Armata tat-Terrakotta

L-Armata tat-Terrakotta hija kollezzjoni ta' skulturi tat-terrakotta tal-armati ta' Qin Shi Huang, l-ewwel Imperatur taċ-Ċina. Hija forma ta' arti funebri li ndifnet mal-imperatur fil-210-209 Q.K. bl-iskop li l-imperatur jiġi mħares wara mewtu.

L-iskulturi, li jmorru lura għall-ħabta tal-aħħar tat-tielet seklu Q.K.Lu Yanchou; Zhang Jingzhao; Xie Jun; Wang Xueli (1988). "TL dating of pottery sherds and baked soil from the Xian Terracotta Army Site, Shaanxi Province, China". International Journal of Radiation Applications and Instrumentation. Part D. Nuclear Tracks and Radiation Measurements. 14 (1–2): 283–286., ġew skoperti fl-1974 minn bdiewa lokali fil-Kontea ta' Lintong, 'il barra minn Xi'an, Shaanxi, iċ-Ċina. L-iskulturi jvarjaw fit-tul skont ir-rwoli tagħhom; l-itwal huma l-ġenerali. Fost l-iskulturi hemm ġellieda u karrijiet miġbuda miż-żwiemel. Skont stimi mill-2007 fit-tliet fosos l-Armata tat-Terrakotta kienet magħmula minn iktar minn 8,000 suldat, 130 karru b'520 żiemel, u 150 żiemel tal-kavallerija, li l-maġġoranza tagħhom għadhom midfuna fil-fosos qrib il-mawżolew ta' Qin Shi Huang.Portal, Jane (2007). The First Emperor: China's Terracotta Army. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-02697-1. p. 167. F'fosos oħra nstabu skulturi ta' figuri mhux militari tat-terrakotta, fosthom uffiċjali, akrobati, irġiel b'saħħithom u mużiċisti.

 Storja 
xellug|daqsminuri|247x247px|L-Armata tat-Terrakotta mill-viċin
Il-kostruzzjoni tal-qabar ġiet deskritta mill-istoriku Sima Qian (145-90 Q.K.) fir-Reġistri tal-Istoriku l-Kbir, l-ewwel wieħed minn 24 reġistru tal-istorja tad-dinastiji taċ-Ċina, li nkiteb seklu wara t-tlestija tal-mawżolew. Ix-xogħol fuq il-mawżolew inbeda fil-246 Q.K. ftit wara li l-Imperatur Qin (li dak iż-żmien kellu 13-il sena) tela' fuq it-tron, u l-proġett eventwalment involva lil 700,000 ħaddiem reklutat. Il-ġeografu Li Daoyuan, li kiteb sitt sekli wara l-mewt tal-ewwel imperatur, iddokumenta fis-Shui Jing Zhu li l-Għolja ta' Li kienet post iffavurit minħabba l-ġeoloġija favorevoli tagħha: "famuża għall-minjieri tal-ġadi, in-naħa tat-Tramuntana tagħha kienet rikka bid-deheb, u n-naħa tan-Nofsinhar tagħha kienet rikka bil-ġada mill-isbaħ; l-ewwel imperatur, li kien jaf bir-reputazzjoni fina tal-post, għalhekk ried jindifen hemm".Clements, Jonathan (18 January 2007). The First Emperor of China. Sutton. ISBN 978-0-7509-3960-7. p. 158. 
daqsminuri|245x245px|It-tumbata fejn jinstab il-mawżolew
Sima Qian kiteb li l-ewwel imperatur indifen flimkien ma' palazzi, torrijiet, uffiċjali, artefatti prezzjużi u oġġetti mill-isbaħ. Skont dan ir-rendikont, ġew simulati l-flussi ta' 100 xmara bl-użu tal-merkurju, u fuqhom is-saqaf ġie ddekorat b'korpi tas-smewwiet, u taħthom kien hemm il-karatteristiċi tal-art. Xi traduzzjonijiet ta' din is-silta jirreferu għal "mudelli" jew "imitazzjonijiet"; madankollu, dawk il-kelmiet ma ntużawx fit-test oriġinali, li ma jsemmix l-armata tat-terrakotta.Portal, Jane (2007). The First Emperor: China's Terracotta Army. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-02697-1. p. 17. Instabu livelli għoljin ta' merkurju fil-ħamrija tat-tumbata funebri, li taw iktar kredibbiltà lir-rendikont ta' Sima Qian.Portal, Jane (2007). The First Emperor: China's Terracotta Army. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-02697-1. p. 202. Rendikonti storiċi li tfasslu iktar 'il quddiem issuġġerew li l-kumpless u l-qabar innifsu ġie misruq minn Xiang Yu, kontendent għat-tron wara mewt l-ewwel imperatur. Madankollu, hemm indikazzjonijiet li l-qabar innifsu jaf ma ġiex misruq.

