Dinasti Lê Terpulih

Dinasti Lê Terpulih ( 茹黎中興; Hán-Việt: 黎中興朝 Lê trung hưng triều), juga disebut  Pemulihan Lê Akhir dalam sejarah, secara rasminya Đại Việt (Chữ Hán: 大越), ialah sebuah dinasti Vietnam yang wujud dari 1533 hingga 1789, hasil lanjutan antara Dinasti Lê Awal (1428–1527) dan Dinasti Lê Pemulihan (1533–1789). Kejatuhan bermula selepas kemangkatan Maharaja Lê Thánh Tông, apabila kuasa pusat semakin lemah dan akhirnya dirampas oleh jeneral Mạc Đăng Dung pada tahun 1527, yang menubuhkan Dinasti Mạc. Pengikut setia Lê melarikan diri ke Lan Xang (Laos hari ini) dan di bawah pimpinan Nguyễn Kim, mereka membentuk tentera untuk menentang Mạc, lalu memulakan perang saudara yang panjang.

Selepas berjaya menawan semula kawasan di Thanh Hóa, pihak Lê mengisytiharkan kebangkitan semula dinasti dan melantik Lê Trang Tông sebagai maharaja, walaupun kuasa sebenar dipegang oleh Nguyễn Kim dan kemudian oleh keluarga Trịnh. Selepas kematian Nguyễn Kim, menantunya Trịnh Kiểm menjadi penguasa sebenar, manakala seorang lagi anak Nguyễn Kim, Nguyễn Hoàng berpindah ke selatan dan menubuhkan kuasa penguasa Nguyễn. Ini membawa kepada perpecahan Đại Việt kepada dua kuasa, iaitu Trịnh di utara dan Nguyễn di selatan, yang masing-masing berperang selama lebih dua abad dalam konflik dikenali sebagai Perang Saudara Trịnh–Nguyễn.

Keadaan ini berakhir apabila pemberontakan Tây Sơn menumbangkan kedua-dua pihak pada akhir abad ke-18. Pada tahun 1789, Tây Sơn berjaya menawan seluruh negara, dan maharaja terakhir Lê, Lê Chiêu Thống melarikan diri ke China, menandakan kejatuhan muktamad Dinasti Lê.Keat Gin Ooi Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East ...  Volume 1 2004 – Page 780

 Sejarah 
Dinasti Lê Terpulih bermula pada 1533 apabila Nguyễn Kim membawa semula Putera Lê Duy Ninh sebagai Maharaja Lê Trang Tông untuk menentang Dinasti Mạc yang menguasai Hanoi. Meskipun Lê menjadi maharaja, kuasa sebenar dipegang oleh keluarga Trịnh di utara dan Nguyễn di selatan, menyebabkan Vietnam terbahagi secara politik selama lebih dua abad.

Beberapa maharaja utama termasuk Lê Trang Tông (1533–1548) yang memulakan perjuangan menentang Mạc, Lê Thế Tông (1573–1599) yang menyaksikan Trịnh menewaskan Mạc dan menubuhkan pemerintahan utara atas nama Lê, dan Lê Thần Tông (1619–1643 & 1649–1662) yang memerintah semasa perang panjang Trịnh–Nguyễn, termasuk pembinaan dua tembok besar oleh Nguyễn di selatan.

Pada abad ke-17, Trịnh berjaya mengamankan utara, manakala Nguyễn meneruskan peluasan kuasa ke selatan. Maharaja seperti Lê Hi Tông (1676–1704) dan Lê Dụ Tông (1705–1728) memerintah tempoh yang aman, meskipun kuasa sebenar masih dipegang oleh Trịnh.

Pada abad ke-18, maharaja Lê menjadi tokoh utama dengan Trịnh Sâm menumpaskan pemberontakan, tetapi pemberontakan Tây Sơn bermula pada 1772 di selatan, menimbulkan ancaman kepada kuasa Trịnh dan Lê, serta membuka jalan kepada kejatuhan dinasti beberapa dekad kemudian.

 Ketenteraan 
Kebuntuan antara penguasa Trịnh dan Nguyễn pada akhir abad ke-17 tidak membawa keamanan, sebaliknya mewariskan kesan peperangan berterusan yang melemahkan golongan sarjana dan petani. Cukai tinggi untuk menampung istana dan tentera menyebabkan ramai petani kehilangan tanah. Tanah tertumpu kepada golongan bangsawan dan pegawai sarjana yang dikecualikan cukai, lalu beban semakin berat ke atas petani biasa. Selain itu, cukai baharu dikenakan ke atas barangan asas seperti garam, arang, sutera dan aktiviti ekonomi seperti menangkap ikan serta melombong.

