Morfem terikat dan bebas

Dalam bidang linguistik, morfem terikat ialah morfem (unit asas dalam morfosintaksis) yang hanya boleh muncul sebagai sebahagian daripada ungkapan yang lebih besar, manakala morfem bebas (atau morfem tidak terikat) ialah morfem yang boleh berdiri sendiri. Morfem terikat ialah sejenis bentuk terikat, dan morfem bebas ialah sejenis bentuk bebas.Elson and Pickett, Beginning Morphology and Syntax, SIL, 1968, , hlm.6: "Morfem yang boleh muncul secara bersendirian dipanggil bentuk bebas; morfem yang tidak pernah muncul secara bersendirian dipanggil bentuk terikat."

Wujud secara bersendirian
Sesuatu bentuk ialah bentuk bebas jika ia boleh wujud secara bersendirian sebagai satu ujaran lengkap, cth. Ali sedang berlari, atau Ali, atau berlari (ini boleh jadi sebagai jawapan kepada soalan seperti Apa dia sedang buat?).Bloomfield (1933: §10.1) Bentuk yang tidak boleh wujud secara bersendirian ialah bentuk terikat, contohnya ber- (dalam Ali sedang berlari). Ketidakbolehan berdiri sendiri ialah kriteria utama bagi keterikatan dalam kebanyakan buku teks linguistik.Haspelmath (2021: §4)

Akar dan imbuhan

Imbuhan hanya terdapat dalam bentuk terikat.Haspelmath (2021: §4) Imbuhan dalam bahasa Melayu ada empat, iaitu awalan, akhiran, apitan dan sisipan: ber- dalam "berlari", -an dalam "makanan", ke-...-an dalam "kedatangan", dan -er- dalam "serabut".Zulkifley, H., Ramli, M. S., & Rahim, A. (Eds.). (2007). Linguistik Melayu (Edisi kedua). m/s 68. Penerbit UKM. ISBN 9789679428230.

Untuk bahasa Inggeris, hampir semua imbuhan adalah awalan atau akhiran: pre- dalam "precaution" dan -ment dalam "shipment". Imbuhan boleh jadi infleksi, menunjukkan bagaimana sesuatu perkataan berkait dengan perkataan lain dalam frasa yang lebih besar, atau terbitan, yang mengubah sama ada golongan kata atau makna sebenar sesuatu perkataan.

Kebanyakan akar dalam bahasa Melayu dan Inggeris ialah morfem bebas (cth. ajar dalam pengajaran dan examin- dalam examination, yang boleh muncul secara bersendirian: ajar, examine), tetapi ada juga yang terikat (cth. bio- dalam biologi dan biology). Perkataan seperti tanggungjawab dan chairman yang mengandungi dua morfem bebas (tanggung dan jawab, chair dan man) dirujuk sebagai kata majmuk.

Morfem kranberi ialah sejenis morfem terikat khas yang makna bebasnya telah hilang dan hanya berfungsi untuk membezakan satu perkataan daripada yang lain, seperti dalam cranberry, di mana morfem bebas berry didahului oleh morfem terikat cran-, yang bermaksud "crane" daripada nama lama untuk buah beri tersebut, "crane berry".

Morfem kosong ialah sejenis morfem terikat khas yang tidak mempunyai makna tersendiri. Morfem kosong mengubah sebutan fonetik sesuatu perkataan tetapi tidak memberikan sebarang nilai semantik kepada perkataan tersebut.

Contoh:
+FaktualMorfemBentuk MorfemMakna Morfemfakt-Morfem BebasSatu idea atau konsep, biasanya dibuktikan dengan bukti sokongan, yang telah diterima secara sosial.-u-Morfem TerikatTiada makna.   (Morfem Kosong) -alMorfem TerikatSejenis, berkaitan dengan, mengenai, dsb. Menjadikan kata adjektif daripada kata nama asal.
+SensualMorfemBentuk MorfemMakna Morfemsens(a-ø)-Morfem BebasPersepsi tubuh terhadap rangsangan luar.-u-Morfem TerikatTiada makna.   (Morfem Kosong) -alMorfem TerikatSejenis, berkaitan dengan, mengenai, dsb. Menjadikan kata adjektif daripada kata nama asal.
+SpidometerMorfemBentuk MorfemMakna Morfemspid-Morfem BebasKadar sesuatu objek bergerak dalam jarak. Daripada Inggeris speed.-o-Morfem TerikatTiada makna.  (Morfem Kosong) -meterMorfem BebasAlat pengukur.

Pembentukan perkataan

Perkataan boleh dibentuk sepenuhnya daripada morfem terikat, seperti dalam bahasa Inggeris permit, yang berasal dari bahasa Latin  "melalui" +  "saya hantar", yang mana per- dan -mit ialah morfem terikat dalam bahasa Inggeris. Walau bagaimanapun, ia sering dianggap sebagai satu morfem tunggal. Per bukan morfem terikat; morfem terikat, menurut takrifan, tidak boleh berdiri sendiri sebagai perkataan. Per ialah satu perkataan tersendiri seperti dalam ayat, "I go to the gym twice per day."

Contoh serupa juga terdapat dalam bahasa Cina; kebanyakan morfemnya ialah ekasuku kata dan dipadankan dengan aksara Cina kerana sistem tulisannya yang morfosilabik, tetapi wujud juga perkataan dua suku kata yang tidak boleh dianalisis sebagai morfem bebas, seperti 蝴蝶 húdié 'rama-rama'. Maka, suku kata individual dan aksara yang sepadan hanya digunakan dalam perkataan tersebut, dan walaupun ia boleh ditafsirkan sebagai morfem terikat 蝴 hú- dan 蝶 -dié, ia lebih lazim dianggap sebagai satu morfem disuku kata.

Ahli linguistik lazimnya membezakan antara bentuk produktif dan tidak produktif apabila membincangkan morfem. Sebagai contoh, morfem ten- dalam tenant berasal daripada perkataan Latin , "memegang", dan makna asas yang sama dapat dilihat dalam perkataan seperti "tenable" dan "intention. Contoh kedua, morfem ke- dalam ketua, kehendak, kemudi bersifat pengubah golongan dan merujuk kepada manusia (ketua) atau konsep abstrak (kehendak).Haji Omar, A. (2009). Nahu Melayu Mutakhir. Namun kerana ten- dan ke- tidak digunakan untuk membentuk perkataan baharu, kebanyakan ahli linguistik tidak menganggapnya sebagai morfem langsung.

Bahasa analitik dan sintetik

Bahasa yang mempunyai nisbah morfem-kepada-perkataan yang sangat rendah ialah bahasa isolatif. Disebabkan bahasa seperti ini menggunakan sedikit sahaja morfem terikat, ia menzahirkan kebanyakan hubungan tatabahasa melalui susunan perkataan atau kata bantu, maka ia ialah bahasa analitik.

Sebaliknya, bahasa yang menggunakan banyak morfem terikat untuk menzahirkan hubungan tatabahasa ialah bahasa sintetik.

Lihat juga
Perkataan fosil

 Rujukan 

Morfem