru tad-Difiża huwa responsabbli għall-forzi tal-ġlied, it-tfittxija u s-salvataġġ, u l-operazzjonijiet tal-intelliġenza. Il-5,000 gwardjan tal-fruntiera huma taħt is-superviżjoni tal-Ministeru tal-Intern u huma responsabbli għall-protezzjoni tal-fruntieri, passaporti u dazji doganali, u jaqsmu r-responsabbiltà man-navy għall-interdizzjoni tal-kuntrabandu u t-traffikar tad-droga. Dipartiment tas-sigurtà speċjali jieħu ħsieb il-protezzjoni VIP u s-sigurtà tal-komunikazzjoni. Fl-2015 inħoloq iċ-Ċentru Nazzjonali taċ-Ċibersigurtà tal-Litwanja. L-organizzazzjoni paramilitari Litwanjan Rifle Union taġixxi bħala istituzzjoni ċivili ta' awtodifiża.

Skont in-NATO, fl-2020 il-Litwanja allokat 2.13% tal-PGD tagħha għad-difiża nazzjonali. Għal żmien twil, speċjalment wara l-kriżi finanzjarja globali tal-2008, il-Litwanja baqgħet lura wara l-alleati tagħha tan-NATO f'termini ta' nfiq għad-difiża. Madankollu, f'dawn l-aħħar snin bdiet iżid il-finanzjament malajr, u qabeż il-linja gwida tan-NATO ta' 2% fl-2019.

Il-President Litwan Gitanas Nausėda sejjaħ għal aktar truppi tan-NATO fit-22 ta' April, 2022, u qal li n-NATO għandha żżid l-iskjerament tat-truppi tagħha fil-Litwanja u f'postijiet oħra fuq il-ġenb tal-Lvant tal-Ewropa wara l-invażjoni Russa tal-Ukrajna, waqt laqgħa f'Vilnius.

 Ekonomija 
daqsminuri|Evoluzzjoni tal-PGD reali per capita fl-Estonja, Latvja u Litwanja
daqsminuri|Kontej tal-Litwanja skont il-PGD per capita, 2022
daqsminuri|PGD ​​per capita tal-Litwanja meta mqabbel mal-bqija tad-dinja (2022)

Il-Litwanja għandha ekonomija miftuħa u mħallta li l-Bank Dinji jikklassifika bħala ekonomija bi dħul għoli. Fl-2017, l-akbar tliet setturi kienu: is-servizzi (67% tal-PGD), l-industrija (29%) u l-agrikoltura (3%). Il-Litwanja ngħaqdet man-NATO fl-2004, l-UE fl-2004, Schengen fl-2007 u l-OECD fl-2018. Fl-1 ta' Jannar, 2015, l-euro saret il-munita nazzjonali, li ssostitwixxa l-litas b’rata ta’ 1,00 EUR = 3.45280 LTL.

Il-prodotti agrikoli u tal-ikel jirrappreżentaw 18% tal-esportazzjonijiet; Setturi ewlenin oħra jinkludu kimiċi u plastiks (18%), makkinarju u apparat (16%), prodotti minerali (15%), injam u għamara (13%). Fl-2016, aktar minn nofs l-esportazzjonijiet marru lejn 7 pajjiżi, inklużi r-Russja (14%), il-Latvja (10%), il-Polonja (9%), il-Ġermanja (8%), l-Estonja (5%), l-Isvezja (%) u l- Ir-Renju Unit (4%). L-esportazzjonijiet kienu ekwivalenti għal 81% tal-PGD fl-2017.

Il-PGD esperjenza rati ta' tkabbir reali għoljin ħafna matul id-deċennju sal-2009, li laħaq il-quċċata ta' 11 % fl-2007. B'riżultat ta' dan, il-pajjiż spiss kien imsejjaħ it-"Tiger Baltiku". Madankollu, fl-2009, minħabba l-kriżi finanzjarja tal-2007–2008, il-PGD naqas bi 15 % u r-rata tal-qgħad laħqet 17.8 % fl-2010. Minn dakinhar, it-tkabbir kien ħafna aktar kajman. Skont l-IMF, il-kundizzjonijiet finanzjarji jwasslu għat-tkabbir u l-indikaturi tas-saħħa finanzjarja jibqgħu b'saħħithom. Il-proporzjon tad-dejn pubbliku fl-2016 kien 40% tal-PGD, meta kien 15% fl-2008.

Bħala medja, aktar minn 95 % tal-investiment dirett barrani kollu ġej minn pajjiżi tal-UE. L-Isvezja hija storikament l-akbar investitur b'20% - 30% tal-FDI. L-IDB fil-Litwanja żdied fl-2017, u laħaq l-ogħla numru reġistrat ta' proġetti ta' investiment greenfield. Fl-2017, il-Litwanja kienet il-pajjiż terz, wara l-Irlanda u Singapor, għall-valur medju tax-xogħol tal-proġetti ta' investiment. L-Istati Uniti kienet il-pajjiż ewlieni tal-oriġini fl-2017, b'25% tal-FDI totali. Wara kienu l-Ġermanja u r-Renju Unit, li kull wieħed jammonta għal 11 % tan-numru totali ta' proġetti. Skont id-dejta tal-Eurostat, fl-2017, il-valur tal-esportazzjonijiet irreġistra l-aktar tkabbir mgħaġġel mhux biss fil-pajjiżi Baltiċi, iżda fl-Ewropa kollha, li kien ta’ 17%.

Bejn l-2004 u l-2016, wieħed minn kull ħames Litwani emigra, l-aktar minħabba nuqqas ta' dħul għar-residenti u, it-tieni, għal raġunijiet ta' studju. L-emigrazzjoni fit-tul u t-tkabbir ekonomiku wasslu għal nuqqasijiet fis-suq tax-xogħol u tkabbir fil-pagi akbar mill-effiċjenza tax-xogħol. Il-qgħad fl-2017 kien ta' 8%.

Fl-2022, il-ġid medju per capita tal-Litwanja kien $32,000 (il-medjan kien $70,000), filwaqt li l-ġid nazzjonali totali kien $147 biljun. Fit-tieni kwart tal-2023, is-salarju gross medju fix-xahar fil-Litwanja kien ta' 2,000 ewro.

Il-Litwanja għandha taxxa b'rata fissa aktar milli sistema progressiva. Ir-rati tat-taxxa fuq id-dħul personali (15%) u t-taxxa korporattiva (15%) huma fost l-aktar baxxi fl-UE. Il-pajjiż għandu l-inqas rata ta' taxxa kapitali impliċita (9.8%) fl-UE. Ir-rata tat-taxxa korporattiva hija 15% u 5% għan-negozji ż-żgħar; Joperaw 7 żoni ekonomiċi ħielsa.

Il-produzzjoni tal-IT qed tikber u laħqet EUR 2 biljun fl-2016. Fl-2017 biss, 35 kumpanija fintech waslu fil-Litwanja, bħala riżultat tas-simplifikazzjoni tal-proċeduri mill-gvern u l-Bank tal-Litwanja. L-ewwel ċentru internazzjonali tal-blockchain tal-Ewropa fetaħ f'Vilnius fl-2018. Il-Litwanja ħarġet total ta' 39 liċenzja tal-flus elettroniċi, it-tieni wara r-Renju Unit b'128 liċenzja fl-UE. Fl-2018, Google ħolqot kumpanija tal-ħlasijiet fil-Litwanja.

 Il-kummerċ 
L-aktar setturi importanti tal-ekonomija tal-Litwanja fl-2018 kienu l-kummerċ bl-ingrossa u bl-imnut, it-trasport, l-akkomodazzjoni u s-servizzi tal-ikel (32.2%), l-industrija (21.9%) u l-amministrazzjoni pubblika, id-difiża, l-edukazzjoni, is-saħħa tal-bniedem u l-attivitajiet ta' xogħol soċjali (14.3%).

Il-kummerċ fi ħdan l-UE jammonta għal 59% tal-esportazzjonijiet tal-Litwanja (il-Latvja 10%, il-Polonja 8% u l-Ġermanja 7%), filwaqt li barra mill-UE 14% jmorru u 5% fl-Stati Uniti.

F'termini ta' importazzjonijiet, 69% jiġu minn Stati Membri tal-UE (il-Ġermanja 12%, il-Polonja 11% u l-Latvja 7%), filwaqt li barra mill-UE 15% jiġu mir-Russja u 3% miċ-Ċina.

 Kumpaniji 
L-akbar kumpaniji fil-Litwanja fis-sena fiskali 2022, skont il-volum tan-negozju:

 Grad Isem Kwartieri ġenerali Dħul(mil. €)  Impjegati  
Industrija 1.  Orlen Lietuva, AB  Mažeikiai  7,552  1,437  Żejt, petrol 2.  Ignitis, UAB  Vilnius  2,929  345  Enerġija 3.  Maxima LT, UAB  1,985  12,035  Bejgħ bl-imnut 4.  Thermo Fisher Scientific Baltics, UAB  1,477  1,817  Bijoteknoloġija, farmaċewtika –  EVERWEST, UAB  1,290  1,657  Loġistika 8.  Circle K Lietuva, UAB  1,154  972  stazzjonijiet tal-petrol 5.  Viada LT, UAB  981  1,139  stazzjonijiet tal-petrol 6.  Achema, AB  Jonava  937  1,207  Fertilizzant 7.  Linas Agro Group, AB  Panevėžys  882  198  Negozju agrikolu 9.  IKI Lietuva, UAB  Vilnius  819  5,861  Bejgħ bl-imnut –  Lidl Lietuva, UAB  819  2,900  Bejgħ bl-imnut 10.  NEO Group, UAB    740  211 Industrija kimika

 Agrikoltura 
L-agrikoltura fil-Litwanja tmur lura għan-Neolitiku, bejn it-3000 u l-1000 QK, u kien wieħed mill-aktar okkupazzjonijiet importanti fil-pajjiż għal ħafna sekli. L-adeżjoni tal-Litwanja fl-Unjoni Ewropea fl-2004 immarkat il-bidu ta' era agrikola ġdida. L-UE tapplika standards għoljin ħafna ta' sikurezza u purità tal-ikel. Fl-1999, is-Seimas (parlament) tal-Litwanja għadda Liġi dwar is-Sigurtà tal-Prodotti u, fl-2000, Liġi dwar l-Ikel. Ir-riforma tas-suq agrikolu twettqet fuq il-bażi ta' dawn iż-żewġ liġijiet.

Fl-2016, il-produzzjoni agrikola kienet ta' 2.3 biljun ewro. L-uċuħ taċ-ċereali ħadu l-akbar sehem (5,710 tunnellata), tipi importanti oħra inklużi: pitravi taz-zokkor (934 tunnellata), żerriegħa tal-kolza (393 tunnellata) u patata (340 tunnellata). Prodotti li jiswew total ta' 4,385 miljun ewro ġew esportati lejn swieq barranin, li minnhom 3,165 miljun ewro kienu ta' oriġini Litwana. L-esportazzjoni tal-prodotti agrikoli u tal-ikel kienet tirrappreżenta 19% tal-esportazzjonijiet kollha tal-merkanzija.

Il-biedja organika qed tikseb aktar u aktar popolarità. Il-korp pubbliku Ekoagros jagħti l-istatus ta' produtturi u produtturi organiċi. Fl-2016, kien hemm 2,539 razzett ta' dan it-tip li kienu jokkupaw 225,542 ettaru. Minnhom, 43% kienu ċereali, 31% kienu ħaxix perenni, 14% kienu legumi u 12% kienu għelejjel oħra.