Keadaan ekonomi yang tidak seimbang menyebabkan sistem pengairan terabai. Apabila empangan dan terusan rosak, banjir dan kebuluran berlaku. Ramai rakyat menjadi gelandangan dan kebuluran. Antara 1730 hingga 1770, kebangkitan petani berlaku di utara dan selatan. Kebanyakan pemberontakan ini bersifat tempatan dan spontan, tanpa organisasi yang tetap. Pemimpin mereka umumnya mahu memulihkan Dinasti Lê, serta menuntut pembaharuan tanah, cukai yang adil dan bekalan beras untuk semua.

Sokongan awal datang daripada petani tidak bertanah, kemudian disertai tukang, nelayan, pelombong dan pedagang yang terbeban cukai. Walaupun kebanyakan gerakan ini hanya berjaya seketika, pada 1771 muncul kebangkitan yang memberi kesan besar di peringkat negara, iaitu gerakan Tây Sơn.

Selepas menawan selatan, jeneral Tây Sơn, Nguyễn Huệ mara ke utara pada 1785. Tentera Trịnh ditewaskan, Trịnh Tông membunuh diri, dan Maharaja Lê terpaksa tunduk dengan mengahwinkan puterinya kepada Huệ. Bagaimanapun, selepas Huệ kembali ke selatan, istana Lê dan Trịnh cuba bangkit semula, menyebabkan Huệ menyerang sekali lagi.

Maharaja Lê dan Trịnh melarikan diri ke China dan meminta bantuan Dinasti Qing. Dengan alasan memulihkan Dinasti Lê, Qing menghantar bala tentera besar ke Vietnam. Pada awalnya Huệ berundur, kemudian mengumpulkan tentera dan melancarkan serangan mengejut pada Tahun Baru Cina 1789, menewaskan Qing dengan teruk.

Akhirnya, Maharaja Lê Chiêu Thống melarikan diri ke China dan tidak pernah kembali. Dinasti Lê pun berakhir. Bagaimanapun, kenangan terhadap dinasti lama terus hidup, dan setiap pemberontakan selepas itu sering dikaitkan dengan keturunan Lê termasuk pemberontakan terakhir pada 1878.Annam and its Minor Currency, chapter 16.

 Senarai maharaja 
 Nama tokong  Nama pusaka  Nama sebenar  Tempoh  Nama zaman  Tokong Trang Tông  Dụ hoàng đế  Lê Duy Ninh  1533–1548  Nguyên Hòa  Cảnh Lăng Trung Tông  Vũ hoàng đế  Lê Duy Huyên  1548–1556  Thuận Bình  Diên Lăng Anh Tông  Tuấn hoàng đế  Lê Duy Bang  1556–1573  Thiên Hựu (1557)Chính trị (1558–1571)Hồng Phúc (1572–1573)  Bố Vệ Lăng Thế Tông  Nghị hoàng đế  Lê Duy Đàm  1573–1599  Gia Thái (1573–1577)Quang Hưng (1578–1599)  chưa biết Kính Tông  Hiển Nhân Dụ Khánh Tuy Phúc Huệ  hoàng đếĐại Việt Sử ký Toàn Thư, Kỷ Nhà Lê, Thần Tông Uyên hoàng đế(Giản Huy đế)Đại Việt Sử Ký Toàn Thư  Lê Duy Tân  1599–1619  Thuận Đức (1600)Hoằng Định (1601–1619)  Hoa Loan Lăng(Bố Vệ Lăng) Thần Tông (first)  Uyên hoàng đế  Lê Duy Kỳ  1619–1643  Vĩnh Tộ (1620–1628)Đức Long (1629–1634)Dương Hoà (1634–1643)  Quần Ngọc Lăng Chân Tông  Thuận hoàng đế  Lê Duy Hựu  1643–1649  Phúc Thái  Hoa Phố Lăng Thần Tông (second)  Uyên hoàng đế  Lê Duy Kỳ  1649–1662  Khánh Đức (1649–1652)Thịnh Đức (1653–1657)Vĩnh Thọ (1658–1661)Vạn Khánh (1662)  Quần Ngọc Lăng Huyền Tông  Khoát Đạt Duệ Thông Cương Nghị Trung Chính Ôn Nhu Hoà Lạc Khâm MinhVăn Tứ Doãn Cung Khắc Nhượng Mục hoàng đếĐại Việt Sử ký Toàn Thư, Kỷ Nhà Lê, Huyền Tông Mục hoàng đế  Lê Duy Vũ  1663–1671  Cảnh Trị  Quả Thịnh Lăng Gia Tông  Khoan Minh Mẫn Đạt Anh Quả Huy Nhu Khắc Nhân Đốc Nghĩa Mỹ hoàng đếĐại Việt Sử ký Toàn Thư, Kỷ Nhà Lê, Gia Tông Mỹ hoàng đế   Lê Duy Cối(Lê Duy Khoái)  1672–1675  Dương Đức (1672–1673)Đức Nguyên (1674–1675)  Phúc An Lăng Hy Tông  Thông Mẫn Anh Quả Đôn Khoát Khoan Dụ Vĩ Độ Huy Cung Chương hoàng đếĐại Việt Sử ký Tục Biên, Kỷ Nhà Lê, Dụ Tông Hòa hoàng đế  Lê Duy Cáp(Lê Duy Hiệp)  1675–1705  Vĩnh Trị (1678–1680)Chính Hoà (1680–1705)  Phú Lăng  Dụ Tông Thuần Chính Huy Nhu Ôn Giản Từ Tường Khoan Huệ Tôn Mẫu Hòa hoàng đếĐại Việt Sử ký Tục Biên, Kỷ Nhà Lê, Hôn Đức Công   Lê Duy Đường  1706–1729  Vĩnh Thịnh (1706–1719)Bảo Thái (1720–1729)  Cổ Đô Lăng, sau chuyểnsang Kim Thạch Lăng  Hôn Đức công Lê Duy Phường  1729–1732  Vĩnh Khánh  Kim Lũ Thuần Tông  Khoan Hào Đôn Mẫn Nhu Tốn Cẩn Khác Trần Tiềm Giản hoàng đếĐại Việt Sử ký Tục Biên, Kỷ Nhà Lê, Thuần Tông Giản hoàng đế   Lê Duy Tường  1732–1735  Long Đức  Bình Ngô Lăng Ý Tông  Ôn Gia Trang Túc Khải Túy Minh Mẫn Khoan Hồng Uyên Duệ Huy hoàng đếĐại Việt Sử ký Tục Biên, Kỷ Nhà Lê, Hiển Tông Vĩnh hoàng đế    Lê Duy Thận(Lê Duy Chấn)  1735–1740  Vĩnh Hựu  Phù Lê Lăng Hiển Tông  Vĩnh hoàng đế   Lê Duy Diêu  1740–1786  Cảnh Hưng  Bàn Thạch Lăng  Mẫn hoàng đế   Lê Duy Khiêm (Lê Duy Kỳ)Theo Khâm định Việt Sử Thông giám Cương mục  1786–1789  Chiêu Thống  Bàn Thạch Lăng
 Nama tokong  Nama pusaka  Nama sebenar  Hubungan Hiếu Tông  Maharaja Nhân (仁皇帝)   Lê Duy Khoáng  Ayahanda Lê Anh TôngĐại Việt Sử ký Toàn Thư, Kỷ Nhà Lê, Anh Tông Tuấn hoàng đế Hựu Tông  Maharaja Diên (衍皇帝)  Lê Duy Vĩ  Ayahanda Lê Mẫn ĐếĐại Việt Sử ký Tục Biên, Kỷ Nhà Lê, Chiêu Thống Đế