 Skoperta 
xellug|daqsminuri|224x224px|Il-mużew tal-Armata tat-Terrakotta
L-Armata tat-Terrakotta ġiet skoperta fid-29 ta' Marzu 1974 minn grupp ta' bdiewa — Yang Zhifa, il-ħames aħwa tiegħu, flimkien mal-ġar tiegħu Wang Puzhi — li kienu qed iħaffru bir bejn wieħed u ieħor 1.5 kilometri fil-Lvant tat-tumbata funebri tal-Imperatur Qin fl-Għolja ta' Li (Lishan), reġjun mimli nixxigħat u fawwara taħt l-art.Agnew, Neville (3 August 2010). Conservation of Ancient Sites on the Silk Road. Getty Publications. p. 214. ISBN 978-1606060131. Għal sekli sħaħ, rapporti okkażjonali semmew bċejjeċ ta' skulturi tat-terrakotta u frammenti tan-nekropoli ta' Qin – tavi tas-saqaf, brikks u bċejjeċ tal-bini.Clements, Jonathan (18 January 2007). The First Emperor of China. Sutton. ISBN 978-0-7509-3960-7. pp. 155, 157, 158, 160–161, 166. Din l-iskoperta wasslet biex arkeologi Ċiniżi, fosthom Zhao Kangmin, jinvestigaw, u b'hekk ġie żvelat l-ikbar grupp ta' skulturi tal-fuħħar li qatt instab. Minn dak iż-żmien 'l hawn inbena fil-post u l-ikbar fossa ġiet mgħottija bi struttura msaqqfa.

 Nekropoli 
daqsminuri|281x281px|Wieħed mill-karrijiet tal-bronż miġbud miż-żwiemel li issa jinsab fil-mużew
L-Armata tat-Terrakotta hija parti minn nekropoli ferm akbar. Permezz ta' tagħmir bir-radar li jippenetra l-art u t-teħid ta' kampjuni mill-art, ġie mkejjel li l-erja tas-sit hija madwar 98 kilometru kwadru.

In-nekropoli nbniet bħala mikrokożmu tal-palazz jew il-binja imperjali tal-imperatur, u tkopri żona kbira madwar tumbata funebri li tinsab quddiem l-Għolja ta' Li u li nbniet f'għamla ta' piramida; hija mdawra b'żewġ ħitan imsaħħa tal-ħamrija b'għadd ta' daħliet. In-nekropoli tikkonsisti minn diversi uffiċċji, swali, stalel, u strutturi oħra kif ukoll park imperjali madwar it-tumbata funebri.

Il-ġellieda jinsabu bilwieqfa jgħassu n-naħa tal-Lvant tal-qabar. Sa ħames metri (16-il pied) ta' ħamrija mrammla ħamranija kienet akkumulat fuq is-sit fiż-żewġ millenji ta' wara l-kostruzzjoni, iżda l-arkeologi sabu evidenza ta' disturbi iktar bikrin fis-sit. Matul l-iskavi ħdejn it-tumbata funebri tal-Għolja ta' Li, l-arkeologi sabu diversi oqbra li jmorru lura għas-sekli 18 u 19, fejn dawk li ħaffruhom milli jidher laqtu frammenti tat-terrakotta. Dawn ġew injorati, ġew meqjusa li ma kellhomx valur, u ntużaw flimkien mal-ħamrija biex l-iskavi jerġgħu jintradmu.Clements, Jonathan (18 January 2007). The First Emperor of China. Sutton. ISBN 978-0-7509-3960-7. p. 160.

