San Marino

{{Infobox Pajjiż
|isem_nattiv                 = Serenissima Repubblica di San Marino
|isem_twil_konvenzjonali     = Repubblika l-Iktar Serena ta' San Marino
|isem_komuni                 = San Marino
|stampa_bandiera             = Flag of San Marino.svg
|stampa_emblema              = Coat of arms of San Marino.svg
|stampa_mappa                = Location San Marino Europe.svg
|deskrizzjoni_mappa          = Pożizzjoni ta' San Marino (imdawra b'ċirku aħmar) – fi ħdan il-kontinent Ewropew (abhad) 
|ħolqa_bandiera              = Bandiera ta' San Marino
|ħolqa_emblema               = Arma ta' San Marino
|ħolqa_demografija           = Demografija ta' San Marino
|mottu_nazzjonali            = 'Libertas(Latin)"Libertà"
|innu_nazzjonali             = Inno Nazionale della RepubblicaFile:Inno Nazionale della Repubblica.ogg
|lingwi_uffiċjali            = Taljan1
|kapitali                    = Belt ta' San Marino
|latd=43 |latm=56 |latNS=N |lonġd=12 |lonġm=27 |lonġEW=E
|l-ikbar_belt                = Serravalle
|gruppi_etniċi               = Sanmariniż
|tip_gvern                   = Repubblika parlamentari
|titlu_kap1                  = Kaptani Reġġenti
|isem_kap1                   = Denise BronzettiItalo Righi
|data_sħubija_UE             = 
|poż_erja                    = 220
|erja_km2                    = 61.2
|erja_mi_kw                  = 23.5 
|perċentwal_ilma             = negliġibbli
|sena_stima_popolazzjoni     = 
|stima_popolazzjoni          = 
|poż_stima_popolazzjoni      = 206
|ċensiment_popolazzjoni      = 33 938
|sena_ċensiment_popolazzjoni = 2022
|densità_popolazzjoni_km2    = 579
|densità_popolazzjoni_mi_kw  = 1,499.6
|poż_densità_popolazzjoni    = 24
|sena_PGD_PSX                = 2007
|PGD_PSX                     = $1662 biljun
|poż_PGD_PSX                 = 195
|PGD_PSX_per_capita          = $34,100
|poż_PGD_PSX_per_capita      = 23

|sena_IŻU                    = 2003
|IŻU                         = n/a
|poż_IŻU                     = n/a
|kategorija_IŻU              = <font color="gray">mhux klassifikata</span>

|tip_sovranità               = Indipendenza
|nota_sovranità              = mill-Imperu Ruman
|avveniment_stabbilit1       = Data
|data_stabbilit1             = 3 ta' Settembru 301 (tradizzjonali)
|valuta                      = Ewro (€)
|kodiċi_valuta               = EUR
|żona_ħin                    = CET
|differenza_ħku              = +1
|żona_ħin_legali             = CEST
|differenza_żona_ħin_legali  = +2
|cctld                       = .sm
|kodiċi_telefoniku           = +378
|sena_PGD_nominali           = 
|PGD_nominali                = 
|poż_PGD_nominali            = 
|PGD_nominali_per_capita     = 
|poż_PGD_nominali_per_capita = 
|qaddis_patrun               = Sant'Agata
|noti                        = 1 
|stampa_mappa2=San Marino-CIA WFB Map.png|deskrizzjoni_mappa2=Mappa tar-Repubblika ta' San Marino|titlu_kap2=Segretarju għall-Affarijiet Barranin u Politiċi|isem_kap2=Luca Beccari|leġislatura=Kunsill Ġenerali l-Kbir}}

San Marino hu l-eqdem stat sovran u repubblika kostituzzjonali fid-dinja. L-istat ġie stabbilit fit-3 ta' Settembru 301 grazzi għan-naġġar Marinu minn Rab, li kienet kolonja Rumana, li mar l-Italja fil-257 W.K. meta l-Imperatur Dijoklezjanu ħareġ digriet li kien jgħid li kellhom jerġgħu jinbnew is-swar tal-belt ta' Rimini li kienu twaqqgħu mill-pirati Liburni. 

