Interlingua

L-Interlingua (kodiċijiet tal-lingwa ISO 639 ia, ina) hija lingwa internazzjonali awżiljari (IAL) żviluppata bejn l-1937 u l-1951 mill-Assoċjazzjoni Internazzjonali tal-Lingwa Awżiljarja Amerikana (IALA). Tikklassifika fost l-IALs l-aktar użati u hija l-lingwa awżiljarja internazzjonali naturalistika l-aktar użata – fi kliem ieħor, dawk l-IALs li l-vokabularju, il-grammatika u karatteristiċi oħra tagħhom huma derivati minn lingwi naturali, aktar milli jkunu ppjanati ċentralment. Il-letteratura tal-Interlingua ssostni li (bil-miktub) l-Interlingua tinftiehem mill-mijiet ta' miljuni ta' nies li jitkellmu lingwi Rumanzi, għalkemm hija mitkellma b'mod attiv minn ftit mijiet biss.

 Storja 
Wara l-Ewwel Gwerra Dinjija kien hemm interess dejjem jikber fl-idea ta' lingwa awżiljarja internazzjonali. 
Bosta lingwisti, intraprendituri, u xjenzati kienu interessati fl-iżvilupp ta' lingwa awżiljarja ottimali.
Bl-appoġġ tagħhom, l-International Auxiliary Language Association (IALA) ġiet iffurmata fl-1924 bil-finanzjament ta' Alice Vanderbilt Morris biex tistudja din il-kwistjoni. Fl-aħħar nett, wara l-falliment li jintlaħqu kompromessi bejn il-lingwi awżiljarji internazzjonali eżistenti, l-IALA ddeċidiet li tipproduċi l-lingwa awżiljarja tagħha stess billi tuża prinċipji xjentifiċi. L-idea ma kinitx li tivvinta l-lingwa awżiljarja, iżda li tiġbed il-vokabularju tagħha mill-kliem internazzjonali komuni fost il-lingwi ewlenin tal-Ewropa u li tistandardizzah. Kif kien jingħad, "Mhuwiex meħtieġ li tivvinta lingwa awżiljarja. Dak li huwa meħtieġ huwa biss li wieħed joħroġha."

Ir-riċerka tal-iżvilupp bdiet fl-1936 f'Liverpool, l-Ingilterra, iżda bit-theddida tal-gwerra, l-IALA mexxiet l-operazzjonijiet ta' riċerka tagħha lejn New York fl-1939 taħt id-direzzjoni ta' E. Clark Stillman. F'dik is-sena huwa ġabar tim ta' lingwisti biex jagħmlu x-xogħol. Fl-1943 E. Clark Stillman u l-assistent tiegħu Dr. Alexander Gode lestew manwal "Interlinguistic Standardization" li ddeskriva l-kunċett tagħhom tal-mod kif jiġu estratti l-kliem mil-lingwi li huma kienu jemmnu li kien fihom l-akbar konċentrazzjoni ta' kliem internazzjonali: l-Ingliż, il-Franċiż, it-Taljan, u l-Ispanjol/Portugiż. 

Ix-xogħol kompla matul it-Tieni Gwerra Dinjija, iżda Stillman telaq mill-IALA fl-1943 biex iservi fil-gvern tal-Istati Uniti. Dr. Gode sar id-direttur tar-riċerka pro tempore. Fl-1945 Rapport Ġenerali tal-IALA żvela li t-tim kien ipproduċa vokabularju ta' aktar minn 20,000 kelma internazzjonali.

Sadanittant, saret riċerka u esperimentazzjoni biex jiġu investigati diversi varjanti tal-lingwa awżiljarja internazzjonali bl-użu tal-vokabularju internazzjonali. Dawn il-varjanti kienu:
 Il-varjant naturalistiku, totalment prototipiku.
 Varjant b'regolarizzazzjoni u skematizzazzjoni minima.
 Varjant b'regolarizzazzjoni intermedja.

Fl-1946 lingwista Franċiż magħruf, Dr. André Martinet kien impjegat bħala d-Direttur tar-Riċerka biex jipproduċi dizzjunarju u forma finali għal-lingwa awżiljarja. Martinet mexxa stħarriġ tal-opinjoni dwar il-forma tal-lingwa awżiljarja, u r-riżultati indikaw li lingwa bejn il-varjant totalment naturalistiku u varjant minimament regolarizzat kienet tkun iffavorita mill-akbar numru ta' nies. 

Fl-aħħar tal-1948 Dr. Alexander Gode assuma r-responsabbiltà finali għall-produzzjoni ta' dizzjunarju tal-lingwa awżiljarja meta Dr. Martinet irritorna fl-akkademja fl-Università ta' Columbia. Alice V. Morris, li kienet il-forza u l-finanziera ewlenija tal-IALA, mietet f'Awwissu tal-1950 meta l-forma finali tad-dizzjunarju kienet qed tiġi ppreparata għall-istampaturi. 

Il-grammatika u l-vokabularju tal-Interlingua ġew ippubblikati primarjament fl-1951. 

Dr. Gode, bi flusu stess ippubblika l-prodott finali, id-dizzjunarju Interlingua-English Dictionary (IED) fl-1951, b'madwar 27,000 dħul, li l-forom tagħhom huma intermedji bejn il-forom tal-varjant purament prototipiku u l-varjant b'regolarizzazzjoni u modernizzazzjoni minima. 