 Xjenza u Teknoloġija 
daqsminuri|left|Nobbli Litwan u espert tal-artillerija Kazimieras Simonavičius żviluppa u popolarizza l-kunċett tar-rokit f'diversi stadji
daqsminuri|Nobbli Litwan u espert tal-artillerija Kazimieras Simonavičius żviluppa u popolarizza l-kunċett tar-rokit f'diversi stadji
It-twaqqif tal-Università ta' Vilnius fl-1579 kien fattur importanti fit-trawwim ta' komunità xjentifika u akkademika fil-Litwanja. L-università laqgħet xjenzati u ħassieba prominenti bħal Georg Forster, Jean-Emmanuel Gilibert u Johann Peter Frank. L-espert tal-artillerija tas-seklu 17 Kazimieras Simonavičius huwa meqjus bħala pijunier tar-rokits; Il-pubblikazzjoni tagħha, Artis Magnae Artilleriae, kienet manwal bażiku tal-artillerija madwar l-Ewropa, li kien fih kapitolu kbir dwar il-kalibru, il-kostruzzjoni, il-produzzjoni u l-proprjetajiet tar-rokits (għal skopijiet militari u ċivili), inklużi rokits f'diversi stadji, batteriji rokit u rokits bi stabilizzaturi tal-ġwienaħ delta. Il-botanika Jurgis Pabrėža (1771–1849) ħoloq l-ewwel gwida sistematika għall-flora Litwana, Taislius auguminis (Botanika), miktuba bid-djalett Samogitjan, id-dizzjunarju Latin-Litwan tal-ismijiet tal-pjanti, u l-ewwel ktieb tal-ġeografija Litwana. Ix-xjenzat Ġermaniż Theodor Grotthuss (1785–1822), li ppropona l-mekkaniżmu Grotthuss, għex u ħadem fil-Mansion Gedučiai, fejn kiseb prominenza lokali għall-isforzi tiegħu biex jeduka u jtejjeb il-benesseri tal-bdiewa.

Il-gwerer dinjija tas-seklu 20 naqsu bil-kbir ix-xjenza u l-akkademja Litwana, għalkemm akkademiċi u xjenzati Litwani rnexxielhom jiksbu suċċess, partikolarment barra minn pajjiżhom, inklużi l-filosfu Vosylius Sezemanas, il-ġurist Mykolas Römeris, l-avjazzjoni Antanas Gustaitis, it-teorista tal-amministrazzjoni Andrius Graiuta V., l-arkeologu Marija Gimbutas, il-primatologu Birutė Galdikas, il-lingwista Algirdas Julien Greimas u l-medevalist Jurgis Baltrušaitis. Il-matematiku Jonas Kubilius, rettur fit-tul tal-Università ta' Vilnius, huwa magħruf għax-xogħol fit-teorija tan-numri probabilistika, inkluż il-mudell Kubilius, it-teorema ta' Kubilius, u l-inugwaljanza Turan–Kubilius. Kubilius rreżistiet ukoll b'suċċess tentattivi biex Russify l-università.

Il-lasers u l-bijoteknoloġija huma oqsma emblematiċi tax-xjenza u l-industrija tat-teknoloġija għolja tal-Litwanja. Šviesos konversija ("Konverżjoni tad-Dawl") żviluppat sistema tal-laser femtosecond li għandha sehem tas-suq ta' 80 % madwar id-dinja, b'applikazzjonijiet fir-riċerka tad-DNA, kirurġiji oftalmiċi u nanoteknoloġija. Iċ-Ċentru tar-Riċerka tal-Laser tal-Università ta' Vilnius żviluppa wieħed mill-lasers femtosecond l-aktar qawwija fid-dinja ddedikat prinċipalment għal mard onkoloġiku. Fl-1963, Vytautas Straižys u l-kollegi tiegħu ħolqu s-sistema fotometrika ta' Vilnius użata fl-astronomija. Ix-xjenzat tal-KTU A. Ragauskas żviluppa apparati mhux invażivi għall-kejl tal-pressjoni intrakranjali u l-fluss tad-demm. Kęstutis Pyragas ikkontribwixxa għall-istudju tat-teorija tal-kaos bil-metodu ta' kontroll tal-feedback tiegħu mdewwem, il-metodu Pyragas. Ir-rebbieħ tal-Premju Kavli Virginijus Šikšnys huwa magħruf għall-iskoperti tiegħu f'CRISPR, speċifikament fir-rigward ta' CRISPR-Cas9.

Il-Litwanja nediet tliet satelliti fl-ispazju: LitSat-1, Lituanica SAT-1 u LituanicaSAT-2. Il-Mużew Litwan tal-Etnokożmoloġija u l-Osservatorju Astronomiku Molėtai jinsabu f'Kulionys. Ħmistax-il istituzzjoni tal-R&D huma membri tal-Assoċjazzjoni Spazjali Litwana; Il-Litwanja hija stat li jikkoopera mal-Aġenzija Spazjali Ewropea. Rimantas Stankevičius huwa l-uniku astronawta etnikament Litwan.

Fl-2018, il-Litwanja saret Stat Membru Assoċjat tas-CERN. Żewġ inkubaturi CERN se jinżammu f'Vilnius u Kaunas. L-aktar riċerka xjentifika avvanzata ssir fiċ-Ċentru tax-Xjenzi tal-Ħajja, iċ-Ċentru għax-Xjenzi Fiżiċi u t-Teknoloġija.

Skont l-istimi tal-2016, it-tkabbir annwali tas-settur tal-bijoteknoloġija u x-xjenzi tal-ħajja tal-Litwanja kien ta' 22 % matul l-aħħar ħames snin. 16-il istituzzjoni akkademika, 15-il ċentru ta' R&D (parks tax-xjenza u widien ta' innovazzjoni) u aktar minn 370 manifattur joperaw fl-industrija tal-bijoteknoloġija u x-xjenzi tal-ħajja tal-Litwanja.

Fl-2008, tnieda l-Programm għall-Iżvilupp tal-Wied, li kellu l-għan li jtejjeb l-infrastruttura tar-riċerka xjentifika tal-Litwanja u jrawwem il-kooperazzjoni bejn in-negozji u x-xjenzati. Tnedew ħames widien tal-R&D: Jūrinis (teknoloġiji marittimi), Nemunas (agrikoltura, bijoenerġija, forestrija), Saulėtekis (laser u dawl, semikondutturi), Santara (bijoteknoloġija, mediċina) u Santaka (kimika u farmaċija sostenibbli). Iċ-Ċentru tal-Innovazzjoni Litwan inħoloq biex jappoġġja l-innovazzjonijiet u l-istituzzjonijiet tar-riċerka.

Il-Litwanja tokkupa pożizzjoni moderata fl-Indiċi Internazzjonali tal-Innovazzjoni u hija kklassifikata fil-15-il post fost il-pajjiżi tal-UE skont it-Tabella ta' Valutazzjoni tal-Innovazzjoni Ewropea. Il-Litwanja kklassifikat fl-34 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023

 Turiżmu 
daqsminuri|Druskininkai hija belt spa popolari
L-statistika għall-2023 turi li 1.4 miljun turist minn pajjiżi barranin żaru l-Litwanja u qattgħu mill-inqas lejl wieħed hemmhekk. L-akbar numru ta' turisti ġew mill-Polonja (173,500), Latvja (144,300), Belarussja (141,900), Ġermanja (127,400), Renju Unit (74,200), Stati Uniti (69,700), Ukrajna (67,000) u Estonja (61,300) .

It-turiżmu domestiku kien qed jiżdied ukoll. Bħalissa hemm sa 1000 post ta' interess fil-Litwanja. Il-biċċa l-kbira tat-turisti jżuru l-ibliet il-kbar: Vilnius, Klaipėda u Kaunas, ir-resorts mal-baħar bħal Neringa u Palanga u l-bliet resort mal-baħar bħal Druskininkai u Birštonas.

Il-karozzini tal-bużżieqa huma popolari ħafna, speċjalment f'Vilnius u Trakai. It-turiżmu tar-roti qed jikber, speċjalment fuq ir-rotta tal-kosta tal-Litwanja għar-roti. Ir-rotot EuroVelo EV10, EV11 u EV13 jgħaddu mil-Litwanja. It-tul totali tal-mogħdijiet tar-roti jammonta għal 3,769 km (li minnhom 1,988 km huma asfalt). Il-Park Reġjonali tad-Delta ta' Nemunas u r-Riżerva tal-Biosfera ta' Žuvintas huma famużi għall-ħars tal-għasafar.

Il-kontribuzzjoni totali tat-turiżmu għall-PDG kienet ġiet mbassra li titla' għal €3.2 biljun, 7% tal-PDG, fl-2027, iżda naqset għal €1.7 biljun, 2.3% tal-PDG fl-2023, għalkemm qed tiżdied minn hemm 'il quddiem tal-COVID-19 pandemija.

 Infrastruttura 
 Komunikazzjoni 
Il-Litwanja għandha infrastruttura ta' komunikazzjoni żviluppata sew. Il-pajjiż għandu 2.8 miljun ċittadin u 5 miljun SIM card. L-akbar netwerk mobbli LTE (4G) ikopri 97% tat-territorju tal-Litwanja. L-użu tal-linji tat-telefon fissi qed jonqos malajr minħabba l-espansjoni mgħaġġla tas-servizzi ċellulari-ċellulari.

Fl-2017, il-Litwanja kienet l-ewwel 30 fid-dinja bil-veloċitajiet medji tal-broadband mobbli u l-ewwel 20 bil-veloċitajiet medji tal-broadband fissi. Il-Litwanja kienet ukoll l-aqwa 7 fl-2017 fil-Lista ta' pajjiżi bil-penetrazzjoni tal-4G LTE. Fl-2016, il-Litwanja ġiet ikklassifikata fis-17-il post fl-indiċi tal-parteċipazzjoni elettronika tan-Nazzjonijiet Uniti.

Hemm erba' datacenters TIER III fil-Litwanja. Il-Litwanja hija l-44 pajjiż klassifikat globalment fid-densità taċ-ċentru tad-dejta skont Cloudscene.

Proġett fit-tul (2005–2013) – Inbeda l-Iżvilupp tan-Netwerk tal-Broadband taż-Żoni Rurali (RAIN) bl-għan li jipprovdi lir-residenti, l-awtoritajiet statali u muniċipali u n-negozji b'aċċess għall-broadband tal-fibra ottika f'żoni rurali. L-infrastruttura RAIN tippermetti lil 51 operatur tal-komunikazzjoni biex jipprovdu servizzi tan-netwerk lill-klijenti tagħhom. Il-proġett kien iffinanzjat mill-Unjoni Ewropea u l-gvern Litwan. 72 % tad-djar Litwani għandhom aċċess għall-internet, numru li fl-2017 kien fost l-inqas tal-UE u fl-2016 kklassifikat fis-97 post mis-CIA World Factbook. L-għadd ta' djar b'aċċess għall-internet mistenni jiżdied u jilħaq 77 % sal-2021. Kważi 50 % tal-Litwani kellhom smartphones fl-2016, numru li mistenni jiżdied għal 65 % sal-2022. Il-Litwanja għandha l-ogħla FTTH (Fiber to the home). ) ir-rata ta' penetrazzjoni fl-Ewropa (36.8 % f’Settembru 2016) skont FTTH Council Europe.