Il-Kostituzzjoni ta' San Marino, li daħlet fis-seħħ fl-1600, hi l-eqdem kostituzzjoni fid-dinja li għadha fis-seħħ.

San Marino jaqsam fruntiera ta’ 37 km mal-Italja.

 Storja 
Skont rakkonti leġġendarji li huma rreġistrati għall-ewwel darba sekli wara li hu ssuġġerit li għex, San Marinus telaq mill-gżira ta’ Rab fil-Kroazja ta’ llum ma’ ħabib ta’ ħajtu Leo, u mar fil-belt ta’ Rimini bħala ġebel tal-ġebel. Wara l-Persekuzzjoni Djokletjana wara l-priedki Kristjani tiegħu, ħarab lejn il-Monte Titano viċin, fejn bena knisja żgħira u b’hekk waqqaf dik li llum hija l-belt u l-istat ta’ San Marino. 

Skont William Miller, dawn ir-rakkonti tal-oriġini ta’ San Marino “huma taħlita ta’ ħrejjef u mirakli, imma forsi fihom xi ħbub ta’ fatt”. L-ewwel evidenza storika għal komunità monastika f’San Marino tmur għas-seklu 5 jew 6 wara Kristu, meta monk jismu Ewgippu rreġistra li monk ieħor kien għex f’monasteru fl-inħawi. Fl-1291, San Marino appella lill-isqof ta’ Arezzo, Ildebrandino Guidi di Romena, kontra t-talbiet ta’ kontribuzzjoni mill-Vicario del Montefeltro. Il-ġurist Palamede di Rimini ddeċieda favur San Marino u rrikonoxxa l-eżenzjoni mit-taxxa tiegħu mit-talbiet tat-tribujiet ta’ Montefeltro. Fl-1296, meta Guglielmo Durante kien il-gvernatur tar-Romagna, Sammarinesi appella lill-Papa Bonifaċju VIII kontra t-talbiet ulterjuri mill-podestas Montefeltro dwar tributi. L-Abbati Ranieri di Sant'Anastasio kien inkarigat biex jiġġudika t-tilwima. Sar proċess twil bl-użu ta’ diversi xhieda u sorsi biex jiġi ddeterminat l-istatus ta’ eżenzjoni tat-taxxa ta’ San Marino. Il-verdett aktarx kien favur l-awtonomija ta’ San Marino, hekk kif aktar tard l-Istat ma ħallasx taxxi lill-Montefeltro.

Fl-1320, il-komunità ta’ Chiesanuova għażlet li tingħaqad mal-pajjiż. Fl-1463, San Marino tkabbar bl-inklużjoni tal-komunitajiet ta' Faetano, Fiorentino, Montegiardino, u Serravalle; minn dakinhar, il-fruntieri tal-pajjiż baqgħu ma nbidlux. 

Fl-1503, Cesare Borgia, iben il-Papa Alessandru VI, okkupa r-Repubblika għal sitt xhur sakemm is-suċċessur ta’ missieru, il-Papa Ġulju II, intervjena u rrestawra l-indipendenza tal-pajjiż. 

Fl-4 ta’ Ġunju 1543, Fabiano di Monte San Savino, neputi tal-Papa li kien aktar tard Ġulju III, ipprova jirbaħ ir-repubblika, iżda l-infanterija u l-kavalleria tiegħu fallew hekk kif intilfu f’ċpar dens, li s-Sammarinesi attribwixxu lil San Quirinus, li kien jum il-festa tiegħu.

Wara li d-Dukat ta’ Urbino ġie anness mill-Istati Papali fl-1625, San Marino sar imdawwar bl-istati papali. Dan wassal biex fl-1631 fittxet il-protezzjoni formali tal-Istati Papali, iżda dan qatt ma kien jammonta għal kontroll Papali de facto tar-repubblika. 

Il-pajjiż kien okkupat fis-17 ta’ Ottubru 1739 mill-legat (gvernatur Papali) ta’ Ravenna, il-Kardinal Giulio Alberoni, iżda l-indipendenza ġiet restawrata mill-Papa Klement XII fil-5 ta’ Frar 1740, jum il-festa ta’ Sant’Agata, u wara saret patruna tar-repubblika.