 Qabar 
Il-qabar jidher bħala spazju ssiġillat ermetikament li għandu d-daqs ta' bejn wieħed u ieħor grawnd tal-futbol (xi 100 × 75 m). Il-qabar għadu mirdum, possibbilment minħabba t-tħassib rigward il-preservazzjoni tal-artefatti tiegħu. Pereżempju, wara l-iskavi tal-Armata tat-Terrakotta, is-superfiċe miżbugħa li kellhom xi skulturi tat-terrakotta bdiet titqarqaċ u l-kulur beda jmur. Il-verniċ ta' fuq iż-żebgħa jista' jitqarqaċ fi ħmistax-il sekonda ladarba jiġi espost għall-arja niexfa ta' Xi'an u jista' jitqaxxar għalkollox fi żmien erba' minuti biss.Larmer, Brook (June 2012). "Terra-Cotta Warriors in Color". National Geographic. p. 86.

 Sit tal-iskavi 

 Fosos 
daqsminuri|288x288px|Il-Fossa Nru 1, l-ikbar fossa li ġiet skavata tal-Armata tat-Terrakotta
Ġew skavati erba' fosos prinċipali b'fond ta' madwar seba' metri (23 pied). Dawn jinsabu bejn wieħed u ieħor 1.5 kilometru fil-Lvant tat-tumbata funebri. Is-suldati ta' ġo fihom kienu mqiegħda qishom kienu qed jgħassu l-qabar mil-Lvant, fejn kienu jinsabu l-istati maħkuma mill-Imperatur Qin.

 Fossa Nru 1 
Il-Fossa Nru 1, li hija twila 230 metru (750 pied) u wiesgħa 62 metru (203 pied), fiha l-armata prinċipali b'iktar minn 6,000 skultura. Il-Fossa Nru 1 fiha ħdax-il kuritur, il-biċċa l-kbira minnhom wesgħin iktar minn tliet metri (10 piedi) u pavimentati bi brikks żgħar u msaqqfa b'saqaf tal-injam mirfud minn xorok u arbli kbar. Dan id-disinn intuża wkoll għall-oqbra tan-nobbli u meta nbnew kienu jixbħu l-kurituri tal-palazzi. Is-soqfa tal-injam kienu mgħottija b'biċċiet tal-qasab u saffi tat-tafal biex jilqgħu kontra l-ilma, u mbagħad kienu mirduma b'iktar ħamrija sa għoli ta' madwar żewġ sa tliet metri 'l fuq mil-livell tal-art tal-madwar meta tlestew.Portal, Jane (2007). The First Emperor: China's Terracotta Army. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-02697-1.

 Oħrajn 
xellug|daqsminuri|303x303px|L-Armata tat-Terrakotta u fdalijiet tal-istruttura bix-xorok tal-injam fuq il-lemin
Il-Fossa Nru 2 fiha unitajiet tal-kavallerija u tal-fanterija kif ukoll karrijiet tal-gwerra miġbuda miż-żwiemel u jingħad li x'aktarx jirrappreżentaw unitajiet ta' gwardja militari. Il-Fossa Nru 3 hija l-unità tal-kmand, bl-uffiċjali għoljin u karru tal-gwerra miġbud miż-żwiemel. Il-Fossa Nru 4 hija vojta, u forsi tħalliet mhux kompluta dak iż-żmien.