 Trasport 
daqsminuri|left|Awtostradi ewlenin fil-Litwanja
daqsminuri|Stazzjon tal-ferrovija Marijampolė, tlesta fl-1924
daqsminuri|A1 awtostrada ħdejn Kaunas
daqsminuri|Lyduvėnai Bridge, l-ogħla (42 m.) u l-itwal (599 m.) pont tal-ferrovija fil-Baltiċi
Il-Litwanja rċeviet l-ewwel konnessjoni ferrovjarja tagħha f'nofs is-seklu 19, meta nbniet il-Ferroviji Varsavja – San Pietruburgu. Kien jinkludi medda minn Daugavpils permezz ta' Vilnius u Kaunas sa Virbalis. L-ewwel u l-unika mina li għadha taħdem tlestiet fl-1860.

It-trasport bil-ferrovija fil-Litwanja jikkonsisti f'1,762 km (1,095 mi) ta' 1,520 mm (4 ft 11.8 in) ferrovjarju tal-qies Russa li minnhom 122 km (76 mi) huma elettrifikati. Dan in-netwerk ferrovjarju huwa inkompatibbli mal-qies standard Ewropew u jeħtieġ bidla tal-ferrovija. Madankollu, in-netwerk ferrovjarju Litwan għandu wkoll 115 km (71 mi) ta 'linji ta' kejl standard. Aktar minn nofs il-merkanzija interna kollha ttrasportata fil-Litwanja tinġarr bil-ferrovija. Qed tinbena l-ferrovija standard trans-Ewropea Rail Baltica, li tgħaqqad Helsinki–Tallinn–Riga–Kaunas–Varsavja u tkompli lejn Berlin. Fl-2017, Lietuvos Geležinkeliai, kumpanija li topera l-biċċa l-kbira tal-linji ferrovjarji fil-Litwanja, irċeviet penali tal-UE talli kisret il-liġijiet tal-UE dwar l-antitrust u rrestrinġiet il-kompetizzjoni.

It-trasport huwa t-tielet l-akbar settur fl-ekonomija Litwana. Kumpaniji tat-trasport Litwani ġibdu l-attenzjoni fl-2016 u l-2017 b'ordnijiet ta' trakkijiet enormi u li kisru rekords. Kważi 90% tat-traffiku tat-trakkijiet kummerċjali fil-Litwanja huwa trasport internazzjonali, l-ogħla fost kwalunkwe pajjiż tal-UE.

Il-Litwanja għandha netwerk estensiv ta' awtostradi. Il-WEF jikklassifika t-toroq Litwani f'4.7 / 7.0 u l-awtorità tat-toroq Litwana (LAKD) f'6.5 / 10.0.

Il-Port ta' Klaipėda huwa l-uniku port kummerċjali tal-merkanzija fil-Litwanja. Fl-2011 ġew immaniġġjati 45.5 miljun tunnellata ta' merkanzija (inklużi ċifri tat-terminal taż-żejt ta' Būtingė) Il-port ta' Klaipėda jinsab barra mill-akbar 20 port tal-UE, iżda huwa t-tmien l-akbar port fir-reġjun tal-Baħar Baltiku bi pjanijiet ta' espansjoni għaddejjin.

Mill-2022, il-LIWA (l-Awtorità tal-Passaġġi tal-Ilma Interni tal-Litwanja, Vidaus vandens keliu direkcija bil-Litwan) qed tiżviluppa strateġija biex terġa' tqajjem it-tbaħħir tal-merkanzija fuq in-Nemunas. Il-flotta tagħha ta 'vapuri elettriċi se tivvjaġġa 260 km bejn il-port ta' Klaipda fuq il-kosta tal-Baħar Baltiku u ċ-ċentru industrijali u tat-trasport ta 'Kaunas. Il-proġett huwa antiċipat li jeħtieġ investiment inizjali ta' €75.7 miljun b’kollox. u stmat li jelimina 48 000 vjaġġ bit-trakk kull sena.

L-Ajruport Internazzjonali ta' Vilnius huwa l-akbar ajruport fil-Litwanja, il-91 l-iktar ajruport traffikuż fl-Ewropa (l-akbar 100 ajruport tal-UE). Din serva 3.8 miljun passiġġier fl-2016. Ajruporti internazzjonali oħra jinkludu l-Ajruport Internazzjonali ta' Kaunas, l-Ajruport Internazzjonali ta' Palanga u l-Ajruport Internazzjonali ta' Šiauliai. L-Ajruport Internazzjonali ta' Kaunas huwa wkoll ajruport żgħir tal-merkanzija kummerċjali li beda traffiku regolari tal-merkanzija kummerċjali fl-2011. Il-port tal-merkanzija tax-xmara interna fi Marvelė, li jgħaqqad Kaunas u Klaipėda, irċieva l-ewwel merkanzija fl-2019.

 Provvista ta' ilma u sanità 
daqsminuri|Nixxiegħa ta' ilma minerali f'Birštonas
Il-Litwanja għandha waħda mill-akbar provvisti ta' ilma ħelu, meta mqabbla ma' pajjiżi oħra fl-Ewropa. Il-Litwanja u d-Danimarka huma l-uniċi pajjiżi fl-Ewropa, li huma mgħammra bis-sħiħ b'ilma frisk ta' taħt l-art. Il-Litwani jikkunsmaw madwar 0.5 miljun metru kubu ta' ilma kuljum, li huwa biss 12-14 fil-mija tar-riżorsi kollha esplorati tal-ilma ħelu ta' taħt l-art. Il-kwalità tal-ilma fil-pajjiż hija għolja ħafna u hija determinata mill-fatt li l-ilma tax-xorb ġej minn saffi fondi li huma protetti mit-tniġġis fuq il-wiċċ tad-dinja. Il-fond tat-tħaffir normalment jilħaq 30–50 metru, iżda fir-Reġjun ta' Klaipėda saħansitra jilħaq 250 metru. Konsegwentement, il-Litwanja hija waħda mill-ftit pajjiżi Ewropej fejn l-ilma ta' taħt l-art jintuża għall-provvista ċentralizzata tal-ilma. B'riżervi kbar ta' ilma ħelu taħt l-art, il-Litwanja tesporta ilma b'ħafna minerali lejn pajjiżi oħra. Il-kwantità approvata tal-ilma minerali hija madwar 2.7 miljun metru kubu fis-sena, filwaqt li l-produzzjoni hija biss 4-5 fil-mija tar-riżorsi kollha tal-ilma minerali.

Vilnius hija l-unika kapital Baltiku li juża l-provvista ta' ilma ċentralizzat minn għejun ta' ilma fond, li huma protetti mit-tniġġis u m’għandhomx nitrati jew nitriti li jagħmlu ħsara lill-ġisem tal-bniedem. L-ilma jitnaddaf mingħajr kimiċi fil-Litwanja. Madwar 20% tal-ilma kkunsmat fl-istat huwa ilma ta 'kwalità għolja ħafna mhux iffiltrat.

 Enerġija 
daqsminuri|FSRU Independence (Indipendenza) fil-port ta' Klaipėda
Id-diversifikazzjoni sistematika tal-importazzjonijiet u r-riżorsi tal-enerġija hija l-istrateġija ewlenija tal-enerġija tal-Litwanja. Miri fit-tul ġew definiti fl-istrateġija Nazzjonali għall-Indipendenza tal-Enerġija fl-2012 minn Lietuvos Seimas. Ġie stmat li l-inizjattivi strateġiċi ta’ indipendenza tal-enerġija se jiswew b'kollox €6.3–7.8 biljun u jipprovdu iffrankar annwali ta’ €0.9–1.1 biljun.

Wara d-dekummissjonar tal-Impjant Nukleari ta' Ignalina, il-Litwanja daret minn esportatur tal-elettriku għal importatur tal-elettriku. L-Unità Nru 1 ingħalqet f'Diċembru 2004, bħala kundizzjoni tad-dħul tal-Litwanja fl-Unjoni Ewropea; L-Unità Nru 2 ingħalqet fil-31 ta' Diċembru 2009. Saru proposti biex jinbena impjant ġdid tal-Enerġija Nukleari ta' Visaginas fil-Litwanja. Madankollu, referendum li ma jorbotx li sar f'Ottubru 2012 imċajpra l-prospetti għall-proġett Visaginas, hekk kif 63% tal-votanti qalu le għal impjant tal-enerġija nukleari ġdid.

daqsminuri|Impjant ta' Ħażna Ippumpjat ta' Kruonis

Is-sors primarju ewlieni ta' enerġija elettrika tal-pajjiż huwa l-Impjant ta' l-Enerġija ta' Elektrėnai. Sorsi primarji oħra tal-enerġija elettrika tal-Litwanja huma Kruonis Pumped Storage Plant u Kaunas Hydroelectric Power Plant. Kruonis Pumped Storage Plant huwa l-uniku impjant tal-enerġija tal-istati Baltiċi li jintuża għar-regolazzjoni tal-operat tas-sistema tal-enerġija b'kapaċità ta' ġenerazzjoni ta' 900 MW għal mill-inqas 12-il siegħa. Mill-2015, 66% tal-enerġija elettrika kienet importata. L-ewwel impjant ta' tisħin ġeotermali (Impjant ta' Dimostrazzjoni Ġeotermali Klaipėda) fir-reġjun tal-Baħar Baltiku nbena fl-2004.

L-interkonnessjoni tal-elettriku taħt il-baħar Litwanja–Isvezja NordBalt u l-interkonnessjoni tal-elettriku Litwanja–Polonja LitPol Link tnedew fi tmiem l-2015.

Fl-2018, bdiet is-sinkronizzazzjoni tal-grilja tal-elettriku tal-istati Baltiċi mal-grilja Sinkronika tal-Ewropa Kontinentali. Fl-2016, 20.8% tal-elettriku kkunsmat fil-Litwanja ġie minn sorsi rinnovabbli.

Sabiex jitkisser il-monopolju ta' Gazprom fis-suq tal-gass naturali tal-Litwanja, l-ewwel terminal tal-importazzjoni tal-LNG fuq skala kbira (Klaipėda LNG FSRU) fir-reġjun Baltiku nbena fil-port ta' Klaipėda fl-2014. It-terminal tal-LNG ta' Klaipėda kien imsejjaħ Indipendenza, u b'hekk enfasizza l-għan. biex tiddiversifika s-suq tal-enerġija tal-Litwanja. Il-kumpanija Norveġjana Equinor tforni 540 miljun metru kubu (19-il biljun pied kubu) ta 'gass naturali kull sena mill-2015 sal-2020. It-terminal huwa kapaċi jissodisfa d-domanda tal-Litwanja 100 fil-mija, u d-domanda nazzjonali tal-Latvja u l-Estonja 90 fil-mija fil-futur. Interkonnessjoni tal-Gass Polonja–Litwanja (GIPL), magħrufa wkoll bħala pipeline Litwanja–Polonja, hija interkonnessjoni ta' pipeline tal-gass naturali bejn il-Litwanja u l-Polonja li bdiet topera fl-2022.

