Ahmad Yasawi

Ahmad Yasawi (Jawi: أحمد ياسوي; ; Turki: Ahmed Yesevî; juga dikenali sebagai Khoja Ahmad Yasawi atau Hadrat-i Turkistan) ialah seorang penyair, ahli sufi dan pendakwah berbangsa Turkik yang hidup pada abad ke-12 di Asia Tengah. Beliau dikenali sebagai pengasas awal tradisi puisi sufi dalam bahasa Turkik dan dikaitkan dengan penubuhan tarekat Yasawiyyah, iaitu salah satu jaringan kesufian terawal di rantau itu.

Tradisi biografi menyebut bahawa beliau lahir sekitar tahun 1093 di kota Sayram (Ispidjab) yang ketika itu berada dalam lingkungan Khaganat Kara-Khanid, dan wafat sekitar tahun 1166 di bandar Yasi (kini Turkistan) di Kazakhstan moden. Makam beliau di Turkistan kini menjadi salah satu pusat ziarah terpenting di Asia Tengah dan diiktiraf sebagai Tapak Warisan Dunia UNESCO.

 Nama dan gelaran 
Dalam sumber-sumber klasik, nama penuh beliau sering dinyatakan sebagai Ahmed bin Ibrahim bin Ilyas Yasawi. Gelaran Khwaja atau Khoja (خواجه) bererti "tuan" atau "guru" dan digunakan sebagai tanda penghormatan kepada tokoh sufi yang berpengaruh. Dalam tradisi masyarakat Turkik, beliau turut digelar Hadrat-i Turkistan ("Wali Agung Turkistan") kerana kedudukan rohaninya yang tinggi dalam kalangan umat Islam di Asia Tengah.

 Latar belakang dan pendidikan 
Ahmad Yasawi  dibesarkan dalam keluarga beragama; ayahnya dikenali sebagai Sheikh Ibrahim. Pendidikan awalnya meliputi pengajian al-Quran, hadis dan ilmu-ilmu asas agama di kampung halamannya sebelum beliau berhijrah ke bandar Yasi (Turkistan). Beberapa riwayat menyebut bahawa beliau menerima bimbingan kerohanian awal daripada seorang tokoh sufi bernama Arslan Bab, kemudian menyambung pengajian di pusat-pusat ilmu penting seperti Bukhara di bawah tokoh sufi terkenal Yusuf Hamadani.

Selepas menamatkan pengajian formal, Yasawi kembali ke Yasi dan membuka majlis ilmu serta zikir yang menarik ramai penuntut dari rantau Turkistan dan kawasan sekitarnya. Beliau menekankan kepentingan zikir, taubat, kezuhudan dan cinta kepada Allah dalam kehidupan seharian.

 Dakwah dan tarekat Yasawiyyah 
Aktiviti dakwah Ahmad Yasawi tertumpu kepada masyarakat Turkik yang menetap di kawasan stepa dan bandar-bandar perdagangan di Asia Tengah. Beliau dikenali kerana gaya penyampaian yang dekat dengan masyarakat biasa – menggunakan bahasa Turkik pertengahan dalam syair dan khutbah agar mudah difahami oleh para pendengar yang tidak fasih bahasa Arab atau Parsi.

Pengajaran beliau melahirkan jaringan murid dan khalifah yang kemudian dikenali sebagai tarekat Yasawiyyah. Tarekat ini memainkan peranan penting dalam pengembangan Islam dan kesufian di Asia Tengah, dan pengaruhnya kelak mengalir kepada beberapa tarekat lain di rantau itu. Melalui rangkaian ini, ajaran Yasawi tersebar ke kawasan Turkistan, bahagian utara Iran dan Afghanistan serta kemudian memberi kesan kepada perkembangan kesufian di Anatolia.

 Karya: Diwan-i Hikmat 
Karya paling terkenal yang dikaitkan dengan Ahmad Yasawi ialah Diwan-i Hikmat (Dīwān-i Ḥikmat atau "Himpunan Hikmat"), iaitu kumpulan syair mistik dalam bahasa Turkik yang memuatkan ajaran tauhid, taubat, zuhud, cinta Ilahi dan nasihat akhlak.

Syair-syair ini disusun dalam bentuk bait yang mudah dihafal dan dinyanyikan, menjadikannya medium dakwah yang berkesan di kalangan masyarakat umum. Beberapa kajian moden menekankan bahawa Diwan-i Hikmat menonjolkan tema kritikan terhadap keangkuhan, kemewahan dunia dan kelalaian, sambil mengajak pembacanya kepada keikhlasan dan kerendahan hati di hadapan Allah.

Naskhah-naskhah Diwan-i Hikmat yang sampai kepada kita hari ini menunjukkan variasi dari segi bilangan dan susunan puisi, menandakan bahawa karya tersebut telah disalin dan dikembangkan oleh generasi murid Yasawi di pelbagai wilayah.

 Akhir hayat dan makam 
Menurut tradisi, Ahmad Yasawi memilih untuk menjalani hidup yang lebih menyendiri pada usia lanjut. Dikatakan bahawa selepas mencapai umur 63 tahun – umur yang dikaitkan dengan wafatnya Nabi Muhammad SAW – beliau berundur ke sebuah ruang bawah tanah (chillakhana) berhampiran Yasi untuk memperbanyakkan ibadah dan zikir sehingga akhir hayatnya.

Beliau dikebumikan di Yasi, dan makam kecilnya menjadi pusat ziarah masyarakat setempat. Pada akhir abad ke-14, pemerintah Timurid Timur (Tamerlane) membina sebuah kompleks makam baharu yang besar di atas tapak tersebut, yang kini dikenali sebagai Makam Khoja Ahmed Yasawi. Bangunan berasaskan bata dengan kubah besar dan hiasan jubin biru ini dianggap sebagai antara contoh terawal seni bina Timurid dan kemudiannya diisytiharkan sebagai Tapak Warisan Dunia UNESCO pada tahun 2003.

 Warisan dan pengaruh 
Ahmad Yasawi dihormati sebagai salah seorang tokoh sufi terbesar di Asia Tengah. Ajaran dan puisinya membantu mengakar kuat tradisi kesufian dalam kalangan masyarakat Turkik dan menyumbang kepada penyebaran Islam di kawasan stepa serta bandar-bandar di sepanjang Laluan Sutera.

Beberapa tokoh sufi dan penyair kemudian seperti Yunus Emre dan Haji Bektash Veli sering disebut sebagai antara mereka yang dipengaruhi oleh tradisi rohani dan kesusasteraan yang diasaskan oleh Yasawi. Di Kazakhstan moden, beliau dianggap sebagai salah satu tokoh rohani utama negara; namanya diabadikan pada institusi pengajian tinggi seperti Universiti Antarabangsa Hoca Ahmet Yesevi di Turkistan.

 Rujukan