Uħud mill-iskulturi fil-Fosos Nri 1 u 2 fihom sinjali ta' ħsara minn nirien, filwaqt li nstabu wkoll fdalijiet ta' xorok tas-soqfa maħruqa. Dawn, flimkien mal-armi neqsin, tqiesu bħala evidenza tas-serq irrapportat minn Xiang Yu u l-ħruq sussegwenti tas-sit, li jingħad li kkawża ċ-ċediment tas-saqaf u l-qerda ta' wħud mill-iskulturi tal-armata ta' taħt is-saqaf. L-iskulturi tat-terrakotta esposti attwalment ġew irrestawrati mill-frammenti li nstabu.

Fosos oħra li kienu jiffurmaw parti min-nekropoli ġew skavati wkoll. Dawn il-fosos jinsabu fi ħdan il-ħitan u lil hinn minnhom madwar it-tumbata funebri. Fihom instabu karrijiet tal-bronż, skulturi tat-terrakotta ta' akrobati u rġiel b'saħħithom, uffiċjali, ilbies tal-armata tal-ġebel, siti funebri taż-żwiemel, annimali rari u ħaddiema, kif ukoll graw u papri tal-bronż f'park taħt l-art.

 Ġellieda 

 Tipi u dehra 
xellug|daqsminuri|320x320px|Suldat tat-terrakotta
L-iskulturi tat-terrakotta għandhom daqs ta' bniedem reali, tipikament twal bejn 175 cm sa madwar 200 cm (l-uffiċjali huma tipikament itwal). Ivarjaw fit-tul, fl-uniformi, u fl-istil tax-xagħar skont il-grad tagħhom fl-armata. Il-bixra ta' wiċċhom donnha tidher differenti għal kull skultura individwali; madankollu, l-istudjużi identifikaw għaxar bixriet bażiċi differenti.The Terra Cotta Warriors. National Geographic Museum. p. 27. L-iskulturi jistgħu jinqasmu fit-tipi li ġejjin: il-fanterija bl-armatura; il-fanterija mingħajr armatura; il-kavallerija libsin kappell; is-sewwieqa tal-karrijiet bl-elmu u b'iktar oġġetti tal-armatura ta' protezzjoni; is-sewwieqa tal-karrijiet bil-lanez; l-arċiera jew is-suldati bil-qwas għarkupptejhom libsin l-armatura; l-arċiera bilwieqfa mingħajr armatura; kif ukoll il-ġenerali u uffiċjali oħra ta' grad inferjuri.Cotterell, Maurice (June 2004). The Terracotta Warriors: The Secret Codes of the Emperor's Army. Inner Traditions Bear and Company. pp. 105–112. ISBN 978-1591430339. Madankollu, hemm bosta varjazzjonijiet fl-uniformijiet fi ħdan il-gradi: pereżempju, uħud libsin armatura ta' protezzjoni mal-qasba tas-sieq u oħrajn le; jaf ikunu libsin qalziet twil jew qasir, uħud minnhom ikkuttunati; u l-armaturi ma' ġisimhom ivarjaw skont il-grad, il-funzjoni u l-pożizzjoni tagħhom fil-formazzjoni.Cotterell, Maurice (June 2004). The Terracotta Warriors: The Secret Codes of the Emperor's Army. Inner Traditions Bear and Company. pp. 103–105. ISBN 978-1591430339. Hemm ukoll żwiemel tat-terrakotta qalb l-iskulturi tal-ġellieda.

Oriġinarjament, l-iskulturi kienu miżbugħa: b'ħaġar prezzjuż mitħun, b'għadam maħruq b'mod intensiv (għal-lewn abjad), b'pigmenti tal-ossidu tal-ħadid (għal-lewn aħmar skur), taċ-ċinabru (għal-lewn aħmar), tal-malakit (għal-lewn aħdar), tal-ażurit (għal-lewn blu), tal-karbonju (għal-lewn l-iswed), ta' taħlita tas-silikati taċ-ċinabru, tal-barju u tar-ram (għal-lewn vjola Ċiniż jew tal-Han), b'likwidu jwaħħal tas-siġar minn sors mill-qrib (x'aktarx mis-siġar tal-verniċ Ċiniż; għal-lewn kannella). Kuluri oħra jinkludu r-roża, il-lelà, l-aħmar, l-abjad, u kulur ieħor mhux identifikat.Larmer, Brook. "Terra-Cotta Warriors in Color". National Geographic. pp. 74–87. L-irtokk tal-aħħar bil-verniċ ikkulurit u l-fattizzi individwali fuq wiċċ il-komponenti tal-armata kienu jagħtu dehra iktar realistika lill-iskulturi, bil-ħuġbejn, il-mustaċċi u d-daqna bl-iswed u l-uċuħ bir-roża.Imperial Tombs of China. Lithograph Publishing Company. 1995. p. 76.