 Demografija 
daqsminuri|Popolazzjoni tal-Litwanja 1915–2014
daqsminuri|Densità tal-popolazzjoni tal-Litwanja
daqsminuri|Il-mappa turi l-ibliet kollha bit-tikek ħomor. Bliet akbar huma mmarkati b'ittri akbar. Ikklikkja fuq il-mappa għal riżoluzzjoni aħjar.
Sa mill-perjodu Neolitiku, id-demografija tal-Litwanja baqgħet pjuttost omoġenja. Hemm probabbiltà kbira li l-abitanti tal-Litwanja tal-lum għandhom kompożizzjonijiet ġenetiċi simili għall-antenati tagħhom, għalkemm mingħajr ma jkunu fil-fatt iżolati minnhom. Il-popolazzjoni Litwana tidher li hija relattivament omoġenja, mingħajr differenzi ġenetiċi apparenti fost sottogruppi etniċi.

Analiżi tal-2004 tal-MtDNA fil-popolazzjoni Litwana żvelat li l-Litwani huma ġenetikament qrib il-popolazzjonijiet li jitkellmu bl-Islavi u l-Ugriċi tal-Ewropa tat-Tramuntana u tal-Lvant. L-analiżi tal-haplogroup SNP tal-kromożomi Y wriet li l-Litwani huma l-eqreb ġenetikament tal-Latvjani u l-Estonjani.

Fl-2021, l-istruttura tal-età tal-popolazzjoni kienet kif ġej:

 0–14-il sena, 14.86% (irġiel 214,113/mara 203,117)
 15–64 sena: 65.19% (irġiel 896,400/mara 934,467)
 65 sena 'l fuq: 19.95% (irġiel 195,269/mara 365,014).
L-età medjana fl-2022 kienet 44 sena (irġiel: 41, mara: 47).

Il-Litwanja għandha rata ta' fertilità sub-sostituttiva: ir-rata ta' fertilità totali (TFR) fil-Litwanja kienet ta' 1.34 tifel u tifla mwielda għal kull mara fl-2021, u l-età medja tan-nisa waqt it-twelid kienet ta' 30.3 snin. L-età medja tal-ewwel twelid għan-nisa kienet ta' 28.2 snin. Il-proporzjon tas-sess tal-bniedem huwa rġiel jegħleb għall-kategoriji ta' età 15-44, b'1.0352 raġel għal kull mara. Mill-2021, 25.6% tat-twelid kienu minn nisa mhux miżżewġin. L-età medja tal-ewwel żwieġ fl-2021 kienet 28.3 snin għan-nisa u 30.5 snin għall-irġiel.

 Żoni urbani funzjonali 
 Żona urbana ta' Vilnius - Popolazzjoni: 716,856
 Żona urbana Kaunas - Popolazzjoni: 393,397
 Iż-żona urbana ta' Panevėžys - Popolazzjoni. 122,854

 Gruppi etniċi u lingwi 
Il-Litwanja għandha l-aktar popolazzjoni omoġenja fl-Istati Baltiċi. Il-Litwani etniċi jiffurmaw madwar ħames sitti tal-popolazzjoni tal-pajjiż. Fl-2024, 82.6% tal-2,809,977 residenti tal-Litwanja kienu Litwani etniċi li jitkellmu bil-Litwan, li hija l-lingwa uffiċjali tal-pajjiż. Jeżistu diversi minoranzi mdaqqsa, bħal Pollakki (6.3%), Russi (5.0%), Belarussi (2.1%) u Ukraini (1.7%).

Il-Pollakki fil-Litwanja huma l-akbar minoranza, ikkonċentrati fix-Xlokk tal-Litwanja (ir-reġjun ta' Vilnius), li jikkostitwixxu maġġoranza f'Šalčininkai (76.3%) u l-Muniċipalità Distrettwali ta' Vilnius (46.8%). Ir-Russi fil-Litwanja huma t-tieni l-akbar minoranza, ikkonċentrati f'Visaginas (47.4%), il-Muniċipalità Distrettwali ta' Zarasai (17.2%) u Klaipėda (16%). Madwar 2,250 Roma jgħixu fil-Litwanja, l-aktar f’Vilnius, Kaunas u Panevėžys; l-organizzazzjonijiet tagħhom huma appoġġjati mid-Dipartiment tal-Minoranzi Nazzjonali u l-Emigrazzjoni. Għal sekli sħaħ, komunitajiet Tatar u Karaite għexu fil-Litwanja. Fl-2021, kien hemm madwar 2,150 Tatar u 196 Karaite reġistrati fil-pajjiż.

Il-lingwa uffiċjali hija l-Litwanja, iżda f'ċerti żoni hemm preżenza sinifikanti ta' lingwi minoritarji bħall-Pollakk, ir-Russu, il-Belarus u l-Ukrajna. L-akbar preżenza ta' minoranzi u l-użu ta' dawn il-lingwi jinsabu f'Šalčininkai, Visaginas, u d-Distrett ta' Vilnius. Il-Jiddish huwa mitkellem minn membri tal-komunità Lhudija ċkejkna li fadal fil-Litwanja. Il-liġijiet statali jiggarantixxu l-edukazzjoni fil-lingwi minoritarji u hemm bosta skejjel iffinanzjati mill-pubbliku fiż-żoni popolati minn minoranzi, bil-Pollakk bħala l-lingwa ta' istruzzjoni tkun l-aktar disponibbli.

Skont l-istħarriġ li sar fil-qafas taċ-ċensiment Litwan tal-2021, 85.33% tal-popolazzjoni tal-pajjiż jitkellmu bil-Litwan bħala l-lingwa nattiva tagħhom, 6.8% huma kelliema nattivi tar-Russu u 5.1% tal-Pollakk. Mill-2021, 60.6% tar-residenti jitkellmu r-Russu bħala lingwa barranija, 31.1% – Ingliż, 10.5% – Litwan, 8% – Ġermaniż, 7.9% – Pollakk, 1.9% – Franċiż, 2.6% – diversi oħrajn. Ħafna mill-iskejjel Litwani jgħallmu l-Ingliż bħala l-ewwel lingwa barranija, iżda l-istudenti jistgħu wkoll jistudjaw il-Ġermaniż, jew, f'xi skejjel, il-Franċiż jew ir-Russu. Madwar 80% taż-żgħażagħ fil-Litwanja jafu bl-Ingliż.

 Residenti tal-Litwanja skont l-etniċità (2024) 
 Litwani - 82.6%
 Pollakki - 6.3%
 Russi - 5.0%
 Bjelorussi - 2.1%
 Ukraini - 1.7%
 Oħrajn - 2.3%

 Urbanizzazzjoni 
Kien hemm moviment kostanti tal-popolazzjoni lejn l-ibliet sa mis-snin disgħin, imħeġġa mill-ippjanar taċ-ċentri reġjonali, bħal Alytus, Marijampolė, Utena, Plungė, u Mažeikiai. Sal-bidu tas-seklu 21, madwar żewġ terzi tal-popolazzjoni totali għexet f'żoni urbani. Mill-2021, 68.19% tal-popolazzjoni totali tgħix f'żoni urbani. Iż-żoni urbani funzjonali tal-Litwanja jinkludu Vilnius (popolazzjoni 708,203), Kaunas (popolazzjoni 391,153), u Panevėžys (popolazzjoni 124,526). L-fDI tal-Financial Times fir-riċerka tagħhom Bliet u Reġjuni tal-Futur ikklassifika lil Vilnius fir-raba’ post fil-kategorija ta' bliet Ewropej ta' daqs medju fil-klassifika 2018–19, it-tieni fil-klassifika 2022–23, it-tieni fil-klassifika tal-2023 filwaqt li l-belt qalet l-24 post. post fil-klassifika ġenerali dinjija fl-2021–22 u l-kontea ta' Vilnius kienet ikklassifikata fl-10 post fil-kategorija tar-reġjuni żgħar Ewropej fl-2018–19, il-ħames fl-2022–23, il-ħames fil-klassifika tal-2023.

 Saħħa 
daqsminuri|Kaunas Clinics, istituzzjoni medika fil-Litwanja
Il-Litwanja tipprovdi kura tas-saħħa b'xejn iffinanzjata mill-istat liċ-ċittadini kollha u lir-residenti reġistrati fit-tul. Teżisti flimkien ma' settur sinifikanti tal-kura tas-saħħa privata. Fl-2003–2012, in-netwerk ta' sptarijiet ġie ristrutturat, bħala parti minn riformi usa' tas-servizzi tal-kura tas-saħħa. Beda fl-2003–2005 bl-espansjoni tas-servizzi ambulatorji u l-kura primarja. Fl-2016, il-Litwanja kklassifikat fis-27 post fl-Ewropa fl-indiċi tal-konsumatur tas-saħħa tal-euro, klassifikazzjoni tas-sistemi tal-kura tas-saħħa Ewropej ibbażata fuq il-ħin ta' stennija, ir-riżultati u indikaturi oħra.

Mill-2023, l-istennija tal-ħajja tal-Litwanja mat-twelid kienet 76.0 (70.6 snin għall-irġiel u 81.6 għan-nisa) u r-rata tal-mortalità tat-trabi kienet 2.99 għal kull 1,000 twelid. Ir-rata annwali tat-tkabbir tal-popolazzjoni żdiedet b'0.3% fl-2007. Il-Litwanja rat żieda drammatika fis-suwiċidji fis-snin disgħin. Ir-rata ta' suwiċidju ilha tonqos b'mod kostanti minn dak iż-żmien, iżda xorta għadha l-ogħla fl-UE u fl-OECD. Ir-rata ta' suwiċidju mill-2019 hija ta' 20.2 għal kull 100,000 ruħ. Is-suwiċidju fil-Litwanja kien suġġett ta' riċerka, iżda r-raġunijiet ewlenin wara r-rata għolja huma maħsuba li huma kemm psikoloġiċi kif ukoll ekonomiċi, inklużi: trasformazzjonijiet soċjali u riċessjonijiet ekonomiċi, alkoħoliżmu, nuqqas ta' tolleranza fis-soċjetà, bullying.

Sa l-2000, il-maġġoranza l-kbira tal-istituzzjonijiet tal-kura tas-saħħa Litwani kienu intrapriżi li ma jagħmlux qligħ u żviluppa settur privat, li jipprovdi l-aktar servizzi outpatient li jitħallsu minn butu. Il-Ministeru tas-Saħħa jmexxi wkoll ftit faċilitajiet tal-kura tas-saħħa u huwa involut fit-tmexxija taż-żewġ sptarijiet ewlenin tat-tagħlim tal-Litwanja. Huwa responsabbli għaċ-Ċentru tas-Saħħa Pubblika tal-Istat li jamministra n-netwerk tas-saħħa pubblika inklużi għaxar ċentri tas-saħħa pubblika tal-kontea bil-fergħat lokali tagħhom. L-għaxar kontej jmexxu sptarijiet tal-kontea u faċilitajiet speċjalizzati għall-kura tas-saħħa.

Hemm Assigurazzjoni tas-Saħħa Obbligatorja għar-residenti Litwani. Hemm 5 Fondi Territorjali tal-Assigurazzjoni tas-Saħħa, li jkopru Vilnius, Kaunas, Klaipėda, Šiauliai u Panevėžys. Kontribuzzjonijiet għal nies li huma ekonomikament attivi huma 9% tad-dħul.

Servizzi mediċi ta' emerġenza huma pprovduti mingħajr ħlas lir-residenti kollha. L-aċċess għall-kura sekondarja u terzjarja, bħal trattament fl-isptar, normalment isir permezz ta' referenza minn tabib ġenerali. Il-Litwanja għandha wkoll wieħed mill-orħos prezzijiet tal-kura tas-saħħa fl-Ewropa.