 Kebudayaan 

Pada abad ke-17, mubaligh dan pedagang Eropah mula memainkan peranan penting dalam kehidupan politik dan istana Vietnam. Walaupun mereka sudah datang sejak awal abad ke-16, pengaruh sebenar hanya terasa pada abad ke-17. Menjelang 1680, Portugis, Belanda, Inggeris dan Perancis membuka pos dagang di Phố Hiến. Namun begitu, persaingan sesama mereka serta tentangan pihak Vietnam menyebabkan perdagangan tidak menguntungkan, dan semua pos dagang asing ditutup menjelang 1700.

Dalam bidang keagamaan, mubaligh Kristian seperti Alexandre de Rhodes memberi kesan besar. Beliau tiba di Hanoi pada 1627, mempelajari bahasa Vietnam dan berdakwah dalam bahasa tempatan. Pada awalnya, beliau diterima baik oleh pemerintah Trịnh dan berjaya membaptiskan lebih 6,000 orang, tetapi kejayaannya menyebabkan beliau diusir pada 1630. De Rhodes terkenal kerana menyempurnakan sistem tulisan rumi Vietnam, iaitu Chữ Quốc ngữ, serta menghasilkan katekismus dan kamus Vietnam–Latin–Portugis, yang menjadi buku pertama dicetak dalam Quốc ngữ.

Walaupun Quốc ngữ pada mulanya hanya digunakan oleh mubaligh, tulisan ini kemudian disokong oleh Perancis dan berkembang kerana mudah dipelajari. Ini meningkatkan kadar celik huruf dan memajukan kesusasteraan Vietnam. Sementara itu, dalam bidang seni, ukiran kayu berkembang pesat dan menghasilkan karya bernilai tinggi untuk kegunaan harian dan keagamaan. Banyak hasil seni ini kini dipamerkan di Muzium Negara Hanoi, menunjukkan kemajuan budaya Vietnam walaupun zaman itu penuh peperangan dan pergolakan.

 Lihat juga 
 Dinasti Lê
 Dinasti Mạc
 Penguasa Trịnh
 Penguasa Nguyễn

 Catatan 

 Bacaan tambahan 


Le Terpulih
Category:Sejarah Vietnam
Category:Pembubaran 1789