Alexander Gode kien wieħed mill-promoturi ewlenin ta' dan l-isforz. Huwa ppubblika sommarju tal-grammatika, dizzjunarju unidirezzjonali (Interlingua għall-Ingliż), u ktieb introduttorju bit-titlu Interlingua a Prime Vista.

Alexander Gode u Hugh Blair, li kien l-assistent personali ta' Alice V. Morris fir-riċerka tagħha stess dwar il-lingwi awżiljarji, ippubblikaw fl-istess ħin l-Interlingua Grammar, li tat forma konkreta lil-lingwa internazzjonali.

 Grammatika 
Il-grammatika tal-Interlingua hija grammatika anglo-rumanza ssimplifikata. Hija aktar sempliċi mill-grammatika Ingliża jew il-grammatika tal-lingwi rumanzi, ġermaniċi u slavi.

 Artiklu 
L-artiklu definit huwa dejjem "le", l-artiklu indefinit tas-singular huwa dejjem "un", u m'hemm l-ebda artiklu indefinit tal-plural. L-artikli ma juru l-ebda qbil fil-forma mas-sustantiv li jsegwi (ma jinbidlux fil-plural jew skont il-ġeneru).

 artiklu definitarticulo definite       artiklu indefinitarticulo indefinite     le patre            un patre      le matre            un matre      le infantes   infantes le amicas     amicas 

 Nomu 
Il-maġġoranza l-kbira tan-nomi jispiċċaw f'waħda mill-vokali "-o" (fructo), "-a" (pagina), "-e" (libertate). "-o" isseħħ spiss. Meta t-tmiem "-o" iseħħ f'kelma li tindika esser maskil, il-femminil korrispondenti jista' jiġi rrappreżentat mill-istess kelma bit-tmiem mibdul b' "-a". Il-plural huwa ffurmat biż-żieda ta' "-s". Jekk in-nom jispiċċa f'konsonanti, iż-żieda hija "-es"; imma jekk din il-konsonanti hija "c", iż-żieda hija "-hes".

singular  plural     fructo   fructos planta   plantas generation 	generationes albricoc  albricoches

 Aġġettivi 
Il-maġġoranza l-kbira tal-aġġettivi jispiċċaw fil-vokali "-e" (delicate, parve), jew f'waħda mill-konsonanti -l, -n, -r, -c (equal, american, par, cyclic). Aġġettivi mqiegħda immedjatament ħdejn sustantiv isegwu s-sustantiv (normali u l-aktar frekwenti). L-aġġettiv m'għandu l-ebda inflessjoni jew qbil aġġettiv. (Le parve femina es belle. Parve feminas es belle.) Il-gradi ta' paragun tal-aġġettivi huma espressi permezz tal-avverbji plus u minus.

aġġettiv  komparattiv  superlattivgrande	 plus grande	 le plus grandebon	 minus bon	 le minus bon

 Verbi 
Il-verbi fl-Interlingua m'għandhomx konjugazzjoni skont il-pronom. Il-forom kollha tal-verb għall-prononmi kollha: "jien, int, hu, aħna, intom, huma" huma identiċi. Il-verbi fl-Interlingua jispiċċaw b' "-r" fl-infinitiv, u jispiċċaw b' "-a", "-e", jew "-i" fil-preżent, u l-partiċipju jiġi ffurmat bit-tmiem "-te".

pronom                                                 Infinitiv  Preżent  Passat                Futur                 Kondizzjonaliio, tu, illo nos, vos, illos(formas composite)                         crear crea      creava(ha create)           creara(va crear)          crearea(velle crear)

L-intenzjoni hija li l-Interlingua tkun, essenzjalment, il-"medja" tal-lingwi kollha ta' oriġini Ewropea.

 Letteratura 
Għall-ewwel, l-Interlingua kienet tintuża l-aktar għal sommarji xjentifiċi u kotba għat-tagħlim tal-lingwi. Il-kreatur, Alexander Gode, ma stennax li jintuża għal ħafna aktar.

Maż-żmien, dehru aktar xogħlijiet kreattivi. Fis-sittinijiet, Eric Ahlström ttraduċa u ppubblika fittizji qosra bl-Interlingua. Sven Collberg, kittieb Svediż, sar wieħed mill-aktar awturi attivi, kiteb u traduċi ħafna poeżiji u stejjer.

Matul is-snin sebgħin u tmenin, ġew ippubblikati aktar xogħlijiet oriġinali u traduzzjonijiet, inklużi ħrejjef u poeżija. Traduzzjonijiet ta’ awturi klassiċi bħal H.C. Andersen, Carlo Goldoni, u John Bunyan saru wkoll fis-snin disgħin.

F’dawn l-aħħar snin, kittieba ġodda bħal Vicente Costalago u Eduardo Ortega komplew jiktbu u jittraduċu l-letteratura fl-Interlingua, u dan juri li l-lingwa għadha qed tintuża għall-kitba kreattiva sal-lum.

 Links esterni 
 Websajt uffiċjali

Kategorija:Interlingua
Kategorija:Lingwi Internazzjonali Awżiljari