 Reliġjon 
daqsminuri|Għolja tas-Slaleb ħdejn Siauliai
Skont iċ-ċensiment tal-2021, 74.2% tar-residenti tal-Litwanja kienu Kattoliċi. Il-Kattoliċiżmu kien ir-reliġjon ewlenija mill-Kristjanizzazzjoni uffiċjali tal-Litwanja fl-1387. Il-Knisja Kattolika kienet ippersegwitata mill-Imperu Russu bħala parti mill-politiki tar-Russifikazzjoni u mill-Unjoni Sovjetika bħala parti mill-kampanji anti-reliġjużi ġenerali. Matul l-era Sovjetika, xi qassisin mexxew b'mod attiv ir-reżistenza kontra r-reġim Komunista, kif simbolizzat mill-Għolja tas-Slaleb u eżemplati minn The Chronicle of the Catholic Church fil-Litwanja.

3.7% tal-popolazzjoni huma Ortodossi tal-Lvant, l-aktar fost il-minoranza Russa. Il-komunità tal-Qadim jemmnu (0.6% tal-popolazzjoni) tmur lura għall-1660s.

Il-Protestanti huma 0.8%, li minnhom 0.6% huma Luterani u 0.2% huma Riformati. Ir-Riforma ma kellha impatt fuq il-Litwanja sa ċertu punt kif jidher fil-Prussja tal-Lvant, l-Estonja, jew il-Latvja. Qabel it-Tieni Gwerra Dinjija, skont Losch (1932), il-Luterani kienu 3.3% tal-popolazzjoni totali. Kienu prinċipalment Ġermaniżi u Litwani Prussjani fir-Reġjun ta' Klaipėda (territorju ta' Memel). Din il-popolazzjoni ħarbet jew tkeċċiet wara l-gwerra, u llum il-Protestantiżmu huwa rappreżentat prinċipalment minn Litwani etniċi fil-partijiet tat-Tramuntana u tal-Punent tal-pajjiż, kif ukoll f'żoni urbani kbar. Knejjes evanġeliċi li għadhom kif waslu waqqfu missjonijiet fil-Litwanja mill-1990.

L-Induiżmu huwa reliġjon minoritarja u żvilupp pjuttost riċenti fil-Litwanja. L-Induiżmu huwa mifrux fil-Litwanja minn organizzazzjonijiet Hindu: ISKCON, Sathya Sai Baba, Brahma Kumaris u Osho Rajneesh. ISKCON (Litwan: Krišnos sąmonės judėjimas) huwa l-akbar u l-eqdem moviment peress li l-ewwel segwaċi ta' Krishna jmorru għall-1979. Għandu tliet ċentri fil-Litwanja: f'Vilnius, Klaipėda u Kaunas. Brahma Kumaris iżomm iċ-Ċentru Brahma Kumaris f'Antakalnis, Vilnius.

Il-komunitajiet storiċi ta' Lipka Tatars iżommu l-Islam bħala reliġjon tagħhom. Il-Litwanja kienet storikament dar għal komunità Lhudija sinifikanti u kienet ċentru importanti ta' studju u kultura Lhudija mis-seklu 18 sa lejlet it-Tieni Gwerra Dinjija. Mill-madwar 220,000 Lhudi li għexu fil-Litwanja f'Ġunju 1941, kważi kollha nqatlu matul l-Olokawst. Il-komunità Lhudija Litwana kienet tgħodd madwar 4,000 fi tmiem l-2009.

Romuva, il-qawmien neopagan tal-prattiċi reliġjużi antiki, kisbet popolarità matul is-snin. Romuva ssostni li tkompli tgħix tradizzjonijiet pagani, li baqgħu ħajjin fil-folklor u d-drawwiet. Romuva hija fidi pagana politeista, li tafferma l-qdusija tan-natura u għandha elementi ta' qima tal-antenati. Skont iċ-ċensiment tal-2001, fil-Litwanja kien hemm 1,270 persuna ta' twemmin Baltiku. Dak in-numru qabeż għal 5,118 fiċ-ċensiment tal-2011.

 Edukazzjoni 
daqsminuri|Università ta' Vilnius, waħda mill-eqdem universitajiet fir-reġjun. Ġie stabbilit minn Stephen Báthory, Re tal-Polonja u Gran Duka tal-Litwanja, fl-1579
Il-Kostituzzjoni tal-Litwanja tordna edukazzjoni ta' għaxar snin li tispiċċa fl-età ta' 16-il sena u tiggarantixxi edukazzjoni għolja pubblika b'xejn għal studenti meqjusa 'tajba'. Il-Ministeru tal-Edukazzjoni u x-Xjenza tar-Repubblika tal-Litwanja jipproponi politiki edukattivi nazzjonali u miri li mbagħad jiġu vvutati fis-Seimas. Il-liġijiet jirregolaw strateġija edukattiva fit-tul flimkien ma' liġijiet ġenerali dwar standards għal edukazzjoni ogħla, taħriġ vokazzjonali, liġi u xjenza, edukazzjoni għall-adulti, u edukazzjoni speċjali. 5.4% tal-PGD jew 15.4% tan-nefqa pubblika totali intefaq għall-edukazzjoni fl-2016.

daqsminuri|Ċentru tax-Xjenzi tal-Ħajja tal-Università ta' Vilnius fil-Wied ta' Sunrise

Skont il-Bank Dinji, ir-rata ta' litteriżmu fost il-Litwani li għandhom 15-il sena jew aktar hija ta' 100%. Ir-rati ta' attendenza tal-iskola huma ogħla mill-medja tal-UE u l-leave tal-iskola huwa inqas komuni milli fl-UE. Skont l-Eurostat il-Litwanja fuq quddiem fost pajjiżi oħra tal-Unjoni Ewropea fin-nies b'edukazzjoni sekondarja (93.3%). Fuq il-bażi tad-dejta tal-OECD, il-Litwanja hija fost l-aqwa 5 pajjiżi fid-dinja fil-kisbiet tal-edukazzjoni postsekondarja (terzjarja). Mill-2016, 54.9% tal-popolazzjoni ta' bejn il-25 u l-34 sena, u 30.7% tal-popolazzjoni ta' bejn il-55 u l-64 sena kienu lestew l-edukazzjoni terzjarja. Is-sehem ta’ 25-64 sena b’edukazzjoni terzjarja fl-oqsma STEM (Xjenza, teknoloġija, inġinerija u matematika) fil-Litwanja kien ogħla mill-medja tal-OECD (29 % u 26 % rispettivament), b’mod simili għan-negozju, l-amministrazzjoni u l-liġi ( 25% u 23% rispettivament).

Is-sistema edukattiva Litwana moderna għandha problemi strutturali multipli. Finanzjament insuffiċjenti, kwistjonijiet ta' kwalità, u popolazzjoni ta' studenti li qed tonqos huma l-aktar prevalenti. Is-salarji tal-għalliema Litwani huma l-inqas fl-UE kollha. Salarji baxxi tal-għalliema kienu r-raġuni ewlenija wara strajks nazzjonali tal-għalliema fl-2014, 2015, u 2016. Is-salarji fis-settur tal-edukazzjoni ogħla huma wkoll baxxi. Ħafna professuri Litwani għandhom it-tieni impjieg biex jissupplimentaw id-dħul tagħhom. Ir-rapport tal-PISA mill-2010 sab li r-riżultati tal-Litwanja fil-matematika, ix-xjenza u l-qari kienu taħt il-medja tal-OECD. Ir-rapport tal-PISA mill-2015 ikkonferma mill-ġdid dawn is-sejbiet. Il-popolazzjoni ta' bejn is-6 u d-19-il sena naqset b'36 % bejn l-2005 u l-2015. B'riżultat ta' dan, il-proporzjon bejn l-istudenti u l-għalliema qed jonqos u n-nefqa għal kull student qed tiżdied, iżda l-iskejjel, partikolarment fiż-żoni rurali, huma sfurzati f’riorganizzazzjonijiet u konsolidazzjonijiet. Bħal nazzjonijiet Baltiċi oħra, b'mod bartikolari l-Latvja, il-volum kbir ta' gradwati ta' edukazzjoni ogħla fil-pajjiż, flimkien mar-rata għolja ta' tieni lingwi mitkellma qed jikkontribwixxu għal telf ta' mħuħ edukattiv.

Mill-2008, kien hemm 15-il università pubblika u 6 privati ​​kif ukoll 16-il kulleġġ pubbliku u 11-il kulleġġ privat fil-Litwanja (ara: Lista ta' universitajiet fil-Litwanja). L-Università ta' Vilnius hija waħda mill-eqdem universitajiet fl-Ewropa ta' Fuq u l-akbar università fil-Litwanja. Kaunas University of Technology hija l-akbar università teknika fl-Istati Baltiċi u t-tieni l-akbar università fil-Litwanja. F'tentattiv biex inaqqas l-ispejjeż u jadatta għal numru dejjem jonqos ta' studenti tal-iskola sekondarja, il-parlament Litwan iddeċieda li jnaqqas in-numru ta' universitajiet fil-Litwanja. Fil-bidu tal-2018, l-Università Litwana tax-Xjenzi Edukattivi u l-Università Aleksandras Stulginskis ingħaqdu fl-Università Vytautas Magnus.

 Universitajiet 
Fil-Litwanja hemm 14-il università pubblika, tmien privati ​​u kampus fergħa ta' università Pollakka.

Is-sistema edukattiva Litwana għandha tradizzjoni twila u hija meqjusa bħala ambjent amikevoli għall-istudenti internazzjonali. L-universitajiet pubbliċi Litwani joffru miżati affordabbli għal studenti internazzjonali, pereżempju, it-tagħlim għal lawrji ta' baċellerat jibda minn €1,300/sena u għal lawrji tal-masters għal €1,000/sena. 

Minbarra l-universitajiet, hemm ukoll kulleġġi (kolegija) fil-Litwanja, li jiffokaw fuq taħriġ prattiku għal professjonijiet speċifiċi.

 Kultura 
 Lingwa Litwana 
daqsminuri|left|Qassis, lessikografu Konstantinas Sirvydas – jgħożż il-lingwa Litwana fis-seklu 17
daqsminuri|Jonas Jablonskis huwa missier il-lingwa standard Litwana
Il-lingwa Litwana (lietuvių kalba) hija l-lingwa uffiċjali tal-istat tal-Litwanja u hija rikonoxxuta bħala waħda mil-lingwi uffiċjali tal-Unjoni Ewropea. Hemm madwar 2.96 miljun kelliema nattivi tal-Litwanja fil-Litwanja u madwar 0.2 miljun barra l-pajjiż.

Il-Litwan huwa lingwa Baltika, relatata mill-qrib mal-Latvjan, għalkemm mhumiex intelliġibbli b'mod reċiproku. Huwa miktub f'verżjoni adattata tal-kitba Rumana. Il-Litwan huwa maħsub li huwa l-ilsien Indo-Ewropew ħaj l-aktar konservattiv lingwistikament, li jżomm ħafna karatteristiċi tal-Proto-Indo-Ewropew. L-istudji tal-lingwa Litwana huma importanti għal-lingwistika komparattiva u għar-rikostruzzjoni tal-lingwa Proto-Indo-Ewropea. Il-Litwan ġie studjat minn lingwisti bħal Franz Bopp, August Schleicher, Adalbert Bezzenberger, Louis Hjelmslev, Ferdinand de Saussure, Winfred P. Lehmann, Vladimir Toporov u oħrajn.

daqsminuri|left|L-ewwel glosses Litwani magħrufa (bejn l-1520 u l-1530) miktuba fil-marġini tal-ktieb Johann Herolt Liber Discipuli de eruditione Christifidelium. Kliem: teprÿdav[ſ]ʒÿ (ħalliha tolqot), vbagÿſte (indiġenza).

