Tok Chik Mat Diah keturunan Kerajaan Legeh terakhir dan hubungan dengan Kesultanan Kelantan

Tok Chik Mat Diah (nama penuh: Mat Diah bin Osman) ialah seorang tokoh berpengaruh di Kampung Berangan, Tumpat, Kelantan. Beliau merupakan keturunan langsung kepada Raja Ali (Tuan Nik Dah), Sultan terakhir Kerajaan Legeh, dan anak saudara kepada Long Yunus, pengasas Dinasti Long dalam Kesultanan Kelantan.

Tok Chik Mat Diah terkenal pada abad ke-19 kerana hubungannya yang rapat dengan Sultan Muhammad II (1835–1886), Sultan Kelantan yang sering singgah di Istana Sultan di Tumpat dan menziarahi beliau di Kampung Berangan. Hubungan ini menunjukkan kedudukan Tok Chik Mat Diah sebagai tokoh berpengaruh dalam kalangan kerabat diraja dan pemimpin tempatan.

 Asal Usul 
Tok Chik Mat Diah merupakan anak kepada Osman bin Raja Ali, adik kepada Long Yunus. Osman ialah salah seorang pewaris darah diraja Kerajaan Legeh yang berpindah ke Kelantan selepas kerajaan itu tidak lagi berdaulat. Keluarga ini menjadi penghubung antara keturunan Legeh dan Kesultanan Kelantan.

 Adik-Beradik 
Osman bin Raja Ali mempunyai tiga orang anak:

 Mat Diah bin Osman (Tok Chik Mat Diah)
 Merah bin Osman (Tok Chik Haji Merah) – seorang ulama dan pemimpin agama di Kelantan.
 Uthman bin Osman (Tok Botok) – pernah menjadi Mufti Pahang dan menyertai perjuangan Mat Kilau menentang penjajah British.

 Keturunan 
Tok Chik Mat Diah mempunyai beberapa orang anak, antaranya:

 Ismail bin Diah – berkahwin dengan Mariam binti Merah (anak kepada Tok Chik Haji Merah, sepupunya).
 Embung binti Diah – berkahwin dengan Ismail bin Umar.

 Keturunan Ismail bin Diah dan Mariam binti Merah 
Mempunyai tiga orang anak:

 Ariffin bin Ismail
 Che Aminah binti Ismail
 Zaharah binti Ismail

 Keturunan Embung binti Diah dan Ismail bin Umar 
Antara anak mereka:

 Jusoh @ Yusoff bin Ismail – berkahwin dengan sepupunya, Che Aminah binti Ismail.

 Keturunan Jusoh @ Yusoff bin Ismail & Che Aminah binti Ismail 
Mempunyai sembilan orang anak:

 Ahmad Nordin bin Jusoh
 Zahiruddin bin Jusoh
 Shamsuddin bin Jusoh
 Che Rafidah binti Jusoh
 Aminuddin bin Jusoh
 Siti Fatimah binti Jusoh
 Nik Ahmad Kamil bin Jusoh
 Siti Hawa binti Jusoh
 Noor Azah binti Jusoh

 Keturunan Shamsuddin bin Jusoh & Sakinah binti Ibrahim 
Mempunyai lima orang anak:

 Muhammad Al-Amin bin Shamsuddin
 Nurul A'fiifah binti Shamsuddin
 Nurul A'isyah binti Shamsuddin
 Muhammad Al-A'mmar bin Shamsuddin
 Muhammad Al-Amirul Mukminin bin Shamsuddin

 Cabang Keluarga 
Tok Chik Haji Merah (Merah bin Osman) ialah seorang ulama yang dihormati di Kelantan.  Keturunannya menetap di Kampung Sedar, Sungai Pinang, dan sekitarnya.

Tok Botok (Uthman bin Osman) pula pernah menjadi Mufti Pahang dan terlibat dalam perjuangan Mat Kilau.  Keturunannya menetap di Pahang dan Kelantan.

 Penempatan Keturunan 
Keturunan Tok Chik Mat Diah kini menetap di beberapa kawasan:

 Kampung Berangan, Tumpat
 Kampung Sedar, Tumpat
 Sungai Pinang, Kelantan
 Semenyih, Selangor
 Negeri-negeri lain di Malaysia

 Warisan 
Keturunan Tok Chik Mat Diah, Tok Chik Haji Merah dan Tok Botok terus mengekalkan warisan kepimpinan, keilmuan agama dan hubungan erat dengan institusi istana Kelantan. Mereka memainkan peranan penting dalam perkembangan sosial dan keagamaan di Tumpat dan sekitarnya.

 Salasilah Keturunan 

 Raja Ali (Tuan Nik Dah) – Sultan Kerajaan Legeh
 Osman bin Raja Ali – adik kepada Long Yunus
 Mat Diah bin Osman (Tok Chik Mat Diah)
 Ismail bin Diah + Mariam binti Merah
 Ariffin bin Ismail
 Che Aminah binti Ismail + Jusoh @ Yusoff bin Ismail
 Ahmad Nordin bin Jusoh
 Zahiruddin bin Jusoh
 Shamsuddin bin Jusoh + Sakinah binti Ibrahim
 Muhammad Al-Amin bin Shamsuddin
 Nurul A'fiifah binti Shamsuddin
 Nurul A'isyah binti Shamsuddin
 Muhammad Al-A'mmar bin Shamsuddin
 Muhammad Al-Amirul Mukminin bin Shamsuddin
 Che Rafidah binti Jusoh
 Aminuddin bin Jusoh
 Siti Fatimah binti Jusoh
 Nik Ahmad Kamil bin Jusoh
 Siti Hawa binti Jusoh
 Noor Azah binti Jusoh
 Zaharah binti Ismail
 Embung binti Diah + Ismail bin Umar
 Jusoh @ Yusoff bin Ismail (lihat atas)
 Merah bin Osman (Tok Chik Haji Merah)
 Mariam binti Merah (lihat atas)
 Uthman bin Osman (Tok Botok) – Mufti Pahang, sahabat Mat Kilau

 Lihat Juga 

 Kerajaan Legeh
 Kesultanan Kelantan
 Long Yunus
 Sultan Muhammad II (Kelantan)
 Mat Kilau

 Rujukan 

 Abdullah Zakaria Ghazali (2009). *Sejarah Kelantan: Dari Awal Hingga Dinasti Long*. Universiti Malaya Press.
 Nik Anuar Nik Mahmud (2007). *Pemberontakan Pahang dan Tokoh Mat Kilau*. Dewan Bahasa dan Pustaka.
 Ahmad Fathi (1990). *Sejarah Tumpat dan Tokoh Tempatan*. Arkib Negara Malaysia, Cawangan Kelantan.
 Sumber lisan keluarga Tok Chik Mat Diah (Kampung Berangan, Tumpat).
 Catatan salasilah keluarga (koleksi peribadi, disemak 2025).