L-avvanz tal-armata ta’ Napuljun fl-1797 ippreżenta theddida qasira għall-indipendenza ta’ San Marino, iżda l-pajjiż ġie salvat milli jitlef il-libertà tiegħu minn wieħed mir-reġenti tiegħu, Antonio Onofri, li rnexxielu jikseb ir-rispett u l-ħbiberija ta’ Napuljun. Minħabba l-intervent ta’ Onofri, Napuljun wiegħed, f’ittra lil Gaspard Monge, xjenzat u kummissarju tal-Gvern Franċiż għax-Xjenza u l-Arti, li jiggarantixxi u jipproteġi l-indipendenza tar-Repubblika, saħansitra offra li jestendi t-territorju tagħha skont il-bżonnijiet tagħha. L-offerta ġiet irrifjutata mir-reġenti, bil-biża’ ta’ ritaljazzjoni futura minn revanchism ta’ stati oħra.

Matul l-aħħar fażi tal-proċess tal-unifikazzjoni Taljana fis-seklu 19, San Marino serva bħala kenn għal ħafna nies ippersegwitati minħabba l-appoġġ tagħhom għall-unifikazzjoni, inklużi Giuseppe Garibaldi u martu Anita. Garibaldi ħalla lil San Marino jibqa’ indipendenti. San Marino u r-Renju tal-Italja ffirmaw Konvenzjoni ta’ Ħbiberija fl-1862. 

Il-gvern ta’ San Marino għamel lill-President tal-Istati Uniti Abraham Lincoln ċittadin onorarju. Huwa kiteb fi tweġiba, u qal li r-repubblika wriet li "gvern ibbażat fuq prinċipji repubblikani huwa kapaċi li jkun amministrat b'tali mod li jkun sigur u dejjiemi".

Matul l-Ewwel Gwerra Dinjija, meta l-Italja ddikjarat gwerra lill-Awstrija-Ungerija fl-24 ta’ Mejju 1915, San Marino baqgħet newtrali u l-Italja adottat ħarsa ostili tan-newtralità Sammarinese, billi tissuspetta li San Marino jista’ jospita spiji Awstrijaċi li setgħu jingħataw aċċess għall-istazzjon radjotelegrafiku l-ġdid tagħha. L-Italja ppruvat twaqqaf bil-forza stakkament ta’ Carabinieri fir-repubblika u mbagħad taqta’ l-linji tat-telefon tar-repubblika meta ma aċċettax. Żewġ gruppi ta’ għaxar voluntiera ngħaqdu mal-forzi Taljani fil-ġlied fuq il-front Taljan, l-ewwel bħala ġellieda u t-tieni bħala korp mediku li jopera sptar tal-kamp tas-Salib l-Aħmar. L-eżistenza ta’ dan l-isptar aktar tard wasslet biex l-Awstrija-Ungerija tissospendi r-relazzjonijiet diplomatiċi ma’ San Marino. 

Wara l-gwerra, San Marino sofra minn rati għoljin ta’ qgħad u inflazzjoni, li wasslu għal tensjoni akbar bejn il-klassijiet inferjuri u medja. Dawn tal-aħħar, jibżgħu li l-gvern moderat ta’ San Marino kien se jagħmel konċessjonijiet lill-maġġoranza tal-klassi inferjuri, bdew juru appoġġ għall-Partit Faxxista Sammarinese (Partito Fascista Sammarinese, PFS), imwaqqaf fl-1922 u stilat fil-biċċa l-kbira fuq il-kontroparti Taljana tagħhom. Il-ħakma tal-PFS damet mill-1923 sal-1943, u matul dan iż-żmien ħafna drabi fittxew l-appoġġ mill-gvern faxxista ta’ Benito Mussolini fl-Italja. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, San Marino baqa’ newtrali, għalkemm kien irrapurtat b’mod żbaljat f’artiklu fil-New York Times'' li kien iddikjara gwerra lir-Renju Unit fis-17 ta’ Settembru 1940. Il-gvern Sammariniż aktar tard bagħat messaġġ lill-gvern Ingliż fejn qal li fil-fatt ma kinux iddikjaraw gwerra.

 Referenzi 


Kategorija:Pajjiżi interkjużi
Kategorija:Repubbliki
Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1600