Hemm żewġ djaletti ewlenin tal-lingwa Litwana: djalett Aukštaitian u djalett Samogitian. Id-djalett Aukštaitian jintuża prinċipalment fil-partijiet ċentrali, tan-Nofsinhar u tal-Lvant tal-Litwanja filwaqt li d-djalett Samogitian jintuża fil-parti tal-punent tal-pajjiż. Id-djalett Samogitian għandu wkoll ħafna kliem kompletament differenti u saħansitra jitqies bħala lingwa separata minn xi lingwisti. Illum il-ġurnata, il-karatteristika li tiddistingwi bejn iż-żewġ djaletti ewlenin tal-Litwanja hija l-pronunzja mhux ugwali ta' żewġ vokali b'aċċent u mhux b'aċċent uo u ie.

Is-sisien għal-Litwan bil-miktub tqiegħdet fis-sekli 16 u 17 minn nobbli u studjużi Litwani, li ppromwovew il-lingwa Litwanja, ħolqu dizzjunarji u ppubblikaw kotba – Mikalojus Daukša, Stanislovas Rapolionis, Abraomas Kulvietis, Jonas Bretkūnas Važas, Marty Konnas Mašnávydas Varniškis. L-ewwel ktieb tal-grammatika tal-lingwa Litwana Grammatica Litvanica ġie ppubblikat bil-Latin fl-1653 minn Danielius Kleinas.

Ix-xogħlijiet u l-attivitajiet ta' Jonas Jablonskis huma speċjalment importanti għal-letteratura Litwana li tiċċaqlaq mill-użu tad-djaletti għal lingwa Litwana standard. Il-materjal lingwistiku li ġabar ġie ppubblikat fl-20 volum ta' Dizzjunarju Akkademiku tal-Litwan u għadu qed jintuża fir-riċerka u fl-editjar ta' testi u kotba. Huwa introduċa wkoll l-ittra ū fil-kitba Litwana.

 Letteratura 
daqsminuri|left|L-ewwel ktieb stampat Litwan, Katekiżmu ta' Martynas Mažvydas (1547, Königsberg)
daqsminuri|left|Il-paġna tat-titolu ta' Radivilias (1592, Vilnius). Il-poeżija li tiċċelebra lill-kmandant Mikalojus Radvila Rudasis (1512–1584) u tirrakkonta r-rebħa famuża tal-Forzi Armati Litwani fuq it-truppi ta' Moska (1564).
Hemm ħafna letteratura Litwana miktuba bil-Latin, il-lingwa akkademika ewlenija tal-Medju Evu. L-editti tar-Re Litwan Mindaugas huma l-eżempju ewlieni tal-letteratura ta' dan it-tip. L-Ittri ta' Gediminas huma wirt kruċjali ieħor tal-kitbiet Latini Litwani.

Wieħed mill-ewwel awturi Litwani li kiteb bil-Latin kien Nicolaus Hussovianus (madwar 1480 – wara l-1533). Il-poeżija tiegħu Carmen de statura, feritate ac venatione bisontis (Kanzunetta dwar id-Dehra, is-Selvaġġ u l-Kaċċa tal-Bison), ippubblikata fl-1523, tiddeskrivi l-pajsaġġ, l-istil tal-ħajja u d-drawwiet Litwan, tmiss xi problemi politiċi attwali, u tirrifletti l- konfront bejn il-paganiżmu u l-Kristjaneżmu. Persuna taħt il-psewdonimu Michalo Lituanus (madwar 1490 – 1560) kitbet trattat De moribus tartarorum, lituanorum et moscorum (Dwar id-Dwana tat-Tatari, Litwani u Moskviti) f'nofs is-seklu 16, iżda ma ġiex ippubblikat qabel l-1615. Figura straordinarja fil-ħajja kulturali tal-Litwanja fis-seklu 16 kien l-avukat u poeta ta' oriġini Spanjola Petrus Roysius Maurus Alcagnicensis (madwar 1505 – 1571). Il-pubblikatur, avukat u sindku ta' Vilnius, Augustinus Rotundus (madwar 1520–1582) kiteb storja li ma teżistix aktar tal-Litwanja bil-Latin madwar is-sena 1560. loannes Radvanus, poeta umanista tat-tieni nofs tas-seklu 16, kiteb poeżija epika li timita l-Enejda ta' Vergil. Ir-Radivilias tiegħu, maħsuba biex isiru l-epopea nazzjonali Litwana, ġiet ippubblikata f'Vilnius fl-1588.

L-istudjużi Litwani tas-seklu 17 kitbu wkoll bil-Latin – Kazimieras Kojelavičius-Vijūkas, Žygimantas Liauksminas huma magħrufa għall-kitbiet Latini tagħhom fit-teoloġija, ir-retorika u l-mużika. Albertas Kojalavičius-Vijūkas kiteb l-ewwel istorja tal-Litwanja stampata Historia Lithuania.

Xogħlijiet letterarji Litwani bil-lingwa Litwana bdew jiġu ppubblikati għall-ewwel darba fis-seklu 16. Fl-1547 Martynas Mažvydas ġabar u ppubblika l-ewwel ktieb Litwan stampat Katekizmo prasti žodžiai (Il-Kliem Sempliċi tal-Katekiżmu), li jimmarka l-bidu tal-letteratura, stampat bil-Litwan. Huwa kien segwit minn Mikalojus Daukša ma' Katechizmas. Fis-sekli 16 u 17, bħal fl-Ewropa Kristjana kollha, il-letteratura Litwana kienet primarjament reliġjuża.

L-evoluzzjoni tal-letteratura Litwana l-antika (seklu 14-18) tispiċċa b'Kristijonas Donelaitis, wieħed mill-aktar awturi prominenti taż-Żmien tal-Illuminiżmu. Il-poeżija Metai (L-Istaġuni) ta' Donelaitis hija punt ta' referenza tal-letteratura finzjoni Litwana, miktuba f'eżametru.

B'taħlita ta' Klassiċiżmu, Sentimentaliżmu u Romantiżmu, il-letteratura Litwana tal-ewwel nofs tas-seklu 19 hija rappreżentata minn Maironis, Antanas Baranauskas, Simonas Daukantas, Oscar Milosz, u Simonas Stanevičius. Matul l-annessjoni Tsarista tal-Litwanja fis-seklu 19, ġiet implimentata l-projbizzjoni tal-istampa Litwana, li wasslet għall-formazzjoni tal-moviment Knygnešiai (kuntrabandisti tal-kotba). Dan il-moviment huwa maħsub li huwa r-raġuni proprja li l-lingwa u l-letteratura Litwana baqgħu ħajjin sal-lum.

Il-letteratura Litwana tas-seklu 20 hija rappreżentata minn Juozas Tumas-Vaižgantas, Antanas Vienuolis, Bernardas Brazdžionis, Antanas Škėma, Balys Sruoga, Vytautas Mačernis u Justinas Marcinkevičius.

Fis-seklu 21 iddebuttaw Kristina Sabaliauskaitė, Renata Šerelytė, Valdas Papievis, Laura Sintija Černiauskaitė, Rūta Šepetys.

 Arkitettura 
daqsminuri|left|Il-Katidral ta' Vilnius minn Laurynas Gucevičius
daqsminuri|left|Gryčia (dar ta' abitazzjoni tradizzjonali, mibnija fis-seklu 19)
Diversi periti famużi relatati mal-Litwanja huma notevoli għall-kisbiet tagħhom fil-qasam tal-arkitettura. Johann Christoph Glaubitz, Marcin Knackfus, Laurynas Gucevičius u Karol Podczaszyński kienu strumentali fl-introduzzjoni ta' movimenti arkitettoniċi Barokk u neoklassiku fl-arkitettura Litwana matul is-sekli sbatax sa dsatax. Vilnius hija meqjusa bħala l-kapitali tal-Barokk tal-Ewropa tal-Lvant. Vilnius Old Town li hija mimlija knejjes Barokk tal-għaġeb u bini ieħor hija Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Il-Litwanja hija magħrufa wkoll għal bosta kastelli. Madwar għoxrin kastell jeżistu fil-Litwanja. Xi kastelli kellhom jerġgħu jinbnew jew jibqgħu ħajjin parzjalment. Ħafna palazzi u djar storiċi ta' nobbli Litwani baqgħu sal-lum u ġew rikostitwiti. Il-ħajja tar-raħal Litwan ilha teżisti minn żmien Vytautas il-Kbir. Zervynos u Kapiniškiai huma tnejn minn ħafna rħula etnografiċi fil-Litwanja. Rumšiškės huwa mużew ta' spazju miftuħ fejn tiġi ppreservata arkitettura etnografika antika.

Matul il-perjodu ta 'bejn il-gwerra, Art Deco, bini ta' stil arkitettoniku tal-Litwanja Nazzjonali Romanticism inbnew fil-kapitali temporanja tal-Litwanja Kaunas. L-arkitettura tagħha hija meqjusa bħala waħda mill-aqwa eżempji tal-Art Deco Ewropew u rċeviet iċ-Ċertifikat tal-Patrimonju Ewropew.

 Arti u mużewijiet 
daqsminuri|left|Sħarijiet tar-Rejiet (1908–1909) minn Mikalojus Konstantinas Čiurlionis
Il-Mużew tal-Arti Litwan twaqqaf fl-1933 u huwa l-akbar mużew tal-konservazzjoni u l-wiri tal-arti fil-Litwanja. Fost mużewijiet importanti oħra hemm il-Mużew tal-Ambra ta' Palanga, fejn il-biċċiet tal-ambra jinkludu parti kbira mill-kollezzjoni, Gallerija Nazzjonali tal-Arti, li tippreżenta kollezzjoni tal-arti Litwana tas-seklu 20 u 21, Mużew Nazzjonali tal-Litwanja li tippreżenta l-arkeoloġija, l-istorja u l-kultura etnika Litwana. . Fl-2018 infetħu żewġ mużewijiet privati ​​– MO Museum iddedikat għall-arti Litwana moderna u kontemporanja u Tartle, li jesibixxi kollezzjoni ta' wirt artistiku u artefatti Litwan.

Forsi l-aktar figura rinomata fil-komunità tal-arti tal-Litwanja kienet il-kompożitur Mikalojus Konstantinas Čiurlionis (1875–1911), mużiċist ta' fama internazzjonali. L-asteroid 2420 Čiurlionis, identifikat fl-1975, jonora l-kisbiet tiegħu. Il-Mużew Nazzjonali tal-Arti M. K. Čiurlionis, kif ukoll l-uniku mużew militari fil-Litwanja, Vytautas il-Mużew tal-Gwerra l-Kbira, jinsabu f'Kaunas. Franciszek Smuglewicz, Jan Rustem, Józef Oleszkiewicz u Kanuty Rusiecki huma l-aktar pitturi Litwani prominenti tas-sekli 18 u 19.