Madankollu, fil-klima niexfa ta' Xi'an, il-biċċa l-kbira tal-kulur beda jitqarqaċ u jitqaxxar mill-ewwel f'inqas minn erba' minuti wara t-tneħħija tat-tajn minn mal-armata.
xellug|daqsminuri|263x263px|Replika ta' kif setgħu jidhru oriġinarjament il-ġellieda tat-terrakotta
Xi studjużi spekulaw li jaf hemm xi rabta Ellenistika possibbli ma' dawn l-iskulturi, minħabba n-nuqqas ta' skulturi realistiċi u ta' daqs ta' bniedem qabel id-dinastija Qin. Huma sostnew li l-influwenza Griega potenzjali hija partikolarment evidenti f'xi skulturi tat-terrakotta bħal dawk tal-akrobati, flimkien ma' artefatti tal-bronż rari magħmula bit-teknika mitlufa tax-xama' li kienet magħrufa fil-Greċja u fl-Eġittu. Madankollu, din l-idea ma ntlaqgħetx minn studjużi oħra li sostnew li ma hemm "l-ebda evidenza sostanzjali" li qatt kien hemm kuntatt bejn il-Griegi Antiki u l-bennejja Ċiniżi tal-qabar, u l-bażi ta' tali spekulazzjoni spiss mhix preċiża jew hija interpretazzjoni żbaljata ta' materjali jew ipoteżijiet imġebbda wisq. Huma jsostnu li tali spekulazzjonijiet iserrħu fuq ideat żbaljati u "Ewroċentriċi" antiki li kienu jassumu li ċivilizzazzjonijiet oħra ma kinux kapaċi jkollhom l-istess livell ta' arti u ta' sengħa ssofistikati u b'hekk bħallikieku kollox irid jitqies mil-lenti tat-tradizzjonijiet tal-Punent.

 Kostruzzjoni 
daqsminuri|Elmu tal-Gwardjani tal-ewwel imperatur taċ-Ċina
L-iskulturi tal-armata tat-terrakotta ġew magħmula minn ħaddiema u artiġjani lokali tal-gvern bl-użu ta' materjali lokali fil-postijiet tax-xogħol tagħhom mhux fis-sit stess tal-qabar. L-irjus, ir-riġlejn u l-kumplament tal-iġsma ġew prodotti separatament u mbagħad kienu jiġu assemblati u jitwaħħlu flimkien bil-kolla. Meta kienu jitlestew, l-iskultura tat-terrakotta kienu jitpoġġew fil-fosos fil-formazzjoni militari preċiża skont il-grad u d-dmir tagħhom.

L-uċuħ kienu jsiru bl-użu ta' forom, u x'aktarx li ntużaw mill-inqas għaxar forom differenti. Imbagħad, wara l-assemblaġġ, kien jiżdied it-tafal sabiex il-fattizzi individwali tal-iskulturi kienu jidhru differenti.Portal, Jane (2007). The First Emperor: China's Terracotta Army. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-02697-1. Jingħad li r-riġlejn tal-ġellieda kienu jsiru bl-istess mod kif kienu jsiru l-pajpijiet tad-dranaġġ tat-terrakotta dak iż-żmien. B'hekk il-proċess jista' jitqies bħala produzzjoni tal-linja tal-assemblaġġ, b'partijiet speċifiċi li kienu jiġu mmanifatturati u assemblati wara li joħorġu mill-forn, u mhux jintefgħu fil-forn bħala skultura sħiħa. Dak iż-żmien fejn il-kontroll imperjali kien wieħed rigoruż, kull studjo tal-ħaddiema kien meħtieġ iħalli marka li turi min ipproduċa l-oġġetti sabiex jiġi żgurat il-kontroll tal-kwalità. Dan għen lill-istoriċi moderni jivverifikaw liema studjos ġew imqabbdin jagħmlu x-xogħol għall-oġġetti kollha tal-armata tat-terrakotta.