 Teatru 
Il-Litwanja għandha xi diretturi tat-teatru famużi ħafna magħrufa sew fil-pajjiż u barra. Wieħed minnhom huwa Oskaras Koršunovas. Huwa ngħata aktar minn erbgħin darba bi premjijiet speċjali. Possibbilment l-aktar premju prestiġjuż huwa l-Kmandant Svediż Grand Cross: Order of the Polar Star. L-aktar teatri famużi tal-lum fil-Litwanja huma f'Vilnius, Kaunas, Klaipėda u Panevėžys. Huwa Teatru Dramatiku Nazzjonali Litwan, Keistuolių teatras (Teatru tal-Freaks) f'Vilnius, Teatru tad-Drama Statali ta' Kaunas, Teatru ta' Oskaras Koršunovas, Teatru tad-Drama ta' Klaipėda, Teatru ta' Gytis Ivanauskas, Teatru tad-Drama ta' Miltinis f'Panevėžys, Teatru ta' The Doll's Vilnius, u oħrajn. Hemm xi festivals tat-teatru popolari ħafna bħal Sirenos (Sirens), TheATRIUM, Nerk į teatrą (Dive fit-Teatru) u oħrajn. Il-figuri li jiddominaw fid-dinja tat-teatru Litwan huma diretturi bħal Eimuntas Nekrošius, Jonas Vaitkus, Cezaris Graužinis, Gintaras Varnas, Dalia Ibelhauptaitė, Artūras Areima; numru ta' atturi b’talent bħal Dainius Gavenonis, Rolandas Kazlas, Saulius Balandis, Gabija Jaraminaitė u ħafna oħrajn.

 Ċinema 
daqsminuri|left|Romuva Cinema, l-eqdem ċinema li għadha operattiva fil-Litwanja
Fit-28 ta' Lulju, 1896, saret sessjoni ta' fotografija diretta Thomas Edison fis-Sala tal-Kunċerti tal-Ġnien Botaniku tal-Università ta' Vilnius. Wara sena, films Amerikani simili kienu disponibbli biż-żieda ta' rekords fonografu speċjali li pprovdew ukoll ħoss. Fl-1909, il-pijunieri taċ-ċinema Litwani Antanas Račiūnas u Ladislas Starevich ħarġu l-ewwel films tagħhom. Dalwaqt ir-reġistrazzjonijiet tar-Račiūnas tal-fehmiet tal-Litwanja saru popolari ħafna fost l-Amerikani Litwani barra l-pajjiż. Fl-1925, Pranas Valuskis iffilmja film Naktis Lietuvoje (Lejl fil-Litwanja) dwar kuntrabandisti tal-kotba Litwani li ħallew l-ewwel impronta qawwija Litwana f'Hollywood. L-aktar film Amerikan Litwan sinifikanti u matur ta' dak iż-żmien Aukso žąsis (Wiżż tad-Deheb) inħoloq fl-1965 minn Birutė Pūkelevičiūtė li kien fih motivi mill-ħrejjef Brothers Grimm. Fl-1940, Romuva Cinema nfetaħ f'Kaunas u bħalissa hija l-eqdem ċinema li għadha operattiva fil-Litwanja. Wara l-okkupazzjoni tal-istat, il-films intużaw l-aktar għal skopijiet ta 'propaganda Sovjetika, madankollu Almantas Grikevičius, Gytis Lukšas, Henrikas Šablevičius, Arūnas Žebriūnas, Raimondas Vabalas setgħu jegħlbu l-ostakli u joħolqu films ta' valur. Wara r-restawr tal-indipendenza, Šarūnas Bartas, Audrius Stonys, Arūnas Matelis, Audrius Juzėnas, Algimantas Puipa, Janina Lapinskaitė, Dijana u żewġha Kornelijus Matuzevičius irċevew suċċess fil-festivals internazzjonali tal-films.

Fl-2018, fil-Litwanja nbiegħu 4,265,414 biljett taċ-ċinema bil-prezz medju ta’ €5.26.

 Mużika 
daqsminuri|left|Festival tal-Kanzunetta u ż-Żfin Litwan f'Vingis Park
daqsminuri|Litwani jiżfnu fil-festival Skamba skamba kankliai
Il-mużika folkloristika Litwana tappartjeni għall-fergħa tal-mużika Baltika li hija konnessa mal-kultura tal-oġġetti corded neolitiċi. Żewġ kulturi tal-istrumenti jiltaqgħu fiż-żoni abitati mil-Litwani: kulturi tal-istrumenti tal-kordi (kanklių) u tar-riħ. Il-mużika folkloristika Litwana hija arkajka, l-aktar użata għal skopijiet ritwali, li fiha elementi ta' fidi paganiżmu. Hemm tliet stili antiki ta' kant fil-Litwanja konnessi ma' reġjuni etnografiċi: monofonija, eterofonija u polifonija. Ġeneri tal-kanzunetti folkloristiċi: Sutartinės (Kanzunetti b'ħafna partijiet), Kanzunetti tat-tieġ, Kanzunetti taż-Żmien Storiku tal-Gwerra, Kanzunetti taċ-Ċiklu tal-Kalendarju u Ritwali u Kanzunetti tax-Xogħol.

L-artisti Taljani organizzaw l-ewwel opra fil-Litwanja fl-4 ta' Settembre, 1636 fil-Palazz tal-Gran Duki bl-ordni ta' Władysław IV Vasa. Bħalissa, l-opri jittellgħu fit-Teatru Nazzjonali tal-Opra u l-Ballet tal-Litwanja u wkoll minn troupe indipendenti Vilnius City Opera.

daqsminuri|left|Il-pittur u kompożitur M.K. Čiurlionis

Mikalojus Konstantinas Čiurlionis huwa l-aktar pittur u kompożitur Litwan magħruf. Matul il-ħajja qasira tiegħu ħoloq madwar 200 biċċa mużika. Ix-xogħlijiet tiegħu kellhom influwenza profonda fuq il-kultura moderna Litwana. Il-poeżiji sinfoniċi tiegħu Fil-Foresti (Miške) u Il-Baħar (Jūra) intepretaw biss wara mewtu. Čiurlionis ikkontribwixxa għas-simboliżmu u l-art nouveau u kien rappreżentattiv tal-epoka fin de siècle. Huwa kien meqjus bħala wieħed mill-pijunieri tal-arti astratta fl-Ewropa.

Fil-Litwanja, il-mużika korali hija importanti ħafna. Vilnius hija l-unika belt bi tliet korijiet rebbieħa (Brevis, Jauna Muzika u Chamber Choir tal-Konservatorju) fil-Grand Prix Ewropew għall-Kant Korali. Hemm tradizzjoni twila tad-Dainų šventė (Festival tal-Kanzunetta u ż-Żfin Litwan). L-ewwel waħda saret f'Kaunas fl-1924. Mill-1990, il-festival ġie organizzat kull erba' snin u jsejjaħ madwar 30,000 kantant u żeffiena folk ta' diversi livelli professjonali u gruppi ta' età minn madwar il-pajjiż. Fl-2008, il-Festival tal-Kanzunetta u ż-Żfin Litwanja flimkien mal-verżjonijiet tiegħu Latvjani u Estonjani ġew iskritti bħala Kapolavur tal-UNESCO tal-Wirt Orali u Intanġibbli tal-Umanità. Gatvės muzikos diena (Jum il-Mużika fit-Triq) jiġbor mużiċisti ta' diversi ġeneri kull sena.

Il-konduttur Mirga Gražinytė-Tyla tesegwixxi fix-xeni ta' Ruma, New York u Birmingham.

Kompożituri klassiċi moderni ħarġu fis-snin sebgħin – Bronius Kutavičius, Feliksas Bajoras, Osvaldas Balakauskas, Onutė Narbutaitė, Vidmantas Bartulis u oħrajn. Ħafna minn dawk il-kompożituri esploraw il-mużika arkajka Litwana u l-kombinazzjoni armonika tagħha mal-minimaliżmu u n-neoromanticism moderni.

Ix-xena tal-jazz kienet attiva anke matul is-snin tal-okkupazzjoni Sovjetika. L-avvanz reali kien se jseħħ fl-1970–71 bil-għaqda tat-trio Ganelin/Tarasov/Chekasin, l-allegati instigaturi tal-Iskola Jazz ta' Vilnius. L-aktar avvenimenti annwali magħrufa huma Vilnius Jazz Festival, Kaunas Jazz, Birštonas Jazz. Iċ-Ċentru ta' Informazzjoni dwar il-Mużika Litwanja (MICL) jiġbor, jippromwovi u jaqsam informazzjoni dwar il-kultura mużikali Litwana.

 Rock u mużika ta' protesta 
daqsminuri|left|Il-banda rock Antis, li taħt ċensura soda ddejjaq b'mod attiv ir-reġim tal-Unjoni Sovjetika billi uża metafori fil-lirika tagħhom, waqt kunċert ta' Anti-Sovjetiżmu, Anti-komuniżmu fl-1987
Wara l-okkupazzjoni mill-ġdid Sovjetika tal-Litwanja fl-1944, iċ-ċensura tas-Sovjetika kompliet tikkontrolla b'mod sod l-espressjonijiet artistiċi kollha fil-Litwanja, u kwalunkwe vjolazzjoni billi tikkritika r-reġim immedjatament tirriżulta f'pieni. L-ewwel rock bands lokali bdew jitfaċċaw madwar l-1965 u kienu jinkludu Kertukai, Aitvarai u Nuogi ant slenksčio f’Kaunas, u Kęstutis Antanėlis, Vienuoliai, u Gėlių Vaikai f’Vilnius, fost oħrajn. Ma setgħux jesprimu l-opinjonijiet tagħhom direttament, l-artisti Litwani bdew jorganizzaw Roko Maršai patrijottiku u kienu qed jużaw metafori fil-lirika tal-kanzunetti tagħhom, li kienu faċilment identifikati għat-tifsiriet veri tagħhom min-nies tal-lokal. Il-band rock postmodernista Antis u l-vokalist tagħha Algirdas Kaušpėdas kienu wieħed mill-aktar artisti attivi li ċċaqlaq mir-reġim Sovjetiku billi juża metafori. Pereżempju, fil-kanzunetta Zombiai (Zombies), il-band indirettament kantat dwar is-suldati tal-Armata l-Ħamra li okkupaw l-istat u l-bażi militari tagħha f'Ukmergė. Il-kanzunetta ta' Vytautas Kernagis Kolorado vabalai (ħanfusa tal-Colorado) kienet popolari wkoll minħabba l-lirika tagħha li fiha t-tifsira vera tal-ħanfusa ta' Colorado kienet maħsuba biex tkun is-Sovjetiċi mżejna biż-Żigarelli ta' San Ġorġ.

Fis-snin bikrija tal-indipendenza, il-banda rock Foje kienet partikolarment popolari u ġabret għexieren ta' eluf ta' spettaturi għall-kunċerti. Wara x-xoljiment fl-1997, il-vokalist ta' Foje Andrius Mamontovas baqa' wieħed mill-aktar artisti prominenti Litwani u parteċipant attiv f'diversi avvenimenti ta' karità. Marijonas Mikutavičius huwa famuż għall-ħolqien tal-innu mhux uffiċjali tal-isport tal-Litwanja Trys milijonai (Tliet miljuni) u l-innu uffiċjali tal-EuroBasket 2011 Nebetyli sirgaliai (il-verżjoni Ingliża kienet imsemmija Celebrate Basketball).

 Kċina 
daqsminuri|left|Ħobż tas-segala skur Litwan
Il-kċina Litwana fiha l-prodotti adattati għall-klima friska u niedja tat-Tramuntana tal-Litwanja: xgħir, patata, segala, pitravi, ħodor, berries, u faqqiegħ huma mkabbra lokalment, u l-prodotti tal-ħalib huma waħda mill-ispeċjalitajiet tagħha. Il-platti tal-ħut huma popolari ħafna fir-reġjun kostali. Peress li taqsam il-klima u l-prattiki agrikoli tagħha mal-Ewropa ta' Fuq, il-kċina Litwana għandha xi xebh mal-kċina Skandinava. Madankollu, għandha l-karatteristiċi distintivi tagħha stess, li ġew iffurmati minn varjetà ta' influwenzi matul l-istorja twila u diffiċli tal-pajjiż.

daqsminuri|left|Cepelinai, platt tal-għaġina bbażat fuq il-patata karatteristika tal-kċina Litwana bil-laħam, il-baqta jew il-faqqiegħ

skilandis, perżut affumikat (kumpis). Sopop (sriubos) – soppa tal-boletus (baravykų sriuba), soppa tal-kaboċċi (kopūstų sriuba), soppa tal-birra (alaus sriuba), soppa tal-ħalib (pieniška sriuba), soppa tal-pitravi kiesħa (šaltibarščiai) u diversi tipi ta' porridges (košės) tat-tradizzjoni u d-dieta ta' kuljum. Ħut tal-ilma ħelu, aringi, berries selvaġġi u faqqiegħ, għasel huma dieta popolari ħafna sal-lum.

daqsminuri|left|Il-Litwanja għandha tradizzjonijiet fit-tul tal-birra tal-birra

Wieħed mill-eqdem u l-aktar prodotti fundamentali tal-ikel Litwan kien u huwa ħobż tas-segala. Il-ħobż tas-segala jittiekel kuljum għall-kolazzjon, ikla u pranzu. Il-ħobż kellu rwol importanti fir-ritwali tal-familja u ċ-ċerimonji agrarji.

Il-Litwani u nazzjonijiet oħra li darba kienu jiffurmaw parti mill-Gran Dukat tal-Litwanja jaqsmu ħafna platti u xorb. It-tradizzjonijiet Ġermaniżi influwenzaw ukoll il-kċina Litwana, billi introduċew platti tal-majjal u tal-patata, bħal pudina tal-patata (kugelis jew kugel) u zalzett tal-patata (vėdarai), kif ukoll il-kejk tas-siġar barokk magħruf bħala Šakotis. L-aktar eżotiku mill-influwenzi kollha hija l-kċina tal-Lvant (Karaite) - il-kibinai huma popolari fil-Litwanja. Nobbli Litwani ġeneralment impjegaw koki Franċiżi, għalhekk l-influwenza tal-kċina Franċiża waslet il-Litwanja b'dan il-mod.

Balts kienu qed jużaw mead (midus) għal eluf ta 'snin. Il-birra (alus) hija l-aktar xarba alkoħolika komuni. Il-Litwanja għandha tradizzjoni twila tal-birra tal-farmhouse, li ssemmiet l-ewwel darba fil-kronaki tas-seklu 11. Il-birra kienet maħduma għal festi u ritwali tal-qedem Baltiċi. Il-produzzjoni tal-birra fir-razzett baqgħet ħajja aktar fil-Litwanja milli f'imkien ieħor, u permezz ta' inċidenti tal-istorja l-Litwani mbagħad żviluppaw kultura kummerċjali tal-birra mit-tradizzjonijiet uniċi tagħhom tal-farmhouse. Il-Litwanja hija l-aqwa 5 bil-konsum tal-birra per capita fl-Ewropa fl-2015, billi tgħodd 75 birrerija attiva, 32 minnhom huma mikrobirreriji. Ix-xena tal-mikrobirrerija fil-Litwanja kienet qed tikber fis-snin ta' wara, b'numru ta' bars li jiffokaw fuq dawn il-birer jitfaċċaw f’Vilnius u wkoll f’partijiet oħra tal-pajjiż.

Tmien ristoranti Litwani huma elenkati fil-White Guide Baltic Top 30. Il-gwida lokali „30 geriausių restoranų” telenka l-aqwa postijiet domestiċi, u r-ristoranti Litwani se jidhru fil-Gwida Michelin fit-13 ta' Ġunju, 2024.

 Midja 
Il-Kostituzzjoni tal-Litwanja tipprovdi għal-libertà tal-kelma u tal-istampa, u l-gvern ġeneralment jirrispetta dawn id-drittijiet fil-prattika. Stampa indipendenti, ġudikatura effettiva u sistema politika demokratika li taħdem flimkien biex jippromwovu dawn il-libertajiet. Madankollu, id-definizzjoni kostituzzjonali tal-libertà tal-espressjoni ma tipproteġix ċerti atti, bħall-inċitament għal mibegħda nazzjonali, razzjali, reliġjuża jew soċjali, vjolenza u diskriminazzjoni, jew malafama u diżinformazzjoni. Huwa delitt li tiċħad jew "trivjalizza bil-kbir" reati Sovjetiċi jew Ġermaniżi Nażisti kontra l-Litwanja jew iċ-ċittadini tagħha, jew li tiċħad ġenoċidju, delitti kontra l-umanità jew delitti tal-gwerra.

Fl-2021, il-gazzetti nazzjonali li biegħu l-aktar fil-Litwanja kienu Lietuvos rytas (5.4% tal-qarrejja kollha ta’ kull ġimgħa), Vakaro žinios (3.2%) u Kauno diena (2.9%). L-aktar gazzetti ta' kull ġimgħa li nbiegħu kienu Savaitė (16.5%), Žmonės (8.4%), Prie kavos (4.1%), Savaitgalis (3.9%) u Verslo žinios (3.2%).

Fl-2021, l-aktar stazzjonijiet tat-televiżjoni nazzjonali popolari fil-Litwanja kienu TV3 (34.6% tal-udjenza ta' kuljum), LNK (32.3%), Radju u Televiżjoni Nazzjonali Litwanja (31.6%), BTV (17.3%), Lietuvos rytas TV (16.2%), TV6 (15.3%).

L-istazzjonijiet tar-radju l-aktar popolari fil-Litwanja kienu M-1 (14.5% tas-semmiegħa ta' kuljum), Lietus (12.7%), Radiocentras (9.1%) u LRT Radijas (8.5%).

 Festi 
Bħala riżultat ta' storja antika ta' millenji, il-Litwanja għandha jumejn nazzjonali. L-ewwel huwa Jum tal-Istat fis-6 ta' Lulju, li jimmarka t-twaqqif tar-Renju medjevali tal-Litwanja minn Mindaugas fl-1253. Il-ħolqien tal-istat modern tal-Litwanja jiġi mfakkar fis-16 ta' Frar bħala Jum tar-Ristabiliment tal-Istat Litwan li fih iddikjarat l-indipendenza minn Ir-Russja u l-Ġermanja fl-1918. Joninės (magħrufa qabel bħala Rasos) hija festa b'għeruq pagani li tiċċelebra solstizju. Mill-2018, hemm 13-il vaganza (li jiġu b'ġurnata ta' mistrieħ). 

Kaziuko mugė hija fiera annwali li ilha ssir mill-bidu tas-seklu 17 u tfakkar l-anniversarju tal-mewt ta' San Kasimiru u tgħaqqad flimkien eluf ta' viżitaturi u bosta artiġjani. Festivals notevoli oħra jinkludu l-Vilnius International Film Festival, Kauno Miesto Diena, Klaipėda Sea Festival, Mados infekcija, Vilnius Book Fair, Vilnius Marathon, Devilstone Open Air, Apuolė 854 u l-Grand Žemaičių Kalvarija Festival.

 Sports 
Il-basketball huwa l-isport nazzjonali u l-aktar popolari fil-Litwanja. It-tim nazzjonali tal-baskitbol Litwan kellu suċċess sinifikanti f'avvenimenti internazzjonali tal-basketball, wara li rebaħ l-Eurobasket fi tliet okkażjonijiet (1937, 1939 u 2003), kif ukoll total ta' 8 midalji oħra fil-Eurobasket, il-Kampjonati tad-Dinja u l-Logħob Olimpiku. It-tim nazzjonali tal-irġiel għandu wkoll klassifikazzjonijiet televiżivi estremament għoljin, b'madwar 76% tal-popolazzjoni tal-pajjiż issegwi l-logħbiet tiegħu b'mod dirett fl-2014. Il-Litwanja ospitat il-Eurobasket fl-1939 u l-2011. It-tim storiku tal-basketball tal-Litwanja BC Žalgiris, minn Kaunas, rebaħ il-kampjonat tal-basketball tal-EuroLeague Ewropew fl-1999. Il-Litwanja pproduċiet diversi plejers tal-NBA, inklużi l-inklużi ta' Naismith Memorial Basketball Hall of Fame Arvydas Sabonis u Šarūnas Marčiulionis, u plejers attwali tal-NBA Sabonis Jonas Doančas .

daqsminuri|It-tim nazzjonali tal-basketball tal-irġiel tal-Litwanja huwa kklassifikat fit-8 post fid-dinja fir-rankings FIBA ​​​

Il-Litwanja rebħet total ta' 26 midalja fil-Logħob Olimpiku, inklużi 6 midalji tad-deheb fl-atletika, pentathlon modern, sparar u għawm. Bosta Litwani oħra rebħu medalji Olimpiċi li jirrappreżentaw lill-Unjoni Sovjetika. Id-diskus Virgilijus Alekna huwa l-aktar Olimpiku indipendenti tal-Litwanja, li rebaħ medalji tad-deheb fil-logħob ta' Sydney 2000 u Ateni 2004, kif ukoll bronż fl-Olimpjadi tas-Sajf tal-2008 u bosta midalji tal-Kampjonat tad-Dinja. Aktar reċentement, il-midalja tad-deheb mirbuħa mill-għawwiema ta' 15-il sena Rūta Meilutytė fl-Olimpjadi tas-Sajf tal-2012 f'Londra qanqlet żieda qawwija fil-popolarità ta' dan l-isport fil-Litwanja.

Il-Litwanja pproduċiet atleti eċċellenti fl-atletika, pentathlon modern, ċikliżmu fit-toroq u fuq il-binarji, ċess, qdif, akrobatiċi tal-ajru, strongman, lotta, boxing, arti marzjali mħallta, kyokushin karate u sports oħra.

Il-Litwanja ospitat it-Tazza tad-Dinja tal-Futsal tal-FIFA 2021, l-ewwel darba li l-Litwanja ospitat tournament tal-FIFA.

Ftit atleti Litwani kellhom suċċess fl-isports tax-xitwa, għalkemm jeżistu faċilitajiet f'diversi ice rinks u ski slopes, inkluż Snow Arena, l-ewwel ski slope tal-Baltiku fuq ġewwa. Fl-2018, it-tim nazzjonali tal-hockey tas-silġ tal-irġiel Litwan rebaħ midalji tad-deheb fil-Kampjonati Dinji tal-Hockey tas-Silġ IIHF 2018 Diviżjoni I.

 Bliet l-aktar popolati 

 Referenzi 

Kategorija:Litwanja
Kategorija:Repubbliki
Kategorija:Stati membri tal-Unjoni Ewropea
Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1990