 Armi 
daqsminuri|Armatura tal-Gwardjani tal-ewwel imperatur taċ-Ċina
Il-biċċa l-kbira tal-iskulturi oriġinarjament kellhom armi reali, li kienu jkomplu jżidu d-dehra reali tagħhom. Il-maġġoranza ta' dawn l-armi nsterqu ftit wara l-ħolqien tal-armata jew ittieklu biż-żmien. Minkejja dan, ġew irkuprati iżjed minn 40,000 arma tal-bronż, inkluż xwabel, sejfijiet, labardi, lanez, mannari tal-battalji, ximitarri, tarki, qwas, u tagħmir ta' mal-qwas. Il-biċċa l-kbira tal-oġġetti li ġew irkuprati huma l-ponot tal-vleġeġ, li tipikament instabu miġbura f'pakketti ta' 100 unità.Marcos Martinón-Torres; Xiuzhen Janice Li; Andrew Bevan; Yin Xia; Zhao Kun; Thilo Rehren (2011). "Making Weapons for the Terracotta Army". Archaeology International. 13: 65–75. Studji dwar dawn il-ponot tal-vleġeġ jissuġġerixxu li ġew prodotti minn studjos awtonomi u awtosuffiċjenti bl-użu ta' proċess magħruf bħala produzzjoni ċellulari jew Toyotiżmu. Xi armi kienu miksijin b'saff ta' bejn 10 mikrometri u 15-il mikrometru ta' diossidu tal-kromju qabel ma ndifnu li jingħad li pproteġihom milli jittieklu f'dawn l-aħħar 2,200 sena.Zhewen Luo (1993). China's imperial tombs and mausoleums. Foreign Languages Press. p. 102. ISBN 978-7-119-01619-1. Madankollu, ir-riċerka fl-2019 indikat li l-kromju kien sempliċement kontaminazzjoni mill-verniċ fil-qrib, mhux mezz ta' protezzjoni tal-armi. Il-pH kemxejn alkaliniku u d-daqs żgħir tal-partikuli tal-ħamrija tad-dfin x'aktarx li ppreservaw l-armi.

Ix-xwabel fihom liga tar-ram, tal-landa, u ta' elementi oħra, fosthom in-nikil, il-manjeżju u l-kobalt. Uħud għandhom iskrizzjonijiet miktuba fuqhom bid-data tal-manifattura tagħhom bejn il-245 u l-228 Q.K., li hija indikazzjoni li kienu ntużaw qabel id-dfin.

 Sit ta' Wirt Dinji 
xellug|daqsminuri|263x263px|Raġġ tax-xemx fuq xi komponenti tal-Armata tat-Terrakotta
Il-Mawżolew tal-Ewwel Imperatur Qin, li jinkludi l-Armata tat-Terrakotta, ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1987.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".

 Eżibizzjonijiet 
Matul is-snin, madwar id-dinja saru diversi wirjiet jew eżibizzjonijiet dwar l-Armata tat-Terrakotta, fejn għadd ta' artefatti, oġġetti jew l-iskulturi oriġinali kif ukoll repliki tagħhom intwerew lill-pubbliku.

Bejn Marzu u Lulju 2007, disa' ġellieda mill-Armata tat-Terrakotta ntwerew lill-pubbliku fil-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija, fil-Belt Valletta, Malta.

 Referenzi 

Kategorija:Ċina
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali
Kategorija:Skultura
Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina